SŁOWNIK GEOGRAFICZNY.

 




I!

KRÓLESTWA POLSKIEGO
I INNYCH KRAJÓI SŁflflAŃSKICH.
WYDANY
Filipa Sulimierskiego, redaktora Wędrowca, magistra nauk fizy-czno-matematycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej.
Bronisława    ChlebOWSkiegO,    magistra   nauk   filologiczno-histo-rycznycli b. Szkoły Głównej Warszawskiej.
Władysława   Walewskiego,   obywatela  ziemskiego,   kandydata nauk dyplomatycznych uniwersytetu dorpackiego.
Skład Główny w Eedakcyi Wędrowca, ulica Nowy Świat Nr. 59.
WARSZAWA.
NAKŁADEM FILIPA SULIMIERSKIEGO i WŁADYSŁAWA WALEWSKIEGO "WIEKU" Nowy-Świat Nr.
188O-

BapmaEa. 28 Hoaopa 1879 ro,n;a.

Oddając do druku dzieło w całości już gotowe i wykończone, łatwo przychodzi autorowi zaopatrzyć je wstępnem słowem i światlejszemu czytelnikowi przedstawić w streszczeniu znaczenie dzieła, jego względna wartość, ważniejsze zalety i usterki. Miłością własną, zaślepiony autor nie wywiąże się niekiedy z tego zadania tak jak powinien, i temu to właśnie przypisać można dość często przejawiający się u piszących wstręt do wszelkiego rodzaju przedmów; ale bądź co bądź jeżeli kto oddaje do druku dzieło w całości gotowe, ten przynajmniej ma sposobność do sprawiedliwej oceny swojej pracy i jeśli tylko jest zdolnym do przedmiotowego myślenia, powinien książkę swoja zabezpieczyć od niesumiennej krytyki przez wskazanie stanowiska, jakie jej nadać pragnął, i zastrzeżenie się przed wymaganiami niezgodnemi z tem stanowiskiem.
Redakcya naszego Słownika trudniejsze ma zadanie w tej chwili, bo jakkolwiek mamy poza sobą. jasno wytknięty cel i mnóstwo nagromadzonych środków, które do tego celu doprowadzić nas mają, to jednakże przed nami jeszcze wiyksza część pracy, zbiorowej, nawet w pewnym stopniu luźnej, a od wykonania tej pracy, od codziennej, mrówczej roboty wielu osób rozproszonych po świecie zależeć będzie wartość tego, co w niniejszej przedmowie powinniśmy określić, przedstawić i zalecić czytelnikom polskim. W takich warunkach byłoby może najlepiej zrzec się przedmowy; w danym atoli wypadku jestto rzeczą, niemożliwa, i chociażbyśmy się mieli ograniczyć na prostem objaśnieniu celu i formy "Słownika," parę słów czytelnikowi jesteśmy dłużni.
Do dzieła naszego, stosownie do programu zatwierdzonego przez Wydział Prasy, wejdą:
1. Wszystkie miejscowości położone w Królestwie Polskiem.
2. Wszystkie ważniejsze miejscowości w guberniach Nadbałtyckich, Za
chodnich i Południowych Cesarstwa Rossyjskiego.
3. Miasta gubernialne, stacye pocztowe, telegraficzne i stacye dróg żela
znych w pozostałych guberniach Rossyi Europejskiej.
Słownik Geograficzny.	l

6
4. Wszystkie ważniejsze miejscowości Prus Zachodnich i  Wschodnich,
W. Ks. Poznańskiego i Szlaska Pruskiego ze szczególnym względem na słowiań
skie nazwy miejscowości, dziś zniemczone.
5. Wszystkie ważniejsze miejscowości  Galicyi,   Szlaska  Austryackiego,
Morawy,   słowackich komitatów Węgier,   Bukowiny, także z uwzględnieniem
dokładności w nomenklaturze  okolic,  które ułegły wpływowi:  gcrmanizacyi,
madziaryzacyi i romanizacyi.
6. Dokładna hydrografia i orografia wymienionych powyżej krajów.
7. Wszystkie miejscowości będą opisane pod względem geograficznym,
statystycznym, społecznym (szkoły, stosunki religijne, przemysł, komunikacyc,
handel), historycznym  (założenie miejscowości, wypadki ważniejsze,   przecho
dzenie z rak do rak) i archeologicznnym.
Wiadomości te, rozrzucone w wielu dziełach specyalnych, tak polskich jak cudzoziemskich, w wielu monografiach i wydawnictwach informacyjnych, nie hyły dotąd nigdzie skupione w tak szerokim zakresie, nawet w Starożytnej Polsce Balińskiego i Lipińskiego. jak będą zebrane w naszym "Słowniku." Chcąc się zbliżyć ile możności do wyczerpującego w zakresie ziemioznawczym obrazu, gromadziliśmy wiadomości statystyczne, społeczne, historyczne a nawet po części etnograficzne, ażeby "Słownik" był raczej "Encyldopedya" krajoznawcK-j niż prostym zbiorem nomenklatur w rodzaju zwykłych podobnych wydawnictw zagranica. Pragnęliśmy, jednem słowem, dać w rękę czytającej publiczności dzieło mające wartość naukowa i informacyjna, z którego mógłby korzystać zarówno historyk jak geograf, dziennikarz jak i ekonomista a wreszcie każdy, kto pragnie i potrzebuje dowiedzieć się czegoś o tej lub owej okolicy kraju czy danej miejscowości.
Nad potrzeba i pożytkiem dzieła tego rodzaju byłoby zbytecznie rozwodzić się obszerniej; tem więcej atoli winniśmy powiedzieć o jego wykonaniu a raczej o planie wykonania, który urzeczywistnić chcemy.
Musieliśmy pod niejednym względem cofnąć się przed trudnościami, których pokonanie wymagałoby większych sił niż nasze. Zbieranie danych "na miejscu," pozostawione dobrej woli osób prywatnych, nie może nigdy doprowadzić do stworzenia zupełnego we wszelkich szczegółach obrazu całości pewnego kraju, chociażby jaknajmniejszych rozmiarów; cóż dopiero mówić o całości tak rozległej jak ta, która niniejszy Słownik obejmuje, całości złożonej z żywiołów nadzwyczaj różnych pod względem politycznym i administracyjnym. W takich razach spółudział władz urzędowych jest prawie koniecznym. Z wdzięcznością wyznajemy, że co do niektórych okolic Królestwa i przyległych krajów mogliśmy dotąd zebrać drogą urzędowa wiele dokładnych danych; w innych atoli musieliśmy poprzestać na szczegółach zebranych prywatnie, które wszakże płyną ciągle bardzo obficie i mamy nadzieję, że równie obficie nadpływać będą, przez cały czas trwania naszego wydawnictwa. Nierównomierność w opracowaniu, która byłaby konieczna przy takióm posługiwaniu się wiadomościami z ró-

żnorodnycłi źródeł prywatnych i urzędowych, staraliśmy się łagodzić przez porównywanie tych dat dostarczonych świeżo z wydawnictwami dawniejszemi, bądź prywatnemi, bądź rzadowemi, i przez dopełnianie wzajemne braków w jednych i drugich.
Pomimo tej mozolnej pracy porównywania i sprawdzania, nietylko dat statystycznych ale częstokroć i nazw jeszcze nieustalonych, "Słownik" nie uniknie, w obec drobiazgowej krytyki, zarzutu nierównomierności opracowania. Z góry świadomi tej niedokładności przyjmujemy na siebie winę a usprawiedliwiamy ja tero, że gdy z niektórych okolic kraju nadsyłają nam łaskawi spół-pracownicy bardzo obszerne i wyczerpujące opisy pewnych miejscowości, nie możemy żadna miara pomijać takich szczegółów, zwłaszcza oryginalnych, nigdzie dotąd nłeogłoszonych, gwoli formalnym względom jakiejś zbyt pedantycznej niwelacyi artykułów.
Jesteśmy również przygotowani na zarzut opuszczeń i braków, chociaż tylko w bardzo drobnych szczegółach; jak również na zarzut błędów, które, pomimo wszelkiej możliwej staranności, zakraść się muszą, do dzieła, z samych faktów złożonego. Gdzie każdy prawie wyraz jest osobnym, faktem, tam omyłki już samej korekty i pisma są, niestety, nieuniknione.
"Słownik" nasz jest pierwszą w literaturze naszej próbą encyklopedyi krajoznawczej na tak wielka skale i musi nosić na sobie cechy nieodłączne od wszelkich pierwszych prób. Będziemy bardzo zadowoleni jeśli to tylko spełni zadanie, że posłuży za kadry, które kiedyś następcy nasi uzupełnią.
Jeżeli gdzie, to u nas, i jeżeli kiedy, to w tych czasach, powinniśmy mieć na względzie potrzeby społeczne przedewszystkićm i zaspakajać je w miarę sił jaknajśpieszniej. Lepiej zacząć niedostatecznie, byle z wolą. poprawy, niż czekać, zbierać przez lata całe i.... nic nie zrobić. Wiemy o licznych tego rodzaju usiłowaniach naszych uczonych, które poszły na marne. Stosy notat ś. p. Kucharskiego, Stekierta i w. i. były dla nas odstraszającym przykładem, że chęć wykonania odrazu wielkiego dzieła i zwlekanie bez końca przynosi w takich razach szkodę. A zresztą wszakże i słynne dziś encyklopedye Brockhausa, Meyera, miały także niezbyt świetne początki. Powtarzamy: lepiej zrobić co można niż zostawić bez użytku manuskrypta choćby najstaranniejsze ale przedawnione i dla nikogo prawie nie zrozumiałe.
Tak się zapatrując na cel i na plan wykonania Słownika nie kusiliśmy się
0 uzupełnienie go dodatkami,  których się domagali i korespondenci prywatni
1 pewna cześć prasy.    Żądano od nas miedzy innemi dołączenia atlasu z kilku
dziesięciu m;ipp pojedynczych prowincyj złożonego;   doradzano  zamieszczenie
kilkudziesięciu tablic statystycznych,  wyczerpujących rozmaite stosunki spo
łeczne, etnograficzne,   administracyjne i t. d.;   żądano rycin przedstawiających
0 
ważniejsze miasta, gmachy, typy ludowe, herby miast, bieg rzek i t. p. Nie zaprzeczamy, że wszystkie te propozycye były w zasadzie słuszne a wykonanie ich byłoby pożądane; lecz musieliśmy się liczyć z okolicznościami, które ograniczały swobodę niniejszego wydawnictwa w różnych kierunkach: jedne proje-kta okazały się za kosztowne, inne dla braku materyału niepodobne do wykonania, jeszcze inne były wprost niemożliwe lub nie odpowiadały celowi i planowi zamierzonego przez nas dzieła.
Za najodpowiedniejszy z wymienionych projektów uważaliśmy i uważamy dopełnienie "Słownika" obszernym atlasem z kilkunastu mapp złożonym a przedstawiającym te ziemie, o których dzieło wspomina. Lecz wstrzymaliśmy się z tym zamiarem przez wzgląd na znaczne koszta: "Słownik" z takim "atlasem" byłby dwa razy droższy niż jest dzisiaj i w takim razie cenę, swoją odstraszyłby może publiczność czytającą,, to jest chybiłby swego przeznaczenia. Jeżeli jednak w tej formie jak go w świat puszczamy zaskarbi sobie uznanie ogółu i zapewni wydawcom zwrot kosztów, to jeszcze przed ukończeniem niniejszego wydawnictwa nie omieszkamy zabrać się do podobnego atlasu i dostarczyć go, za pewną dopłatą, nabywcom "Słownika."
Dzieło to, i bez owych proponowanych uzupełnień, przekracza rozmiarami swojemi zwykłą normę dykcyonarzy geograficznych, pojedynczym krajom poświeconych: pochodzi to ztąd, żeśmy nie trzymali się wyłącznie geografii a także i ztąd, że na obszarze ziemi objętym przez nasz Słownik toczy się od lat wielu zacięta walka różnych żywiołów etnicznych, która, odbijając się w języku, wpływa na to, że bardzo wiele miejscowości, rzek, jezior i t. p. nosi podwójne a niekiedy i potrójne nazwy, nie licząc waryantów przez czas wytworzonych w jednym i tym samym nawet języku. Zwracamy bardzo pilną uwagę na te różnorodne nazwy, zamieszczając je we właściwych miejscach jako odsyłacze; wiemy bowiem z doświadczenia, że Słownik, który nie uwzględnia wszelkich możliwych różnic w nazwie a nawet pisowni danej nazwy (np. Geogr. Lexicon Rittera) traci wiele na wartości jako dzieło informacyjne. Zauważyć jednakże musimy, że nazwy czysto historyczne, dziś już nie będące w użyciu, nie znajdują się także i w naszym Słowniku, z bardzo małemi wyjątkami miejscowości ważniejszych.
W ogólności co się tyczę historyi "Słownik" nasz dodatkowo tylko ten dział nauki traktuje. Przedewszystkiem ma na uwadze obecny stan kraju i pojedynczych miejscowości a do przeszłości o tyle tylko się odwołuje, o ile ważniejsze wspomnienia lub główne zarysy geografii historycznej tego wymagają. Dlatego też przy oznaczeniu położenia danej miejscowości podaje dzisiejsze podziały administracyjne lub kościelne, nie wspominając o dawniejszych, które na innych miejscach i pod właściwemi rubrykami są geograficznie oznaczone. W określeniu położenia miejscowości kładziemy silny przycisk na podział kościelny, jako trwalszy od zmieniających się bardzo często administracyjnych podziałów.

9
Dla możliwego skrócenia dzieła, do którego materyały / każdym dniem rosną, nam pod ręką,, zaprowadziliśmy w opisie miejscowości pewien szczegół, który może zrazu wyda się czytelnikowi niedogodnym, ale ostatecznie ten charakter utraci. Oto zamiast pisać, iż dana miejscowość leży w powiecie A. gu-bernii B., lub w powiecie C. okręgu regencyjnego D. (w Prusiech) i t. p., piszemy poprostu, iż leży w powiecie A. lub C., gdyż na właściwem miejscu znajdziemy, że powiat A. lub powiat C. należą, do takiej a takiej szerszej całości B. lub D. Na kilkudziesięciu tysiącach nomenklatur stanowi to oszczędność kilku jeśli nie kilkunastu arkuszy druku! Tylko co do tych powiatów, które jak np. bielski, brzeski, powtarzają się w różnych stronach, wyjątek jest potrzebny i tu też zaznaczamy, czy dana miejscowość leży w pow. bialskim gub. siedleckiej, czy w pow. bielskim grodzieńskiej, czy w takimże powiecie Galicyj. Ponieważ w początkowych zeszytach, gdy czytelnik niema jeszcze pod ręką wszystkich głosek alfabetu, orientowanie się co do położenia powiatów byłoby trudnem, przeto na okładce kilku pierwszych zeszytów podamy alfabetyczny spis wszystkich powiatów, o których będzie mowa w ,,Słowniku."
Troskliwą zwróciliśmy uwagę na bibliografią, którą pod ważniejszemi artykułami przytaczamy prawie wyczerpująco, podając tytuły nietylko osobnych dzieł ale także godnych uwagi artykułów pism peryodycznych, przedewszyst-kiem z dziedziny fizyografii. Gdybyśmy mogli na czele tego "Słownika" wymienić wszystkie ważniejsze przynajmniej dzieła i manuskrypta, z których spółpracownicy nasi i redakcya czerpią materyał do artykułów, ułatwiłoby to znacznie i skróciło dział bibliograficzny, gdyż dosyć byłoby wtedy zamiast dzieł cytować autorów przez skrócenia; ale nie możemy tego uczynić, bo praca jest w biegu, źródła drukowane i rękopiśmienne mnożą się, dzisiejszy ich spis byłby niezupełny. Podobnież i spis spółpracowników. Dlatego więc zarówno jeden jak drugi odkładamy na koniec dzieła a tymczasem w przytoczeniu bibliografii używać będziemy takich tylko skróceń, które bez trudu zrozumiane być mogą; artykuły zaś ważniejsze będziemy podznaczali tak jak sobie tego życzą autorowie, a obok ich spisu na końcu dzieła znaczenie tych skróceń w podpisach zostanie wyjaśnione.
Etnografii nie mogliśmy traktować w dziele naszem wyczerpująco. Przytoczenie cech różnych ludów i plemion, których wymieniamy osady, chociażby tylko cech najcharakterystyczniejszych pod względem fizycznym i umysłowym, rozszerzyłoby nad miarę objętość Słownika i nawet przekraczałoby jego plan pierwotny; ograniczyliśmy się zatem w odnośnych artykułach na topograficznem określeniu rozmieszczenia danych ludów albo plemion i na treściwej historyi ich odrębnego w pewnej mierze bytu.
Na jedne jeszcze okoliczność zwracamy uwagę czytelnika. Przy opisie pojedynczych miejscowości, tudzież rzek, jezior i t. p., często zachodzi potrzeba używania pewnych naukowych terminów geograficznych lub też nazw oznaczających pewne miejscowe tylko stosunki, niepowtarzające się w innych pro-

10
wincyach. Żeby uniknąć powtarzania objaśnień co takie wyrazy znaczą, zamieszczamy je w porządku alfabetycznym na właściwych miejscach, odmiennem tylko pismem, jako artykuły nienależace właściwie do tej kategoryi imion własnych, która wyłącznie taki Słownik jak nasz stanowić powinna. Jeżeli wiec miedzy artykułami geograficznemi czytelnik znajdzie tu i ówdzie objaśnienie co znaczy na Litwie: okolica, w Prusiech wieś gburska, w Galicyi sta-rosticit, co to jest hof, majdan, ivola, opole, to sądzimy, że uzna słuszność tego dopełnienia. Nie zaniedbamy też, oprócz źródłosłowu częściej powtarzanych nazw polskich i cudzoziemskich, podawać objaśnienia takich zasadniczych składników obcej nomenklatury geograficznej, jak np. niemieckie Wer der, Bury, lleide, madziarskie Falva, Nagy, Alsó, łotewskie Mujża, Gola i t. p.
Czujemy jeszcze obowiązek udzielenia czytelnikom pewnych objaśnień ogólnych co do samego korzystania z naszego "Słownika'1. Właściwie mówiąc wskazówki takie w przedmowie zamieszczone zwykle nie prowadzą do celu, bo trudno za każdą rażą przed użyciem Słownika odczytywać przedmowę; gdy jednakże niepodobna też drukować ich na każdej stronnicy dzieła, musimy je tu zamieścić. Nietrudno zresztą będzie czytelnikowi oswoić się z dziełem, w którem zarówno liczbę skróceń jak potrzebę ogólnych wskazówek postaraliśmy sig zredukować do minimum.
A najprzód co do pisowni, której jednostajność i racyonalność stanowi w dziele tego rozmiaru i treści co nasz "Słownik" bardzo ważny wzgląd. Wahaliśmy się długo, mając do wyboru samowolny eklektyzm panujący w obecnem piśmiennictwie lub racyonalniejsze, lecz nie poparte dostateczną powagą i szer-szem uznaniem nowatorstwo. Obraliśmy wreszcie pośrednią drogę, przyjmując główne zasady prof. Małeckiego, który stara się, o ile można, godzić wyniki dzisiejszych badań lingwistycznych z naszą wadliwą grafika i praktycznemi względami. Jednakże co się tyczę nazw miejscowości tak polskich jak i obcych, zktóremi nieustannie będziemy mieli do czynienia, wskazówki prof. Małeckiego nie zawsze będą wy star czaj acemi i wr takim razie opierać się musimy bądź na etymologii, o ile takowa zdoła objaśnić wytworzenie się danej nazwy, bądź wreszcie na zwyczaju. Usilnie starać się będziemy o ustalenie rzeczywistego brzmienia i racyonalnej pisowni nazw geograficznych, uważając to za rzecz bardzo ważną, tak pod względem naukowym jak i obywatelskim, wobec systematycznego zacierania i przekształcania takowych, zwłaszcza ze strony Niemców. Nazwa jest pieczęcią, znamieniem wyrażajacem związek człowieka z zajmowanem przezeń terytoryum i jego stosunek do ziemi; stanowi ona historyczny i polityczny dokument niezmiernej wagi. Sadzimy, że samo już zebranie i zestawienie nazw z tak rozległego obszaru oddać może wielka przysługę nauce i wystarcza dla usprawiedliwienia potrzeby i doniosłości podjętej przez nas pracy.

11
W każdym razie tylko przyjęta pzzcz nas pisownia obowiązuje nasze wydawnictwo, i jeśli kto zechce szukać Maryampola pod Maryjampolem lub Warmii pod Warmiją, to oczewiście dozna zawodu. Inaczej się rzeczy maja, gdy idzie
0	nazwy, których pisownia jest nieustalona dla braku zasady lub z powodu nie
pewności źródłosłowu.    W takim razie uważaliśmy pomieszczenie odsyłaczów
za swój obowiązek, i dlatego zamieszczamy zarówno Humań jak Umari, zarówno
Mortęgi jak Mortengi.    Nazwy' cudzoziemskie piszemy ile możności tak jak się
one piszą \r ich własnym jeżyku,   z zaprowadzeniem koniecznych zmian tylko
tam, gdzie zachodzi różnica, alfabetu.    Przy szukaniu nazwisk niemieckich trze
ba pamiętać, że d znaczy ae, o oe, ii ue, i np. wsi Tiitz nie szukać między Tus..
aTuio... lecz między Tud... a Tuf... Ma się rozumieć, iż odsyłaczy zbyt wyraźnych
jak np. liadowitz-Radoicice albo Połonnoje-Polonne unikamy jako zupełnie niepo
trzebnych. Mimo wszelkiej dokładności w przytaczaniu waryantów, niemożemyje-
dnak uwzględniać takich np. wymagań staroświeckich, które każą pisać Raygród
przez y lub zakorzenionych błędów miejscowych w rodzaju Ezegiestów zamiast
Żegiestowa', że już nie wspominamy o tak częstych, niestety, błędach ortograficz
nych, rozpowszechnianych nawet drukiem, jak Podchajce zamiast Podhajce.
Jeżeli dana miejscowość ma kilka nazwisk w różnych językach, to opisujemy ją, zawsze pod nazwa polska a inne zamieszczamy tylko jako odsyłacze; jeżeli więc opis danej miejscowości zaczyna się od dwóch, trzech nazwisk np. Siana, Szlema, wieś i t. d., to zawsze nazwa pierwsza jest polska a druga cudzoziemska (jak w powyższym przykładzie madziarską), co też najczęściej wyraźnie się zaznacza przez dodanie w nawiasie: (węg.) lub (niem.) Pomimo tej zasady radzimy czytelnikom, którzy pragną wyczerpać informacye o danej miejscowości zawarte w naszym Słowniku, aby odczytywali nietylko opis główny, ale także, w razie istnienia paru nazw cudzoziemskich, żeby i do odsyłaczy zajrzeć raczyli; łatwo się bowiem zdarzyć może, przy takiej olbrzymiej massie imion własnych i w obec trudności zbierania materyału, że niektóre tylko szczegóły dotyczące np. Ełku zamieścimy pod wyrazem Ełk a inne, później zebrane, damy pod Lyck.
Wypada nam jeszcze nadmienić co do nazw geograficznych, zakończonych na ów i owo, icc i lezę, że nazwy te po większej części bywają zmieniane jedne w drugie, w praktyce mówienia i pisania, prawie bezwiednie; ponieważ zaś tego rodzaju jednoznacznych form bardzo jest wiele, przeto nie wszędzie podaliśmy odsyłacze. Jeśli więc kto w rzędzie artykułów p. n. Janów nie znajdzie pewnego Janowa, którego szukał, to znajdzie go z pewnością pod artykułem Janowo
1	naodwrót.
O informacyjnej wartości Słownika dopiero po ukończeniu całego wydawnictwa będzie można powziaść dokładne wyobrażenie; dlatego też, co do tej charakterystyki naszej pracy, sadzimy, że krytyka dobrze uczyni, jeśli swój sad aż do owej chwili powstrzyma.

12
Jakkolwiek z obowiązku wdzięczności względem łaskawych korespondentów naszych i spółpracowników wypłacimy się dopiero p?zy końcu dzieła, podając dokładna ich listę, to jednak nie możemy zamknąć niniejszego przemówienia tymczasowego, nie wyraziwszy podziękowania przynajmniej tym panom, którzy głównie zbogacili materyałami nasz Słownik, a do których należą pp.
Józef Bliziński,   znany autor dramatyczny.
Adam   Chmara,  obywatel  z gub. mińskiej.
Ksiądz M.  Gapiński z Nawry pod Chełmżą.
Bronisław Gustawicz, nauczyciel gimnazyum św. Anny w Krakowie.
Karol  Hoffmann / Suwałk.
Aleksander Jelski, obywatel gubernii mińskiej.
Bolesław Kamiński Zyłłok  z gub.   wołyńskiej.
Dr. Wojciech Kętrzyński ze Lwowa.
M. Marasse   z Krosna.
Dr. Eugeniusz Maryański z Jarmoliniec.
Henryk Muldner, literat z Krakowa.
J. J.   Ossowski z Czerwonej  (pod Ełkiem).
Klaudyusz Przedrzymirski z gub. kijowskiej.
Ludwik Sokossowski z gub. wołyńskiej.
Bronisław Rozwadoioski z Brzeżan.
Zygmunt Różycki z gub. wołyńskiej.
Edward  Rulikowsld z gub.  kijowskiej.
Hr. Józef Skarbek z Osięcin w pow. nieszawsldin.
Tytus Sopodżko, obywatel z gub.   mińskiej.
Słudniarski Michał,  nauczyciel   szkoły  realnej   w Poznaniu.
Edward  Śląski z Janowa lubelskiego.
Pisałem w Warszawie 20 listopada 1879 r.
Redaktor główny,   Filip Sulimierski.

OBJASMME SKRÓCEŃ
najczęściej   w tom  dziele  uźywanycłi.

akad.   -   -   akademia.
al.         -    -    alias, inaczej.
analf.   -   -   analfabeci,   nieumiejijcy czytać.
apt.      -   -   apteka.
art.      -   -   artykuł.
bisk.    -   -	"biskup, biskupi,-a,-e, biskupstwo,
brz.      -   -	brzeg.
e., eent.      -	cent austryacki.
chrz.    -   -	chrześeianie.
c. k.    -    -	cesarsko-królewski.
cm.      -    -	centimetr.
cz.       -    -	część.
czet.    -   -	ezetwiert.
czyt.    -   -	czytaj.
d., dni.,      -	dom, domy.
dek.     -   -	dekanat.
Al.       -   -	długi,-a,-e, długość.
dł. g. -   -	długość geograficzna.
domin. -   -	dominium.
dr.       -   -	drewniany,-a,-e.
druk.   -   -	drukowany,-a,-e.
dr. żel.       -	droga żelazna.
dyec.   -   -	dyecezya.
dz., dzies. -	dziesięcina.
Dzień.        -	Dziennik.
emfit. -   -	emfiteuza.
ew., ewang.	ewangelik, ewangelicki,-a,-«.
exel.    -   -	exclusive, wyłącznie.
f.         -    -	fenig pruski.
fabr.    -   -	fabryka.
lii.       -   -	filia.
fl.        -   -	floren, złoty reński.
folw.   -   -	folwark.
ir.       -   -	frank, franouski,-a,-e.
Gal.   -   -	Galicya.
Gaz.   -   -	Gazeta.
gimn. -   -	gimnazyum.
gł.       -   -	głęboki,-a,-e.
gm.     -   -	gmina.
gr. kat.      -	greko-katolicki,-a.-e.
gub.   -   -	gubernia, gubernialny,-a,-e.
ha.     -   -	hektar.
hr.     -    -	hrabia, hrabstwo.
ii.     -   -	i inne.
incl.   -    -	inclusiye, włącznie.


inst.   -    -
instytut.
izr.    -    -
izraelici, izraelski.-a,-e.
jarm.        -
jarmark.
J. Ch.      -
Jezus Chrystus.
jeż.   -    -
jezioro.
j. w. -   -
jak wyżej.
k., kop.    -
kopiejki.
Kał. -   -
Kalendarz.
kapl.       -
kaplica.
kat. -    -
katolik, katolicki,-a,-e.
kil.  -   -
kilometr.
kl.   -   -
klasa.
kob. -   -
kobiety.
koi. -   -
kolonia.
kom. cel. -
komora celna.
kop. -   -
kopiejki.
kość.       -
kościół.
kr.   -   -
król, krajcar.
król.       -
królewski,-a,-e; królestwo.
Król. Poi.
Królestwo Polskie.
ks.   -   -
książę.
kś.   -   -
ksiądz.
kw. -   -
kwadratowy ,-a,-e.
1., ludn.   -
ludność.
lit.   -    -
litewski,-a-e.
łac. -   -
łacina.
łot. -    -
łotewski,-a,-e.
M.   -   -
Mały,-a-e.
mad.       -
madziarski,-a,-e.
men. -   -
menoniei.
męż. -   -
mężczyźni.
m. i.       -
między innemi.
mil. -    -
milion.
mk. -   -
mieszkańcy.
mko -   -
miasteczko.
mm. -   -
millimetr.
mr. -   -
mórg.
mrk.-   -
marka (niemiecka moneta).
mt. -   -
metr.
mur.      -
murowany.-a.-e.
n.   -   -
nad.
N.   -    -
Nowy,-a,-e.
nal.       -
należy.
Nadw.   -
Nadwiślańska (dr. ż.)

14

nied.    -	-	niedaleko.
niem.    -	-	niemieela.-a.-e.
n. p. m.	-	nad powierzchnią  morza.
n. s.     -	-	Eowe?o styla.
ob.        -	-	ot-stz.
rbr.      -	-	obraz.
odl.       -	-	o-ileęiy.-n.-e: otllogłość.
odn.      -	-	odnowiony,-a,-e.
okr.       -	-	okrąg.
os.         -	-	osada.
P;.3..     -	-	Pamiętnik.
i-ar.      -	-	parafia, parafialny,-a.-e.
pid.      -	-	południc.
{.jn.      -	-	północ.
}>obl.     -	-	pobliski, w pobliżu.
poi.      -	-	polski,-a,-e.
pof.      -	-	położony,-a,-e.
pól w.    -	-	półwysep.
por.      -	-	porównaj.
pow.     -	-	powiat.
prawosł.	-	prawosławny,-a,-e.
prod.     -	-	produkcya.
pryw.    -	-	prywatny,-a,-e.
przyl.    -	-	przyległośei.
przyst. -	-	przystań, przystanek.
przy w. -	-	przywilćj.
p. w.   -	-	pod wezwaniem.
r.	-	-	rok.
ref.        -	-	reformowani (ewangelicy).
reg.       -	-	regencya.
rób.       -	-	robotnicy.
rodź.     -	-	rodzina.
roln.     -	-	rolnik, -ey.
ross.     -	-	rossyjski,-a,-e.
rs.         -	-	rubel srćbrem.
rz.         -	-	rzeka.
rz.-kat. -	-	rzymski-katolik,-ey.
rząd.     -	-	rzaiowy,-a,-e.
saż.. sąż.	-	sążeń, sążeń.
s. gm.   -	-	sąd gminny.
s. s.     -	-	starego styln.
st.         -	-	stopa: staeya; stopień.
St.        -	-	Stary: Sanct.
staroż. -	-	starożytny.
st. dr. ż.	-	staeya drogi żelaznej.
stoi.      -	-	stolica.
st. p.     -	-	stacya pocztowa.
str.       -	-	stronnica.

st. tel.   -
stul.       -
stwo      -
sz., szer.
sz., sześć.
BZ. g.    -
szk.      -
szl.       -
Szl.       -
szp.      -
Ś., Św. -
t.	-
tak.      - tm.        - t. n.      - tyś.      - u. gm,  - urn.       • - imiw.    - ur.        - T.         - vol.      - w.        - W.       - w. a.   - Wiad. - W. Ks. P. wł.       - wł., włas. właś.   - włość. - woj.    - wscli. - wś.      - wyd.   - wym.   - wys.    - wyst. - wzn.    - zach.   - zał.     - zaśc.   - zbud. - zlr.     - zm.     - rw.    - źr.     -

stacya telegraficzna.
stulecie.
starostwo.
szcroki,-a,-e; szerokość.
sześcienny,-a,-e.
szerokość geograficzna.
szkoła.
6zlachecki,-a,-e.
szpital.
Święty,-a,-e.
tom; tonna.
talar.
tamże.
tegoż nazwiska.
tysiąc.
urząd gminny,
umarł.
uniwersytet.
urodził si§.
vel, albo; von.
Yolumen. tom.
wiek; wiorsta.
Wielki,-a,-e.
waluty austryackiój.
Wiadomości. "Wielkie Księstwo Poznańskie,
włóka.
własność.
właściwie.
włościanie, włościański ,-a,-e.
województwo,
wschód, wschodni,-a,-e.
wieś.
wydanie.
wymawiaj.
wysoki,-a,-e, wysokość,
wystawiony,-a,-e.
wzniesiony,-a,-e.
zachód.
założony,-a,-e.
zaścianek.
zbudowany,-a,-e.
złoty reński w. a.
zmarł,-y,a.
zwany,-a,-e.
źródło.

Nie wymieniamy tu naturalnie skróceń przypadkowo użytych lub łatwiej zrozumiałych.

DZIEŁA I CZASOPISMA
najczęściej cytowane w tekście bądź przez nazwisko autora.,   bądź przez
podane tutaj skrócenia.

Adamy H.     -	-
Afanasiew D.	-
Ath.        -   -	-
Beauplan      -	-
Bili. Oss.       -	-
Bili. Warsz. -	-
Bienenstamm H.	-
Bobrowski P.	-
Biisching.      -	-
Cenowa dr.   -	-
Długosz        -	-
Echard.         -	-
Enc. kosę.     -	-
Enc. Org.       -	-
Enc. Org. mu.	-
Eno. roln.      -	-
Ene. Ungra.   -	-
Funduklej     -	-
Grabowski A. Gwagnin Jaroszewicz.   -Kętrzyński

Die Provmz Selilesien. Wrocław 1873,
Materijaly dlia geografii i sta-tistiki Rossii, Petersburg 1861.
Atlieneum (wileńskie), 1841- 1848.
Description de l'Ukraine, 1665.
Biblioteka Ossolińskicli (czasopismo) 1842-44.
Bi blioteka Warszawska, 1841-1880.
Geographischer Abriss derdroi dentschen Oslseo -Prorinzen Russlands, Ryga 1826.
Materijały dlia geografii i ita-tistiki Rossii, Petersburg 1863.
G eografia Królestwa Polskiego. Lipsk 1768.
Skarb kaszubo-słowiańskiej mowy, Świecie 1866.
Liber beneficiorum.
Dykcyonarz   geograficzny, Warszawa, 1782.
Encyklopedy a kościelna, Warszawa od 1876.
Encyklopedya powszechna S. Orgelbranda w 28 tomach, Warszawa.
Encyklopedya powszechna 8. Orgelbranda w 12 tomach, Warszawa.
Encyklopedya rolnictwa, Warszawa.
Encyklopedya ogólna wiedzy ludzkiej w 12 tomach, Warszawa.
Statisticzeskoje opisanije ki-jowskoj gubernii, Petersb. 1852.
Kraków i jego okolice, 1844.
SarmatiaeEuropeae descriptio.
Obraz Litwy.
Nazwy miejscowe polskie Prus zachodnich, wschodnich i

Klasy     -	-	-
Knie       -	-	-
Kolberg O.	-	-
Korejwo.	-	-
Korzistka     -	-
Krasiński J. -	-
Kraszewski J. I. -
Kromer. -   -	-
Kummersberg	-
Lachnicki     -	-
Malto Brun.  -	-
Mantenffel G.	-
Marezyński   -	-
Plater    -   -	-
Poi W. -   -	-
Połujański    -	-
Przewód, nauk i	lit.
Pusz.     -   -	-
R. G. K.       -	-
Rieger   -   -	-
Rodeeki -   -	-
R. T. N. IŁ -	-
R. T. r. N. -	-

Pomorza wraz z przezwiskami   niemieckiemi,   Lwów, 1880.
Kłosy (czasopismo) Warsz.
Dykcyonarz Szlaska pruskiego, po niem., Wrocław 1845.
Lud.'
Malerijaty dla geografii i nia-łistiki Rossii, Petersburg 1861.
Geografia Szlaska Austrya-ckiego i Morawii (po niemiec.)
Opisanib Polski z w. XVI.
Litwa.
Polonia, sive de situ, populis etc.
Administratiy-Karte von Gali-zien, Lodomerien etę. 1855.
Statystyka gubernii litewsko-grodzieńskiej, Wilno 1817.
Tableau do la Pologne.
Inflanty Polskie, Poznań 1879.
Stat., top. i hist. opisanie gub. podolskiej, Wilno, 1820-23.
Opisanie jeogr. hist. stat. W. Ks. P., Paryż 1841.
Północny Wschód Europy i Hydrografia Polski.
Opisanie lasów i t. d.
Przewodnik naukowy i literacki, miesięczny dodatek do Gazety lwowskiej.
Geognostyczny opis Polski.
Ręczniki gospodarstwa krajowego, Warsz. 1842-61,
Czechy, ziemia i naród, po cze-sku.
Obraz gsogr. stat. Król. Polskiego, 1830, Warsz.
Roczniki Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (1817-61.,)
Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk.Warsz. (1803-30).

SSączyński   -   - iemionow.    -   -
Słowaezyńsfci       - Spratc. kom.jizyogr.
Starowolski -	-
Star. Polska -	-
Staszic   -   -	-
Steeki T. J. -	-
Stołpiański N.	-
Stuekenberg.	-
Stupnicki      -	-

fiistoria naturalis curiosa.
Słownik geograficzno-statysty-ezny Cesarstwa Rossyjskie-go (bez Król. Polskiego) po ressyjsku, Petersburg.
Polska w kształcie dykeyonarza.
Sprawozdania komisyi fizjograficznej Akademii Umiejętności, Kraków.
Polonia, nunc denuo recognita et aucta.
Starożytna Polska Balińskie-go iLipińskiego, "Warszawa.
O ziefliiorodztwie Karpat.
Wołyń.
Diewiat' gubernij zapadno-rus-skaho krają, Petersb. 1866.
Hydrographie des russischen Reichs.
Najnowszy Skorowidz pocztowy Galicyi, Lwów 1877.

Syrokomla,   -   -   Niemen od źródeł do ujścia.
Sznajder A. - - Encyklopedya Galicyi, kilka zeszytów,
Sznle D.       -    -   O Pomorzu Zaodrzańskiem.
Świecki. -   -    -   Opis starożytnej Polski.
Tatorair - - - Geografia fizyczna i historyczna Polski oraz Geografia Galicyi.
Toeppen        -   -   Geograptie Preussens.
Tyg. Ul. - - - Tygodnik illustrowany (czasopismo), "Warszawa od 1859 r.
Tyszkiewiez. - - Opis powiatu borysowskiego i Brzegi "Willi.
Voigt      -   -    -   Geschichte Preussens.
Zarański - - Geograficzne imiona słowiańskie, Kraków 1878.
Zieliński        -    -    Materijały dlia geografii i stati-stiki Rossii, Petersb. 1865.
Zinberg. - - Skorowidz Królestwa Polskiego, "Warsz. 1878.

Monografij specyalnych tutaj nie podajemy,  tylko pod odpowiedniemi artykułami. Rękopisy i inne dzieła, z których korzystaliśmy, wymienimy przy końcu Słownika.

PORÓWNANIE
wspominanych w tem dziele miar wielkości wszelkiego rodzaju.

L łokieć polski
-   2 stopy polskie.
1 mórg pruski         =
25,532 arów.

=   0,8099 arszyna.
1 mórg chełmiński  =
56,170 arów.

-   0,576 metra!


1 sa/eń polski
-   3 łokcie polskie.








1 arszyn
1 stopa ross. 1 sążeń
=   16 werszkom. -   0,7111936 metra. -   0,3047973 metra. =   3 arszyny.
1 kwarta polska     = 1 korzec                  = 1 łaszt polski          =
1 litr. 120 kwart. 30 korcy.

=   7 stóp.
1 beczka                  =
25 garncy.

=   2,1336 metrów.
1 czetwert'              =
209,9076 litrów.
1 łokieć austr. 1 sążeń austr
=   0,7775586 metrów. =   1,896484 metrów.
1 łaszt ross.            = 1 wiadro                 =
16 czetwierti. 12,99276 litrów.
1 łokieć pruski 1 stopa pruska lub reńska
-   0,66694 metrów. =   0,3238535 metrów.
1 beczka                 = 1 szefel pruski        = 1 wispel                  =
40 wiader. 54,9615 litrów. 24 szefie.
1 metr
=   1,73611 łokci polskich.
1 łaszt pruski         =
60 szefli.
1 mila geogf.

1 funt polski          = 1 kamień                = 1 centnar               =
405,504 gramów 25 funtów 4 kamienie.


=   7407,4074 metrów. =   4286,695 sąż. polskie.




1 mila polska
=   6,9437 wiorst.
1 funt ross.            = 1 pud                       =
409,51156 gramów 40 funtów.
lub ross.
=   7 wiorst.
1 berkowiee           =
10 pudów.
1 wiorsta
=   1500 arszynów =   1066,7805 metrów.
1 funt austr.          = 1 centnar               =
560,060 gramów. 100 funtów austr.
1 kilometr. 1 mila austr.
=   1000 metrów. =   7585,937 metrów.
1 funt pruski         = 1 kilogram             =
500 gramów. 1000 gramów.


1 tonrici                  -
1000 kilogramów.








1 łaszt okrętowy   =
2 tonny.
1 włóka   pols.



( no wopolslifi ) 1 mórg polski
• - -   oU moi^ow^ =   55,9872 arów.



=   0,512459 dziesiatyn.
1 złp.                       =
15 kop.
1 diesiatyna
=   2400 saż. kw.
1 rubel                   =
100 kop.
(diesięeina)
==   1,9508 morgów n. p.
1 złr. w. a., gulden


=   109,252 arów.
albo floren          -
61,742 kop.
1 hektar
-   100 arów.
1 marka niemiecka

1 ar
=   100 metrów kw.
w złocie              =
30,871 kop.
1 mórg austr.
=   57,5464 arów.
1 talar                   =
3 marki.
Słownik Geograficzny. Zeszyt I.

 

Aa, nazwa wielu rzek, rzeczek i strumieni, zwłaszcza w krajach germańskich (od staro-niem. aha - woda). Na połud.-wschodniem porzeczu Bałtyku wiele rzek nosi to nazwisko, choć głównie tylko w książkach, bo w ustach ludów okolicznych przechowały się dawne nazwy łotewskie, estońskie, litewskie ii. 1. Aa, zwana po łotewsku Wielką rzeką, Leela-upe, mylnie czasami Leela-aa, lub Lentla-aa, Lentla-upe (ztąd u W. Pola: Lentawa), rzeka przymorska między Niemnem a Dźwiną, powstaje z połączenia Niemunia i Muszy pod Bowskiem. Od Bowska płynie na Mitawę w kierunku półn. zach. a od Szloku w stronę wschodnią skręca i tu dopiero przybiera nazwę Bolder-Aa lub Buller-Aa, po łotew. Leelas-Upas-G-riiwe; pod Szlokiein bowiem ważkie pasmo piaszczystej mierzei Bulder czy Bolder tamuje jej drogę do morza. Dawniej Aa prawdopodobnie tutaj uchodziła do Bałtyku. Od Szloku Aa płynie jeszcze mil 5 i pod Warmkrugiem dwa jej ramiona do Bałtyku uchodzą, przerwami w r. 1757 wymytemi; trzecie ramię w tem miejscu oddziela się i upłynąwszy 8 w. (około miejscowości Bolderaa) wpada powyżej Dyamentu do Dźwiny. Niektórzy geografowie tylko to ostatnie ramię Bolder-Aa nazywają. Bieg Aa jest płaski, płytki, wylewy znaczne; od Bowska do ujścia 110 w. dług. Pod Mitawą 60 sąż. szer., pod Szlokiem 170, przy ujściu 400. Tratwy chodzą już po Muszy i Niemuniu, inne statki mniejsze po Aa, dopiero od Mitawy. System rz. Aa, zwanej też kurlandzką albo kurońską Aa, po niemiecku w gub. lifl. Grosse-Bache, jest dosyć rozległy i sięga dość daleko wgłąb Żmujdzi. Główne jej dopływy, oprócz Muszy i Niemunia, są: Szweta (Schwedt), Platonia (Platone), Wirczówka (Wuerzau), Sessawa (Sessau), Szwiteń (Schwitte). Islic (Islitz), Sus-sei, Ekawa (Ekau), Garroza (Garrose), Piana, Auca, Berza, Wirszupa (Wersz-upe); ta ostatnia wpada do ramienia Dyamentowego Aa. Niegdyś cała rz. Aa nazywała się Musza, po niem. Muhs. 2. Aa, liflancka, inaczej Treider-Aa, po staro-estońsku Torejda, po łotew. Gauja,

Jauga, Gaju-upe, dawniej Goiwa, ob. Gauja 3. Aa, (Heiligen), Święta Aa, po łotew. Szwent-upe, ob. Święta. 4. Aa (Lawen-), Ławen A. lub Ławena, ob. Ławena. 5. B-z. Muszę w dolnym biegu zowią też niekiedyl|Aa. (Bienen-stamm, Poi, Siemienow, Stuckenberg). F. S.
Aahof, po łotew. Lejas Mujża, m. w gub.-lifl. w pow. wendeńskim, u zbiegu Tyrsy z Gaują.
Aal, ob. Sega.
Aalbeck, ob. Albeka.
Aalfang, ob. Skrzynna i Węgornia.
Abakłydżaba, duża wś rządowa w pow. benderskim w Besarabii, nad rz. Kahilnikiem, o 70 w. na płd.-zach. od Bender.
Abawa, Abau, rz., największy dopływ Wen
ty (ob.) wKurlandyi, z prawej strony, ma swo
je źródło w parafii: Neuenburg, pow. tukum-
skiego, ujście w parafii Goldynga. Przyjmuje
Zschaksche, Naudaję, Karratawas-uppe, Wehs-
acht, Ammul,Immul (inaczej Ahsuppe lub Wil-
pene) i Weendradse. A. jest najpiękniejszą
z rzek kurłandzkich, płynie przez 5 małych
jezior (Apsau, Limarz, Palamsz, Lestin i Klig-
gen) ku północy, potem na zachód, uchodzi ni
żej Goldyngi pod Abaushofem; brzegi po części
błotniste, po części wysokie wapieniste. Dłu
gość rz. 125 w., szer. 15 saż., w czasie wylewu
do 70 saż. Spław drzewa z Hoennen i Gol
dyngi. Nad A. leży kilka miejscowości, zwła
szcza w pow. tukumskim, zwanych Abawski
dwór, Abaushof.	F. S.
Abazówka, wś rząd. w pow. bałckim, osie
dlona przez żydów kolonistów, których jest
698; rozl. 1080 dz.	Dr. M.
Abazowski ucząstek, w pow. bałckim, 164 dz. rozl., należy do senatora Abazy.
Abbau, ob. Białe-Błoto.
Abbiis, rz., lewy dopływ Wenty, w Kur-landyi, w parafii Amboten.
Abela l. A. strumień, lewy dopływ Niewiaży, do której o 2 w. poniżej Kiejdan wpada. Przyjmuje z prawej strony B,udeksznę, Pindę, Szu-larę (z Purwą), Sulewę, Malec a z lewej Łau-kiessęiAłkupis.-2. A. strumień, dopływ z prą-

Abe.

Abs.

 

wej   strony rz. Kroi,  która do Muszy wpada; przyjmuje Wiezge..
Abele, mko w pow. nowoaleksandrowskim
gub. kowieńskiej, nad rz. Pokrewną lub Krew
ną, o 40 w od Nowoaleksandrowska, st. dr. żel.
z Kałkun do Radziwiliszek, o 44 w. od Kałkun,
pomiędzy Jełówką i Poniemunkiem, st. p. i tel.
O dawności A. świadczą znajdywane w okolicy
popalone kości, resztki oręża i naczyń. Histo
rycznie pierwszą wzmiankę o A. spotykamy
w XVI w. Starostwo abelskie w pow. Kor-
szewskim na Żmujdzi płaciło kwarty r. 1782 złp.
992. Mko A. liczyło 1861 r. mk. 1560. Par.
katol. A. ma dusz 4862. Kość. mur. p. w.
św. Anny, wzniesiony 1629 kosztem para
fian. Filia w Rogielach. Dekanat abelski
dyec. telszewskiej obejmuje połowę pow. no-
woaleksandrowskiego, liczy: parafij 14: Komaje,
Abele, Rakiszki, Skopiszki, Poniediele, Krewno,
Poniemuń, Poniemunek, Jużynty, Żabiszki,
Hanuszyszki, Kwietki, Czadosy, Popiel; 5 filij;
9 kaplic. Wiernych 57417.	F. S.
Abelin, wś rząd. w pow. rossieńskim, o 65 w. od. Rossien.
Abeliny, wś w pow. gierdawskim, okr. reg. królewieckiego, pod Abeliszkami.
Abeliszki, AbeliscKken (niem.), dobra rycerskie i wś w pow. gierdawskim, okr. reg. królewieckiego, 183 mk., st. p.
Abelskie, jeż. w pow. nowoaleksandrowskim, gub. kow., pod Abelami, łączy się przez rz. Krewne z antonoskiem jeziorem.
Abguldc, strumień, lewy dopływ Aa, ma ujście w parafii mitawskiej w Kurlandyi.
Abgulden, jeż. w pow. mitawskim parafii Doblehn. Tamże kilka wsi t. n.
Abgunst-Kampe, Kępa nad Szarpówką, wś w pow. malborskim, dawniej do Gdańska należąca, 1783 w dzierżawę dana, mieszk. 30, ewan-gel. i menonitów.
Abos, ob. OMszowce.
Abrahaiłifalvn, ob. Abrahamowce.
Abrahamów czyli Abramowy potok, mały
potok w obrębie gm. Zawadki rymanowskiej.
Wypływa ze stromych gór Beskidu niskiego,
wznoszących się po płd.-wsch. str. tej gm., zrasza
w krótkim ćwierćinilowym biegu dolinę, w któ
rej leży przysiółek Abrahamów i na wsch.
krańcu wsi Zawadką zwanej, łączy się z Za-
wadką, dopływem Jasiołki.	Br. O.
Abrahamowce. po niemiecku Abrahamsdorf,
węg. Abraham/alujHŚ, słowacka na Spiżu, w do
rzeczu Popradu, po wsch. str. gościńca wiodą
cego z Kieżmarku do Czwartku, istniała już
w r. 1286 p. n. villa Abraham. Par. łacińska
była już r. 1383. Ludn. przeważnie katol.
(240 dusz), ewang. tylko 14. Żydów bardzo
mało. Czy t. Dr, E Janoty: "Zapiski o zaludnieniu
dolin Dunajca i Popradu na Spiżu", Krak.
1864.	Br. G.

Abrahamowice, przysiółek, ob. Szczyrzyca. i Abramowice.
Abrahamowszczyzna, przysiółek, ob. Kro-
wioa.
Abrahamsdorf, ob. Abrahamowce. Abrahamsfalva, ob. Abrahamowce. Abrahamshof, ob. Borek.
Abramów, wś. pryw. i folw. w pow. lubartowskim, gm. AYielkie, 60 osad włość.; par. w Rudnic, st. p. w Kurowie. Odl. od Lubartowa 20 w.
Abramów i Abramowska wola, dwie wsie
graniczące ze sobą w pow. zamojskim, gm. Go-
raj. Leżą na wyniosłych wzgórzach (565 st.
n. p. m.), nad rz. Ladą, o 2 w. od Goraja i ty
leż od Frampola oddalone. A. posiada gorzel
nię produkującą za 4,000 rs. rocznie; obszerny
ogród i sad. Kościół par. w sąsiednim Rodzię-
cinie, st. p. we Frampolu.	B. Ch.
Abramowice (właśc. Abrahamowice), wś,
i folw. nad rz. Czerniejówką, w pow. lubel
skim, gm. Zemborzyce; kość. paraf, mur.; go
rzelnia z produkcyą do 40,000 rs. rocznie, st. p.
i st. koi. Nadwiślańskiej w Lublinie. A. pier
wotnie należały do par. lubelskiej, dopiero
w 15 w. utworzono tu oddzielną parafią i wysta
wiono kość. drewn. Obecny wzniósł Wincenty
Jezierski w 1786 r. (Por Długosz I. 199
II. 539 i III 306, 307).	B. Ch.
Abramówka, wś. w pow. kijowskim, nad
rz. Zdwiżem, o 7 w. od Kotiużanki, własność
Sinielnikowa. Mieszk.: 292, parafii kotiużań-
skiej. Huta szklana.	Kl. Przed.
Abramowsk, okrąg wiejski w gminie Je-wije, pow. trockiego, gub. wileńskiej, liczy w obrębie swym wsie: Giesnokole, Abramowsk. Soboliszki, Hejbany, Kurkowszczyzna, Konle-niszki, i zaścianki: Hołynka, Lachowicze, Po-jecina, Szorkinia. Majątek A jest własnością hr. Platera. Wś. A leży o 21 w. od Trok a o 10 w. od st. dr. ż. Jewije.
Abramowska Wola, ob. Abramów.
Abrarnowszczyzna, wś. w pow. wieli-skim, nad Jelszą.
Abranowce, Abrahamowce, po węg.Abrany, wś. w hr. szaryskiem (Węg), nad potokiem Dolna, kościół katol. filial., 365 mieszk.
Abrany, ob. Abranowce.
Abrau, ob. Oborowo.
Abschermeiiingken, Absclieriiingkcn, ob. Kugen.
Abschruten, dziewięć wsi w Prusiech wschodnich nosi to nazwisko. Z tych A. w pow. wy-struckim zowie się też inaczej Usswarten- w pow. ragnickim inaczej Jacken a w pow. pilkaleń-skim inaczej Petczinken.
Abse, rz., ob. Egiel.
Absteinen, wś. w pow. stołupiańskim, pod Ejtkunami, słynna z pięknej stadniny koni.
Abstich, ob, Lupsztych,

Abs.

Atła.

21

 

Absże, rz., dopływ Bartawy z prawej strony. Ma źródło na płn. od mka Iłłoki, ujście o 2 w. od Szkud; "przyjmuje strugę Sartys.
Abt, rz., dopływ rz. Omel, ob. Pregla.
Achodden, ob. Oehodnio.
Achthubeii, wś. w pow. prądnickim, na Szląsku prus., tuż obok Schnellenwalde, w p fafii Riegersdorf. Dwie wsie t. n. w Prusiech wschodnich.
Achtuba, lewe ramię "Wołgi, oddziela się powyżej Carycyna i na przestrzeni 650 w. prawie równolegle do niej płynie, miejscami bardzo obfite w wodę i po brzegach błotniste, miejscami ważkie i wysychające czasem. Niegdyś A. miała wpadać wprost do m. Kaspijskiego. Mieszkają nad nią Kałmucy i astrachańskie wojsko kozackie. Piotr W. chciał rozwinąć w tych stronach jedwabnictWo, ale przemysł ten w pierwszych latach XIX w. zupełnie upadł. Nad A. spotyka się mnóstwo zwalisk po dawnej Złotej Ordzie, której stolica Saraj była prawdopodobnie w tem samem miejscu, gdzie dziś m. Ca-rewo (Siemienow, Geogr. stat. Słowar Hoss. Imp.)
Aćhtyrka, m. pow. w gub. charkowskiej, ó 108 w. od Charkowa, 1276 od Petersburga, nad jeż. Białem i Czykałowem, oraz nad rzeczkami Aćhtyrka i Husienicą, st. dr. żel. sum-skiej, około 20000 mieszk. Założone w r. 1641 przez Polaków, należało do t. z. obronnych ho-rodyszcz putywelskich, 1647 przyłączone do Rossyi; posiada wielki sobór prawosławny z obrazem M. B. cudami słynącym, do którego corocznie schodzą się tłumy pielgrzymów. Prócz tego mają być w soborze trzy obrazy pędzla Murilla. Z rzemiosł rozwinięte głównie w A. szewctwo i tkactwo materyj wełnianych na jubki mało-ruskie. Jarmarków 5 na rok, kramów 60. W mieście brak dobrej wody do picia. Powiat achtyrski gub chark. ma 2442 w. kw., w 1861 miał 98700 mieszk., osad zaludnionych 141 (największa po A. Kotelwa), cerkwi 48, główna rz. Worskła, grunta czar-noziemowe, lasów brak, uprawa zboża, buraków, tytuniu. Ludność wiejska trudni się głównie czumactwem. Osady wielkorossyjskie powstały tu od połowy XVIII stulecia. F. S.
Ack... Nazwy niemieckie zaczynające się od Ack... patrz głównie pod Ak.
Ackinenischken, pięć wsi w Prusach wschodnich nosi to nazwisko; z tych jedna w pow. ragnickim zowie się też inaczej Maagstim.
Ackniohienen, trzy wsie w Prusach wsch. noszą tę nazwę.
AcSta'ss (?), ob. Uśó, po niem. Uscz, Uszcz.
Acuktawicze, wś. w półn. zach. str. pow. mowogródzkiego gub. mińskiej, w gminie lub-cżańskiej, W I stanie policyjnym i I okręgu "sądowym (Nowogródzkim). . AL Jel...
A'ćztUfew,  duzi wś. na  wsch. brz.   morza

Ażowskiego, nad rz. Czarny Protok,  słynna z rybołówstwa.
Aczytskaja (ross.), wś, pow. krasnoufimski, gub. permska, st. poczt, o 21 w. od Krasno-ufimska ku Permowi.
Allachów, ob. OdacMw.
Adamaiice, wą., pow. trocld.
Adamczowice, wś. i fol., pow. sandomierski, gm. Klimontów, par. Goźlice, st. p. Klimontów. Wspominana u Długosza (II. 334, 336).
Ada mej ciszki, okrąg wiejski, gm. Podbrze-zie, pow. wileński, liczy w obiębie swym wsie: Leony, Wojtkuńce, Siewruki, Tumańce, Ada-mejce, Eejszaliszki,Kalniszki, KałnOta, Dasiance, Biernaty, Grysztele, Worniszki, Jakubańce, Grodzie; zaścianki: Dumbla, Rataliczki, Poje-źowce, Zemariele, Mialejki, Kałnota, Szoskiszki, Boreliczki, Wojniczki, Ejdaniszki, Radlicele, Pokliszki, Puzyrzyszki, Powarnie, Rogiewiszki Wroniszki, Okmiana, Wiżuniszki, Pustowszczy-zna, Pieślakiszki.
Adamek, ob. Adamów.
Ailainfoeldje, ob. Moszorów.
Adamierz, ob. Jadamierz.
Adamiszki, zaścianek, pow. trocki.
Adainki, folw., pow. włodawski, gm.Wyry-ki, przestrzeni morgów 1580; par. i st. p. we Włodawie.
Adamkowo, Jadamkowo (Kętrz). 1. A., wś szlachecka, pow. tucholski, na lew. brz. rz. Kamionki, rozl. 248. ha., lud.: 32 kat. 22 ewang. Osada nowsza, własność Prądzyń-skiego. 2. A., Adamshof, folw., pow. złotowski Prus Zach.
, Adamowa, Ja.damów,. nazwa bardzo wielu wsi, folwarków, osad, na całej przestrzeni ziem polskich. W obrąbie Królestwa jest przeszło trzydzieści miejscowości t. n.
Adamów, 1. A. InbJadamów, osada, dawniej mko, pow. łukowski, gm. Gudów, posiada sąd gminny, szkołę elementarną i kościół parafialny murowany. Zwyczajna droga łączy A. z Łu-kowem, odległym o 23 w.; najbliższa śt. dr. żel. Krzywda na linii z Łukowa do Iwangrodu, st. poczt, w Łukowie. Ludność A. wynosi około 1,000 mk. w 90 domach. Mieszkańcy, przeważnie rolnicy, posiadają 1830 morgów ziemi. A. parafia dek. łukowskiego liczy 1406 dusz. W zeszłym wieku A. był własnością Krasiń-ikich i słynął z jarmarków. 2. A. ws. gm. Piorunów, pow. konińskiego, o 12 w. na płd-wsch. od Konina, o 6 w. od Władysławowa, 272 mórg rozl., 83 ludn., grunt piaszczysty, okolica aiedna, wzgórzysta, bezwodna; obok folw. A. powstały po wyciętych lasach, niegdyś do dóbr Wyszyna należących, 180 mórg rozl. 3. A.wś, gm. Golina, pow. koniński, o 14 w. na płn.-zach. od Konina, o 2 w. od Goliny, przy ;rakcie z Goliny do Kazimierza, 98 mórg rozl.

22

Ada.

Ada.

 

105 ludn., grunt szczerkowaty. Obok folw. t. n. ob. Golina. 4. A. pow. gostyński, gm. Pacyna, ziemi mórg 238, lud. 158. Kolonia utworzona w 1865-dawniej fol. Potrzasków. 5. A. wś. i fol., pow. zamojski, gm.Suchowola, wł. pryw., par. w Krasnobrodzłe, st. p. w Zamościu. 6. A., lub Adamek, wś rządowa, w. pow. Końskie, gm. Miedzierza. 7. A., ob. Adamówka.
Adamowa, przystanek dr. żel. dynabursko-witebskiej, między Barowuchą a Borkowiczami, w pow. połockim; wś tamże nad Uświaczą.
Adamowa-góra, koi. włościańska, pow. so-chaczewski, gm. Młodzieszyn; ludność trudni się wyrobem sit.
Adamowa-wola, wś, pow. włocławski, gm. Pyszkowo, st. p. Chodecz.
Adamowce, ob. Adamówka.
Adamowice,!. A.wś, pow. błoński, gm. Piekary, par. i st. p. w Mszczonowie. 2. A. pow. miechowski, gm. Tczyca, par. Szreniawa, st. p. w "Wolbromiu. W 15 wieku była własnością Stanisława Szreniawity, jak i większa część okolicznych wsi (Długosz I-40; II-37.)Sr. Cli.
Adamowice, niem. Adamowitz 1.) A., wś. pow. raciborski niegdyś własność klasztoru Do-minikanek, w parani Markowice, z kapl. katol. w miejscu. 2.) A., wś, pow. wielkostrzelecki, należy do parani Wielkie Strzelce.
Adamowicze (wielkie i małe), wsie, pow. augustowski, gm. Łabno, obie mk. 295, domów 37. Kościół murowany, wystawiony kosztem parafian w 1855 r.; st. p. Sopoćkinie. A. par. katol. dek. augustowskiego, dusz 2596. A. stanowiły niegdyś rozległe dobra narodowe, w skład których wchodziło mko Lipsk i około czterdziestu wsi. Obecnie grunta wioskowe i osady Lipska przeszły na własność włościan.
Adamowicze, wś, pow. grodzieński, posiada kościół murowany, wzniesiony staraniem ks. Baniewicza.
Adamowizna, 1.) A. wś, pow. suwalski, gm.
Sejwy, o 16 w. odSuwałk,mk. 169, domów 26.
2.) A., wś, pow. błoński, gm. Grodzisk. Nazwi
ska z końcówką, izna utworzone wyłącznie od imion
własnych są nadzwyczaj częste na Mazowszu i wła
ściwe zwykle osadom małych rozmiarów (por. Pel-
cowizna, Szymkowizna, Stankowizna).	Br. Ch.
Adamówka. 1.) A., wś. pow. berdyczowski, nad bezimienną rzeczką wpadającą do Rosi (Kojanka?). Odległa o 74 w. od Berdyczowa, o 38 w. od st. dr. ż. Holendry a o 7 w. od mka. Pohrebyszcz, z któremi stanowi jeden majątek, należący do hr. Bzewuskich; niegdyś była to własność ks. Wiszniowieckich. Mieszk. 594, wyznania prawosławnego, należą do Pa-włowieckiej parafii (odległej o 5 w.). Ziemi 1924 dzies., pierwszorzędnego czarnoziemu, grunta zupełnie równe, uprawia się przeważnie pszenica i buraki. Zarząd gminny (wołosf) we wsi Pawłówce, zarząd policyjny (stan)

w m. Pohrebyszczach. 2.) A., duża wś, pow czeh-ryński, nad błotnistą rzeczką Szybik, wpadającą do Dniepru, tudzież nad jeż. Pańskiem i Kry-nowskiem; o 9 w. odległa od p. m. Czehrynia. Dawniej należała do starostwa czehryńskiego, dziś stanowi własność rządową. Mieszk. 2072 wyznania prawosł. Cerkiew paraf, zbudowana w r. 1726 (Wizyty Czehryńskiego Dekanatu za r. 1741); było tu wówczas 30 chat i 307 mieszk. Zarząd gminny i policyjny w m. Czehryniu a tamże i st. poczt. Ziemi 3820 dzies. We wsi znajduje się wysoka mogiła, na której niegdyś był klasztor, zniszczony 1678 r. w czasie wzięcia i zniszczenia Czehrynia przez turków i tatarów pod dowództwem wezyra Kara-Mustafy, sławnego później z klęski pod Wiedniem. Kl. Przed. 3.) A., lub Adamowce, wś, pow. mohylewski, dusz męz. 35. Ziemi włość. 62, obywatelskiej 122 dz. Należała do Głos-kowskiego, dziś Tarasiewicza. 4.) A., wś, pow. jampolski, mieszk. 338, ziemi włość. 356 dzies., ziemi obyw. 385 dzies. Należy do Sobańskich. 5.) A. wś rządowa, pow. latyczowski, gminie Ziń-ków; dusz męz. 737. Ziemi ornej 1960 dzies.; młynów 5, przynoszących 5760 rs. 6.) A., wś pow. bałcki; dusz. męz. 175. Ziemi włość. 428 dz., ziemi obyw. używalnej 1367 dz., nie-użyt. 25 dz., należy do sukcesorów Janiszew-skiego. 7.) A., lub Adamów, wś pow. nowo-gradwołyńsld, gm. połońska, należy do dóbr t. n. hr. Dunina Karwieckiego, ma gorzelnię, liczy dusz włość. męz. 152, ziemi włość. 482 dzies. 8.) A., zaśc. pow trocki. Dr. M., L. B.
Adamówka, 1.) wś, pow. sieniawski, par. Maydan, własność ks. Anny Czartoryskiej. 2.) A., przysiółki, ob. Podbereże, Erzeżany, Miko-łajóiu.
.A-damo-wo, nazwa kilkunastu wsi i folw., przeważnie w obrębie gub. płockiej i łomżyńskiej, por. Adamów.
Adamowo, po łotew. Adamowa, wś., pow. rzeżycki, par. Duksztygał Szadurski, własność
Nodhafta.
Adamowo,!) A.wś., pow. babimoski,obejmuje wś. Ad., probostwo i szpital Komorowo, cmentarz żydowski, winnice komorowskie, młyn i karczmę Bergyńską; 54 domów mieszkalnych, ludności 474; 8 ew., 466 kat., 67 analf.; tuż pod miastem Wolsztynem; od miasta pow. o 28 kil. sąd w Wolsztynie, par. do Wolsztyna. 2.) A. folw. ob. Latalice. 3.) A. folw., ob. Witosław. 4.) A.folw., ob.Krzyćko Wielkie (Gross-Kreutsch) 5) A. Adams-hof, folw. ob. KraMelewo (Gross-Krebbet).
Adamowo, Adamsdorf. 1.) A. wś., pow. bro-dnicki, 1682 r. własność Trzcińskich, dziś włościańska, 87 ha. rozległ., łudn. 30, samych ewang. 2. A. wś. pow. grudziądzki, 1682 własność Kucharskich, dziś włościańska, 111 ha. ziemi, 194 mk., samych ewang. i żydów. Leży po prawej stronie szosy z Chełmna do

Ada.

23

 

Grudziądza, na samej granicy obu powiatów,
dawniej w pow. chełmiń. (II Kętrz. A. nazwa
ne Mały Rudnik).	M. G.
Adamowo, Adamslwf. 1.) A. folw. należący do W. Pietrzyków, pow. człuohowski, 27 mk. ewang. 2.) A. folw. w pow. złotowskim, po r. 1766 powstały, do Sypniewa należący; 413. ha. rozl., ludn. 14 katol., 16 ewang.Kętrz. zowie je Adamkowo.
Adampol, wś., pow. lityński, dusz 172
Hięz. Ziemi obywatelskiej 370 dzies., włość.
430 dz. Należy do p. Olimpii Czerkawskiej
(Źródła Ikówki w A. ?)	Dr. M.
Aflamsclorf, ob. Adamowo i Rudnik mały.
Adamsguth, ob. Jadaminy.
Adamsheide, ob. Jadamowo.
Adamshof, ob. Adamowo.
Adamsverdruss, Luika (Zarański), ob. Szklarnia.
Adamy, inaczej Łany, wś. w pow. Kamionka Strumiłowa, o milę od mka Buska, w par. buskiej, w lesistej okolicy, ludn. 688 dusz, 500 rz. kat.-180 gr. kat. Rozl. wiek. posiadłości 2365 (głównie lasu, 2220 m.), mniej, posiadłości 750 (głównie ogrodów 420 m.) B. B.
Adasiewszczyzna, wś., pow. miński, o 35 do 40 w. od Mińska, 688 st. ang. n. p. m.
Adelig... (niem.), "Szlacheckie." Wiele nazwisk w Prusiech ma ten przydatek na początku, np. A.-Kuchnia, Szlachecka Kuchnia w pow. toruńskim. Służy on zwykle do rozróżnienia dóbr prywatnych od rządowych tego samego nazwiska z przydatkiem Koeniglich, np. Koeniglich-Kuchnia w tymże powiecie.
Adclinów, wś, pow. lucyński, o 30 w. od Lucyna, w ślicznej miejscowości; otoczona so-snowemi lasami; klimat dla chorych wyborny Są tu żelazne wody miner., czyste, przezroczyste, ze smakiem przyjemnym, trochę ściągającym. C. g. wody 1,00086, temperatura w samym zdroju 5° (R.)- Wody te zawierają w chemicznym swoim składzie: węglan żelaza, węglan wapna, węglan magnezyi, siarczan wapna, tlenek glinu i kwas węglany; należy je więc zaliczyć do słabych żelazistych. Gzyt. rozprawę drą Dubickiego "O wodach mineralnych w gub. witebskiej" (Mosk. Medio. Ga-zeta, r. 1860).
Adelnau, ob. Odolanów.
Adelsdorf, ob. Adolfowice,
Adler, Erlitz, Orlica, lewy dopływ Łaby, uchodzi pod Królogrodem, powstaje z dwu rzek Dzikiej i Cichej O., Wilde i Stille A. II jej źródeł Adlergebirge, Orlickie góry, Kładzkie inaczej , Glatzergebirge, z których najwyższa Deschneyer Kgppe, 1143 metr. wys., na pograniczu Czech i Śląska pruskiego.
Adlerberg, ob. Matra.
Adlerhorst, Adlershorst, ob. Orli Dwór, Wor-lidwór, Orłowo, Gorzyszkowo, Redłowo.

Adolfowice, Adehdorf, wieś pow. Freiwąl-dow na Szląsku austr., ludn. 1315.
Adolfowo, 1.) A., wś, powiat babimo-ski, ludn. 120, wyż. kat., 29 analf.; 16 domów mieszk. 2.) A.,Adolphsheim, wś wpow.chodzie-skim, 78 mk., 52 ew., 26 kat.; 22 analf.; 9 dm. 3.) A., folw. ob. Sienna.
Adolfowo, Adolfahof, folw., pow. wałecki, należący do Dykowa, nowy; ludn. 15 katol., 30 ewang.
Adolphsheim, ob. Adolfowo.
Adomiszki, wś, pow. ragnicki okr. reg. gą-
bińskiego.
Adryan, wś pryw., pow. lubawski, należąca dawniej do starostwa bratyańskiego, nad jeż. skarlińskiem, 40 ha. ziemi, 20 mk. katol.
\dvynnó\V,Andryanów, z przysiółkiem Ostróg, wś, pow. Rudki, ćwierć mili od mka Komarna oddalona. Ludn. 529; z tego rz. kat, 331, grec. kat. 186, izr. 12; rozl. wiek. posiadłości 419 m., mniejszej 385 m. Właściciel Kazimierz hr, Lanckoroński.
Adsel, ob. Adził.
Adwa. Według Wincentego Pola jeden z dopływów Dźwiny zachodniej, wpadających z prawej strony. Żaden inny autor o rzece tej nie wspomina.
Adwokacie, przysiółki, zwane też Wójtostwami, ob.Brodki i Dmytrze.
Adyszów, Hadyszów, potok górski, w gm.
Manasterzec, pow. liski w Galicyi. Powstaje
z licznych źródłowisk po stronie półn. i wsch.
tej gm. u stóp lesistych gór Słonnemi zwanych;
wpada w pobliżu ruin zamku Sobieńskiego do
Sanu z wschodniego brzegu. Znaczniejsze do
pływy: Słonne z prawego, Solarzyska z lewego
brzegu. Nazwy te Słonne i Solarzyska dają
się domyślać, że te strugi powstały niegdyś ze
źródeł słonych.	Br. G.
Adził, Adsel, kilka wsł i par. w gub. liflan-dzkiej okr. walckim, nad rz. Gaują.
Adżałyk, dwa jeż., tuż nad m. Czarnem, właściwie limany, wąską tylko smugą gruntu od morza odzielone. 1). A. Duży, Bujuk-A., inaczej Do-fimowski liman, 7 w. dług., l i pół sz. 2.) A. Mały, Kuczuk-A., inaczej Grigorijewski liman, 10 w. dł., l i pół sz. Wodę mają słoną. Wzdłuż smugi gruntu między niemi a morzem ciągnie się trakt z Odessy do Nikołajewa.
Adźamka, mko, pow. aleksandryjski, gub. chersońskiej, nad rz. t. n., wpadającą do In-gułu, 4398 mieszk.
Afryka, wś i dobra, pow. ostródzki, okr. reg. królewiecki; w pobliżu wś Ameryka.
Agąjmany, wś w Krymie, 3452 mieszk.
Agatówka, przysiółek, ob. Pilchów.
Agatyn, wś, pow. i gub. mińska, niegdyś st. p. przy b. trakcie poczt, mińsko-pińskim, o 61 w. od Mińska.

24

Mm.

 

Ąglona, struga wpadająca do rz. Minogi z lewe] strony.
Aglonen, ob. Aglony.
AglOIia, mko, pow. dynaburski, o 6 mil od Ęyiłabiurga, o 4 i pół od Krasławia, blizko Ruszony, małe, z kościołem i klasztorem Dominikanów. W kościele ołtarz loretański z obrazem M. Boskiej łaskami słynącym i zupełnie do trockiego obrazu podobnym. Kościół ten założony był pierwotnie w lesie jodłowym (po łotewsku: aglenia), i stąd nazwę otrzymało całe miasto. Par. katol. dekanatu dolno-dyna-burskiego, dusz 4327. Kaplice w Abenmujży
1	Laudaniszkach.    Od 1826-36 zjeżdżali się
do Agłony chorzy dla picia wody siarczan ej,
której  źródło widać potem straciło własności
lecznicze. Czyi art. Dominika Chodźki p. t. A.
w Pam. relig.-moral. z 1856.
Agłony, Aglonen, wś, pow. kłajpedzki okr. reg. królewieekiego, niedal. Proekuls, st. p., 114 m.
Agłuna, rz., dopływ Szeszuwy z prawej strony, uchodzi poniżej Anczy.
Agnieszkowo, wś, pow. rypiński, gm. Gujsk, dm., 215 mieszk., par. w Gujsku, st. poczt., w Sierpcu.
Agnopol, dwór, pow. kowieński nad Wilią, o 10 w. od Kowna.
Agonki, Agonken, Ellernbruch, wś, pow. gier-dawski Pruss Wsch.
Agraflnówka, wś, pow. suwalski, gm. Ku-ków, o 14 w. od Suwałk, dm. 11, mk. 4*5.
Agrypiszki, wś, pow. trocki, nad rz. Wierzchnią, na której tamże młyn; włas. Rossochoc-kich, o w. 5 od Stokłiszek.
Agtelek, ob. Baradla.
Ablbeck, ob. Albeka.
Ahlgraben, jeż. w okr. reg. szczecińskim, pow. Randow, s/4 m. dł., '/., m. szer.
Ahsputte, ob. Hasenpot.
Ahewikke, rz., dopływ Bartawy w Kur-landyi.
Ainsingen, Einsingen, kolonia niemiecka, należy do Dziewięoierza (ob).
Aisputte, ob. Hasenpot.
Ajbar, wś, pow. perekopski gub. taurydz-kiej, st. p. między Perekopem a Symferopolem.
Ajciuny, okrąg wiejski, gm. Butrymańce, pow. trocki, Hoży w obrębie swoim nast. wsie: Ajciuny, Janówka, Likiszki, Ejgirdańce, Okusz-kańce, Jawniańce, Żołkuńce, Hejciuńce, Czesanka, Towszeziany, Kołubiszki, Girkiszki, An-tobolanka, Radźwiłańce, Waluńce, Jupczany, Zadziszki, Judwoiszki; zaśc. Torwidziszki i okolicę Talatańce.
Ajdar, rz., lewy dopływ Dońca wgub. char-kowskiej, ma źr. w gub. woroneskiej, przepływa koło Starobielska. Nad jej brzegami leżą
2	mka, dziś słobody, St. i N., A. liczące przeszło
5Qp|) • mk., sławne  z jarmarków i wspomnień
histor, kozaczyzny XVI i XVIII w.

Ajłupa, rz., lewy dopływ Wilii, uchodzi poniżej Bujwidz.
Ajiwcsko-Sftreg, st. dr. żel. z Fjiłek do Miszkowca w Węgrzech.
Ajsyń, Aysyń, Ajszyń, tak dawniej niekiedy HajsyA (ob.) pisano. Eiic. Org. mn. mylnie cytuje Auszyńskie starostwo; ma być Hajsyń-skie.
Ajszputa, ob. Hasenpot.
Ajtra, rz., lewy dopływ Jury niemnowej, przyjmuje z pr. str. Dugnę, z lewej Leżę i Żem-garę, ma źródło w pow. telszewskim na zach. od jeż. Łukszty, niedaleko mka Wornie.
Ajwiksta, ludowa nazwa rzeki Ewikszty.
Ajzpuryszy, ob. Zabłocie, Zarzecze.
Akczuryno, wś o 12 w. od Kaługi, nad Oką, kopalnie węgla kamiennego.
Akennan, Akierman, Akkerman, łac. Alba Julia, od 1818 r. m. pow. gub. besarabskiej, 46° 12' sz. g. płn., 48° 24' dł. wsch., na praw. str. limanu Dniestrowego (Echard pisze: "nad morzem i jeż. Widowo, o 11 m. od Oczakowa"),
0 18 w.  od morza Czarnego, o 1723 od Peters
burga,   39201   mk.    Dawniej zwał  się Biało-
grodem, Białłogrodem (Wołosi zowią go Citate-
Alba).    R.   1479 zdobyty przez Turków, pozo
stawał  w ich ręku  z niewielkiemi  przerwami
do 1812 i wtedy ustaliła się dzisiejsza tatarska
nazwa A. Białogrodu.    Była  to stolica Tata
rów budziackich i miała garnizon turecki.   Dziś
składa się z właściwego miasta i 3 przedmieść:
Szaba,   Turlaki  i Papuszkoi.    Posiada fabryki
łoju, świec   i ma w grudniu walny jarmark na
sól, wełnę,   ryby, tłuszcze i wino.    St.   p. i st.
tel. międzynarodowa.    Po limanie  krążą statki
parowe.    Większość  mk.  prawosławnego wy
znania.   Potem idą żydzi, ormianie, raskolnicy;
katolików około 50. Są w A. 3 cerkwie, l ormiań
ska i bożnica. O wspomnieniach hist. A.czyt. rzecz
J. I. Kraszewskiego p. t.:   "Owidyopol, Dniestr
1 A." w Bibl. Warsz. 1847," III. 75. - A. po
wiat ma 7283 w.  kw., powierzchnia stepowa,
bezleśna,   w  wodę nieobfitująca;   ogólnej ludn.
111,520  (kat.  w 1859 r. 233),  zatrudnionych
rolnictwem, które kwitnie, zwłaszcza też w kolo
niach  bułgarskich  i  niemieckich,   dosyć tutaj
licznych. Powiat posiada jedne tylko par. katol.
w Krasnej, należącą do dyec. tyraspolskiej. Głó
wne rzeki: Dniestr, Kahilnik, Jałpusz.  Główny
przedmiot  handlu bydło;   soli   wydobywa   się
w pow. 4 miliony pudów rocznie.	F. S.
Akiniowa, wś, gub Witebska, przy  trakcie z Newla do Siebieża. Akmath, ob. Leite. Akweny, ob. Okmiany. Akniilł, jeż., pow. selburski w Kurlandyi. Akniina, rz., dopływ Szaltony (ob.). Aknista, ob. Oknista. Akra, Akreszorski potok, ob. Akry n. Akreszory, Akryszory, wś rząd. pow. kosów-

Akr.

Alb.

25

 

ski, o 16 kil. od Jabłonowa. Obszar dworski
482 morgów austr.; włościanie posiadają: 1165
m. au.; ludn. 575, z tego grecko-kat. 560, izr.
15; gr. kat. parafiia w miejscu, należy do dek.
pistyńskiego arcybisk. lwowskiego, filia w Ba
ni Świrskiej.	B. B.
Akryli, Alcra, Hlenceu, Akreszorsld potok, po
tok górski, powstający z kilku strug wypły
wających z pasma gór Czarnego lasu (Beskidu
losistego), 564 m. n. p. m.; na płd. granicy gm.
Akreszory z gminą Kosmacz, płynie początko
wo na zachód, spadając tu i ówdzie stromo
z gór. Przepływa przez wieś Akreszory, za
bierając wiele mniejszych górskich strug
i ropę kilku źródeł solnych, zwraca się
po ćwierćmilowym biegu na płn., tworząc od
tąd granicę naturalną między gin. Akreszory
i Tekucza pod nazwą Hlenceu i płynie głębo-
kiemi jarami, miejscami krzakami porosłemi.
Przyjąwszy z lewego brzegu potok Pleszywa
inaczej Surcyr zwany, przepływający gm. Te-
kuczę, tworzy również granicę naturalną między
wsiami: Berezowem-nizszym i Łuczą i po prze
szło jednomilowym ogólnym biegu wpada z pr.
brz. do pot. Łuczki (ob.) w dorzeczu Prutu
(388 m. n. p. m.).	Br. G.
Aksaj, stanica kozacka nad Donem, przy ujściu rz. A. do Donu, w okr. czcrkaskim ziemi dońskiej, główna przeprawa przez Don po drodze do Kaukazu.
Aksamitka, góra w hr. spiskiem, tuż nad
grań. galicyjską, właściwie na grań. gm.
Sromowiec w Galicyi z gm. Haligowce (Hali-
goć) na Spiżu. Na szczycie tej góry znajduje
się grodzisko, które było świadkiem kwawych
dziejów Husytów w tej okolicy pod wodzą sła
wnego i w podaniach ludu dotąd żyjącego ich wo-
dzaAksamita, który dhiższy czas w połowie XV
w. zwolennikami swymi okolice sądeckie i spi
skie niepokoił. W górze tej są godne widze
nia jaskinie, które służyły niegdyś Husy-
tom, a później zbójcom za schronienie. Z tych
jedna większa, stykająca się z samem Grodzi
skiem, i druga mniejsza, bliżej granicy galicyj
skiej, jaskinią Aksamita zwana, odwiedza
ne bywają często przez gości kąpielowych
szczawnickich. Jaskinia A. w wapieniu
białym, czysta i sucha, z okienkiem w gó
rze i z przybocznemi małemi pieczarkami,
zdaje się być ręką ludzką wyżłobiona- Pełno
w niej nacieków wapiennych (stalaktytów);
od nich pochodzić ma ludowa jej nazwa "grota
kamiennego mleka". Ze szczytu tej góry roz
pościera się ładny widok na płd. na dolinę Ha-
ligowiec aż po Lechnicę i na płn. na Pieniny.
Czy t: Szczęsny Morawski: Sądecczyzna, Kraków.
1865. (tom. II. 211).-Dr. Onufry Trembecki.
Przewodnik do zdrojów lekarskich w Szawnicy,
Kraków. 1861.	Br. O.
Aksaniitowizna, os., gm. Czostków, pow.

suwalski, w odległości 25 w. od. m. gub. Suwałki położona, liczy 5 dm., 11 mężczyzn i 10 kobiet, ogółem 21 mk. Do osady należą: młyn w m. Filipowie oraz jeziora Krzy we v. Krzywul-ka, Postajnie T. Przystajnie i Rospuda. K.H.
Aksnianice, wś, pow. przemy ski, o 2 mile na
płd. od Przemyśla, obejmuje przestrzeni dwor
skiej 112 mórg au., włościańskiej 268 m. a.;
grunt pagórkowaty, urodzajny. Ludn. 515
dusz, z tego rzym.-katol. 16, należących do pa
rafii w Niżankowicach, miasteczku o J/4 mili
oddalonem; 492 gr. kat. należących do parafii
w Kłokowicach i 7 izrael. Tak rz. kat. jak
i gr. kat. parafie należą do biskupstw przemy
skich. A. z przysiółkiem Jaskmaniec należą
do Alek. hr. Krukowieckiego. A. piszą nie
kiedy Axmanice.	B. B.
Akszynka, wś, pow. rohaczowski gub. mo-hyl., z kaplicą katol parafii czeczerskiej.
Aktir, ob. Ogier.
Al... Niektóre miejscowości pisane niekiedy przez Al, ob. pod Hal...
Alabastrowa jaskinia, znajduje się we
wsch.-płn. ramieniu tatrzańskiej turni Wielkim
Koszarom (Stirnberg) zwanej, nad Suchym po
tokiem (llotbaumgrund), w tak zwanych biel
skich Tatrach na ziemi spiskiej. Wzniesienie
tej jaskini n. p. m. czyni 1726 mtr., według
pomiaru dokonanego przez sztab gen. austr.
r. 1876.	Br. G.
Alanga, rz., prawy dopływ Jury (ob.).
Alant, rz. w Kurlandyi, w parafii grobiń-skiej, płynie z jeż. Telsen do zatoki libawskiej.
Alańskie góry, Alauńskiegóry, Las Wołkoński, Wałdajskie góry, nizkie, lasem pokryte wzgórza, gub. nowogrodzkiej, twerskiej, pskowskiej. W składzie swoim mają głównie wapień. Trafiają się pokłady węgla, żelaza, gipsu. Z gór tych biorą początek rzeki: Wołga, Dniepr, Don, Oka. Stanowią one główny dział wód Wołgi, Dźwiny zachodniej, Donu.
Alau, strumień, lewy dopływ Aa w parafii mitawskiej.
Alauuskie góry, ob. Alańskie.
Alba, fol., pow. słucki, niedaleko historycznego Nieświeża; za czasów sławnego dziwaka ks. Karola Radziwiłła, była tu piękna willa z parkiem, w której ks. "Panie Kochanku,, przesiadywał dla wytchnienia, a jak przyszła pańska swawolna fantazya, to w czasie lata kazał z Nieświeża drogę do Alby cukrem miałkim wysypać i jeździł tam na saniach. Chcąc pochlebstwem zjednać sobie pana, najzajadlejsi stronnicy ks. Karola, włożywszy na siebie barwy radziwiłowskie, przezwali się Albańczykami. A. dziś należy do ordy-nacyi nieświezkiej i ma obszaru 460 mrg. W pobliżu rękodzielnie sukna i bai. Al. Jel.
Albeka, Aalbeck, Ahlbeck. 1.) Wś kościelna, okr. reg. szczeciński, pow. Uckermimde, 619mk,

26

Alb.

Alb.

 

nad jeż. prawie wyschłem st. p. 2.) A. wś tamże, pow Usedom-Wolin, pod Swinemiinde, 215 mk. rybaków. 3.) A., wś tamże, 185 mk. 4.) A., wś, pow. lęborski, okr. reg. koszaliński.
Albendorf, wś, pow. starohucki (Neurode) na Szląsku pruskim, par. kat. dek. kładzki. W kościele obraz M. B. słynący cudami od w. XI i ściągający dotąd po 100 tysięcy pielgrzymów rocznie, głównie z Czech.
Alberga, Alembork, Allenberya, niem. Allen-lurg, m., pow. welawski, u zbiegu rz. Omel z rz. Łyną, 2200 mk., st. p., browar, gorzelnia, handel przędzą, 8 jarmarków. Założone około r. 1326 a w 1410 Wład. Jagiełło odebrał je krzyżakom.
Albersdorf, ob. Ollraclicice.
Albertinenhof, ob. Piekło i Boszkowice.
Albertów, wś, pow. turecki, gm. Piętno; zamieszkała przez 22 gospodarzy, posiadających po 15 mórg gruntu, dosyć zamożnych. W. S.
Albertowskie Olijdry (Albertoske), olędry. pow. bukowski, obejmują 2 miejscowości: A. i kolonią Juliane.; 117 dm.; mk. 744; 705 e w., 30 kat.; 60 analf., o 30 kil. od miasta pow.; 15 kil. od sądu w Grodzisku. Zowią je też Niemcy: Albertowskor Hauland.
Albertsdorf, Albersdorf, ob. Olbrachcice na Szląsku austr.
Albertyn, wś, pow. słonimski, słynna fabrykami sukien, dywanów, płócien i wyrobów metalowych, nad stawem utworzonym przez rz. Issę, który też zowią jeż. Albertyńskiem. Własność Władysława Pusłowskiego, mk. około 1600, większość prawosławnych. A. P.
Albigowa, wś, pow. łańcucki, rozl. 3160 n. a. morgów, dm. 223; według ostatniego obliczenia z r. 1870: 1312 mk. Obszar dworski należy do ordynacyi łańcuckiej hr. Alfreda Potockiego; szkoła ludowa, parana bardzo starożytna, dek. przeworskiego, istniała już w r. 1450; w okolicy przemysł tkacki. Ma to być dawna os. niemiecka zw. Helyigau. M. M.
Albinowo, okrąg wiejski, gm. Bogiń, pow. dziśnieński, liczy w swoim obrębie wsie: Bie-lewicze, Skuryaty, Drusiewicze, Dalekie, Bil-tiszki, Ejwidowicze, Aksiutowo; zaśc. Drusie-wiczki, Podszyki, Zabłociszki, Bierżenka.
Albinowska Wola, przysiółek, ob. Wietrzno.
Albinówka, daw. Albinów, wś, pow. snia-tyński, obszar dworski: gruntów 259 mórg n. a., włościanie gruntów 123 morgi; 288 mk., z tego 283 dusz gr. kat. wyznania; filia po-blizkiej parafii gr. kat. Hańkowce, dek. śnia-tyńskiego; należy do rz. kat. par. Zabłotów. Gleba urodzajna, klimat ciepły, kukurydza i ty-tuń, oprócz innych zbóż, dobrze się udają. Właściciel Józef Puryna.
Albis, rzymska nazwa Elby.
Albrachtowo, - ówko, ob. Albrechtowo.

Albrechcice, Albrechtyce, 1.) A., Olbersdorf, m. pow. na Szlązku austr., dm. 296, ludn. 2396. A. powiat 14502 mk. Główne gminy: Linhar-towy (Geppersdorf) 766 miesz.; Hoszfalkowy (Gotschdorf) 1200 m.; Hynczyce (Hełnzendorf) 1249 m.; Holczowice (Hillersdorf) 1896 m.; Hirszperk (Hirschberg) 1269 m.; Opawice (Tropplowitz) 605 m. 2.) A. Wielkie, ob. Bi-lowieo.
Albrecht,, St. Albrecht, ob. Wojciech Święty, pod Gdańskiem.
Albrechta, lub Arcyksięcia Albrechta kolej żelazna wychodzi ze Lwowa na Szczerzee, Mikołajów, Rozwadów do Stryja a ztamtąd idzie dalej na Bolechów, Dolinę i Kałusz do Stanisławowa; 183 kil. dł.
Albrechtau (niem.) 1.) wś, pow. dar-kiejrnski, 125 mk. 2.) ob. Albrechtowo.
Albrechtów, 1.) A., Albrychtów, dobra ziemskie i wś, pow. piński, nad rz. Piną, gm. Piń-kowska, 1-szy stan. polic. (Łohiszyński), 2-gi okr. sądowy (Piński), o l J/a w. od Pińska. A. w wieku XVIII był własnością Poniatow-skich i gdy 1784 we wrześniu Stanisław August zwiedzał Pińsk, sławną groblę Butrymo-wicza i jego Krystynów (ob.), był też w A. u Franc. Poniatowskiego. Dobra te następnie przeszły we władanie rodź. Skirmuutów i do dziś dnia w ich ręku pozostają. A. przy najlepszych warunkach zbytu posiada wybornie użyźnione grunta i obfite sianożęci a obszar ogólny wynosi około 3350 morgów. Jest tu fabryka stearynowych świec Bothego, której firma zyskała sobie rozgłos w kraju. W 1860 r. wyrobiła świec 2250 pudów, mydła zwycz. 3230 p. Pracowało w niej 50 ludzi. (Według Stołpiańskiego prod. roczna wynosi 230 tyś. rs. rocznie). AL Jel. -2.) A. Albrychtów, wś, pow. bobrujski, ma kapl. kattol. par. Choromce.
Albrechtówko, Olbrachtówko, Klein Albrechtau (niem.), wś włościańska, pow. suski, 208 ha. rozl., 285 mk. ewang.
Albrechtowo, 1.) Gross-Albrechtau, Olbrach-towo (Kętrz.), wś, pow suski, własność Finken-steinów, mk. 235 ewang. B.. 1879 znaleziono tu worek złotych monet z X i XI w. 2.) A., wś i smolarnia, pow. ostródzki, 40 mk.
Albrechtsdorf, (niem.). 1) wś.pow. jeławski, pod Bartoszycami, 601 mk. 2.) A." wś, pow. liebarski, podOrnetą 198 mk. 3.) A. wś szlach., na Pomorzu, pow. Uckermunde, 120 mk. 4.) Ob. Wojciechów na Szląsku pruskim.
Albrechtsbof, (niem.) 1.) nowy folw., pow. kwidzyński, należący do Nowej-Wioski, 95 mk., prawie samych ewang. 2.) A., ob. Sękowa.
Albrechtsthal, ob Skałęska Kolonia i Sobie-wola
Albrechtyce, ob. Albrechcice.
Albrychtów, ob. Albrechtów.
Alchinice,  zaśc., pow. nowoaleksandrowski,

Alch.

Ale.

27

 

gub. kowieńska, nad Drujką, na grań. i pow. dziśnieńskim, najbardziej na wschód wysunięty punkt gub. kowieńskiej.
Alchimowszczyzna, wś, na pół. krańcu pow. borysowskiego. gm. Dokszyce, 3-ci stan poi. i 4-ty okr. sąd. (dokszycki).
Alek, (niem.), wś, pow. szyłokarczemski okr. reg. gąbiński, 235 mk.
Aldeii, jeż., ob. Mielno.
Aldendorf, (niem.), ob. Starawieś.
Alechnowicze, Olechnowicze, st. dr. żel. li-bawsko-romeńskiej, na przestrzeni Mińsk-Wilno, między Radoszkowiczami a Uszą, o 44 w. od Mińska.
Aleja, Oleją, rz., dopływ z prawej str. rz. Upie, która do Szeszuwy z lewej str. wpada.
Aleksandrów,-owo, nazwa bardzo wielu
wsi i osad przeważnie w bieżącem stuleciu za
łożonych w obrębie Król. Polskiego; np. 1.)
Osada, zwana też A. łęczyczki albo fabryczny,
przedtem miasto, pow. łódzki, gm. Brużyca
Wielka, należy do sądu pokoju w Łodzi, posia
da st. poczt, i tel. międzynarodową, dwa koś
cioły: katol. drewn. i ewang. A. założony zo
stał w 1818 r. i zaludniony przeważnie przez
Niemców. W 1824 r. miał 340 dm. i 2955
mk., w tej liczbie sukienników 365 (242 maj
strów), 8 postrzygaczyfarbierni i t. p. W 1858
było 2886 mk., obecnie liczą około 4,000. Lu
dność A. zajmuje się rękodzielnictwem dla po-
blizkiej Łodzi odległej o 12 w. i połączonej
z A. drogą bitą. W samym A istnieje fabryka
wyrobów wełnianych. A., par. katol. dek.
łódzkiego, liczy 1300 dusz. 2.) A., gm., p. bił-
gorajski, sąd gm. ok. IV w Józefowie o 8 w.
st. p. w Biłgoraju ludność gminy 4827. 3.)
A., wś, pow. opoczyński, gm. Mewierszyn. par.
Dąbrowa, szkoła wiejska. 4.) A., wś, pow. Koń
skie, gm. Chlewiska, fabr. żelaza zatrudnia 26
rób. i produkuje za 33,750 rs. rocznie. 5.) A.,wś,
pow. włodawski, gm. Romanów, par. Wisznice
1020 mórg. rozl. 6.) A., wś, pow radomski, gm.
Gzowice, par. Radom. 7.) A., wś, należąca do
ordynacyi Zamojskich, pow biłgorajski, gm.
Aleksandrów, posiada urząd gminny. 8.) A., wś,
pow. nowo-miński, śród lasów na prawym
brzegu Wisły się ciągnących, przy drodze
zWawru do Młondza. 9.) A., wś i fol. pow. kal-
waryjski, gm. Lubów, par. w Grażyszkach,
st. p. wKalwaryi. 10.) A., kolonia, pow. łukow
ski, gm. Gołąbki, par. Węgrów, st. p. w Łuko-
wie; rozl. 684 morgi. 11.) A., koi., pow. turecki,
gm. Wichertów, w dobrach niegdyś arcybis.
gnieźnieńskich, dziś majoratu wichertowskiego.
12)A.,fol.majoratuKościelnica (hr. Tolla), pow.
turecki, gm. Kościelnica, tuż pod TJniejowem;
budynki przerobione ze stajen, zajmowanych
niegdyś przez szaserów polskich, konsystują-
cych zwykle w Uniejowie, który obfituje
\v pastwiska i łąki.	Br. Ch.

Aleksandrów, 1.) okrąg wiejski, pow. dzi-śnieński, gm.Ihumenów, liczy w swoim obrębie wsie Bołkoły i Taboły. 2.) A., po lit. Aleksan-drawa, mko pryw. i dwór, pow. nowoaleksan-drowski, gub.kow., między górami i jeziorkami, o 31 w. od Nowoaleksandrowska. Paraf, kościół katol. Ś. Franciszka Serafickiego 1796 przez lir. Ign. Morykoni wzniesiony. Parafia katol. dekan. nowoaleksandrowskiego dusz 2342. 3.) A. Wielki i Mały, daw. Porosiat-ków W. i M., wsie, pow. uszyciu, należały do Mniszchów, później do Stadnickich, od których nabył je gen. Łiiders i przezwał Aleksandro-wem. Ludn. 504 dusz męz. (147 jednodwor-ców); ziemia górzysta, glinkowata. Dr. M. 4.) A ob. Puszkary. 5.) Por. Aleksandr owo.
Aleksandrów, 1.) m. pow. gub. ekateryno-sławskiej od r. 1775, daw. twierdza, o 1578 w. od Petersburga nad rz. Mokrą Moskowką,o2 w. od Dniepru, os. bardzo staroż., okolica pełna kurhanów; niedaleko na wyspie dnieprowsldej była główna siedziba siczy zaporoskiej, 5733 mk. Pow. A., najobszerniejszy w gub., 8641 w. kw. rozl., ma charakter lesisty, stepowy, grunt czarnoziem ale brak wody, 185 tyś. mk., zajętych rolnict. A., 2.) m. p. g. włodzimirskiej o l s/4 w. od st. t. n. moskiewsko-jarosławskiej dr. ż., o 711 w. od Petersburga, 7140 mk., st. p., handel i przemysł, szczególnie farbierski, rozwinięty. A. pow. ma 83 tyś. mk, 3126 w. kw. rozl., powierzchnia płaska. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem i przemysłem bawełnianym (Siemienow).
Aleksandrów w W. Ks. P. i w Prusiech, ob. Aleksandr owo.
Aleksandrów, ob. Aleksandrowice na Szląz-ku austr.
Aleksandro wice, wś., pow. krakowski, sąd
pow. w Liszkach, o 8 kil. od Liszek, 1641 n. a.
morgów, rozl., dm. 32, ludn. 274, parana
w Morawicy. Przez A. przechodzi kolej półn.
Cesarza Ferdynanda. Wieś ta była w 16 w.
własnością JanaKarmińskiego jednego, z pierw
szych zwolenników reformacyi, który w r.
1591 po zburzeniu zboru kalwińskiego w Kra
kowie dwór swój kalwinom krakowskim na
zbór ofiarował. Zbór aleksandrowicki zburzyło
pospólstwo krakowskie w napadzie nocnym
w. r. 1613. Kalwini do Wielkiej Wsi się
przenieśli. Koło 1625 Samuel syn Piotra Go-
łuchowskiego ówczesnego dziedzica A. prze
szedł na katolicyzm i na zawsze inowierców
ztąd wydalił. Do A należą przysiółki Kocha-
nówka i Stefanówka.	M. M.
Aleksandrowie?, Aleksandrów, Aleaander-feld, gmina pow. bielskiego na Szląsku austr., łącznie z gminą Stare Bielsko ludn. 3927. W kat. par. Bielsko.
Aleksandrowka, 1.) wś, pow. suwalski, gm. Andrzejewo, o 22 w. od miasta gub. Suwałki

28

•Me.

Ate.

 

położona, liczy: dm. 15, mk. 67 t. j. mężczyzn 35, kobiet 32.2) A. wś, pow. władysłowowski, gm. Kidule, 64 dm., 397 mk., par. Kajmele, st. p. Szaki. 3.) A. kolonia, pow. lubartowski, gm. Rudno, erygowana w r. 1865 z lasów do dóbr lubartowskich należących. Składa się z osad 15, odległa od m. Lubartowa o wiorst 17. (Niezamieszczona w Skorowidzu Zinberga). 4) A. kolonia w gm. Dąbroszyn, pow. konińskiego, o 16 w. na płd. zach. od Konina, o'6 w. od Eyohwała, 154 mórg rozL, 31 ludn., grunt niski, sapowaty, utworzona 1877 z części gruntów do dóbr Kuchary Borowe należących.
Aleksandrowka, 1.) mko, pow. czehryń-ski, nad rz. Taśminą, o 260 w. od Kijowa, o 36 w. od pow. m. Czehryna, a o 6 w. od Fundu-klejówki st. poczt, i dr. żel. Chwastowskiej. Niegdyś należało do starostwa czehryńśkiego, otrzymała przywilej miejski 1785 od Stan. Augusta; darowane później przez rząd ks. Po-temkinowi, który także je darował pułkownikowi Brzozowskiemu; A. była przez jakiś czas dziedzictwem Michała Grabowskiego i ogniskiem życia literackiego w okolicy; dziś drogą kupna należy do wielu właścicieli. Mk. 2049, z tych prawosł. 1060, starowierców 11, katolików 59 i żydów 919. Cerkiew par. także szkółka 2-klasowa, założona 1850 r. Jarmarki tygodniowe. Mko zbudowane na bezleśnej piaszczystej równinie, ma ziemi 1642 dz. Grabow-ski zbudował tu 1852 r. cukrownię, wyrabiającą 56900 pud. mączki cukrowej (Statystyka o cukrownictwie w r. 1878, St.-Petersburg). W r. 1808 A. miała 1339 mieszk. i 159 chat (Wizyty Czehryńskiego Dekanatu w 1809) Zarząd gminny i zarząd policyjny (stan) w tem-że miasteczku. 2.) A., wś, pow. lipowiecki, nad rz. Żyd, wpadającą do Rośki. Odległa o 10 w. od pow. m. Lipowca, a o 52 w. od Holendrów, stacyi kijowsko-brzeskiej dr. żel. St. p. w Lipowcu. Wś. ta, założona w połowie XVIII w. przez Aleks. Jałowickiego, później własność ks. Czetwertyńskich, obecnie należy do Gruszczyńskich. Miesz. 489, wyznania prawosław., cerkiew paraf, zbudowana 1846 r.. ziemi 1059 dz., pierwszorzędnego czarnoziemu, Mieszkańcy trudnią się wyłącznie rolnictwem. Zarząd gminny we wsi Czahowej, zarząd policyjny (stan) w m. Lipowcu; w środku wsi ładny murowany dom właściciela. Kl. Przedrz. 3.) A.,wś, pow. bałcki, gm.Korytno; ludn. dusz męz. 175. ziemi, włość. 269 dz.; ziemi obyw. 184 dziesięcin należy do Wojewódzkiego. 4.) A. wś, pow. bałcki, gm. Hołowaniewsk, ludn. dusz męz. 126; ziemi, włość. 339 dz. Należy do dóbr państwa (udieły) ob. Hołowaniewsk. 5.) A" wś, pow bałcki, gm. Krute, ludn. dusz męz. 126, ziemi włość. 339 dz. Ziemi używał, obyw. 1792 dz., nieużytków 45 dz. Należy z częścią jnka Krute do ks. Abamelika. 6.) A., wś, pow.

bracławski (nad Nytyłą?), rozl. 1400 dz. ziemi włość, ludn. 657 dusz męz. Należała do Potockich, nast. do Feliksa Sobańskiego, dziś do spółki cukrowafnej w Trościańcu. 7.) A., mała wś, pow. hajsyński, wraz z wsią Łojowcami ma dusz męz. 215. Ziemi włość. 474 dz., ziemi obywat. używalnej 511 dz., nieużyt. 40 dzies. Należała do Lenkiewiczów, Kuleszy, dziś Skobelcyna. 8.) A.,wś, poW.jampolski,ludn. 634, ziemi włość. 987 dz., ziemi óbyw. 903 dz. Należy do Sobańskich. 9.) A., wś, pow. winni-cki, ludn. dusz męz. 53, ziemi włość. 114 dz., ziemi obywat. 272 dz., dawniej Pucłialskiego, dziś Bereżańskiego. 10.) A.,wś, pow. płoSkirow-ski, gm. i par. Satanów; ludn. 106 diisz męz., rozl. 121 dz. ziemi włość. Należy do satanów-skiego klucza hr. Maryi Potockiej. Ob. Satanów. Dr. M. 11.) A.,wś, pow. nowogradwołyń-ski, od Lubomirskich-Zwiahelskich, przeszła na Uwarowych przy końcu zeszłego stulecia, leży nad rz. Słuczą, w ładnej miejscowości, z ładną rezydencyą, własność Wiaczesława Uwarowa. Należy do gminy Romanowieckiej, dusz męz. 78, ziemi włościan. 216, ziemi obywat. 2269 dz. L. B. 12.) A. wś, w pow. ihumeńskim, własność Arte-mowa, 600 dz. gruntu dworskiego.
Aleksandrów Łęczycki, ob. Aleksandrów.
Aleksandrów Nowy, fol. donacyi Góra Bałdrzychowska (ob.), pow. łęczycki, gm. Pod-dębice, rozl. morgów 607.
Aleksandrowo,-ów, 1). osada, gm. Służewo, pow. nieszawski, ze st. pograniczną dr. żel. Warsz. Bydg., zwana też Aleksandrowem pogranicznym, komora celna I klasy, należy do sądu gm. I okręgu w Nieszawie. Posiada st. poćz. i telegraf, międzynarodową, cerkiew prawosławną (od 1877 r.), aptekę; katol. kość. paraf, w Służewie, odl. od Warszawy w. 211. W ciągu 1876 r. przez tutejszą komorę weszło towarów za 18,585,143 wywieziono za 8,107,749 r. W r. 1877 r. samego zboża wywieziono 6,126,000 pudów. Opłaty celne wyniosły w 1878 r. 2,081,978 rub. metalicznych i 32,466 kredytowych. A. założone zostało na teryto-ryum majętności Białebłoto. W 1879 f. w miesiącu sierpniu miał tu miejsce zjazd cesarza niemieckiego Wilhelma z Naj. Ces. Roś. Ale-ksanrem II. Korzystając z pobytu Naj. Pana ludność katolicka otrzymała pozwolenie na zbudowanie w A. kościoła katol., który stanie pod wezwaniem św. Aleksandra. 2) A., wś. pow. wiłkowyski, gm. Bartniki, składa się ż kilku części, z których jedna nosi nazwę Aleksan-drowo-Olszanka (ob. OlszanTca) i stanowi ffd-dzielną posiadłość, inne części pod ogólną nazwą Aleksandro wo-Por o wsie (ob. Por owsie) mają kilku właścicieli. 3.) A. wś, pow suwalski, gm. Kuków, o milę od miasta gub. Suwałki położona, liczy mk. 175, ż tych 88 mężczyzn

Ala,

AJa,

 

i 87 kobiet, a dm. 33.    Ma szkołę elementarną dla dzieci starowierców.
Alcksandrowo, 1.) gm., pow. lidzki, liczy
332 dm. 3126 włość., ob. pł. Zarząd gminy
w wiosce Polećkiszkacli. Gm. liczy 39 wsi,
składa się z 4 okręgów wiejskich: 1) Gro-
dzieńsk. 2) Kozakowszczyzna. 3.) Narkusz-
ki. 4) Bakliszki. Gm. należy do 3-go okrę
gu pokoju w mieście Ejszyszkach, oraz do
3-go cyrkułu powołanych do służby woj
skowej z pow. lidz, w m. Ejszyszkach. 2.) A.,
gm. pow. święciański, liczy 460 dm., 4490 włość,
ob. płci. Zarząd gminy w wiosce Żykojniach,
gm. składa się z 5 okręgów wiejskich: 1) Stra-
cza, 2) Podolce. 3) Żeladzie. 4) Swirany. 5)
Budrany. Liczy 95 wsi, należy do 3-go okr.
pokoju w mieście powiatowem Święcianach,
oraz do l-go cyrkułu powołanych do służby
wojskowej w pow. święć, w m. Święcianach.
3.) A., gm., pow. troeki, liczy 672 dom., 6700
włość. ob. płci, gm. składa się z 13 okręgów
wiejskich, 75 wsi. Okręgi te są: 2) Olita. 2)
Domontańce. 3) Kiemonajce. 4) Halintany. 5)
Geczełowka. 6) Dawgi. 7) Daszkańce. 8) Mie-
luny. 9) Czyżuny. 10) Żwirźdany 11) Ilginiki.
Szwabiszki. 13)Potarańce. Gm. należy do 2-go
okręgu pokoju i do służby wojskowej z pow. tro-
ckiego w m. Mereczu. 4) A.fol. w pow. trockim.
5) Por. Aleksandrów.	F. O.
Aleksandrów*), 1.) A., niem. Alescanders-ruhe, folw.., pow. pleszewski, ob. Klenka. 2.) A., niem. Al&canderhof, folw. pow. babimoski. ob. Borny, 3.) A,, koi. pow. szubiński; 3 miejsc.: A., Bagno i gburstwo Hammerwerder; 143 mk., 106 ew.,37 kat., 29 analf.; 21 dm. 4) A.,wś.szlach., pow. wyrzyski; 54 mk., wszyscy kat., 26 analf;; 8 dm. 5.) A. zniemczone Sandau, pow. bydgoski, król. leśnictwo; 11 mk., 10 ew., l analf.; l dm 6.) A. kolon., pow. szamotulski, ob. Bie-zdrowo. 7.). A. piec wapienny, pow. międzychodz-ki, ob. Zatumie stare. 8.) A. folw. pow.,krobski. ob. Bodzewo. 9.) A. folw. pow. krobski, zob. Ży-towiesko. 10.) A. niem. Alexandern, folw. pow. mogilnicki, ob. Rybitwy. \\.) A. folw., pow. mogilnicki, ob. Srebrna-Góra. M. &t. 12.) A. folw. pow. toruński, do dóbr Pluskowęs należący, 13 mk. katol. 13.) A. niem. Alexanderhof,-folw. w pow. lubawskim, należący do Trzciana, 35 mk. katol. 14;) A. wś, w pow. ełckim.
Aleksandrów Pograniczny, ob. Aleksan-drowo.
Aleksandrowsk, wś, pow. sejneński, gm. Krasnopol, par. Wigry, st poczt. Suwałki, 343 mk., 60 dm.
Alftksandrowsk, m. w gub. ekaterynosław-skiej, st. poczt, i st. dr. ż. łozowsko-sewasto-polskiaj.
Alęksandr-owska, wś, pow. dorohobuski gub. smoleńskiej, o ćwierć wiorsty od st. dr. ż. inoskięwsko-brzeskiej t. n.; st. p.

Aleksandrya, 1). mko pow., rówieński, nad
Horyniem, z przystanią rzeczną, 1932 mk.
Szkoła początkowa, fabryka sukna, garbarnie,
olejarnie. Posiada A. cerkiew i paraf, kościół
katol. Zaślubin M. B., z muru 1862 wznie
siony. Parafia katol. (od r. 1675) dek. rówień-
skiego: dusz 1257, kaplica w Zaborolu. 2), A.
mko i wś rząd., pow. telszewski, nad rz. Gun-
tens, o 53 w. od Telsz, w par. szkudzkiej, Fi
lialny kościół Ś. Krzyża, murowany, odwie
czny, 1864 odnowiony przez parafian. 3). A.
okrąg wiejski, pow. dziśnieński, gm. Stefanopol,
liczy w swoim obrębie wsie: Górowce, Sznitki,
Kozłowce, Papszuły. 4). A. wś, pow. brzeski, gub.
grodzieńska, dawniej st. p. a dziś st. dr. żel.
brzesko-kijowskiej, między Brześciem litewsk.
a Małorytem, o 23 w. od Brześcia. 5). Ob.
Białacerkiew.	F. S.
Aleksandrya, m.pow. gub. chersońskiej, o 322 w. od Odessy, 1424 od Petersburga, 10521 mk. Główne zajęcie mieszk. rolnictwo i hodowla bydła. A. powiat obejmuje 8621 w. kw.
Aleksandrya, Nowa, ob. Nowa Aleksandrya.
Aleksandry szki, 1). Okrąg wiejski, pow. troeki, gm. Jewije, liczy w obrębie swoim wsie: Dyronony, Henie, Puszczewo, Ugrumowka, A., Grabiały, Mitkiszki, Żatysze, Zabarole, Kliku-ny, Rawiliszki; zaśc.: Natoki, Klikuny. 2). A. wś i folw., pow. troeki, na wzgórzu, o l w. od Wilii, o 2 mile od st. dr. żel. Jewije, naprzeciw Kier-nowa.
Alcksicze, wś, pow. rzeczycki, w 2-im sta
nie policyjnym (jurewickim), w 3-im okręgu
sądowym (narowlańskim) niedaleko drogi wio
dącej z Chojnik do Jurewicz, z prawej strony.
Miejscowość głucha, poleska.	AL Jel.
Aleksiejewska, 1). wś w pow. chwałyń-skim gub. saratowskiej, między Wolskiem a Chwałyńskiem, st, poczt. 2). A. (Kirgul), wś, pow. łaiszewski gub. kazańskiejj między Łai-szewem a Czystopolem, st. poczt.
Aleksiejówka, 1). wś, pow. suwalski, gm. Hutta o 2 m. od Suwałk, liczy: 2 domy, 13 mk. 2). A. wś, pow. winnicki, 500 mk. Ziemi obyw. 550 dz. Ziemi włość. 592 dz.; należy do Hanickiej. 3). A. wś, pow. olhopolski, 341 dusz męz., 675 dz. ziemi włościan a. 1000 dz. ziemi obywat.; własność Konstantego Hejmana. 4) A. folw. przy wsi Harmaki, pow. troeki, ziemi 961 dz., należy do Kononienkowa.
Aleksiejówka, mko, pow. biriucki, gub. woroneskiej, między Biriuczem i Ostrohoż-skiem, st. poczt., o 1340 w. od Petersburga, 14069 mk.
Aleksiejuny, wś, pow. troeki, dawniej własność ks. Ogińskiego.
Aleksin, .m. pow. gub. tulskiej od 1777 r., o 52 w. od Tuły, o 798 w. od Petersburga, u zbiegu Mordówki z Oką, o 3 l/ł w. od st. t. n, dr. żel. riaż-sko-wiaziemskiej, w 1396 r. stanowiło granicę

Ale.

Ale.

 

posiadłości litewskich, w 17 w. kilka razy zdobywane i burzone, 4014 mk, 4 cerkwie, bank. A. pow. ma 1700 w. kw. rozl., 70 tyś. mk, grunt gliniasty, ubogi w lasy, mało urodzajny, nad brzegami Oki pagórki (Siemienow).
Aleksiniec, Oleksiniec, mko i wś, pow. krze
mieniecki, przy samej granicy austryackiej.
Majętność A. do której należały wsie: Baszuki,
Swiniuchy, Rydoml, Borszczówka i Taraż, stano
wiące wspólny klucz, była własnością ks. Czar-
toryskich, a w następstwie przeszła w dom hr.
Rzyszczewskich. Jest tu starożytny zamek z ba-
styonami, podziemnemi lochami i mostem zwo
dzonym, na wysokiej górze zbudowany, później
na rezydencyą hr. Rzyszczewskich przerobiony.
W tym zamku na początku zeszłego stu
lecia ówczesny właściciel Aleksińca fundo
wał szkołę, do której uczęszczały i dzieci
miejscowych włościan. Hr.Gabryel Rzyszczew-
ski zaprowadził w majątku postępowe gospodar
stwo i hodowlę owiec, które z Hiszpanii spro
wadził. Obok A. jest folw. Iwanie, niegdyś
letnia rezydencyą właścicieli. Miasteczko
Aleksiniec, przez samych żydów i mieszczan
zamieszkałe, miało niegdyś sławne na swoje
czasy garbarnie.	M. S.
Aleksino, 1). wś, pow. kowrowski, gub. włodzimierska, o 30 w. od Kowrowa, st. poczt. 2). A. wś, pow. dorohobuski, gub. smoleńska, o 15 wiorst od Dorohobuża, z fabryką papieru.
Aleksota, 1). gm., pow. maryampolski, lud. 9250, rozl. 15524 mórg., sąd gm. ok. III Go-dlewo o 7 w., st. p. Wejwery. W skład gm. wichodzą: Aleksota, Bojary, Taboniszki, Cze-b eliszki, Dębowo, Dobrowola, Dominikanka, Dowgilliszki 2 folw. Drotowszczyzna, Dzie-wagoła, Fornhejtyszki, Giermaniszki wś. i fol., Girniki-leśne: Gojżany, Ilewicze, Julianowo, Kantaliszki, Karkiszki wś i folw., Kierkieliszki fol., Klukowszczyzna, Koźliszki wś i fol., Łąka-chrapicka, Ł.-Wiliniuma, Marwa fol, Marwian-ka, Mironiszki wś. i fol., Mitkuny, Naugar-dyszki, Norejkiszki wś i fol. Omole, Oźliszki, Papiszki, Pipie, Poderyszki, Przysłowiecie, Ryngwaldyszki, Sapieżyszki os., S. wś i fol., Sokołowszccyzna I i II, S.-Narbuta, S.-Łusz-czewskiego, Stangwieliszki, Taboryszki, Tyr-kiliszki, Wierzby, Wesołe wś. i fol, Wilimy, Wirbiliszki, Wojtyszki i Żegaryszki. 2). A. osada utworzona z mka t. n., pow. Maryampolski, nad samym brzegiem Niemna, połączona mostem, z Kownem, położonem na przeciwnym brzegu. Miejsce to słynne z uroczego położenia. Z wysokiej góry, u stóp której leży A. rozciąga się obszerny widok na Kowno, rzekę Wilią łączącą się z Niemnem, i na opiewaną przez Mickiewicza dolinę, dziś przeciętą koleją żelazną. Dzięki.swemu położeniu nad Niemnem i w sąsiedztwie Kowna A. stanowi dość ożywiony punkt handlowy i służy za rynek zbo-

żowy dla okolicy. A posiada urząd gminny, dwie szkoły początkowe, młyn parowy, fabrykę gwoździ drewnianych, liczy 80 dm. i 1173 mk., odl. od Maryampola 51 w., od Suwałk 107, od Warszawy 375 w. W 1812 r. tędy się przeprawiła przez Niemen armia Napoleona. 3). A., dobra tamże, utworzone z części wielkich dóbr Freda, obecnie stanowią własność małoletnich Gawrońskich, wnuków poprzedniego dziedzica Predy. 4). A., góra na lewym brzegu Niemna, wprost Kowna, obok osady t. n. Góra ta poświęconą była bogini Aleksota, która tak samo jak Milda była boginią miłości i miała tu swoją świątynię. W pobliżu A. znajduje się wyniosłość zwana dawniej Praurimie, dziś Wesoła ulubione miejsce mieszkańców Kowna, na którem niegdyś odbywał się obchód święta umarłych, zwany chautury (dziady).
Aleksówka, osada budników, inaczej Ma
zurami zwanych, pow. żytomirski, w olbrzy
mich niegdyś lasach, nad rzeczką Bałyn poło
żona, do majątku Nieborówka, własność Biela-
kowskich stanowiącego, należąca. Wiadomo, że
Mazury czyli budnicy, sprowadzani przez właści
cieli lasów dla obrabiania leśnych materyałów,
osiedlali się pojedynczo, tak, że chata od chaty
w jednym majątku była oddalona na znacznej
przestrzeni. Otóż w latach 1840-50 ówcze
sny właściciel Nieborowki Stefan Bielakowski
zgromadził rozrzuconych budników w jedne osa
dę, którą A. nazwał, usiłując przyzwyczaić
ich do życia więcej towarzyskiego. A. po
łożona w lasach, ornych pól nie ma; mieszkańcy
jej mają tylko obszerne ogrody i sianożęcia
a utrzymanie ich stanowi po dziś dzień las,
który, jakkolwiek dobrze przetrzebiony, jeszcze
dostarcza materyału na mniejsze beczułki, na
rzędzia gospodarcze, obody, drzewo opałowe,
co wszystko budnicy wyrabiają i spieniężają
w Żytomierzu, a nawet transportują do połud
niowych gubernij Cesarstwa. W lasach tutej
szych jeszcze około 1840-50 rosły dęby, któ
rych pnie trzymały przeszło trzy łokcie śred
nicy, a oprócz mnóstwa pomniejszej zwierzyny,
jak cietrzewie, głuszce, sarny i dziki, były
i łosie.	M. S.
Alekszyce, wś, pow. grodzieński, nad Swi-słoczą, była st. p. między Zarubiczami a We-repkami, o 37 w. od Grodna. Dolina alekszy-cka podlega częstym wylewom rzeki.
Alenibork, ob. Alberga.
Aleszki, zwane 1784-1862 Dnieprowsk, od 1862 m. powiatowe powiatu dnieprowskiego gub. taurydzkiej nad Dnieprem, st. poczt., 8802 mk., o 1750 w. od Petersburga. Os. starożytna, 1784 wskrzeszona, u Nestora zwana Oleszje. Słynie z uprawy kawonów i rybołówstwa (Siemienow).
AIex (niem.),   rz., lewy   dopływ   Wenty,

Alł.

Att.

31

 

w Kurlandyi, w parafii Goldynga, przyjmuje Willgalen.
Alexanderfeld (niem.), ob. Aleksahdrowice na Szlązku austr.
Alexanderhof (niem.), ob Aleksandr owo.
Alexandersfeld (niem.), ob. Melcsandrowo i Bodzewo.
Alexandcrruh, Alenandersruh (niem.), ob. Aleksandr owo.
Alferowskic, sioło, pow. kadnikowski, gub. wołogodzkiej, st. poczt, między Kadnikowem a Wciskiem.
Alfonsowo, po łotew. Olponsowa, wś, pow. dynaburski, par. Mdermujża, własność Aleksandra Łabuńskiego.
Alfredówka, przysiółek, filia gr. kat. paraf. Kurowiee (ob,).
Algawiszki, Allgawiscliken (niem.), W. i M., dwie wsie, okr. reg. gąbiński, pod Kaukiejma-mi, 273 i 135 mk.
Algę (niem.), rz., wpada do Kuryszhafu tuż obok Niemna, na zachód.
Algier, pow. bukowski, ob. Linie (Linde).
Alinia, wś, pow. koniński, gm. Władysła
wów, o 22 w. na wsch.-połd. od Konina, o 3 w.
od AVładysławowa, 148 mórg rozl., 40 ludn.,
grunt piaszczysty, utworzona 1847 po wycię
tych lasach, z gruntów do dóbr Rusocice nale
żących.	J. Ch.
Alinka, zaśc., pow. trocki. W pobliżu A. kurhany z czasów wojen krzyżackich, prawdopodobnie z r. 1348.
Aliszki, niem. Alischken, wś, dobra i leśnictwo w pow. wystruckim, 430 mk.
Alkschne (niem.), ob. Usmaiten.
Alle, rz., ob. Łyna.
Alleenhof, ob Julianka.
Allenan, wś. pow. frylądzki, 460 mk., należy do funduszu stypendyalnego wszechnicy króle-wieckiej.
Allenberga, Allenburg, ob. Allerga.
Allendorf (Gross i Klein), dwie wsie i dobra pow. welawski, pod Albergą, 156 i 30 mk.
Allenstein, ob. Olsztyn.
AUerengel, Allergottesengel, ob. Aniołki.
Allersberg, ob. Heihberg.
Allllioyen, Almoyen, ob. ttmonie.
Allodial Ellgoth, ob. Ligota.
Allohksne, ob. Durla.
Allschwangen, ob. Alszwang.
Allyrode, folw., pow. chodzieski, ob Strzelce (Strelitz).
Alina, rz. w Krymie, dł. 70 w., źródło na półn. stoku Jaiły, w dolinie słynnej z sadów owocowych, głównie jabłkowych (po tataraku alma, jabłko). Nad brz. A. słynna bitwa 20 wrz. 1854 między wojskami rossyjskiemi a armią sprzymierzoną.
Alilias (węg.), ob. Jabłonów, Jabłunów.

Almeiihatisen, wś, pow. jeławski, 240 mk., kość. ewang. par.
Almoyen, ob. Ilmonie.
Aloizów, 1). wś, pow. wiłkomierski, par, Kupiszki, z kościołem 8. Jana, 1794 wystawionym z drzewa przez obyw. Kościałkowskiego; filia. 2) wś. pryw., pow. poniewieski, o 51 w. od Poniewieża.
Aloizówka, wś i majątek, pow. mozyrski, własność Adamowiczów.
Alolia, ob. Muldowa.
Alonta, rz., dopływ Minogi (ob.), z lewej strony.
Alosote, ob. Saka.
Alpy polskie. Tak Długosz Tatry nazywa.
Aischhof, wś w Kurlandyi, parafii Amboten, piece wapienne.
Alschwangen, ob. Alszwang.
Alsen, folw., pow. inowrocławski, ob. Lacli-mirowice.
Alsen, folw., pow. wałecki, do zamku Fryd-lądu należący, 1866 tak przezwany, 15 mk., ewang.
Alsiedj", ob. Olsiady.
.AAsó, po węg. "niższy;" ztąd w •wielu nazwiskach np. Also-Sajd, Also-Kubin (ob, Sajo, Kubin), "Wyższy" po węg, Felsó'.
AlstM\t,Altśtat,Altstadt (niem.),wś, pow. mo-rąski, pod Christburgiem.
Alszakis, struga, lewy dopływ Olsy, która do Mitwy z prawej strony wpada.
Alszwailg, Alsewangen, niem. Allschwangen, Alschwangen, mko, pow. hazenpocki, gub kur-landzka, o 25 w. od Goldyngi. Paraf, kościół katol. Ś. Michała Arch., założony 1623 przez hr. Jana Ulryka Szweryna. Par. katol. dek. kurlandzkiego: dusz 9169, z filią w Felisbergu (kościół Ś. Józefa z r. 1862). Par. A. obejmuje ważniejsze wsie: Adsen, Bassen, Guddeneeken, Felixberg,' Pewikken i i. W A. znajduje się spu-stoszały staroż. zamek krzyżacki, 1372 wzniesiony przez w. mistrza Wilhelma von Frei-mersen.
Alt, -A-lte, po niem. Stary,-a,-e, wyraz wchodzący w skfcul wielu niemieckich nazw miejscowości, które się od niego zaczynają. Wymieniamy poniżej ważniejsze, których zaś brak, te będą, zamieszczone pnd nazwiskami pozostałem! po odrzuceniu Alt, np. Alt-Braa pod Braa, Alt-Lubitz pod Lubitz.
Altailia, ob. Twardowa górka.
Altan, ob. Toporzysko.
Alt-Bielitz, ob. Sielsko Stare.
Altboyeil, ob. Bojanowo Stare.
Alt-Busch, ob. Stary Las.
Alt-Christbiirg, wś, pow. morąski, st. p., 885 mk.
Altdainm, m. na Pomorzu, reg. szczecińska, st. p., 4414 mk.
Alt-Dollstadt, wś, pow. pasłęcki, st. poczt., 210 mk.
Altdorf, ob. Starawies.
Alte-Babke, ob. Babki, Starebabki,

Ałt;

Alu.

 

Altebude, wś, pow. gołdapski, w pobliżu Grabowa, 335 mk.
Alteheide, ob. Starybór.
Altełłliette, ob. Stara Ilnta, Sikorzyńska Huta, Zielenina.
Alłe Marinę, ob. Stara Maryna.
Alteniliehle, ob. Stary młyn.
Alten, ob. Mielno.
Altenau, ob. Altenowo.
Altenbiirg, wś, pow. grobiński gub. kurl. Paraf, kościół katol. S. Wawrzyńca, zbudowany 1726 przez obyw. Ottona Ernesta cle Ro-pnen. Parafia katol. dekanatu kurlandzkiego z filią, w Hasenpocie: dusz 968.
Alteildorf, ob. Starawieś.
Altenhageil (Gross), ob. Majdajny.
Altenhaus, ob. Chełmno.
Alteilhof, ob. Starydwór.
Altenowo, niem. Altenau, wś włościańska, pow. malborski, nad rz. Świętą, w pobliżu Szymona, 481 ba. rozl., 111 mk, w tej liczbie 65 kat., 34 menonitów, 12 ewang.
Altenstcin, koi., pow. rybnicki, par. polom-ska, 135 mk. Por. Oogolowa (Dolna).
Altenwalde, ob. Stary wał.
Altewalde, ob. Wałdów (Stary).
Alteziegelei, osada leśna, pow. między-chodzki, ob. Sieraków (nadleśnictwo).
Altfelde, ob. Starepok.
Altfelde, wś kość., pow. malbor., 377 mk., na M. Werderze, st. p.
Altfliess, ob. Stara rzeka, według Kętrz. Rumunki, Zarańs. Rmnonki.
Alt-Grabau, ob. Grabowa.
Alt Guhle, ob. Golinka.
Althammer, ob. Stare Hamry.
Altliaillllier, (Stara Kuźnia, ob. Proszków.
AlthatlS, Althausen, ob. Starogród.
Althausen, Starogród, wś kość., pow. chełmiński, własność Kawczyńskiej, stacya poczt. Chełmno; 380 mk.
Altheide, ob. Starybór.
Althoefcheił, ob. Starydworek.
Althof, po łotew. Eisbakowa, wś, pow. dy-naburski, parafia birżagolska, własność Oskier-ków.
Althof, Starydivór, ob. Annabcrg, Tworków, Leszczyna i Szałsza.
Althuette, przysiółek do wsi Krasna-Putna (ob.), parafia rz. kat. dek. czerniowieckiego, dawniej zwana Krasna; rz.-katolików 2105, gr. kat. 15500, ew. 22, żydów 670.
Althuette, ob. Altehuette, Prasneta, Władysła-wowo.
Althuetten, Stare Huty, ob. Boranów, Buro-nów.
Altjahl), ob. Starajonia.
Altjasnitz, ob. Stary Jasieniec.
Alt-Johannisburg, Kubusze, ob. Jańslork.
Altkirch, wś, pow. licbarski, 625 mk.

Alt-Kischau, wś, pow kościerski, st. p., 841 mk.
Altkloster, ob. Ka&zczor.
Altlliark, Stara Marchia, ob. Marchia.
Altlliark, ob. Starygród, Stary targ.
Alt-Mejer, (Ó-Major), ob. Stary Maj er z.
Altllllielll, Altmuehle, ob. Starymłyn.
Altimiensterberg, wś włość., pow. malborski, o l milę od Malborga, na W. Żuławach, 1323 otrzymała przywilej na chełmińskicm prawie i należała wtedy do parani w Milęczn. Eozl. 2073 ha., 386 mk., kościół i szkoła ewang., st. poczt.
Altona, wś w Kurlandyi. parafii Selburg, na wysokim brzegu Dźwiny, z zagadkową ruiną
starożytną.
Altoniszki, wś, w pobliżu Niemna, pow. władysławowski, gm. Dobrowola; stała tu niegdyś podobno świątynia bóstwa Altouy.
Alt-Rahdeil, po łotew. Jalma Basnica, wś w Kurlandyi par. bowskicj, 18 haków kurl. rozl. Od książąt Gotarda i Fryderyka Kurlandz-kich nadane Homerowi Stefanowi prawem lennem dziedzicznem po mieczu i po kądzieli. Skonfiskowane Roemerom już podczas wojen szwedzkich.
Altrosengarth, wś, pow. malborski, dawniej dzierżawa królewska, 691 ha. rozl., mieszk 20 katol., 131 ewang., 89 menonitów.
Alt-SattlUII, ob. Zatum stary.
Altschottland, ob. Szotland.
Alt§ohl, ob. Zwoleń, 0'Zólyom.
Alt-Sorge, ob. Starekwiecie.
Alt-Stadt, ob. Alstat, Staremiasto.
Altteich, ob. Starystaw.
Altthicrgarten, pojedyncza osada i gm.,pow. czarnkowski; 2 dm. 15 mk., wszyscy ewang.; 3 analf.
Alt.Thorn, ob. Tarnowo.
Alt-Tirschtiegel, ob. Trzciel Wielki.
Alttucewicze, wś z zarządem gminnym
w zach. str. pow. rzeczyckiego. przy drodze
z Dudzicz do Jurewicz wiodącej, w 3 stanie
policyjnym, w 3 okręgu sądowym (narowlań-
skim); ma cerkiew paraf, i szkółkę gminną; gm.
składa się z 19 wiosek i liczy 1907 mieszk.
mężczyzn.	AL Jel.
Altvatcr, ob. Dziadek, Pradziad.
Altyorwerk, ob. Stary folwark,.
Alt-Walddorf, ob. Stara Leśna.
Altwarp, wś kość., pow. Uckermtinde, reg. szczecińska, 1605 mk.; budowa okrętów.
Altwasser, ob. Starawoda.
Altweichsel, ob. Starawisla.
Alukstc, jeż., pow., wcndeński, gub. infl., o 40 w. na pd.-wsch. od Wendenu, 7 w. dł., 3 w. sz., za pomocą Aa łączy się z jeż. Suma-ize i Laidze.
Ahila, rz.,  lewy dopływ rz. Białej, ma żr.

Alw.

Antó.

 

w jeż. Bardów, gub. pskowskiej. ujście w gub. witebskiej, dł. 55 w.
Alvcnsleben, pudlingarnia pod Królewską Hutą.
Alwernia, mko, pow. chrzanowski, pół. pod
37° 2' szcr. połu. a 50° l' dł. wsch. od Ferro,
321 metrów n. p. m., 179 n. a. morgów, 77 do
mów, 263 męż. 261 kob., razem 524 ludn.; pa
rafia w Porębie, l kl. szkoła ludowa w miej
scu, st. poczt., młyn amerykański, szkoła garn
carstwa; leży przy drodze krajowej prowa
dzącej z Krakowa do Chełmka; targi nadał
Stanisław August w r. 1778; własność hr.
Szembeka. Kościół z klaszt. bernardynów na
wzgórzu wśród lasów założył Krzysztof Ko-
ryciński, kasztel, wojnicki, zm. w 1636 r., na
dając mu nazwę pustyni leżącej nad rz. Arno
w Toskanii, wsławionej mieszkaniem św. Fran
ciszka. W kościele kilka pięknych pomników.
Opis A. czyt. Dziennik liter, lwowski 1864
roku.	M. M.
AIxiien, Bajor-Micko, wś, pow. kłajpedzki.
Alxniipoehnen, dwie wsie w Prusach wsch. 1) w pow. pilkaleńskim, 385 mk. 2) w pow. Mederung, 55 mk.
Alzeil, ob. Halcniów.
Alzenau, wś na Szląsku pruskim, pow. brzeski, st. dr. żel. z Brzegu do Nissy, o 8 kil. od Brzegu.
Ałabuga, wś, pow i gub. astrachańska, st. poczt, między Astrachaniem a Kizlarem.
Ałanta, ob. Owanta.
Ałańczyce, wś, pow. mozyrski, niedaleko jeż. Żyd.
Ałatyr, od 1780 r. m. pow. gub. symbir-skiej, u zbiegu rz. t. n. z rz. Surą, o 1395 w. od Petersburga, 160 w. od Symbirska, 8700 mk.; drobny handel, przyst. rzeczna, sady owocowe i młyny. A. powiat w płn.-zach. cz. gub. ma grunt płaski, główna rz. Sura, rozl. 4,575 w.kw.,150000mk.(3284 raskolników). Wpow. bardzo rozwinięte: przemysł leśny, rolnictwo, hodowla bydła.
Aławsze, jeż., pow.wiłkomirski, pod mkiem Bolniki, przeszło 3 w. dł., l w. szer. Na północy łączy się z jeż. Płasztoka.
Ałgupis, rzeczka, lewy dopływ Struny, wpadającej do Mewiaży.
Alki, ob. Iłłoki.
Ałksnupie, ob. Szadowo.
Ałkupis, rz. 1.) lewy dopływ rz. Minii, 2.) lewy dopływ rz. Aszwy. 3.) ob. Wardawa.
Ałola, rz., dopływ rz. Wielkiej, ma źr. W gub. pskowskiej, ujście w witebskiej pod Wierbiłowem (Prawdopodobnie ta sama, którą Siemienow mylnie opisuje jako Alitlę (ob.)
Ałowsza, jeż., pow. wiłkomirski, największe w pow., pod mkiem Sudejki, 5 w. dł., 2% szer. Według Strielbickiego 7,2 mil kw. rozl.
Ałtynówka, słoboda, pow. królewiecki, gub.
Słownik Geograficzny. Zeszyt I.

czernihowska,  między Baturynem  a Królewcem, st. poczt., 3442 mk.
Ałupka, wś, pow. jałcki, gub. taurydzka, winnice, marmurołomy, prześliczne położenie.
Ałuszta, mko, pow. jałcki, gub. taurydzka, między Symferopolem a Jałtą, u stóp Czatyr-dahu, nad morzem.
Ani... Niektóre miejscowości pisane czasem przez Am, ob. pod Hań.,.
Anialien, folw. z młynem, pow. między-chodzki, ob. Lubikowo (Liebuch).
Amalienhof. 1.) wś, pow. lidzki; w pobl. góra, wys. 137 saż. n. p. m. 2.) A., wś, pow. elbląski, 38 ha. rozl., 36 mk, ew. 3.) A., folw. p. międzychodzki, ob. Rojewo. 4.) A., folw., pow. wyrzyski, ob. Grabionna (Kaiserswalde). 5. A., folw., pow. mogilnicki, ob. Głogowiec. 6.) A., ob. Malinowa. 7.) A., ob. Zacharka. 8.) A., ob. Jeziorki.
Anialieiiruh, folw., pow. człuchowski, do Krummensee należący, 75 mk. ewang.
Ainalwa, 1.) jeż., gm. Podawinie, pow. kal-waryjski, 2 w. długości, l szerokości, 509 mórg. obszaru; głębokość dochodzi 30 łokci. Wpada do niego rzeczka Szławanta a wypływa druga rzeczka Dawinia. Dno jeziora i brzegi błotniste. Ryb niewiele, głównie szczupaki i liny. 2.) A., błoto, rozciąga się dokoła jeziora t. n. i po obu brzegach rz Dawini, skutkiem, czego jedna tylko wś, Amalwiszki, dotyka brzegów jeziora. 3.) A. rz. ob. Szławanta. Br. Ch.
Ambach, ob. Koziagóra.
Altibeka, Embach, ob. Omówią.
Anibemiiujźa, wś, pow. dynaburski, par. agłońska, z kościołem filialnym, własność Zy-bergów.
Alliboten, łotew. Embote, wś w Kurlandyi,
okr. hasenpocki, nad rz. Kój, o 35 w. na płd.
od Hasenpotu, posiada w romantycznem położe
niu staroż'. zamek, wzniesiony 1249 przez W.
mistrza krzyżackiego Dytrycha z Greningi,
i paraf. kość. ewang. łotewski. Parafia A.
obejmuje ważniejsze wsie: Brinkenhof, Bakkhu-
sen, Alschhof, Eigranden, Gulben, Preekuls-
Assiten, Diensdorf i i. Pod A. stoczoną zosta
ła 1247 r. przez Henryka Hohenlohe i krzyża
ków bitwa z pogańską Litwą.	F. S.
Ambrożno, koi. i folw. donacyjny, pow. łęczycki, gm. Tum, rozl. folw. mórg. 305; kolonia 625 mk., 43 dm.
Ambrożyszki, wś, pow. wileński.
Aillburga, ob. Annenburg.
Amelii zdrój, ob. Iwonicz.
Amelin, wś, pow. lubartowski, gm. Samo-klęski, o 15 w. od Lubartowa, utworzona w 1864 r. w czasie uwłaszczenia włościan z części dóbr Garbowa, liczy 30 osad.
Amelin, mała wioska, pow. radomyski, nad rz. Czortowcem, dopływem rz. Użu, o 24 w. od m. Chabnego a o 4 w. od wsi Wołczków, z któremi stanowi jedne, parafią. Mieszk. 175
3

Ame.

And.

 

wyzn. prawłsł. Ziemi 926 dz., prawie zupeł
nie pokrytej lasem i błotami. Mieszkańcy
trudnią się leśnym przemysłem a w części
i .pszczelnictwera. Własność Mickiewicza, oj
ciec którego kupił ten majątek od Olizara. Za
rząd gminy we wsi Wołczku, policyjny (stan)
w m. Obuchowiczach.	Kl. Przedrz.
Ameryka, trzy wsie w Prusicch, pow. ostródzkim, niborskim i kartuskim.
Ani Fliess, ob. Nad Strugą.
Amilkarowo, leśnictwo, pow. średzki, ob. Targowa Górka.
Ani Kanał, ob. Nad Kanałem.
Ammald, ob. Goraninek.
Aniiiiat, rz., dopływ Gaui, ma źr. w par. Szkujen gub. infl., przyjmuje Komodę albo Kummad, Pehrs i i. a po przebiegu 50 w. dł. uchodzi w par. Arrasz. Bionenstamm pisze, iż W rzece tej znajdowano perły.
AillSCC, wś, st. p. i st. dr. żel. z Gniezna do Inowrocławia, o 11 kil. od Inowrocławia, właściwie Janikowo, choć dzisiaj zwane też błędnie W powtórnym przekładzie z niem. Przyjezie-rze. Por. Wydzierki.
Ainszeitka, rz., dopływ Issy (ob.) z prawej strony.
Arilthal, ob. Toporzysko.
Anttsfreiheit, ob. Wójtostwo.
Amtskassncr, wś, pow. międzyrzecki; 24 dm.; 175 mk.; 161 ew., 14 kat; 7 analf.
Alialtsberk v. Anhaltslerg, właściwie Za-sraje, wś, pow. szczycieński, okr. reg. króle-wiecki, pod Dźwierzutami.
Ananiew, m. pow. gub. chersońskiej, u źr. rz. Tiliguł, ze słobody mołdawskiej zamienione na miasto 1834 r., o 1591 w. od Petersburga, liczy 15982 mk., prowadzi znaczny handel zbożowy z Odessą, ma 59 sklepów, l jarm. w kwietniu. A. powiat, 7945 w. kw. rozl., powierzchnię ma w części płaską, w części wzgó-rzystą i lesistą, na południu gołe stepy; grunt wszędzie urodzajny, czarnoziem, w górach łomy granitu i źródła mineralne. Rolnictwo i chów bydła główne zajęcie mieszkańców.
Anańczyce, wś, pow. mozyrski, na lewym brz. rz. Słuezy.
Anapa, m. portowe na wsch. brz. morza Czarnego, w okr. kubańskim, o 2255 w. od Petersburga, 5037 mk., st. p. na oddzielnym trakcie od Noworossyjska. N. założone 1781 przez Turków. "Enc. Ungra" mówi mylnie (I, 253) o przeniesieniu miasta A.
Auapis lub Ilynapis, staroż nazwa rz. Bohu czyli południowego Bugu.
Aliapols, ob. Annopol.
Anastazewo, osada, pow. gnieźnieński; 41 dm., 245 mk., 111 ew., 117 kat., 10 różnowier-ców, 7 żydów; 67 analf.
Anatołin, koi., pow. gostyński, gm. Pacyna, ziemi pszennej mórg 402, mk. niemców 115.

Utworzona kolonia w 1856 r., dawniej był to
folwark Dubielice. Istnieje tu olejarnia z pro-
dukcyą roczny na rs. 400.	Br. Cl.
AncielewMZCzyzua, okr. wiejski, gm. Wiar-niew, pow. oszmiański, liczy w swoim obnj-bie wsie: Ancielewszczyzna, Szalciny, Girbi-nięta, Tupcze, Gruszewszczyzna, Dudy, IKibra-ziemia, Łastojańce. Wilanowo, Kadziuki. Ja-nusze, Rewki; zaśc. Tęcza i Tupcze.
Anciszki, inaczej Wysoki Dwór, mko. pow. poniewieski, nad Żyżmajenu o 35 w. od Ponie-wieża, paraf, kościół katol. Ś. Mateusza z 1789 roku, drewniany, fundacyi Kozakowskiego. parafia katol. dekanatu poniewieskiego: d«*z 1292.
Aliclaill, ob. AnUam.
Aucuty, wś, gub. grodź., dawnej ziemi bielskiej, przez drobną szlachtę zaludniona.
Aucyna, wś, gub. witeb., u zbiegu rz. TTszy z Dubną.
Ancypcry, wś, pow. wilejski.
Ancza, rz., dopływ Szeszuwy z prawej stro
ny; przyjmuje Merczę i Płuszczę. Źródło ma
pod mkiem Poszyle, na płd. mija Skawdwile.
Botoki, uchodzi pod folw. Sontoki, długa 48 w.
Por. Szeszuwa.	F. S.
Anczławka, wś, pow wołkowyski, gub. au-gust., gm. Pojewoń, 208 mk. 22 dm., st. p. w Wierzbołowie.
Anczykowan, po węg. Ancsikfaha (czyt. Anzikfalva), wioska w hrabstwie liptowskiem (Węgry), lasy jodłowe, garncarnie, warzelnie mazi.
Anczypałowce, wś. rząd., pow. bracławski. należała daw. do stwa bracławskiego, ob. Lia-kowce.
Antlahaz, ob. Andyce.
Andorskelinicn, ob. Jędrzeiszlci.
Alldice, ob. Andyce.
Andoniir, potok górski w obrębie gm. Bru-stury, w pow. kossowskim w Galicyi. wj"pły-wa z pasma gór. Czarnego lasu (Beskidu lesistego) na łąkach rozpościerających się na płn. wsch. stoku góry Grahit zwanej, a zna-chodzącej się na granicy trzech gmin Kosma-czu, Brustur i Żabiego. Po krótkim, bo przeszło trzyćwierómilowym górskim biegu, śród jarów leśnych i obszernych łąk brusturskich, uchodzi w obrębie tejże gminy do potoku Pi-stynka (ob.) zwanego, dopływu Prutu. Br. G.
Alidraniszki, wś i gm. pow. wiłkomier-skiego.
Aildra.sfalva, ob. Andraszowa i Andreas-falva.
Andras (Szent), ob. Swati Ondrej.
Andras-Vagas, ob. Andraszowee.
Alldraszowa, po węg. Andrasfalua, wś, w hr. liptowskiem (węg.), kościół katol. filialny, dobra gleba rolna, 628 mk.

Anit.

And.

 

Andraszowce, po węg. Andras- Yagas, wieś w hr. szaryskiem (Węg), 150 mk.
Andrea$falva, Andrasfalva, wś., pow. Ra-dowce, z przysiółkiem Mitoką, o 2 kil. od Ra-dowiec, nad Snczawą. Parafia rz. katol. dek. su-czawskiego: 2118 rz.-kat., 780 ew., 7211 gr. kat., 147 żydów.
Andreashof, ob. Grabówko.
Andreasthal, ob. Jędrzejowa.
Andreaswaldc, ob. Kosinowo. Koszynowo.
Andree (St.), ob. Swati Ondrej.
Andreischken, ob. Jędrzeje.
Andrejaszewska st.p., pow. łoohwicki, gub. połtawska, między Łochwicą a Romnami.
Andrejew, ob. Jędrzejów.
Andrcjewska 1.) st. p., pow. ardatowski, gub. symbirska, między Ardatowem a st. Promzino-Horodyszcze. 2) A., st. p., pow. peremyski gub. kałuska, między Kaługą i Peremyślem.
Andrejkowce, wś, pow. płoskirowski, gm.
i par. Felsztyn, rozl. 455 dz. ziemi włość.,
ludn. 206 dusz męz. Należy do Mścisława [
Skibniewskiego i wraz z Rajkowicami, Roso-
szą i Wołkowcami ma 2105 używalnych grun
tów dworskich.	Dr. M.
Andrcjowa, wś. w hr. szaryskiem (Węg.), nad rz. Popradem, kościół paraf. gr. katol., pastwiska, lasy, 632 mk.
Andrejowce lub Udryjowce, wś., pow. ka-mieniccki, należała dawniej do Potockich, dziś Dmochowskich.
Andrejowicze, wś., pow. nowogradwołyń-
ski, przy trakcie kupieckim z Owrucza do Ńo-
wogradwołyńska; dawniej własność Łubomir-
skich-Zwiahelskich, w połowie XVIII wieku
Urbanowskich, następnie Bezpalcowych-Wąso-
wiczów, od których przed 1840 r. nabyli Wro-
czyńscy; obecnie rozkolonizowana i największą
przestrzeń ziemi posiadają Wunderwaldowie.
A. liczą włościan dusz męzk. 358, ziemi
włość. 3007 dz., ziemi dwór. 1589 dz. Należy
do gm. Serbowskiej.	L. R.
Aiidrejówka, wś, pow jampolski, mk. 426, ziemi włość. 437 dz., dwór. 404 dz. Należy do Juniewicza i Nebelskiego.
Aiidrejówka, wś, pow. nowosądecki, ob. Jędrzejówka.
Andrejowka, ob. AndrzejówTca.
Alldrepno, po łotew. Andryupna, wś, pow. rzeżycki, własność Benisławskich, 2545 dz., niegdyś Sołtanów i Szadurskich. Kościół paraf. N. P. Maryi Szkaplerznej, 1849 nanowo z muru przez Ign. Szadurskiego odbudowany. Parafia A. dek. rzeżycko-raźnieńskiego liczyła w 1857 r. 59 wsi, 301 chat, ludności ogólnej 2586 (1689 katolików, 897 starowierców) t. j. 4 Polaków, 1685 Łotyszów, 897 Hossyan (notatka p. Piotra Wereszczyńskiego). Dziś ma dusz katol. 1659.

Andrepol, ws, pow. siebieski, z kaplicą katolicką parafii Siebież.
Amlres-Kykiitt-Harsden, lub WiewioryszM, Andres-Kurschen lub Łieren> Andres-Padagg (Tilennen), Andres-Schlengen i Andres-Wessat, pięć wsi, pow kłajpedzki Prus Wschodnich.
Androniszki, mko rząd., pow. wiłkomier^ ski, nad Świętą,, o 47 w. od m. Wiłkomierza. Kościół katol. SŚ. Piotra i Pawlarptb«syniany, założony 1790 przez oby w. Pieniańskiego, fi» Halny parafii Onikszty.
Andruchówka, przysiółek, ob. Czernelica.
Andruliszki, zaśc. pow. trocki.
Andruuce,  wś, pow. trocki.
Andrusowo, ob. Andruszów.
Andruszki, wś, pow. skwirski, nad rz. Pa-
wołoczką, wpadającą do rz. Rostowca, o 4 w.
od m. Pawołoczy, o 25 w. na zachód od Skwi-
ry, o 6 w. od wsi Browek st. dr. ż. kijowsko-
brzeskiej. Mieszk. 852, wyznania prawosł., CSF-
kiew paraf, murowana, zbudowana~,1850 r.
Wizyty Skwirskiego dekanatu - ź r. 1741
wzmiankują o wsi Zarkach, o 2 w. od Andru-
szek w Moryowskinrfeśie położonych; mieszkań
cy tych Żarek na początku teraźniejszego wieku
zostali wszyscy do Syberyi wysiedleni z po
wodu rozbojów. Niedaleko za wsią zbudowa
no 1850 r. cukrownię, wyrabiającą 64900 pud.
mączki cukrowej. Własność kupców braci
Popowych. Ziemi 1096 dz. pierwszorzędnego
czarnoziemu. Zarząd gm. i polic, w m. Pawo
łoczy.	'	Kl. Przedrz.
AlldrilSZkowice, Jandrzyszkowice, WŚ, gm.
Samborzec, pow. sandomirski, pod samym San
domierzem. A. stanowiło uposażenie par. św.
Pawła, za murami Sandomierza istniejącej i po
siadały dwór proboszcza, budynki gospodarskie,
piękne winnice i ogrody (Długosz: I 302, II
316). '	Br. Ch.
Andruszów, Andrusowo, wś, pow. kraś-nieński, gub. smoleńska, przy ujściu Horodni do Wiekry między miastami Krasnem i Mścisła-wiem. Pamiętna zawieszeniem broni, zawartem między Polską a Rossyą d. 30 Stycznia 1667 r., mocą którego Smoleńsk pozostał w rękach Rossyi.
Andruszowce, wś, pow. lidzki, par. Łąck, st. p. Szczuczyn litewski, o 5 mil od Łidy; siedzib włościańskich 34, dm. 45, mk. 340, rozl. włók 74, z których 14 na mocy ukazu 1864 r. przeszło w posiadanie włościan; lasu włók 20, łąk i pastwisk 15, nieużytków 10; reszta grunta orne w dobrej glebie. Młyn wodny cylindrowy. Majątek ten, przez kilka wieków Narbu-tów, w r. 1849 prawem sukcesyi przeszedł na Moraczewskich i dziś stanowi własność sukcesorów Adama Moraczewskiego. Wielka ilość kurhanów porozrzucanych na polach, przedstawia bogaty materyał dla archeologów. J. L.
Audruszówka,   duża wś,  pow.   l

And.

Anrf.

 

ki, nad rz Koską, o 19 w. od m. pow. Lipowca,
a o 40 w. od Zoziatyna st. dr. ż. kijowsko-
brzeskiej, przy drodze poczt, z Lipowca do Skwi-
ry, posiada st. p. Założona w pierwszej po
łowie XV w. o l w. dalej na uroczysku Ku-
czohory przez możną rodzinę Kuczohorskich.
Do szczętu zniszczona w czasie wojen kozackich,
po traktacie andruszowieckim do dawnych wła-
ścicieli wróciła, którzy też nową osadę zakłada
jąc, dali jej nazwę traktatu. Po wygaśnięciu
Kuczohorskich przeszła do Sanguszków, od
tyoh zaś do Szembeków, od których kupiona
przez Jakubowskiego, należy obecnie do hr.
Tyszkiewiczów. Wioska położona śród ogro
dów liczy 1417 mk. wyzn. prawosł. i 39 ka-
tol. Była tu daw. kapliczka katol. parafii Ko-
telnia. Cerkiew paraf, zbudowana w 1719 r.
(Wizyty lipowieckiego dekanatu za r. 1754).
Niedaleko za w«ią znajduje się cukrownia, wy
rabiająca 35,800 pud. mączki cukrowej (Staty
styk ,oukLownictwa w Rosyi za r. 1878" St.-
letersburg.) Koło wsi jest kilka starożytnych
mogił. Ziemi 2520 dz. doskonałego czarno-
ziemu. Mieszkańcy A., oprócz rolnictwa, cią
gną znaczne zyski ze sprzedaży owoców. Za
rząd gminny we wsi Oczeretnej, policyjny (stan)
W Łipowcu.	Kl Przedrz.
- Audryaszówka, wś, pow. jampolski, 386 Błk.y ziemi włość. 498 dz., ziemi dwór. 497 dz., należy do Grocholskich.
Andrychów, Jędrychów, mko i wś, pow. wadowicki, 1343 n. a. morgów rozl., 362 dm., 1675 męż. 1959 kob., razem 3534 mk, y, żydów, nad rz. Wiepraówką, przy gościńcu rządowym prowadzącym z Biały do Wadowic, pomiędzy wzgórzami; w miejscu sąd powiatowy, notaryat, st. p. i tel., kasa zaliczkowa, targi tygodniowe, browar, dystylarnie spirytusu, cegielnia, pokłady-wapna; ludność bardzo przemysłowa, trudni się tkactwem i wyrabia drelichy, znane w całym kraju pod nazwą "andrychowskich"; szkoła 4-ro klasowa, parafia kat. dek. wadowi-ckiego, bardzo starożytna, istniała już przed r. 1440, licsy 7421 wiernych; kość. paraf, poświęcony w r. 1721 przez Jana Tarłę biskupa kijowskiego i czernihowskiego, w kościele wiele pomników familii hr. Bobrowskich, od dłuższego czasu właścicieli Andrychowa, dawnej własności Ankwiczów, gdzie teżBobrowscy zamieszkują obszerny i ozdobny pałac. Przemysł tkacki zaszczepili tu rzemieślnicy z Belgii, Szląska i Sa-ksanii (Niemcy nazywają A. Jendrzichau), których po wyludnieniu Andrychowa w r. 1717 Franciszek z Witowic Gzerny kasztelan oświęcimski sprowadził. Stanisław August przywilejem z roku 1767 pozwolił, ażeby Stanisław z Posłowie Ankwicz, kaszt, biecki, jako opiekun swych dzieci, właścicieli Andrychowa, miejsce to na miasto przemienił, gdzie nie bez zaszczytu krajowego i pożytku skarbu kor, manufaktu-

ry obrusów i drelichów od lat kilkudziesięciu
pomnażają się. W A. ur. się muzyk Antoni
Kocipiński. Długosz wspomina o A. jako na
leżącym do par. Wieprz: I, 81.	M. M.
Aiulrychowice, wś szlach., pow. wschowski, nazwa zmieniona na Heyersdorf.
Amlrykąjmit', wś, i folw., pow. wyłkowy-ski, gub. suwals., gm. Zielonka, par. Olwita, 240 mk., 20 dm., st. p. w Wyłkowyszkach. Własność Wiktora Gawrońskiego.
Andrytowicze, według Echarda miasto w pow. owruckim w XVIII w.
Andryupna, ob. Andrepno.
Andrzej (Święty), ob. Swati Ondrej.
Andrztjewo. 1.) wś, pow. suwalski, par. Lubowo, 180 mk., 20 dm. 2.) A. gm., pow. suwalski, liczy 3989 mieszk rozległości, 11,637 mórg.; s. gm. ok. III w Pińsku, o 101/, w. st. p. Szypliszki, do Suwałk w. 22. W skład tej gm. wchodzą: Aleksandrówka, Andrzejowo, Biało-błoty, Budzisko, Cegielnia, Czerwonka, Gi-łujsze, Gungliszki, Ignatowizna, Kalinowo, Kociołki, Kupowo, Kupowo-małe, Majdan, Mostówek, Mikołajówka, Podświęciszki, Pe-dwojponie, Postawelek, Romaniukł nowe, R. stare, Sadzawki, Szelmiętka, Szymanowizna, Ścibowo, Święciszki, Trykampie, Trąpole, Trą-połigzki, Wojciuliszki, Wojponie, Wojpo-niszki, Zawady i Żegaryszki; 3/4 ludn. Litwini. Gm. aie posiada ani jednego kościoła i ani jednej szkółki elementarnej. Por. Andrzejów.
Andrzejewo,-ów, 1.) mko pryw., pow. ros-sieński, nad jeż. t. n., o 105 w. od Rossien. Paraf, kościół katolicki Św. Andrzeja, 1780 z drzewa wzniesiony przez Andrzeja Racewi-cza. Parafia katol. dekanatu retowskiego, dusz 2705. Inaczej A. zowie się Maryanowem. Niedaleko A. z jeż. Łajgie wypływa rz. Wie-wirża. 2.) A., wś, pow sokolski, gub. grodzieńska, o 9 w. od Sokółki.
Alldrzejewo, folw., pow. średzki, ob. Kostrzyn.
Andrzejki, wś szlach., pow. łomżyński, gm. i par. Szczepankowo.
Andrzejów, nazwa kilku miejscowości; źró-dłosłowem jej jest imię Andrzej, które w więcej spolszczonej formie Jędrzej dało nazwę o wiele większej liczbie i daleko starszych osad. l.) A. osada, daw. mko, pow. ostrowski, gm. Warchoły, nad rz. Broczkiem, posiada urząd gminny, szkołę elementarną; należy do sądu gminnego okręgu III w Czyżewie. A. założony został na gruntach wsi Wronie, w okolicy lesistej, przez Andrzeja Krzyckiego bis. płockiego za przywilejem Zygmunta I w 1528 r. na prawie niemieckiem. Biskupi płoccy jako panowie nie puszczali tu żydów; kościół parafialny założony tu został w 1526 r. przez Tomasza z Tarnowa kanonika pułtuskiego a ukończony w 1606 r.

And.

Ang.

37

 

staraniem biskupa Baranowskiego. Jest te obszerna świątynia w stylu ostrołukowym dość dobrze przechowana. Obecnie A. liczy d 1200 mk., w tej liczbie 580 żydów; do osady należy 2139 morgów ziemi, przeważnie pszennej. Na obszernym rynku A. odbywają się dwa jarmarki na woły. Prócz innych mnie, ważnych zakładów przemysłowych zasługuj na uwagę jedynie zakład stolarski, zaopatrujący okolice w trwałe i porządne meble. Najbliższa st. p. i dr. żel. warsz.-petersb. w Czy-żewie. Odl. od Warszawy 125 w. A. parafia dek ostrowskiego liczy 4000 parafian. 2.) A. wś i folw. po w. włodawski, gm. WolaWereszczyń-ska, między Włodawą a Łęczną, na północ od Wereszczyna, u stóp wyniosłości panującej nad bagnistą okolicą, 27 dm., 2074 mórg. W XIII wieku istniał tu gród wspominany w Latopisie Hypacowskim. 3.) A. dobra, pow. włodawski, znajdują się w nich cztery duże jeziora: Nidzie-Wielkie v. Wytyckie, Ważkie, Karaśne i Pło-tycze.. 4.) A. wś, gm. Nowosolna, pow. łódzki, st. dr. żel. fabr.-lódzkiej, odl. od Łodzi w 12, od Warsz. w 109.
Aliclrzejowicze, wś, pow. nowogradwołyński, w pobliżu źródeł rz. Uborć, por. Andrejowi-cze.
Andrzejówka, wś, pow. biłgorajski, gm. Kocudza, należy do ordynacyi Zamojskiej, par. w Biały, st p. w Janowie.
Andrzejówka. 1.) in. Andrejowka, wś, pow.
kijowski, nad rz. Zdwiżem, o 13 w. od m. Ma-
karowa; mieszk. 567, ziemi 2415 dzies. Da
wniej było to miasto ludne, w którem były 2
kościoły i 19 cerkwi (Zupełny zbiór ruskich ła-
topisców t. III str. 194); dziś ma kapl. katol.
parafii Makarów. Należy do Paszkowskich.
2) A. in. Andrzejowce, wś, pow. kamieniecki, ludn.
525 dusz męz., incl. 135 jednodworcow na czyn
szu. Rozl. 267 dz. włościan, 459 dz. rządu,
439 dz. Sobolewów, 232 dz. Lubińskiego. 3.) A.
mała wioseczka, pow. uszycki, gm. Sołobkow-
ce, 80 dusz. męz. ludn., 232 dz. gruntu włość.;
należy do Strychowiec Ignacego Chełmińskie
go.	Dr. M.
Andrzejówka, ob. Jędrzejówka i Rozdziałów.
Andrzypole, wś, pow. średzki; 8 dm., 60
mk.; wszyscy kat., 2 analf.
Andyce, Andycze, po węg. Andicze lub Anda-haz, wś, w hr. liptowskiem (Węgry), dobra gleba rolna, 79 mk.
Alldzellliujża, po łotew. Ondzelmttjża, wś,
pow. rzeżycki, nad jeż. Eszą własność Węjs-
senhofów, 1927 dzies. Kościół parafialny Św.
Jana Chrzciciela, 1782 przez J^na Wejssenhofa
erygowany. Par. katol. dek. rzeżycko-raź-
nieńskiego, wiernych 882.	J7. S.
Andziejewicze, osada wiejska w półn. zach. str. pow. nowogródzkiego, gub. mińskiej, przy

drodze wiodącej ze Szczors do Lubczy, w pierw
szym stanie policyjnym i drugim okręgu sądo
wym.	Al, Jel.
Anełów, inaczej Równopole, wś i dobra ziems.
w środku pow. ihumeńskiego, niedaleko rz.
Swisłoczy, w gm. dukorskiej (ob. Dukord),
w 3-im okręgu sądowym, w 2-im stanie po
licyjnym (śmiłowickim). A. dawniej należał do
dóbr Dukora, po r. 1830 przez kupno stał się
własnością Charewiczów i dziś jest w ich po
siadaniu. Poi w. ma obszaru przeszło 1300 mor.
ziemi, dosyć urodzajnej, niebrak lasu i łąk do
brych; od st. dr. ź. libawsko-romeńskiej Ru-
dzieńsk o 5 w. odl.	Al. Jel.
Allgelin, ob. Anielin.
Allgelówka, ob. Anielówka.
Augełów, przysiółek, ob. Perehińsk', leśnictwo, ob. Knurów.
Angełówka, 1) przysiółek, ob. Czernielów ruski; 2) A. albo Engelsberg, kolonia niemiecka, ob. Wełdzirz.
Angenburg, właśc. Angerburg, ob. Wegobork.
Angera, Angiera, niem. Anger, rz., dopływ Wielkiej Irby (ob. Irba).
Angerapia, niem.  Angerapp, rz.,  jedna ze ze źródłowych rzek Pregli, przyjmuje Gołdapie, płynie głównie przez Mazury pruskie.   Zowią ją też Angrab, Angrama, niekiedy Rapa (Kętrz.) ub Węgrza.   Nad tą rz. p. H. Dewiz odkrył i zbadał  wiele grbów pogańskich  oraz opisał e w czasopiśmie królewieckiem  "Schriften der jhysikalisch-oekonomischen Gesellschaft" XIX. 2. Por. Pregla.
Angerapp, wś i dobra w pow. darkiańskim Prus Wschodnich.
Angerbach, ob. Usmaiten.
Angerburg, ob. Węgobork.
Angermunde, m. w Kurlandyi, pow. piltyń-ski, niedaleko morza bałtyckiego, nad Irbą, ze spustoszałym zamkiem.
Angern, 1). jeż. (lub haf) w okr. tukkum-skim Kurlandyi, par. Kandau, połączone z za-,oką ryską, wzdłuż której ciągnie się W. 17 pół, szer. 2 do 2 i pół w. a oddzielone od owej zatoki smugą lądu od l i pół do 2 W. szerokości mającą; miało kiedyś 76 w. kw. rozl., dziś po większej części osuszone, na dnie bursztyn znajdywano. 2) A., wś, w pobliżu tegoż ez. Enc. Org. mylnie A nazywa Argern. JF*. S.
Angleniki, 1). okrąg wiejski w gm. Kro-nach, pow. trocki, liczy w obrębie swoim wsie: Angleniki, Wizginy, Jodkasze, Górniszki, Dya-kiszki, Dabinta, Krackiemia, Łapojnia. 2). A., majątek i wś, pow. trocki, nad rz. Łukną, po-iiada młyn wodny i papiernię, w parafii sta-•otrockiej. Korejwa zowie ją Angleniszki.
Angliniki, 1) okrąg wiejski w gm. Między-
zeczu,  pow.  trocki,  liczy w  obrębie swoim
wsie: Eudziszki, Bajembały,  Szklary,  Angli-
iiki,  Połukna,   Boguszyszki,   Ołona,   Dojnia,

38

Ang.

Ann.

 

ITlkiszki, Markowszczyzna, Hudziszki; zaścianki: Baksiszki, Miodowarce, Bojarzyszki; okolica Jurgelany. 2). A., wś, pow. trocki, par. Stoklisz-ki. 3). A., wś, pow. trocki, par. Dorsuniszki.
Angrab, Angrama, ob. Angerapia.
Angstundbang8ki młyn, niem. Angst und JBange, wegług Kętrz. Engsterlerski młyn, pow. kościerski, młyn wodny na Wietcycy, wydany 1738 na Ayieczystą dzierżawę przez klasztor w Kartuzach. Ma 52 mor. ziemi, mieszk.: 12 katol., 10 ewang.
Angstupe, rz., dopływ Wenty w Kurlandyi, w par. Frauenburg.
Anhalt (Alt i Neii), ob.Hołdanów, Hołdunów, Hołdynów.
AiihaIt-\Teu, leśnictwo, pow. wschowski, ob. Włoszdkowice (Luschwitz),
Anhaltsberg, ob. Analtsberk. Według Za-rańskiego Łysagóra, wedł. Kętrzyńskiego wś A. ob. odsyłacz.
Aniela, osada, pow. wyrzyski, ob. Stary Dwór (Althof).
Anielewo, l wś, pow. wyłkowyski, gm.
Zielonka, własność p. Zenona Giejsztora. Par.
w Olwicie, poczta wWyłkowyszkach. 2.) A. ko
lonia, gm. Gosławice, pow. koniński, o 10 w.
na płn.-zach. od Konina, 175 mórg rozl., 186
ludn., grunt szczerkowaty, dobre łąki. Przez
grunta tej wsi przechodzi kanał morzysławski,
niegdyś spławny, łączący rz. Wartę z jeż.
Pątnowskiem.	J. Ch.
Anielewo, folw., pow. brodnicki, do Kruszyn szlach. należący, 77 mk., z których 10 ew., reszta katol.
Anielewo, folw., pow. gnieźnieński, ob. Mo-dliszewo.
Anieli zdrój, ob. Szczawnice.
Anielill, Angelin, folw. w pow. brodnickim, do Małego Półkowa należący, 81 mk. katolików.
Anielill, folw., pow. krobski, ob. Chocie-szewice.
Anielówka, Angelówka, wś, pow. zale-
szczycki, o pół mili na zachód od mka Tłuste,
obejmuje przestrzeni 207 morgów gruntów ob
szaru dworskiego, 218 morgów włościańskich.
Ludności ma 219 dusz, z tego 60 kat., 145 gr.
kat., 14 izr.; co do parafii tak rz. kat. jak i gr.
kat. należy do Tłustego, z których pierwsza
należy do dekanatu jazłowieckiego a druga do
dekanatu zaleszczyckiego. Własność rodziny
Żurakowskich.	B. S.
Anielówka, potok wytryskający na łąkach w półn. wsch. części gm. Capowiec, w pow. za-leszczyckim; przepływa Capowce i gm. Ange-lówkę, Eóżanówkę i Hołowczyńce w kierunku południowo-wschodnim, śród dość urodzajnych pól, i po przeszło milowym biegu uchodzi w obrębie gm. Hołowczyniec z prawego (wsch.^ brzegu do rzeki Dupy (ob.), należącej do dorze-

;za Dniestru. Przepływa ona dwa stawy, jeden w llożanówce, drugi w Hołowczyńcach i porusza w tych gminach dwa młyny. lir. G.
Anielska góra, ob. Bruntal.
Anikszczej, ob. Onikszty.
Aniołka I, wś szlach., pow. ostrzeszowski; 1404 mórg. magd. rozl., 7 dm.; 88 mk.; 30 ew.; 58 kat.; 48 analf., st. p. Trzcinica o 2 kil.; gościniec bity o 6 kil. Aniołka II, wś szl., pow. ostrzeszowski. niedaleko poprzedzającej; 1275 m. magd. rozl.; 4 dm.; 58 mk.; 8 ew.; 50 kat.; 22 analf.
Aniołki, niem. Allerengel, Allergottesengel lub St. Michel, osada, pow. gdański, tak nazwana od szpitala pod wezw. Ś. Michała i Aniołów ŚŚ., 1340 pobudowanego, 1807 spalonego i więcej nieodbudowanego. Należy do gm. Cyganki.
Anisiniowicze, wś, pow. nowogródzki, gub. mińska, o wiorstę od st. dr. żel. Baranowicze, 200 mieszk. Ob. Dryświaty.
Alliz, Aniza, niem. Enns rz., dopływ Dunaju.
Allkeniaty, Ankamaty, niem. Ankemitt, wś włościańska, powiat sztumski, tak nazwane od właściciela Hankę Metin, który ją 1367 otrzymał; 207 ha. rozl., 146 mk. t. j. 76 katol., 70 ewang.
Ankerholz, Ekerholc, wś, pow. lęborski ziemi pomorskiej.
Anklain, Anclam, niegdyś Ndklo, m. pow. w okr. reg. szczecińskiej na Pomorzu, nad rz. Pieną, 1178 mk., st. p., kwitnące płócienni-ctwo. Powiat A. ma 11 i pół mil kw. rozl., grunt płaski, żyzny, miejscami piaszczysty, nawodniony rzeką Pieną i kilku jeziorami. Rolnictwo i hodowla bydła.
Anktsztokie, wś w pow. telszewskim, parafii kretyngeńskiej.
Ankudowo, okrąg wiejski w gm. Parafia-nowie, pow. wilejski, liczy w swoim obrębie wsie: Struki, Bojary, Girynowo, Polany, We-reńki, Murawszczyzna, Janowice, Azaryn, Ne-sterówka.
Anna, 1. A. wś, pow. średzki; 22 dm.; 177 mk., wszyscy katolicy; 60 analf. 2). A., leśnictwo, pow. czarnkowski, ob. Nothwendig, dominium.
Annaberg, kolonia niemiecka, ob. Smarze.
Annaberg, 1). A., folw., pow. szamotolski, ob. Obrzycko. 2). A., leśnictwo, pow. poznański, ob. Owińska.
Annaberg, wś, pow. grudziązki, 1787-93 założona na miejscu dawnej Dąbrówki, 1824 jako osobny majątek uznana. Rozl. 635 ha., mk. 115, w tej liczbie 63 katol.
Annaberg, wś, pow. raciborski, pruskie przedmieście austryackiego m. Bogumina nad Odrą, z zamkiem bogumińskim, na lewym brzegu Odry, należy do katol. parafii Wielkie Gorczyce, ma 2 folw. Althof i Neuhof. St. dr. ż.

Ann.

Ann.

39

z Bogumina do Raciborza, o 176 kil. od Wro
cławia.	F. S.
Allliaberg, ob. Anna &więta i Bielsko.
Alllliulorf, ob. Annoniewo.
Annadwór, niem. Annahof, folw., pow. mię-
dzychodzki, ob. Góray.
Annafeld, 1)., A., wś i folw., pow. Chojnicki nowo powstała na Zamartem; rozl. 231 ha. ludn. 115 katol., 5 ewang. 2). A., ob. Annopole.
Annahof, 1). A. folw., pow. poznański, ob. Owińska. 2) A., folw., pow. międzyrzecki,  ob. Hitler-G artingen. 3). A. ob. Annadwór. Annalust, ob. Dąbrowo. Annanuiehlc, osada, pow. międzyrzecki, ob. Trzciel (Tirschtiegel). Annnpol, przysiółek, ob. Styków. Annapole, 1). A., pow. pleszewski, 11 dm.; 89 mk.; wszyscy kat.; 29 analf. 2) A., folw., pow. krobski, ob. Zakrzewo.
Anna (Święta), Annaberg, wś, pow. wiel-
kostrzelecki, do dóbr Żurowa, parafii katol.
Jasionna należąca. Na szczycie sąsiedniej gó
ry Ś. Anny (zwanej właściwie Chelm lub Chel-
mowa góra) stoją jeszcze mury klasztoru i ko
ścioła reformatów, którzy do sekularyzacyi
w r. 1810 należeli do dyec. krakowskiej. Ko
ściół zbudowany 1516 z drzewa przez hr. Ga-
gzyna, 1673 powiąkszony, 1709 dopełniony
drogą krzyżową w pobliskim lesie, 1733 z mu
ru wzniesiony, posiada obraz cudami słynący,
cel licznych pielgrzymek. Z 35 kaplic kalwa-
ryjskich trzy mszalne. Należy do parafii le-
śnickiej dekanatu ujazdowskiego.	F. <S.
Anna (Święta), ob. Święta Anna. Allliathal, ob. Bukowina. AiiHcnburg, po łotew. Amburga, wś w Kur-landyi,   parafii   mitawskiej,  ^iędzy   Mitawą a Bowskiem,  nad rz.  Aa.    Ślady zamku już w XVIII w. zatarte, 8t. p.
Annenfelde, wś, pow. złotowski, folw. 1864 założony, 590 ha. rozl,, ludność ewangelicka. Anneiihof, ob. Góry.
Annenhof, po łotew. Onnyszimijża, wś, pow. rzeżyeki, parafia berzygalska, własność Typol-tów.
Annenwalde, ob. Zawada Aimobór, wś i fol. pryw., pow. lubartowski, gm. Łuck, należy do dóbr Łuck, które przed 20 laty oddzielone zostały i sprzedane z obszaru dóbr Lubartowskich. Odl. od Lubartowa 4 w.
Annoniewo, niem. Annadorf, gm. i wieś,
pow. szubiński; 8 miejscowości. 1) A., 2) Dę-
bionek (Eichhorst), 3) Borek (Heidchen), 4)
Szumówka (Nettelort), 4) Nad jeziorem (Oben-
am-See), 6) Sarniagóra, (Behberg), 7) Nad
strugą (Untcn am Fliess), 8) Pszczołczyńskio
Budy (P. Theerbuden), 41 dm.; 285 mk; 218
ew., 67 kat.; 49 analf.	M. St.
A.imopol, nazwa kilkunastu frsi i osad, założonych przeważnie w XVIII stuleciu, kiedy rozszerzyła się moda tworzenia nizw od imion kobiecych z końcówką poi- nazwy te utrzymały się tam głównie gdzie nie było przedtem dawniejszych, najczęściej jednak jako nie zgodne z duchem języka i niezrozumiałe dla ludu, znikły, lub egzystują, tylko na piśmie i w mowie klas wyższych. Dwie miejscowości t. n. pomieszane zostały mylnie przez Enekl. Org. (tak większą jak i mniejszą), która je złączyła w jedno i przypisała koleje A. wołyńskiego osadzie nadwiślańskiej.
Annopol, 1) A., osada, dawniej mko, w gm. t. n., pow. janowski, należy do sądu gminnego okr. I w Gościeradowie, odległe odm. pow. 45 w.,  od  Lublina 73 w., od Warszawy 225 w., leży niedaleko  Wisły i połączone jest z Józe-fowem drogą bitą drugiego rzędu.    A. założony został na  gruntach wsi Bachów (ob.) i pod tą nazwą  najwięcej   znany,   ponieważ  cały ruch handlowy   i  przemysłowy  (skoncentrował  się w położonym nad Wisłą Bachowie. A. należy do parafiii  w Świeciechowie   i posiada   tylko kaplicę murowaną z XVII wieku.    Ludność osady wynosi około 1,000 dusz. 2) A. gm., pow. janowski,  gub., lubelska,  posiada  3 szk.  pocz. w Bachowie, Świeciechowie i Grabówce. Z fabr. zakładów istnieją tu huta szklanna,  gorzelnia parowa,  browar,  smolarnia.    Ludność obecna jm. A. wynosi  4,595,  rozległość 18,225 mor-jów.    Ziemia na powiślu bardzo dobra.   Obicie rodzi się rzepak i jęczmień;  na wzgórzach iemia pomieszana  z krzemionką.    Wzorowego gospodarstwa  gmina  ta nie  ma.    Lasów jest 5,600  morgów,  w opłakanym stanie.   3.) A., dobra,   pow.  janowski; w skład  ich   wchodzi: A. osada, Bachów wś i folwark, Jakóbowice wś, Chamówki  wś, tudzież Łąg wś nad Wisłą w pow. sandomierskim.    4) A. folw. dóbr Za-rzyn, pow. turecki, gm. Strzałków.  Br. Ch. Annopol,   1) A.  mko,  pow.  ostrogski, od Ostroga na wschód o 30 w. położony (przez A. rzechodzi dawna dr. pocztowa do Żytomierza), od Corca 28 w., od Sławaty 16 w., od rzeki spła-wnej Horynia 26 w., od szosy brzesko-kijow-kiej   15   w.    Miasteczko  rozrzucone  na pła-zczyznie  nad  niewielkim stawem, uformowanym z dwóch rzeczek: Soroki i Czołomina. wypływających z lasu Kurasza, Ma 13 jarmarków w ciągu roku.    Mko zabudowane w czworobok, rynek dosyć  obszerny,   na  którym  stoi ze 30 murowanych sklepów, zabudowanych  w klamrę,   pod jednym  dachem,  i  kilkadziesiąt drewnianych   straganów.    Pierwotnie   ta    osada nazwana była Glinniki, dziś zaś  wieś tego nazwiska na połud., za stawem, oddzielona  od m. A. groblą i jest przedmieściem  m. A., z folwar. dziedzica i cerkwią murowaną.   Gdzie dziś jest miasteczko, był drewniany kościółek z klasztorem, także drewnianym, niegdyś ks. karmelitów. Podług    działu  książąt   Ostrogskich   Janusza i Aleksandra r. 1602 dopełnionego,   wieś Glinniki przeszła aa  własność ks. Aleks. Ostróg-

40

Ann.

Ann.

 

ekiego, wojewody wołyńskiego, później prawem spadku przeszła do ks. Jabłonowskich. Antoni Jabłonowski po śmierci pierwszej swej żony pojął Annę Czaplicównę i od jej imienia przezwał Glinniki A., uzyskał 1761 r. przywilej na miasteczko i jarmarki, wybudował olbrzymi pałac, który obecnie w częśii tylko istnieje, założył przy nim ogromny park, upiększył go podług dawnego stylu szerokiemi ulicami i ka-miennemi posągami. Syn zaś jego Antoni Jabłonowski, wojewoda poznański, fundował na przedmieściu Glinniki, po za stawem, murowaną unicką cerkiew, jako też wzniósł mury parafialnego kościoła, które dotąd stoją nieukończo-ne. Obecnie A. należy do ks. Leona Czetwer-tyńskiego. Gdy 1821 w. Ostrogu pogorzał monastyr (po-jezuicki), gdzie miał rezydencyą biskup wołyński, Stefan Romanowski, i semi-naryum duchowne prawosławne, tenże biskup przeniósł s woj ą rezydencyą wraz z konsystorzem i seminaryum do pałacu annopolskiego i w sali pałacowej urządził swą cerkiew domową. Jego następca Ambroży przeniósł się do gub. insta Żytomierza wraz z konsystorzem i seminaryum. Od A. ku pułnocy są mogiliska w dosyć znacznej liczbie, tatarskie, albo z wojen kozackich. Tu na polach annopolskich w r. 1820 naczelny wódz wojska polskiego i korpusu litewskiego, cesarzewioz W. Ks. Konstanty miał rewią korpusu litewskiego. W A. jest biuro komisarza stanu policyjnego, zarząd gminny i sąd gminny. Jest tu drewniana synagoga żydowska i fabryka prostego sukna. Żydzi, bardzo liczni, przeważnie trudnią się handlem a włościanie uprawą roli; ziemia nieszczególna, grunt więcej żytni niż pszenny, wieśniaczki zaś trudnią się przędzą lnu, konopi i wełny, z których na własne potrzeby tkają płótna i proste sukna. Mko liczy wszystkich t wyznań do 2,000 dusz. Tutejszy kość. paraf. Ś w. Ducha, 1752 wzniesiony, pogorzał, i nabożeństwo odbywa się W kaplicy cmentarnej. Paraf. kat. A. dekan. ostrogskiego liczy wiernych 1264. Jest tu w A. szkoła parafialna, do której uczęszczają i dzieci wieśniaków. Z. Róż. 2.) A., dobra książąt Radziwiłłów, pow. miński, gub. mińska, nad rzeką Ptyczą, gm. Samochwałowice, w 3-m okręgu sądowym, w 2-m stanie policyjnym,
0 25 w.od Mińska. Do początku wieku 18-go to
miejsce zwało  się Kropicą i należało do zamo
żnej   rodziny Chaleckich.  Wieś w pobliżu A.
do dziś dnia zwie się Kropicą.    Anna Chalecka
w pierwszej połowie XVIII stulecia poślubiona
Albrechtowi Radziwiłłowi wniosła mu w posagu
Kropicę,   więc   odtąd   przezwano   rezydencyą
1 dobra A.    Przemieszkało  tu pięć pokoleń te
go nazwiska, a obecnie A.  zostaje w dożywot-
niem władaniu księżnej  Joanny z domu Szaf-
nagel, wdowy po Aleksandrze Radziwille. Pro
wadzi  się tu wzorowe gospodarstwo.    Włoś-

cianie dóbr A. oddawna odznaczają się dobro
bytem a nawet względną oświatą. Po odsepa
rowaniu ziemi włościańs., pozostało we włada
niu dworu przeszło 6,000 morgów pól, siano-
żęci i lasu. Ziemia wszędzie urodzajna,. Na
uwagę w A. zasługuje odwieczny, niewiadomo
przez kogo zbudowany, podobno z modrzewia,
kościół. Tu w sklepach znajdują się gro
by Radziwiłłów linii annopolskiej. Parafia
liczy 4000 dusz obojej płci. W dniu Bo
żego Ciała zwyczaj uświęcił tu kiermasz;
wtedy się zbiera mnóstwo ludu i drobny targ
się odbywa, choć zabawa najbardziej znęca tu
zamożny gmin. W pałacu jest nieco pamiątek
narodowych i Radziwiłłowskich, nieco doku
mentów, sporo ksiąg i obrazów domu Radzi
wiłłów, tudzież niektóre dzieła sztuki, a wszy
stko to przechowuje się ze znajomością rzeczy.
3.) A., folw., pow. słucki, własność Grotusa od
r. 1834.	AL Jel.
Annopol, wś, pow bracławski, rozl. 2000 dz. ziemi włość., ludn. 507 dusz męz. Należy do Jaroszyńskiego, dawniej Czetwertyńskich.
Annopol, po łotew. Anapols, wś, pow. lucyń-ski, parafii posińskiej, własność Benisławskich, niegdyś Borchów.
Annopole, kolonia, pow. sieradzki, gm. Woj-sławiec, należy do par. ewang. augs. w Zduńskiej woli, odl. od m. pow. 20, od st. dr. żel. Łodzi w. 53; osad włościańskich 23, rozl. mórg. 369, ludn. niemiecka wyznania ewang.-augs. męż. 93, kob. 96; posiada szkółkę ewangelicką.
Annopole, niem. Annafeld, folw., pow. zło-towski, do Krajenki należący, po 1766 powstały, 434 ha. rozl., mieszk. 122 ewang., 19 katol.
Annówka, 1). A. albo Hannówka, wś, pow.
lipowiecki, nad rz. Sobem, o 7 w. odległa od
Lipowca, przy drodze pocztowej z Lipowca do
Skwiry, o 40 w. od Holendrów, st. dr. ż. kijow-
sko-brzeskiej. Mieszk. 275, wyznania prawosł.,
należą do parafii lipowieckiej. Ziemi 630 dz.
wybornego czarnoziemu. Własność Sarnec-
kiego, zarząd gminy we wsi Oczeretnej, poli
cyjny w m. Lipowcu. 2). A., wś, pow. lipo
wiecki, nad rz. Rośką, o 23 w. od Lipowca,
o 7 w. od Pliskowa, st. poczt. Andruszówka.
Mieszk 200, wyznania prawosławnego, należą
do czerniejowieckiej parafii. Własność Piro-
żyńskiego. Ziemi 404 dz., wybornego czarno
ziemu. Zarząd gminny i policyjny w m. Plis-
kowie.	Kl. Przedrz.
Annowo, wś, pow. suwalski, gm. Sejwy, w odległości 19 wiorst od Suwałk, liczy: 27 dm., 105 mieszk.
Annowo, wś, pow. szubiński, 42 dm. i 261 mk. 64 ew. 197 kat.; 109 analf.
Annusin, wś, pow. nowogradwołyński, gm. połońska; ludn. włos. męz. dusz 120, ziemi

Anrł.

Ani

41

 

włość. 419 dz. Należy do dóbr połońskich
hr. Dunina Karwieckiego.	L. E,
Annussewcn, ob. Borek.
Anny (ś\v.) góra, na Szląsku górnym, właściwie zwie się Chełm, góra Chełmska, Cheł-mowa, 1233 st. paryskich n. p. m. Ob. Anna (Święta).
Anny zdrój, ob. Żegiestów.
Ansfelde, folw. pow. chełmiński, należący do Botnia (ob. Bocień), 1854 założony, 241 ha. rozległości, 45 mieszkańców samych katolików.
Anspach, po łotew. Anspdki, wś, pow. dy-naburski, parafii Prele, własność Borchów.
Antal, ob. Bukowina.
Antalepty, ob. Antolepty.
Antałaki, wś, pow. kalwaryjski, gm. Olita, mk. 237, dm. 37; par. w Mirosławiu, st. p. w Serejach
Antałaki, jez.,pow. kalwaryjski, 30 morgów rozl., 30 st. gł.; nad jego brzegami mieści się folwark Udrya.
Antaniszki, wś, pow. stołupiański Prus wschodnich.
Antesory, wś rząd., pow. święciański; w pobliżu A. była niegdyś st. p. Uszworojście, ost. przy trakcie z Wilna /ło Swięcian. Była też w A. kapl. katol. par. Święciany.
Antinopole, folw., pow. kościański, ob. Mo-rawnica (Murkwitz).
Antkalniszki, wś, pow. władysławowski, gmina i par. Błogosławieństwo; 247 mk.; 16 dm.; st. p. w Szakach.
Antodury, okrąg wiejski w gm. Łabonarach, pow. święciański, liczy w swoim obrębie wsie: Leoniszki, Okmiańce, Kuszpy, Biszbaryszki, Pieczule, Smolgiszki, Bimbiry; zaśc. Poku-baciszki, Janówka, Staciowo, Elkoniepiewo, Smilgi.
Antokaluie, wś, pow. maryampolski, gm Pogiermoń, mk. 222, dm. 22; par. Pokojnie, s t. p. w Poniemoniu.
Antokalniszki, ob. Antkalniszki.
Antokol, ob. Wilno i Pobojsk.
Antokol, zaśc., pow. trocki, między Popor-ciami a Wilią.
Antokolce, 1). wś, pow. trocki. 2). A., wś, pow. wileński.
Antokrewne, jeziorko niedaleko mka Sub-bat, z którego wypływa rz. Krewna, przyjmuje zaś rz. Ligumę.
Antolepty, po żm. Antaleptiej, mko rząd., pow. nowoaleksandrowski, gub. kow., o 30 w. od miasta pow., nad rz. Świętą. Kaplica katolicka Ś. Maurycego, drewniana, 1715 przez jezuitów wzniesiona. Należy do parafii Dusiaty. Ma osobną parafia prawosł., 246 wiernych, 3 cerkwie.
Antolin, 1). A., wś, pow. brzeziński, gm. Łaziska. W 1825 r. była tu osada sukienni-

cza, założona prze*, dziedzica sąsiedniego Ujazdu. 2). A., wś, pow. janowski, gub. lub., gm. Brzozo wka.
Antołkiena, okrąg wiejski, gm. Łyngmia-ny, pow. święciański, liczy w swoim obrębie wsie: Moksiuny, Sciegulany, Drutyny, Anto-gowo, Grykopiele, Mejrany, Naruszę, Wojsz-niuny, Soły, Griuutany, Kaukiszki, Antołkiena, Mazuryszki, Pupiszki, Dzierżelis, Projniszki, Rukiszki; zaśc.: Kazimirowo, Poszekarwa, Bo-jare inaczej Szakarwa, Maciejuny, Brzozow-szczyzna, Pogawie, Łapikalnie, Wojdziuszki, Grienejeiszki, Pipielekałna, Szyliniszki, Poplaw-szysie, Pobirże, Poałmas, Benedyktowo, Wit-kowszczyzna, Kowaliszki, Puzieniszki, Maciu-ciszki, Tumieniszki, Symoniszki, Pielenie, Kim-ki, Cyany.
Antomir, dwór pryw., pow. szawelski, o 61 w. od Szawel.
Antonąjcie, wś, pow. trocki, dawniej własność Zaleskich, o mil 2 od st. dr. żel. Ko-szedary.
Antonia, wś, nad rz. Szkwą, pow. ostrołęcki, gm. i par. Myszyniec.
Antonia, olędry, pow. średzki, ob. Mią-skowo.
Antonia, (niem), Antoniów, Jantoniów, wś, pow. opolski, parafii szczedrzyckiej.
Anionie, wś, pow. ostrołęcki, gm. Myszyniec, przy małej rzecze Piaseczna, zostaje pod adininistracyą magistratu miasta Ostrołęki, posiada dom.: 30, lud.: 228; rozl. morgów 1,088,
Antonielów, ob. jmtonilów.
Antoniendorf, osada menonitów w pow. ostrogskim; ludność zajmuje się wyrobem płócien i serów holenderskich.
Antonienhof,   ob. Cisowy,  Małżewko i Ryta.
Antonienhuette, miejscowość fabryczna,pow. katowicki, okr. reg. opolskiego, o 4 kil. na pd. od st. dr. ż. Morgenroth, posiada znakomite fabryki żelazne, 2 huty cynkowe, fabrykacyą wyrobów z gliny i bieli ołowianej. W 1875 roku 4538 mieszk. Par. katol. dek. bytomskiego.
Antouiewo, 1). A., wś, pow. ostrowski, gm. Komorowo, par. Ostrów. 2). A. folwark należący do dóbr Komorowo, pow. ostrowski, gm. Komorowo, ogólna przestrzeń 170 mórg gruntu lekkiego, żytniego. Jest tu huta szklana na szeroką skalę, z szlifiernią i innemi ulepszeniami, obecnie dla braku kapitałów nieczynna. 2) A.-majdan, pow. ostrowski, gm. Orło, 2 piece, w których wyrabiają smołę i terpentynę; obrót roczny 1024 rs. 3) A., wś, gm. Gruzów, pow. błoński, ludn. męż. 134; kob. 137.
Antoniewo, okrąg wiejski w gm. Postawy, pow. dziśnieński, liczy w swoim obrębie wsie: Kraszniewo, Nowosiołki, Łaszkowszczyzna, Dąbrowa, Czeremeszniki-pogarne, Czeremeszna-

42

Ant

Ani

 

podzisienna, Wasiłiny, Rebeki, Antoniewo, Jań-c/ycha, Wołożyna, Czeszuny.
Antoniewo, lub Antoniew, 1). A,, pow. odo-lanowski, ob. Szklarka PrzygodzTea. 2). A.,folw., pow. średzki, ob. Kostrzyn. 3). A., folw., pow. krotoszyński, ob Zakrzew (Sackern). 4). A., osada, pow. szubiński, ob. Wąsosz. 5). A., folw., pow. inowrocławski, ob. Tarkowo. 6). A., folw. pow. wągrowiecki, ob. Glinno. 7). A., niem. Antomdorf, osada, pow. szubiński, ob. Nowe Dąbie. 8) A., wieś, pow. czarnkowski; 12 dm., 70 mk.; 7 ew., 63 kat.
Antoniewo, 1). A., folw., pow. toruński, należący do Bielaw, dawniej własność biskupa kujawskiego, mieszk. 42 katol., 13 ewang. 2). A., młyn i cegielnia, w pow. brodnickim, przy szosie kowalewsko-golubskiej, należy do miasta Golubia.
Antoniewo, ob. Antoniów.
Antoniki, przysiółek, ob. Miodów.
Antonilów lub Antonielów, wś., pow. kielecki, gm. Łopuszno, szkoła wiejska.
Antonin, 1). A., wś, gm. Krzywiczki, pow. chełmski. Isniała tu cukrownia, zatrudniająca 110 rób. i produkująca za 21,000 rs. rocznie. 2). A., folw., gm. Zakanale, pow. konstanty-nowski, przestrzeni mórg. 1956. 3) A.,wś, pow. turecki, gm. Niemysłów; 16 osad włościańskich, 15-30-morgowych.
Antonin, kolonia niemiecka, ob. Pieratyn.
Antonin, 1). A. wieś, pow. wrzesiński; 27 dm.; 233 mk., 16 ew., 217 kat.; 47 analf. 2). A., niem. Neumuhle, osada, pow. poznański, ob. Nowa wieś (Neudorf). 3) osada, pow. poznański, ob. Waleryanów. 4). A., folw., pow. obornicki, ob. Gołaszyn. 5). A., folw., pow. odolanowski, ob. Szelejewo. 6). A., osada, 16 dm., 140 mk.; zamek mysliwki książąt Radziwiłłów, ob. Przygodzice. Pośród rozległych lasów, ziemia przeważnie piaszczysta. St. dr. żel. poznańsko-kluczborskiej, między Przygo-dzicami a Ostrzeszowem, o 16 kil. od Ostrowa; 130 kil. od Poznania, ajentura pocztowa, zamek łowiecki, wystawiony w kształcie ośmioboku, trzypiętrowy, z drzewa, śród kniei bogatej we wspaniałe dęby i zwierzynę, dziełem jest księcia namiestnika Antoniego Radziwiłła i małżonki jego Ludwiki z domu pruskiego. Książę Namiestnik, zmarły r. 1833, raz do roku przybywał w porze do myśliwstwa zdatnej w te strony do dóbr Przygodzickich na lewym brzegu Baryczy, na trakcie z Kalisza do Wrocławia położonych, a nie mając stosownego dla siebie tamże pomieszkania, wedle planu biegłego berlińskiego architekta Schinkla stworzył sobie i potomkom śród lasów dogodną i wspaniałą siedzibę. Obok domu stanęła kaplica, gdzie złożone są zwłoki założycieli; tu spoczywa także ich córka Eliza Radziwiłłówna. Do togo czasu zamek antoniński słynie ze szczerej go-

ścinności. 7) A., niem. Antonshof, domin., pow.
wschowski; 5 miejscowości: a) A.; b), folw.
Henrykowo (Heinrichshof), c) Maryanowo
(Marienhof), d). Zaborowo, e), leśnictwo Za-
borowo; 14 dm.; 281 mk., 131 ew., 150 kat.;
69 anal.	M. St.
Antonin, folw. pow., Chojnicki, należący do W. Chełmów, mieszk. 30 katol.
Antonin, ob. Paprotnia.
Antonina, 1) A., niem. Antonienhof, wieś, pow. chodzieski; 53 dm.; 335 mk.: 310 ew., 25 kat.; 70 analf. 2) A., dominium, należy do Pró-chnowa, pow. chodzieski; 326 mórg. rozl.; 12 dm.; 84 mk.: 60 ew. 24 kat.; 21 analf.
Antoninów, wś., pow. Końskie, gm. Grodzisko, st. poczt, w Rudzie Malenieckiej. W 1781 roku Jacek Małachowski wystawił tu wielki piec do wyrobu żelaza.
Antoniny, wś, pow zasławski, o 4 mile od Zasławia, w dawnej dzielnicy kniazia Jurja Ostrogskiego, który na niej zaczął się pierwszy pisać księciem z Ostroga Zasławskim, leżała między cienistemi dąbrowami, nad brzegami rzeki Ikopeti. Osada, którą od panującego tu chłodu w lecie Rusini nazwali " Chołodki.u Osada ta wraz z całem księztwem dostała się w dom ks. Lubomirskich, a po wyjściu zamąż ks. Maryi-Anny Lubomirskiej za ks. Pawła-Karola Sanguszkę całe księztwo przeszło w dom Sanguszków. Ks. Barbara z Duninów San-guszkowa wypuściła Chołodki w dzierżawę Ignacemu Malczeskiemu, żonatemu z siostrą księżnej Antoniną Duninówną, która ulubiwszy urocze położenie Chołodków i tu zamieszkawszy, wyjednała u księżnej siostry, że na pamięć jej tu pobytu przezwali Chołodki, od jej imienia, Antoninami. Ignacy Malczeski był dziadkiem poety Antoniego Malczeskiego, którego ojciec do r. 1795 A. posiadał. Obecnie należą do Maryi z ks. Sanguszków hr. Alfredowej Potockiej, i tu jest główny zarząd dóbr, składających się z kilkudziesięciu folwarków wzorowo zagospodarowanych i w wysokiej kulturze. Piękny pałac i ogród warte widzenia. Ogród w A. opisał J. Głowacki wierszem wydanym 1822 roku w Petersburgu. Pierwszy spis roślin tego ogrodu drukowano 1853, najlepszy w 1856 wydał w Warszawie Ziemkowski, ogrodnik antoniński. Jest też w A. sad owocowy zwany Romanówką. W A. odbywały się dawniej wyścigi konne, na których trzymały prym konie ze sławnej stajni Sanguszkowskiej w Sławucie. W A. jest zarząd gminny (wo-łost'), urząd policyjny (stan) i sąd pokoju. A. posiadają kapl. katolicką parafii Kulczyny.
Antoniów, wś, pow. opoczyński, gm. Ma-chory, par. Zamów, szkoła wiejska.
Antoniów, 1). A., \ntonow, wś, pow. czort-kowski, na półn. zach. od mka Tłuste a na południe od Czortkowa. Większa posiadłość

Ant.

Ant,

43

 

obejmuje 810 mórg. gruntu; włościanie posia
dają 563 morgi. Ludności ma 519 dusz, z tego
175 rz. kat., 294 gr. kat., 28 Ormian, 22 izrae
litów. Wieś ta ma parafią rz. kat. w Tłustem
gdzie także odbiera i pocztę; gr. kat. par. ma
w Świdowie. Parafia rz. kat. należy do deka
natu jazłowieckiego, a gr. kat. do dekanatu za-
leszczyckiego. Grunt nadzwyczaj urodzajny;
oprócz zbóż zwykle w Galicyi uprawianych,
kukurydza, tytuń, a nawet i kawony udają się
w polu. Własność Karola hr. Lauckoroń-
skiego. 2). A. wś, z przysiółkiem AVolą,
w pow. tarnobrzeskim, o 8 kil. od Rozwadowa,
parafia rz. katoł.	B. R.
Antoniowa, mały przysiółek w pow. haj-syńskim. Ziemi używał. 251 dz., nieużyt. 30 dz. Należał do Łopuszańskich, dziś Mołczy-nowej.
Antoniówka, Antonówka, wś, pow. tłumacki, o 4 kil. od Mżniowa; filia gr. kat. parafii Bra-tyszów.
Antoniówka, przysiółek, ob. Sapahów.
Antoniszki, wś, pow. władysławowski, gm. Dobrowola, mk. 315, dm. 22, par. Iłgowo, st. p. w Szakach.
Antoniszki, po łotew. Ontoniszkas, wś, pow. rzeżycki, parafia rybiniska, własność Michała Reutta.
Antoniszki, wś i dobra, pow. szyłokar-czemski Prus Wsch.
Antoniuk, wś, pow. białostocki, l J/a w. od Białegostoku. Tu się mieści część wielkiej kortowni białostockiej p. Commichau.
Antonopol, 1.) A., dobra ziems. i wś, w po-łudniowo-zach. stronie pow. borysowskiego, nad rz. Hajną, o 2 mile od historycznego mka Łohojska odległe; należą do gminy łohojskiej, do 2-go stanu policyjnego, do 3-go okręgu sądowego. Dobra te są dziedzictwem Tyszkie-wiczów i mają obszaru przeszło 12,000 mórg. Gospodarstwo, tu jak i we wszystkich folwarkach hr. Tyszkiewicza bardzo dobrze i wzorowo prowadzone, w obecnej chwili jest wyjątkowo dobrem. Al.Jel.
Antopol, po łotew. Ontonopols, wś, pow. rzeżycki, paraf, rozentowska, wraz z sąsiednią wioską Zamoście, po łotew. Zamościs, własność Kierniów, 327 dzies. St. dr. żel. warsz.-pei, między Ruszoną a Rzeżycą, o 61 w. od Dy-naburga. Nazwę jej w r. 1879 z powodu jubileuszu pracy znanego inżeniera Stanisława Kierbedzia, zmieniono na "Kiorbedź".
Antonoskie jeż., pow. nowoaleksandrowski, gub. kow., pod Antouoszem, łączy się z jeż. abelskiem przez rz. Krewne.
Antonosze, Antonosz, po lit. Antenaszys, wś, pow. nowoaleksandrowski, gub. kowieńska, o 4 w. od st. koi. żel. Abele. Piękne położenie nad jeż. Naszys. W okolicy wykopaliska sta-

rożytności litewskich. Od końca XVIII w. w posiadaniu Romerów.
Antonów T. Antoniów, wś, pow. Końskie, gm. i par. Chlewiska, fabr. żelaza; st. p. w Szy-dłowcu.
AntonÓW, por. Antonowo.
Antonów, wś, pow. skwirski nad rz. Bere-zianką, wpadającą do rz. Rośki. Położony na drodze z m. Wołodarki do m. Skwiry, od tego ostatniego miasta odległy o 9 w., od Kożanek, st. dr. ż. kijowsko-brześkiej o 34 w. Zbudowany na miejscu starożytnej osady greckiej Rozwołoźa, która jeszcze w 1592 r^ należała do biało-cerkiewskiego starostwa, jak się pokazuje z zażalenia podanego przez starostę ks. Janusza Ostrogskiego i podstarostę ks. Kurce-wicza-Bułyki na Krzysztofa Kosińskiego hetmana kozackiego o zbrojny napad na toż Roz-wołoże (Archiw. jugo-zap. Rusi 1.1. str. 32). Osada ta została zburzona w połowie XVII w. przez Tatarów (Pełny zbiór ruskich latopisców t. l, str. 137). Pozostałe szczątki w uroczysku Starosiele tuż przy Antonowie, gdzie wysokie wały, okrążają blizko 50 dzies. i dalej rozsypane gruzy; miało tu być 7 monasterów i 9 cerkwi ("Przegląd mogił" Fundukleja, str. 48) A. był pierwej miasteczkiem, co się pokazuje z prezenty danej parochowi Zacharyaszowi Naumo wieżowi w 1729 r. przez ks. Wiśnio-wieckiego, ówczesnego właściciela A. i z wizyty tetyowskiego dekanatu za r. 1741. Były tu jarmarki, które ustały dopiero w r. 1790
1	A. zaczęto nazywać wioską.   W r. 1729 na
leżał  do  ks.  Wisniowieckiego,  w 1765 r. do
Katarzyny  z  Zamojskich   Mniszkowej,   która
darowała tutejszej  cerkwi chutor i 7   dzies.
ornej  ziemi; w 1771 został kupiony przez Mi
chała Podhorskiego, do wnuka którego należy
obecnie. Mfeszk. 2115, z tych katolików 32, ży
dów 24  i prawosł. 2059.    Cerkiew  parafialna
zbudowana w 1741 r.    (Wizyty  tetyowskiego
dekanatu za 1741 r.).  Kaplica katolicka muro
wana  zbudowana 1848 r.,  parafii Wołodarka.
Koło cerkwi krzyż kamienny, bardzo staroży
tny,  z. napisem  greckim,  prawie zupełnie za
tartym, prócz kilku liter; ma on stać podług le
gendy nad grobem jakiejś greckiej księżniczki;
2	takież   krzyże    na   uroczysku   Starosiele.
Prócz  tego  zasługuje  na uwagę jar o l'/, w.
odległy od wsi,  zwany Kustownia (kostnica),
w którym znajdują bardzo dużo kości ludzkich.
Ziemi 4142 dz. pierwszorzędnego czarnoziemu;
lasu   jednak   bardzo    mało.    Zarząd   gminny
w miejscu, zarząd polic, w m. Skwirze. K. P.
Antonowce lub Antonówka, 1.) wś, pow. li-tyński, dusz męz. 101. Ziemi włość. 301 dzies., ziemi dwór. 234 dzies. Należała do Płońskich dziś Wasiutyńskich. 2.) A., wś, pow. płoskirowski, gm. i par. szarawiecka, st. p. między Jarmolińcami a Płoskirowem, o 15 w.

44

Ant.

Ani

 

od ostatniego; ludn. 180 dusz męz., rozl. 491
dz. ziemi włość., 408 dz. dworskiej, w tej li
czbie 64 dz. lasu. Należała niegdyś do szara-
rawieckiego majątku Pretficzów, później do
Dulskich, dziś Stankiewiczów.	Dr. M.
Antonowicze, wś, pow. owrucki; w pobliżu źródła rz. Słowecznej.
Antonówka, 1.) A., mko, pow. homelski, z kaplicą, katolicką parafii homelskiej, nad rz. Prudówką. Mk. w 1860 r. 660. Cerkiew, bożnica, gorzelnia, browar. 2.) A., wś, pow. płoskirowski, gm. i par. Czarny Ostrów; ludn. 217 dusz męz., prócz 27 jednodworców., rozl. 472 dz. ziemi włość., należy do lir. Przeździe-ckich. Ob. Mikołajów. 3.) A., Antonowce, wś, pow. uszyciu, pod m. Mińkowcami na górze, ma 181 dusz męz., 34 jednodworców, 394 dz. ziemi włościańskiej. Należała do Marchockich, dziś Stadnickich. 4.) A., Antonowce, mała wś, pow. uszycki, należy do klucza dunajowieckiego, dawniej Krasińskich, dziś Bronisława Skibiiiew-skiego; wraz z Muszkatyńcami i Wincentówką ma 437 dusz męz. i 741 dz. gruntu włość. Świecki pisze, iż były tu źródła siarczane. 5.) A., duża wś, pow. jampolski, mieszk. 1538, ziemi włość. 1543 dzies. Należy do SS. Przemysława Potockiego, dawniej Bra-nickiej. 6.) A., mała wioseczka, pow. jampolski, mieszk. 457, ziemi włość. 515 dzies., ziemi dwór. 675 dz. Należy do Grocholskich. 7.) A., wś, pow. liajsyński, wraz z Sobolówką ma du=z męz. 1278 dz., ziemi włość. 2522 dz. Należy do hr. Aleksandry Potockiej. Ob.Bulmów-ka. 8.)A., mała wios., pow. kamieniecki, gm. Smo-trycz; rozl. gruntów dworskich: 322 dz., gruntów włość., wraz z Wołkotrubami, Nową-Hutą i Maryanówką 419 dz.; ludn. 286 dusz męz. włościan i 12 jednodworców. Należy do Potockich. Dr. M. 9.) A., wś, pow. czehryński, nad rz. Wereszczanką. Odległa o 17 wiorst od m. Czehryna, a o 20 w. od Kamionki st. dr. ż. chwastowskiej, mieszk. 207; z tych 49 katolików, reszta prawosławnych; paraf, kościół katolicki Imienia Maryi, zbudowany w 1830 r. przez Grzegorza Wróblewskiego, ojca teraźniejszego właściciela. Parafia katol. dek. zwino-grodzkiego, wiernych 549; ma kaplicę w Me-dwedówce. Ziemi 309 dzies. drugorzędnego czarnoziemu. Zarząd gminny we wsi Lubo-mirce, zarząd policyjny (stan) w m. Aleksandro wce. 10.) A., wś, pow. zwinogródzki, nad rz. Tołmaczą, wpadającą do Taśmina, odległa
0 18 w.  od Szpoły,  m.  i st. dr. ż. chwastow
skiej, a o  42  od Zwinogoódki.    Mieszk. 489,
wyznania prawosławnego.    "Własność Jenicza.
Ziemi   1476    dzies.,   czarnoziem    pomieszany
z glinką i piaskiem lecz dosyć urodzajny,   sieją
dużo   basztanów    (kawony,    melony,    ogórki
1 t. d.).    Zarząd  gminny  we  w.   Wodzianej,
zarząd policyjny w Szpole.   Kl. Przedrx.   11.)

A.,  wś w  dek. radomyskim,  gub. kijowskiej, miała kapl. katol. parafii Malin.
Antonówka, potok wypływający ze stawku, na granicy gmin: Anielówki i Antonowa w Ga-licyi. Płynie w kierunku wsch.-połud. przes łąki miasta Tłustego i pod Tłustem, zabrawszy wody stawu z prawego (zach.) brzegu, uchodzi do tej samej rz. co Anielówka (ob.). Br. G.
Antonowo, 1.) A., gm., pow. maryampolski,
ludn. 5303, rozległości 14349 mórg., s. gm. ok.
II Dębowa-buda, o 13 w.; st. p. Maryampol
o 20 w. W skład gm. wchodzą: Antonowo,
Armoliszki, Bobroliszki, Borsukinie, Budwiecie-
stare, Brantas, Czysta-buda, Czujniszki, Dą
browo, Dąbrowina, Egliniszki, Egłupie, Gaj-
stry, Girnupie. Giwałtowo, Gobiniszki, Grzesie,
Jodbaryszki, Judrzańska-ruda, Jura, Kępinie
małe, Klewinie, Kłampunie, Kojaćkiszki, Ko-
źliszki, Kozłowa-ruda, Kozłowszczyzna, Kró-
wieliszki, Kwiatkopusze, Mołupie, Mroczki,
Muryniszki, Niedelbierze, Nenlrynie, Ożnoga-
ry, Plople, Pocztaryszki, Podziszki, Pokieliszki,
Przygrażyszki, Purwiniszki, Raczyliszki, Ru-
dupie, Sanożyszki-małe, Sanożyszki-wielkie,
Sianowe, Skuczyszki, ISłoboda, Smolany-piec,
Szaliszki, Szalniszki, Tartutyszki, Trakinie,
Trakiszki-wielkie, Tymieńczyszki-małe, Wa-
łajtyszki i Witkiszki. 2.) A., wś, pow. ma
ryampolski, gmina A., mieszk. 259, dm. 40,
par. Pilwiszki, st. p. w Maryampolu (o 20 w.).
3.) A., dobra niegdyś narodowe, w. pow. ma-
ryampolskim położone, w skład których wcho
dziło około 150 wsi. Obecnie, po uwłaszcze
niu włościan, same dobra rozpadły się na kilka
części, z których utworzono majoraty. Fol
wark A. w r. 1875 podarowany sukcesorom
radcy stanu Snuta, został nabyty przez p. Wi
ktora Szabuniewicza; odl. od Suwałk 76 w.,
od Maryampola 20 w.	B. Ch.
Antonowo, 1.) A. po łotew. Ontonowa, wś, pow. lucyński, parafia korsówska, własność Szadurskich. 2.) A., wś, pow. siebieski, z kaplicą katolicką parafii Siebież. 3.) A., dwór pryw., pow. nowoaleksandrowski, gub. kow., o 82 w. od m. pow. 4.) A., lub Trzesieczenięta, wś, pow. oszmiański.
Antouowo, folwark, powiat ihumeński,
. citewska, paraf, katolic. błońska, w 1-ym
stanie policyjnym (użdzieńskim),w3-im okręgu
sądowym, od Ihumenia o 25 wiorst odległy;
jest dziedzictwem Janiszewskich; obszar 1188
mor., dostatek lasu i łąk.	Al Jel.
Antonsdorf, ob. Antoniewo.
Alltonshof, ob. Antonin.
Antonsruh, winnica, pow. kościański, ob. Nowawieś (Neugut).
Antopol, 1) A., folw., pow. nowoaleksan-dryjski, gub. lubelska, do dóbr Nałęczów należący, w gm. Drzewcza, mieszkańców 20. 2).

Ani.

Arb.

45

 

A., folw.,  pow. włodawski,  gm. Opole,  mórg 2683, st. p. w Wisznicach.
Antopol, 1) miasteczko, pow. kobryński, b, st. p. przy trakcie z Kobrynia do Pińska, o 2L wiorst od Kobrynia; w r. 1860 miało 1563 mk. przeważnie żydów, celujących w powiecie zamożnością i przedsiębiorczością. Ma fabryki skór, olejarnie i t. p. Do niedawna była w A. kaplica parafii katol. Horodec. A. posiada cerkiew prawosławną parafialną i dekanat prawosławny, który w 11 parafiach liczy 16204 wiernych ('Bobrowskij. 2). A., wś, pow. rze-czycki, obszar dworski ma 647 dzies., własność Budzianowskiego. 3). A., wś, pow. borysow-ski, nad rz. Hajną, o 45 w. od jej ujścia. 4). A., Antonopol inaczej, st. dr. ź. petersbursko-warszawskiej. 5). A., okrąg wiejski, gm. Zaleś, pow. dziśnieński, liczy w swym obrębie wsie: Łuczajka-Wielka, Łuczajka-Mała, Ma-żaje, Dylewicze. 6) A., wś, pow. jampolski, mieszk. 548, ziemi włość. 385 dz., ziemi dworskiej 518 dz. Należała do Czetwertyń-skich, dziś Józefa Jaroszyńskiego. 7). A., wś., pow. winnicki, męz. dusz 194, jednodworców 51; ziemi włość. 454 dz., ziemi dwór. 495 dz. Należała do Borejków i Sobieszczańskich dziś Ernsteina i Merynga. 8.) A., ob. Bojarka.
Autosin, 1). wś, gm. Wiżajny, pow. suwalski, o 29 w. od Suwałk, dm. 6, mk. 67. 2). A., osada, gm. Czostków. pow. suwalski, o 20 wiorst od Suwałk, 3 dm., 29 mk.
Antosin, folw., pow. i gub. mińska, o 3 m.
od Mińska, w pobliżu st. dr. ż. Tokarówka
(moskiewsko - brzeskiej). Dziedzictwo Bohda-
szewskich, wraz z kilku zaściankami ma ob
szaru około 1237 mor. Z powodu bliskości
kolei, położenie dobre, grunta niezłe, ale lasy
zniszczone.	Al. Jel.
Antosiowice, Antoszowice, Antosckowitz, wś, pow. raciborski, niedaleko Hulczyna, z folw. Pasek, w parafii Szylerzowice.
Anloszew, po żm. Antoszawa, mkp pryw., pow. poniewieski, nad Piwesą, o 38 w. od Po-niewieża. Kościół katol. Ś. Jacka, z drzewa 1792 wzniesiony przez Antoszewskich, filialny, parafii Wobolniki. O 8 w. od mka folwark t. n.
Antoszwińcie, wś, pow. wileński, posiada kaplicę katol. parafii Janiszki.
Auto wiersze, wś, pow. trocki.
Antronów, po łotew. Ontronowa, wś, pow. rzeżycki, parafii bukmujskiej; własność Ko-stycza.
Antupis, rz., lewy dopływ rz. Szołpie, która do Wiewirży uchodzi.
Antiiszuw, wś, pow. rohaczowski; parafia katol. Wniebowzięcia N. M. P., 1147 dusz. Kościół wzniesiony kosztem parafian w r. 1843. Kaplica w Żłobinie.
Alltuzów,   po żm, Antuzawa,   mko pryw.,

nad jeż. Antezałwa, pow. nowoaleksandrowski, gub. kow., o 24 w. od Nowoaleksandrowska. Paraf, kościół katol. Opatrzności Boskiej, z drzewa 1794 wzniesiony przez hr. Platera. Ks. Wielżewski zbudował tu 1849 drew. kaplicę M. B. Parafia katol. dekanatu nowoaleksan-drowskiego; dusz 3936. Filia w Owilach; kaplice w Zirniejach i Duburach.
Autyniki, dwór piyw., pow. rossieński, o 50 wiorst od Rossien.
Anzelm, według Echarda m. z zamkiom w Estonii, wzięte 1602 przez het. Zamojskiego (?).
Anżena, wś, gub. witebska, przy trakcie z Oświei do Rzeżycy.
Ańkowo, wś, pow. juryewsko-polski, gub. włodzimierskiej, o 59 w. od Hawryłowa, st. poczt.
Apa, niem. Ape Inb Appekruy, folw., pow. międzychodzki, ob. Dłusko.
Aplillki, OpaleńTci (Kętrz.), niem. Applinken 1). Wielkie A., wś, włościańska, pow. kwidzyński, 264 ha. rozl., 107 mieszk., w połowie ewang. 2) Małe A., wś. włość., 46 ha. rozl., 32 mieszk., przeważnie katol.
Apoiaiika, wś, pow. humański, nad rz. Ba-banką, wpadającą do Jatrani. Odległa o 6 W. od m. Humania, prawie przy pocztowej drodze z Talnego. Miesz. 710, wyznania prawosł., należą do par. Hereżanówki. Własność rządowa. Ziemi 1419 dzies., wybornego czarno-ziemu, mało tylko lasu. Zarząd gminny we wai Babance, policyjny w Kumaniu. Kl. Prz.
Apolin, okrąg wiejski, gm. Żyżmory, pow. lidzki, liczy w swoim obrębie wsie: Reksie, Bielewicze, Szawdziuki, Maryanowo, Kurmi-ny, Bolsie, Biernuce, Narkuny, Gudziele, Kul-ny, Tubielewicze, Małe Rekscie, Żyżma; zaśc.: Soroki, Bolsie; okolice: Gerbiedzie, Gąciewicze, Bieńkiewicze, Krupowicze, Górniszki.
Aposzcza,   Opocza, Oposzcza,   por.   Niemuń.
Appekrug, ob. Apa
Appelwerder, ob. Jallonowo.
Applinken, ob. Aplinki, Opaleńki.
Apusina, rz., lewy dopływ Szałtony.
A.1%... Niektóra miejscowości pisane czasem przez Ar ob. pod Har....
Arabinowszczyzna, wś, pow. nowogródzki, gub. mińska, ma kapl. katol. parafii Kro-szyn, dawniej byłej parafii Stwołowicze.
Arała, ob. Nieimtń.
Arany-Patak, ob. Zlato.
Arawa, Arwa, ob. Orawa.
Arbore, wś z przysiółkiem Koman, pow. sokalski, o 3 kil. od Sokala, parafia grecka nieunicka, własność funduszu religijnego.
Arbtizin, Harbuzin, wś, pow. kaniowski, nad rz. Rosią, o 5 w. od Korsunia. Mieszk. 850, wyznania prawosł. Cerkiew paraf, zbudowana w 1746 r. ("Wizyty kaniowskiego de-

46

Af-C,

 

kanatu" za r. 1749). Jak się pokazuje z uni
wersału z r. 1707 hetmana Mazepy A., należał
do korsuńskiego monasteru ("Arehiw jugo-
zap. Rusi" T. II str. 149), później do starostwa
korsuńskiego; w końcu XVIII w. wspólnie
z całem starostwem darowany ks. Łopuchinowi,
obecnie należy do sukcesora tegoż ks. Demi-
dowa-Łopuchina. Ziemi 2100 dzies., wybor
nego czarnoziemu. Zarząd gminny i policyjny
w Korsuniu.	Kl. Przed.
Archangielsk, 1.) miasto gubernialne i portowe,  na prawym brzegu  Dźwiny północnej,
0 71/, mil od jej ujścia  pod 64° 34' szer. półn.
1 56°  33'  dł. wsch.    Odległe  od Petersburga
na 1100 w.    Gdzie  teraz   A.   się  wznosi, był
dawniej monaster Michała-Archanioła. W roku
1583  z  rozkazu  Iwana   Groźnego zbudowano
niedaleko monasteru ostróg Nowe-Chołmogory,
znany  u  cudzoziemców  pod nazwaniem portu
św.  Michała,  albo  św. Mikołaja.    W 1637 r.
Nowe-Chołinogory  pożar  zniszczył,   a  na ich
zgliszczu  wybudowany  dzisiejszy  A.    Z  po
czątku   zostawał   pod   zarządem   wojewodów
dźwińskich,   mieszkających zimą w Chołmogo-
rach,  a latem,  podczas trwania żeglugi, w A.;
ale w r. 1702 Piotr W. przeniósł do tego osta
tniego  urząd wojewodziński,  a w 1710  r. A.
nazwano  miastem    gubernialncm.    Piotr   W.
trzy razy gościł w A., i w początkach panowa
nia czynnie zajmował się ożywieniem jego han
dlu.    W r. 1701   dla obrony miasta od strony
morza  założył o 2 73 mil od niego, przy głów
nej przystani Dźwiny, twierdze Nowodzwińską.
W skład A. wchodzi Sołombolska wieś, w któ
rej znajduje się  admiralicya i warsztaty okrę
towe, założone  przez Piotra W., oraz przystań
kupiecka.    W A.  zasługują na uwagę:   koś
ciół  katedralny,  w którym   przechowuje  się
krzyż, wystawiony przez Piotra I nad odnogą
Unską, po powrocie jego z monasteru sołowie-
ckiego,  na pamiątkę cudownego  ocalenia  od
burzy;  zamek komory  celnej,  pomnik poety
Łomonosowa,  wzniesiony w r.   1832, cukro
wnia  Brandta  i  t.  d.    Cerkwi  znajduje   się
w nim  16;  monaster l, Michajłowski; jest też
paraf,  kościół katol.  śś. Piotra i Pawła.    Pa
rana  katol.   archidyecezyi  mohilowskiej liczy
dusz 137. Mieszkańców przeszło 31,000, z któ
rych  do   15,000  we  wsi  Sołombolskiej;  dm.
2500.    Z  fabryk i zakładów  znaczniejsze są:
cukrowe,  lnu i przędzy,  pędzenia smoły, oraz
terpentyny,  wędzarnie ryb i mięsa.    A. gub.
zajmuje północną krawędź Hossy! europejskiej,
granicząc z morzem Lodowatem, z górami Ural-
skiemi  i  z Finlandyą.    W dawniejszych cza
sach  zamieszkana  była  przez naród fińskiego
pochodzenia i wchodziła w skład Bijarmi, czyli
Wielkiej Permii.    Według świadectwa  Nesto
ra znali ją Słowianie jeszcze przed przybyciom
Umyka. Później nowogrodzianie zwiedzali tę kra-

inę, zajmując się myśliwstwem i rybołówstwem, oraz handlem: płynęli z Wołchowa do Wodły wodą, potem szli do Onegi lądem, a z Onegi do łańcucha gór Kamiennych znowu wodą. Od sposobu podróżowania, ziemię za lądową drogą (za wołokom) nowogrodzianie nazwali Zawo-łoczjem, a mieszkające w niej narody Zawo-łocką Czudią. Między temi narodami nowogrodzianie odróżniali jednakże oddzielne plemię Jugrów, mieszkających między teraźniejszym Pustozierskłem a gubernią wiacką. W późniejszym czasie Zawołoczje opanowali nowogrodzcy ochotnicy (Uszkujniki, od wyrazu uszku/, statek wodny); w XI wieku wiele obszernych ziem tej krainy należało już do posa-dników (naczelników rzeczypospolitej), bojarów i funduszów duchownych. Potworzyły się miasteczka i przystanie na brzegu morskim; zawiązały się stosunki handlowe z duńskiemi i normandzkiemi żeglarzami; w stronach tych rozszerzyła się powoli wiara chrześciańska; pobożny Stefan Karp (1375) był jednym z najgorliwszych apostołów krainy naddźwińskiej; pozakładane zostały monastery, cerkwie. Po zniszczeniu niepodległości Nowogrodu w 1475 r., Iwan III przyłączył do księztwa moskiewskiego większą część zawołockiej Czudii, a wkrótce potem w 1496 r. opanował i ziemię jugor-ską. W 1553 r. angielski marynarz Richard Chancellor przybył do zachodniego ujścia rzeki Dźwiny, i zawarł z Iwanem IV traktat handlowy. W roku 1587 założony został Nowo-Chołmogorsk, późniejszy A. Nowy handel był przez czas długi wyłącznym monopolem angielskiej białomorskiej kompanii, dopóki car Aleksy Michąjło wieź nie otworzył w 1648 r. portu archangielskiego dla wszystkich narodów. Od tego czasu strona ta, prawie bezludna dotąd, stawszy się punktem zetknięcia Rossyi z Europą, nabyła wielkiej wagi. W r. 1702 urząd wojewodziński przeniesiony został z Choł-mogor do A. W r. 1710 kraina naddźwińska otrzymała nazwanie gubernii. Podczas otwarcia namiestnictwa wołogodzkiego w 1780 r., gubernia ta przyłączoną do niego była jako okrąg, nakoniec w 1784 r. policzoną została w poczet gubernij wielkorosyjskich i otrzymała teraźniejsze swe urządzenie i granice. Gubernia ta zamyka w sobiej prócz lądu stałego, wyspy: Nową-Ziemię, Wajgacz, Kałgujew i inne na oceanie Północnym; wyspy 8ołowiecką, Morżowiec i inne na Morzu Białem. Większa część gubernii leży po tamtej stronie koła biegunowego. Gubernia A. zajmuje przestrzeni 754,433 w kw.; ornej ziemi tylko około 250000 dzies. Gubernia dzieli się na 7 powiatów: archangielski, chołmogorski, szenkurski, pineg-ski, mezeński, onegski i kemski. Obszerne lasy rządowe, składające się z jodły, sosny, świerku, modrzewiu i innych, zajmują około

Arc.

Ard.

 

28,866,960 dzies. kw.; szczególniej sosna i modrzew używają się w A. do budowy okrętów. Znaczniejsze góry w tej gubernii są: na wsch. Uralskie, oddzielające Europę od Azyi, których południowa gałąź, wchodząca w powiat mezeń-ski, znaną jest pod nazwaniem Sabli; na zachodzie: Finlandzkie, Czajcyn-Kamień. Bolszezie-mielskie pasmo, góry Szechochodzkie. góry Czar-nogorskie, góry Zimne. Prócz tego, równolegle do brzegu morskiego ciągną się w wielu miejscach góry, z których znaczniejsze są Murmańskie. Z pomiędzy wód skrapiających gubernię znaczniejsze są: morza; ocean Północny i morze Białe; rzeki: a) Dźwina północna, połączona kanałem księcia Aleksandra Wirtemberskiego z rzeką Wołgą, przez co tworzy się komunika-cya między morzami: Białem, Baltyckiem i Kaspijskiem; b) Pieczora, c) Mezeń, d) Onega; jeziora, których liczba w tej gubernii dochodzi do 1,145; większe z nich są:, Imanora, Pia-woziero, Topoziero, Wyższe, Średnie i Niższe Kunto, Pustoziero. Klimat w południowej części gubernii zimny, ostry, ale pomimo to żyto i jęczmień dobrze się udają; w północnej części niezmiernie silne i prawie bezustanne mrozy; jednakże Samojedy, rozsiani za rzeką Pieczora po trzęsawiskach, pomiędzy 64° a 69° półn. szer., prowadzą życie koczownicze. Podczas krótkiego lata upały bywają nieznośne, ale najmniejszy północno-wchodni wiatr sprawia chłód dojmujący. Najkrótszy dzień w Archangielsku trwa 3 godziny 11 minut; najdłuższy 21 godzin 14 minut; w Kole zaś słońce nie znika z widnokręgu przez trzy tygodnie, i prawie tyleż czasu zimą trwa bez przerwy noc, oświetlona zorzą północną. Ludność była 1860 r. w całej gub. 282,180. Oprócz Ros-syan i niewielkiej liczby cudzoziemców, mieszkających w mieście gubernialnem, ludność składają: Lapończycy, prawie połowa ludności powiatu kolskiego; Samojedy, którzy koczują w powiecie raezeńskim; Korele zajmują północno-zachodnią część powiatu kemskiego; i Zyranie. Przemysł w gubernii równie różnorodny jak i miejscowość. W ogólności mieszkańców gubernii można rozdzielić na nadmorskich, zajmujących się więcej rybołóstwem i myśliwstwem niżeli gospodarką, i na lądowych, których głównem źródłem utrzymania jest rolnictwo, hodowla bydła i t. p. Głów-niejszym przemysłem w gubernii jest rybołówstwo i łowienie morskich zwierząt. Poławiają: stokfisz, płaszczki, śledzie, flądry, wyże, łososie, ininogi, ostrygi (znane pod nazwiskiem muszel); łowią się tam konie morskie, cielęta morskie, wieloryby i niedźwiedzie. Znajdują się także źródła słone. Powiat A. ma rozl. 28094 w. kw. Opisy najnowsze: miasta A. w "Sborniku archangielskim" 1865 a gubernii A. przez Kozłowa w r, 1865. (Ene. Org,} 2.)

Archanielska st. poczt., pow. kargopolski, gub. ołonecka, między Kargopolem a stacyą Sijską. 3.) Archaiigielsko-Golicyńska st. poczt., pow. sarański gub. penzeńskiej, między Sarańskiem a Mokszanami.
Archidyakonka, Archydyakonka, dobra w pow. toruńskim, dawniej należały do kapituły chełmińskiej, nad jeziorem, w pięknem położeniu, 135 la. rozl., 45 mieszk. katol.
Arciałuża, ob. Ardziałuza.
.A.roleehóvr, nazwa kilku wsi, w obrelie dawnego Mazowsza, zdaje się z tego samego źrodłosło-wu co i Arciszew.
Arciechów, 1.) wś i folw., nad Narwią, pow. radzymiński, gm. Radzymin, między Radzyminem a Serockiem, przewóz na Narwi podług taryfy 1-ej klasy; par. i poczta w Sero-cku, na przeciwnym brzegu Narwi. 2.) A., wś, pow. sochaczewski, gm. Iłów, nad Wisłą, z prawego brzegu, o 5 w. na półn.-wschód od Iłowa.
Arciejkowicze, wś, pow. połocki, z kaplicą katolicką par. połockiej.
Arciszewo, wś, pow. płocki, gm. Święcice, par. Orszymowo, st. poczt. Wyszogród o 6 wiorst. Gniazdo zasłużonej rodziny Arciszew-skich.
Arciszewo, Arczewo, niem. Artschau, wś szlach., pow. gdański, na zachód od szosy staro-gardzko-gdańskiej, 463 ha. rozl., mieszk. 70 katol., 90 ewang.; celuje chowem bydła i gospodarstwem nabiałowem.
Arciuki, 1.) wś we wsch. stronie pow. rzeczy ckiego, w gminie chołmeckiej, w okr. sąd. i w stanie policyjnym rzeczyckiem. 2.) A., niewielka wiejska osada, na płd.-wsch. krańcu pow. mińskiego, gub. mińskiej, przy drodze prowadzącej z Prusinowa do Stołbców z lewej strony, w 3-im stanie policyjnym, 5-ym okręgu sądowym.
Arciuny, wś, pow. trocki.
Arcugowo, wś szl., pow. gnieźnieński; 1512
mórg. rozl.; 10 dm.. 164 mk., wszyscy kat.;
118 analf.; st. poczt. Witkowo o 6 kil., st. dr.
żel., Gniezno o 13 kil. Własność Rożnow-
skiego.	.	M. St.
Arcyksietcia Albrechta kolej żelazna, ob. Albrechta kolej żel.
Arcyz, wś, pow. akermański gub. bessarab-skiej, st. poczt, między Akermanem aKulmami.
Arczewo, ob. Arciszewo.
Ardan, mały rwiący potok górski, w obrębie gm. Pistynia, w pow. kossowskim, wypływa na połud.-zach. stoku lesistego grzbietu górskiego Kamienistym zwanego (734 m. n. p. m.) w lesie na wysokości 570 m. Płynie W kierunku półn. śród lasów płytkiem korytem, zaścielonem żwirem i większemi głazami. Po wschodniej stronie równolegle doń bieży lesiste pasmo górskie Kamienisty, po zachód,-

48

Ard.

Ark.

 

niej zaś stronie wznoszą się Pesarywa góra
(721 m.) i Klewa (726 m.) nad Szeszotarami.
Uchodzi do rzeki Pistynki, we wsi Pistyń.
Do tego potoku wpadały dawniej wody palą
cych się źródeł, zapewnić naftowych, wytry-
skujących z pokładów łupku marglowatego,
bituminem nasyconego.	Br. G.
Ardatow, dwa miasta powiatowe w Rossyi europejskiej. 1.) A., m. pow., guo. niżego-rodzka, n. rz. lemiet, o 1176 w. od Petersburga, o 161 od Mżniego Nowogrodu, ma 3398 ink., zajętych głównie rolnictwem. Powiat ardatowski ma 5164 w. kw. rozl., główna rz. Tesza, dopływ Oki; najwięcej rozwinięte rolnictwo; 3/4 części przestrzeni powiatu stanowią lasy. 2.) A., m. pow., gubernia symbir-ska, nad rz. Ałatyr, o 1303 w. od Petersburga,
0	189  w.  od Symbirska,   1688 założone przez
Mordwinów,   1780  mianowane    powiatowem;
ma 5736 mk.    Powiat ardatowski ma 3550 w.
kw. rozl., główna  rz. Ałatyr, najwięcej rozwi
nięte rolnictwo i przeróbka drzewa.
Ardon, os., pow. suraski, gub. czernihowska, nad rz. Turosną, o 40 w. od Suraża, miała w 1860 r. 1312 mk.. 160 dm.; dziś mk. 1404. Założona w XVII w. przez zbiegłych z Wiel-korossyi raskolników.
Ardzel, przysiółek, ob. Russ-Moldawitza.
Ardziałusza, potok w obrębie gm. Kalnej, pow. stryjski. Wypływa z pod lesistych gór tejże nazwy i płynie głęboką debrą na zachód
1	po krótkim biegu wpada do potoku Hlubokie-
go,   zlewającego   się do Mizuńki (ob.).    Potok
ten zasilają liczne strumienie górskie bezimien
ne  i źródłowiska;   skutkiem czego w  czasie
ulew jest  on   nader bystrym.    Brzegi jego są
nadzwyczaj urwiste.	Br. G.
Ardziałuża, także Ardałuea zwany, poto
czek górski w obrębie gm. Mikuliczyna, pow.
nadworniański. Wypływa po stronie zacho
dniej polany Ilcią horyzną zwanej, płynie głę-
bokiemi jarami leśnemi w krętym, naprzód po
łudniowym, potem zachodnio-północnym biegu
i wpada z prawego brzegu do Prutu. Z li
cznych strumieni górskich znaczniejszemi są
z prawego brz. Kityłówka, z lewego Bukowiel-
ski Potok.	Br. G.
Arela, ob. Masiady.
Arendol, po łotew. Sandałka; wś, pow. dy-naburski, parafia kołupska, z filialną kaplicą, własność Zyberga (wraz z Kołupem).
Arensburg, po estońsku Kurresare albo Sa-rema-Lin (od wyspy Oesel, po est. Sarema), m. pow. g. inflanckiej, główne wyspy Oesel, o 562 w. od Petersburga, ma 3136 mk., port, stacyą poczt., przystań statków parowych; prowadzi z zagranicą handel zbożem, ziemniakami, okowitą, rybami (wywóz 78 tyś. rs. rocznie, przywóz 30 tyś. rs.). A. składa się z właściwego miasta A. i wsi Tom, ciągnącej się ku przysta-

ni. Zjeżdżają się tu chorzy aa kąpiele morskie. W A. istnieje założone 1861 towarzystwo naukowe niemieckie, badające lud estoński i jego zabytki. Do r. 1645 A. należał do Danii, później do 1710 do Szwecyi (Bienen-stamm, Siemienow).
Arensfelde, Arnopol, Arnsfelde, ob. Gostomia.
Arcski, Jareśki, Jereski, mko, pow. mirho-rodzki, gub. połtawska, nad rz. Pielą, o 27 w. od Mirhoroda.
Aresztów, Areałów, wś, pow. rówieński, niegdyś własność Jełowickiego; był tu wspaniały ogród. A. ma kaplicę katol. parafii Równe.
Arfa, rz., lewy dopływ Wilii, uchodzi poniżej Szeszupy.
Argenau, ob. Gniewkowo.
Argeningken, wś, pow. tylżycki, przystanek drogi żelaznej, st. p.
Argiel, ob. Nemonin.
Argińska st. p., pow. teodozyjski, gub. tau-rydzka, między Kerczem a Teodozyą.
Arkad y a, wś, gm. Nieborów, pow. łowicki, nad rzeką Skierniewką lub Łupią, przy drodze bitej z Łowicza do Bolimowa, odległa o 5 w. od Łowicza, 28 domów, 94 miesz. Posiada głośny z piękności ogród, założony w 1778 r. przez ks. Helenę z Przeździeckich Radziwiłło-wę, żonę Michała kasztelana wileńskiego, dziedzica sąsiedniego Nieborowa, która wydała opis A. po francuzku. Wieś ta poprzednio nazywała się Łupią; należała do dóbr stołowych arcybiskupa gnieźnieńskiego i drogą zamiany przeszła w 1777' r. do Radziwiłłów. W urządzeniu ogrodu i pomieszczonych w nim budowli, odbił się wybitnie pseudo-klasyczny i sen-tymentalno-sielankowy gust owej epoki, wywołany przez wpływ literatury i obyczajów francuzkich. "Tu z ciosanego głazu wpaniała świątynia, opowiada zwiedzający A. w 1812 r. Niemcewicz, tam z kruszcowego wodociągu bijący z łoskotem spad wód pienistych; dalej jakby za Acherontu jeziorem, las ciemny i śród drzew wiekuistych, groby lubych a utraconych już osób... Jak pod pogodnem Auzonii niebem znajdujesz tam posągi, kolumny, trójnogi ł wazy spiżowe. Tu pięknej rzeźby popiersie Eskulapa, przy nim niezmierna z marmuru czara do ofiar, dalej ułamek gzymsu Minerwy, znowu grób dwojga bliźniąt; amfora odwieczna opiera się o koryncki kapitel. Dalej cyrkus czyli obwód do gonitw wozowych, obeliski z granitu, porfirowe kolumny i spiże i marmury zdobiące w około; w innej stronie amfiteatr z ciosowego kamienia stoi do użycia gotowy... Nie brakło i bogom poświęconego przybytku (świątynia Dyany); wewnętrzne ozdoby odpowiadają wspaniałości gmachu. Greckiej najprzedniejszej rzeźby posągi, popiersia, wazy, obrazy, perskie makaty, pajęcze Indów szale, nadobnem

Ark.

Ars*

 

rzzporządzeniem nowych dodają powabów...
Świątynia wieczności w innem wznosi się miej
scu... Ostatniem dziełem właścicielki, raczej
końcem poematu, bo całą Arkadyą poematem
nazwać można, jest dom Filemona i Baucis. Po
wierzchnia jego zupełnie wiejska; wewnątrz
przezroczyste ściany z potężnych kryształów;
W kryształową konchę zlewa się odmłodzenia
źródło; dokoła pełno najpiękniejszych kwiatów.
Dwóch konsularnych mężów w kurulnych sie
dząc krzesłach używa tych rozkoszy". Niem
cewicz - Podróże po ziem. polskich str. 131
i 132). Obecnie zaledwie ślady pozostały da
wnej świetności; amfiteatr od wielu lat roze
brany, chata Filemona i Baucis nie istnieje;
przeszedłszy w obce ręce, urocza ta siedziba
zmieniała kilkakrotnie właścicieli. Dziś sta
nowi własność hr. N. "W. Adlerberga, namie
stnika Finlandyi.	B. Ch.
Arkadyowce, 1.) wś rząd., pow. latyczow-
ski, należała do klucza lińkowskiego ks. Czar-
toryskich. 2.) A., wś, pow. płoskirowski, gm.
Chodkowce. Ludn. 328 dusz męz., rozl. 644
dz. ziemi włość, i 1315 dz. ziemi dworskiej.
Należała do Świejkowskich, dziś do Rezni-
kowa.	Dr. M.
Arkuszewo, dominium, pow. gnieźnieński, 1633 mórg. rozl., 5dm., 121mk,4 ew., 117 kat., 53 analf.; o 3 kil. od Gniezna; własność Arndta.
Arława, ob. Erwalen.
Arłamów, wś, pow. i par. dobromilska, o 9 kil. od Dobromila.
Arłamówka, potok w obrębie gm. Arłamo-wa, pow. dobromilski, wypływa z pod pasma gór Braniewem zwanego u południowego stoku Suchego Obycza, na półn. gr. tejże gminy; przepływa wzdłuż tę wieś przeszło ćwierć mili, w prostym kierunku z północy -na południe, przybierając mnóstwo strug wypływających, głównie z wschodnich stoków górskich t. j. lasu Ralec (Ralce) i Czeremosznego; uchodzi w obrębie gm. Kwaszeniny do potoku Wyrwy, uchodzącego do Wiaru, pobocznej rzeki Sanu.Sr. G.
Arłamowska Wola, wś, pow. Mościska, o milę od Mościsk, o 4 kil. od Chorośnicy, posiada obszaru: gruntów dworskich 1296 mórg.; gruntów włościańskich 2547 mórg.; grunta po większej części bagniste i piaszczyste. Ludności ma 1263 dusz, z tego 37 rz. kat., 1218 gr. kat., 8 izraelitów. Należy do starostwa, rady powiatowej i urzędu powiatowego w Mościskach, gdzie odbiera także i pocztę, do sądu powiatowego i notaryatu do Sądowej-Wiszni, do sądu obwodowego i dyrekcyi obwodowej skarbu w Peremyślu. Gr. kat. parafią ma w miejscu, parafia zaś rz. kat. w Mościskach, obiedwie tu parafie należą do dekanatów mościskich. Posiada szkołę 1-klasową etatową. B. R.
Armadebrunn, st. dr. żel. z Lignicy do Że-gania, o 41 kil. za Lignicą.
Słownik Geograficzny. Zeszyt I.

Armeński Bazar,  przedmieście m. Pere-
kopu na krymskim  brzegu międzymorza, o 5
j wiorst na płd. od miasta, odeń ważniejsze, 1860
roku miało 5450 mk., założone w XVIII w.
przez Ormian i Greków.
Armheide, ob. Biedaszkowo.
Armianka, Ormianka, wś, pow. lipowiecki, nad bezimienną rzeczką wpadającą do Sobu, o 6 w. na płd. od Lipowca a o 53 w. od Holendrów st. dr, żel. kijowsko-brzeskiej, miesz. 226, wyzn. prawosławn., należą do parafii Hordyówki, odległej o 4 w. Własność No-wińskiego. Ziemi 939 dz. pierwszorzędnego czarnoziemu. Zarząd gminny i policyjny w Li-powcu.
Armiański bazar, Armiańsk, ob. Armeński bazar.
Arinona, rzeczka, dopływ rz. Świętej z prawej strony, uchodzi o 8 wiorst za Wiłkomie-rzem.
Arnau, ob. Ornowo.
Arndswalde, wś, pow. wyrzyski; 30 dm.; 242 mk., 114 ew., 128 kat.; 7 analf.
Arnikowy (Dolne, Górne ł Nowe), po niem. Hornikau (Nieder-, Ober-, Neu-), wsie w pow. kościerskim; st. p. Nowa karczma.
Arnoldowo, wś kolon., pow. szubiński; 14 dm.; 173 mk., 141 ew., 32 kat.; 62 analf.
Arnoldsdorf, Arnsdorf, wś, pow. nissański, niedaleko Ziegenhalsu i Cukmantlu, parafia katolicka. W pobliżu góra Bischofskoppe.
Arnoldsdorf, Jerrentowitz, ob. Jarantowice, Jarętowice.
Arnoldshof, ob. Sychowa.
Arnoldsthal, gmina, pow. chodzieski; 2 miejsc.: 1) A.; 2) Muchmuehle; 3 dm., 21 mk., 11 ew., 10 kat.; 5 analf.
Arnopol, ob. Gostomia.
Arnoriecka, st. p., pow. małmyski, gub. wiacka, między Małmyżem a Debessami.
Arnothfalva, Arnótfalu, ob. Hernutowce, Hornutowce, Harnutowce.
Arnsdorf, 1). A., wś, pow. świętogórski, st. poczt., 1335 mk. 2). A., inaczej według Zarańskiego Biskupitz, pow. chełmiński, ob. Biskupice. 3). A., ob. Przycza.
Arnsdorf, st. dr. żel. z Wrocławia do Berlina, pierwsza za Lignicą o 9 kil.
Arnsfelde, ob. Gostomia.
Arnshagen, Arnshaagen, ob. Charnowo.
Arnskrone, Deutsch-Krone, ob. Wałcz.
Arnsmuehle, ob. GostomsU młyn.
Arnswalde, 1). A., m. pow., reg. fraakfur-cka, 5800 mk., 10 jarmarków, na które i z W. Ks. P. wiele osób przybywa. 1) A., st. dr. żel. z Krzyża do Starogradu, o 54 kil. od Krzyża. 3). A., ob. Choczno.
Arntowo, folw., pow. czarnkowski; 3 dm.; 31 mk., 22 ew., 9 kat.; 6 analf.
Arseniówka,   futor, pow.  bracławski, na
4

Afs.

pola'ch wsi Wójtówiee, 113 dzies. gruntu, należy
do Arsenia Hnsaka.	Dr. M.
Arsenowo, gm., pow. szamotulski; 3 miejsc., 1) A., 2) Karczemka i 3). Szóstaki leśnictwo; 3 dm., 33 mk.; 3 ew., 30 kat., 12 analf.
AHasó>v, wś, pow. żółkiewski, o 2 mile na połud. wseh. od Żółkwi, obejmuje przestrzeni 619 mórg, dworskich, 814 włościańskich. Gleba urodzajna, konfiguraeya gruntu pagórkowata, ludności 541/dusz, z tego 57 rz. kat. należących do parafii w Knlikowie, 471 gr. kat. mających parafią w miejscu, 13 izraelitów. B. B.
AFtecłlAlI, ob. Arciszewo.
Artyczenka, rz., dopływ Szczary z prawej strony, uchodzi poniżej Daleuki.
Artyńska fabryka, pow krasnoufimski gub. permskiej, st. poczt, o 56 w. od Krasnou-fimska.:
ArtySŻCZÓW, Jartt/szczów, Artyszów, pow.
gródecki, w Galicyi, o 8 kil. od Lubienia, obej
muje przestrzeni dworskiej 76 mórg, włość.
454 morgi, ludności ma 322 dusz, z których
60 rz. kat. należących do parafii w Gródku,
mieście o pół 'mili oddałonem; 257 gr. kat.
należących do parafii w Matkowicach i 5 izra
elitów.	B. E.
Arya, ob. Orawa.
Arva-Turocż komitat, ob. Orawskie hrabstwo.
Arvavaralya, ob. Podzamcze (zamek orawski).
Afwfelawa, ob. Orwistowo.
Arys, ob. Orzesze, Orzysz.
Aryszhofskie, jeż. w okręgu tukkumskim Kuriandyi, parafii Neuenburg.
Arznmas, miasto powiatowe gubernii niże-gorodzkiej, na prawym brzegu rzeki Teszy, wpadającej do Oki; od Petersburga o 1126 w. Założone przez Tatarów kazańskich na początku XV wieku. Za panowania Iwana Groźnego znajdowała się tu drewniana twierdza z basztami i monaster męzki Przemienienia Pańskiego, a za cara Michała Teodorowicza monastery żeńskie: Aleksiejewski i Mkołajew-ski; liczy 10406- mieszk. Kupcy prowadzą obszerny handel płótnem, które skupują na jarmarkach w niżegorodzkiej»i graniczących z nią guberniach, i posyłają dla wyprzedaży do Moskwy i Petersburga, tudzież różnemi wyrobami tamtejszych fabryk i rękodzielni, których znajduje się w Arzamasie 47. Znany jest w Rossyi gatunek wielkich gęsi arzamaskich. Godne też są uwagi: Wspaniała cerkiew Zmartwychwstania, wzniesiona z sumy 500,000 rs. złożoAej przez mieszk. Arzamasu,na pamiątkę oca-lenia od najścia Francuzów w 1812 r. i prywatna szkoła malarstwa, z której wyszło wielu zdolnych artystów, składających osobną szkołę, znaną pod imieniem arzamaskiej. Bank miejski, Arzamaski powiat zajmuje przestrzeni 63

mil. kw., ludności liczy 110,600; powierzchnia powiatu w ogólności jest równą; przerzynają go rzeki: Tesza, Pjana, Sereża i wiele innych.
Arżołilpie (po litewsku Arżołas dąb, upie rzeka), wś, nad rz. Cesarką, pow. maryampol-ski, gm. Pilwiszki, o 2 w. od Szak.
Asainej, według Strielbickiego jeż. w pow. święciańskim, 13 w. kw. rozl.
Aschbrenner, ob.  Gwnterswerder.
Aschbiiden, wś włościańska, pow. elbląski, 309 ha. rozl., 197 mk., ewang.
AsehenPort,, dominium, pow. chodzieski, 326 mórg. rozl., 19 dm., 131 mk.. 124 ew., 7 kat., 29 analf.; o 6 kil. od st. poczt. Budzyń, o 4 kil. od st. koi. żel. Białośliwie.
Aschenort, ob. Popioły.
Ascheraclen, 1). A., wś, pow. ryski, gub. inflancka, nad Dźwiną wprost JFrydrychsztatu; parafia w tymże pow., obejmuje dobra A., Roe-mershof i Winkelmannshof. W okolicy wielu starożytności wykopują. 2) A., wś, pow. selburski Kuriandyi, obejmuje dobra: Herber-gęn, Kurmen i Linden.
Ascherbruch, ob. Popielarka.
Aseherbude, ob. Biernatowo.
Aschersruh, ob. Bodlin.
Asgiith, ob. Aszguth.
Askin, wś, pow. birski, gub. ufimska, st. poczt, między Kungurem a stacyą Jagwil-dyńską.
Askinaniec, JasTcmaniec ob. ATcsmanioe.
Aśkunzo, potoczek w obrębie gminy Bere-
zowa niżniego, pow. kossowski, Wypływa
z gór wznoszących się po półn. str. wsi, a spły
wając z północy ku południowi uchodzi we
wsi Łuczy do potoku Łuczki (dorzecze Prutu),
przyjmując wiele bocznych strug w płytkie
lecz rwiące swe koryto, które stanowi od tej
strony granicę między Łuczą i Berezowem niż
szym. Na nowszych mapach Galicyi zowie
się ten potok Łaskunlca,	Br. G.
Asniiis, folw., pow. Chojnicki, do W. Chełmów należący, 50 mk., tylko katolików.
Ass, wś, pow. wirlandzki, gub. estlandzka, ze staroż. zamkiem krzyżackim, o l i pół w. od st. A. dr. żel. z Dorpatu do Tapsu.
Assaunen, ob. Asuny.
Assern, wś, w Kuriandyi, w parafii TJeber-lauz, ma kopalnie żółtej ochry.
Astapowka, wś> pow. rosławski gub. smo-leńskioj, st. poczt, między Rosławlem a Kry-czewem.
Asinsiowa, eb. Ostaszmua.
Asłrachaii, miastoigubernialne, w Ces.Ros., pod. 46°21'sz. g. i 65°42' dł. g., nadWołgą, o 11 mil od jej ujść, w miejscu jej rozdziału na wiele odnóg, o 2017 W. od Petersburga. Dawniej-;ze miasto leżało wyżej nad Wołgą, o 9 czy l O mil od teraźniejszego, tam gdzie jeszcze przedpray-

Asf.

Ast.

51

 

byciem Waragów do Rossyi miało stać miasto chazarskie Atel czyli Bałangiar; w XIII wieku należało do Alanów i nazywało się Sumerkent, a w rossyjskich kronikach znane pod nazwiskiem Astorakani (Aszy-Darchan, Hadży-Ter-kan), i zostawało pod panowaniem Złotej hordy. Od czasu jej upadku było stolicą oddzielnych chanów, tegoż szczepu co i książęta no-gajscy. W 1554 roku książę Jerzy Iwanowicz Proński, Szemiaka i Ignacy'Weszniaków wynieśli na tron wygnańca Derbysza, a gdy ten powstał przeciw Rossyi, A. został podbity (1557). Zaraz potem przeniesiono dawne miasto na teraźniejsze jego miejsce; z ogromnego chańskie-go zamku, zbudowano w nowem mieście twierdzę Kreml a za Michała Teodorowicza powiększono ja zbudowaniem twierdzy Białego grodu. A. leży na wzgórzach zwanych: Zajęczy, Iliński, Kisielew, Parobiczew, Kozaczy, Głodny i inne, które ciągną się dalej za miastem w kierunku od wschodu na zachód; w około nich rozciągają się błota, jeziora lub doliny. Środek miasta leży na wzgórzu Zajęczem, opasany zębatym murem, na trzy sążnie wysokim, i zamyka w sobie Kreml i twierdzę. W A. zasługują na uwagę: admiralicya i port, założone przez Piotra I w 1722 roku; warsztaty okrętowe przeniesione tu w 1826 roku z Kazania, bank, instytut żeński, szkoła morska; kanał Warwacych (z Łutuma do Wołgi), który osusza niższą część miasta. Ludności ma 57704, składającej się z różnoplemiennych mieszkańców Europy i Azyi, różniących się między sobą językiem, zwyczajami, obyczajami, ubiorem i religią. Par. katol. w A. liczy dusz 500; kość. kat. pod wezw. Wniebowzięcia N. M. P., 1761 kosztem parafian wzniesiony. Największą cześć ludności składają Rossyanie. Tatarów, KałmykóW i Kirgizów w A. do 10,000; zajmują się oni szczególniej hodowlą bydła, a Tatarzy prócz tego prowadzą handel i trudnią się furmanką, dostawiając jedwab', bawełnę i inne azyatyckie towary na jarmark ni-żegorodzki, oraz wyrabiają u siebie jedwabne i półjedwabne materye, safian żółty i czerwony, skórę jaszczurową, mydło i t. p. Persy, w liczbie około 400, zajmują się wszyscy handlem; korespondenci ich przysyłają im z Enzeli i Astrabadu perskie i inne towary. Około 4,000 Ormian trudni się również handlem; goszczą też kupcy z Buchary i Chiwy; Indyan od 250 do 30i), W ogólności są bardzo bogaci i zajmują się szczególniej obrotami pieniężnemi. Ale najgłówniejszem zatrudnieniem astrachań-czyków jest rybołóstwo na Wołdze i morzu kaspijskiem, dokąd wyprawia się corocznie przeszło 7,000 ludzi. Powiat A. zajmuje przestrzeń 100 mil kw.; ludności, bez m. pow. ma 41,680. Powierzchnia jego nieco pagórkowata: grunt piaszczysty i piaszczysto - gliniasty.

Astrachańska gubernia przerżnięta Wołgą; gra
niczy na południe i wschód z morzem Ka
spijskiem. Na ziemi tej mieszkali, wedle
Herodota, na 445 lat przed J. Chr. Scytowie
i Śauromaci. Morze Kaspijskie zwano wtedy
Hirkańskiem. W III wieku po nar. J. Chr.
w tych miejscach żyli Chazarowie, którzy na
dali swe imię morzu. Po Chazaraeh brze
gi morza Kaspijskiego zajmowali .Węgry,
Hunny-Ogory, Obry i Madiarowie. Po
Madiarach strony te opanowali Ghwałisy,
później Bulgarowie, którzy posunęli swe. po
siadłości do brzegów zachodnich morza Czarne
go. Temudżyn i następca jego Oktaj zburzyli
państwo bułgarskie i odtąd na brzegaich Wołgi
osiedli Mongołowie pod nazwaniem Tatarów.
Od czasu chanów Oktaj a ł Batego, Tatarzy po
siadali ziemie teraźniejszej gubernii astrachań
skiej do panowania Iwana Groźnego (l 554). Po
budowali oni miasta: Saraj, Kazań i Aszy-Dar
chan, teraźniejszy A. Bazyli Iwanowicz Szuj-
ski nadał 1608 r. Astrachanowi osobnego ar
cybiskupa. Piotr I zrobił go miastem guber-
nialnem. Katarzyna II, przy zaprowadzeniu
w 1785 roku namiestnictwa kaukazkiego, przy
łączyła do niego jako obwód, gubernią astra
chańską. W 1796 roku cesarz Paweł I, wró
ciwszy Astrachanowi poprzednią nazwę miasta
gubernialnego, przeniósł tam i zarząd byłego
namiestnictwa kaukazkiego. Nakoniec Cesarz
Aleksander I. w roku 1801, podzielił gubernią
astrachańską na dwie osobne części, z których
utworzył teraźniejsze gubernie: kazańską i a-
strachańską. Gubernia astrachańska ma po
wierzchni z jeziorami i deltą Wołgi 197247 w.
kw.. z których stali mieszkańcy zajmują tylko
303 mil kw., reszta zaś należy do plemion ko
czujących; dzieli się na cztery powiaty: astra
chański, kraśnojarski, czernojarski i enotajew-
ski. Składa się po większej części z obszer
nych stepów bezleśnych i piaszczystych, na
których rozsiane są solne jeziora i błota. Na
zachodniej tylko granicy ciągnie się pasmo
wzgórz. W wschodniej części gubernii astra
chańskiej i na południe stopniowo one zlewają
się z niziną nadmorską. W obszernych ste
pach tej gubernii napotykają się obfite i poży
wne pastwiska, na których koczujący mie
szkańcy utrzymują liczne stada. Jedynemi
wodami w stepach, z których może korzystać
koczująca ludność z swemi ogromnemi stadami,
są tak zwane chaki (solne błota). Lasy znaj
dują się tylko na granicy gubernii saratow-
skiej. Klimat gorący, od połowy maja zaczy
nają się upały i w lipcu dochodzą do 30° Reau-
mura; w styczniu temperatura zniża się niekie
dy do 22°. Mieszkańców stałych w gubernii
astrachańskiej jest 87,400, i koczujących
116,800; w ogóle mieszkańców liczy się około
320,000.	(Enc, Ory., Siemienmu i i.)

52

Ast.

Aue.

 

Astrawas, ob. Ostrów.
Astrawischken, kilka wsi w pow. gierdaw-skiin i darkiańskim Prus Wsch.
Astritz, ob. Ostryc.
Asunia, ob. Osuń.
Asunj, Assaunen, wś, pow. gierdawski Prus Wsch.
Aszarynis, jeż., pow. sejneński, gm. Be-zniki, 52 mórg. rozl. Mapa sztabu generalnego nie zna jeziora t, n.
Aszeraden, ob. Ascheraden.
ASZCWO, wś, pow. noworżewski, gub. pskow-ska, st. poczt, między Porchowem a Bieża-nicami.
Aszgut, Haszgut, po węg. Also-Asguth, wś, W hr. szaryskiem (Węg.); pastwiska, lasy, 374 mk.
Aszupis, rz., lewy dopływ Łokisty, która do Jury z lew. strony wpada.
Aszwa lub Mejzgie, jeż., pow. szawelski, daje początek rzeczce Aszwie (dopływ Wodo-ksty).
Aszwa, rz., 1) A., lewy dopływ Wiewirży, bierze początek o 2 w. na zach. mka Pojurze, uchodzi na samej grań. gub. kowieńskiej i Prus. Przyjmuje z prawej strony Szakę, Szweksznię, Wiłkupis a z lewej Kiesę, Stygrę, Żewlisis
1	Ałkupis    (Czyt.   Afanasiewa    "Gub.   Ko
wieńska).   2)   A.,  lewy  dopływ   Wodoksty,
przyjmuje strugi Purwis i Wadmen.
Ataki, 1). A., mko, pow. sorocki, gub. bes-sarabska, o 1502 w. od Petersburga, o 227 od Kiszyniewa, na prawym brzegu Dniestru, wprost Mohylowa, ma 5930 mk., 24 garbarń,
2	jarmarki;   jestto jedno   z  najważniejszych
przemysłowych miast w powiecie;  st. p. mię
dzy Mohylowem a Glinną.    2). A.,  pow. cho-
oimski, g^b. bessarabska,  także nad Dniestrem,
wprost Zwańca, o 30 w. od Chocima, przy tra
kcie z Chocima do Kamieńca, ważne pod wzglę
dem handlowym.    3). A. Restewskie. wś, pow.
chocimski,   gub.   bessarabska,   nad  Dniestrem,
o  44 w.   od  Chocima.    Zasługuje na uwagę
z powodu  starożytnych pieczar,   śladów oszań-
cowań i wielkiego kurhanu, zwanego "Szyiną."
4). A.   Tak  się zowią  dość  liczne  małe wy
sepki na jeziorze libawskiem w północnej jego
części.
Atalinowo, wś, pow. inowrocławski' 10 dm.; 105 mk., wszyscy kat., 42 analf.
Atamański Wał, wał w pow. taraszczań-skim, 2 w. długi, zaczyna się o 4 w. od Ta-raszczy w lesie i przez lasy ciągnie się aż do wsi Kreszczate Jary.
Atanazyn, niem. Athanasienhof, wś, pow. chodzieskł, 3 miejsc.: 1) A., 2) Edwardowo, Edwardshof; 3) Nowy Samocin; 48 dm., 415 mk.; 355 ew., 54 kat., 6 żyd.; 80 analf.
Ataszany, po łotew. Ataszyns, wś, pow. rzeżycki, par. sterniańska, z kościółkiem filal-

nym,  własność Borchów,  dawniej  do klucza warklańskiego należąca.
Ateny, Atteny, folw. i wś, pow. augustowski, gm. Szczebro-Olszańsk, par. Szczebra, st. p. Augustów. Należał dawniej do dóbr Wigry.
Ateśniki, wś i folw., pow. kalwaryjski, gm. Krasna, mk. 535, dm. 85, st. p. i par. Simno, W lesistej okolicy w pobliżu jezior Duś, Simno i innych.
Athanasienhof, ob. Atanazyn.
Athanasienthal, osada leśna, pow. szamotulski, ob. Obrzycko.
Atiusza, wś, pow. królewiecki, gub. czer-nihowska, nad rz. t. n., o 129 w. na wsch. od Czernihowa; r. 1860 miała 4000 mk.
Atkarsk, m. pow., gub. saratowska, 16000 mieszkańców, o 1323 w. od Petersburga, o 84 wiorsty od Saratowa odległe. St. poczt, i st. dr. żel. A. powiat ma 1464 w. kw. rozl.; mieszkańcy przeważnie raskołnicy.
Atława, jeż. w pobliżu majętności Łabuno-wa, pow. szawelski, daje początek Wencie.
Atmat, główne ujście (do zatoki kuryjskiej) tej odnogi Niemna, która się zowie Russ.
Attaken, ob. Ataki i LibawsTcie jezioro.
Attendorf, ob. Dryżyna.
Atteny, ob. Ateny.
Ali, Aua, ob. Omowża.
Aubeln, ob. Krnow.
Auc, Autz, Aiiz, trzy wsie w Kurlandyi, w okr. tukumskim: 1). Stary A., Alt-A.. Wec-Auca (łot.), niegdyś miasto w starostwie tu-kumskiem; 2). Wielki A., Oross-A., Leel-Auca; i 3) Nowy A., Neu-A., Jaun-Auca, dobra z wielu folwarkami, bardzo ludne, st. dr. ź. na przestrzeni Możejki-Ryga, o 37 w. od Mozejków, 92 w. od Rygi. Parafia A. obejmuje ważniejsze wsie: Ekhof, Weitenfeld, Waddaxen, Hen, Schlagunen, Kruschkaln i i. 3). A., jeż.,pow. tu-kumski, 4 w. dł., 2 W. szer., daje początek rzeczce A. 4) A., Auca, rz., dopływ Aa, w parafii mitawskiej zowie się Szeską.
Auchstete, Austechia, Austelia, Auxstete, Aux-stote, Aukstote, ob. Litwa.
Auchwitz, ob. Uciechowice.
Aucken, Augken, wś, pow. welawski, na polach której 1345 zaszła walna bitwa między Olgierdem a Henr. von Arfberg, w. mistrzem krzyżackim, zakończona klęską Litwinów. Na pamiątkę tej bitwy w. mistrz założył w Królewcu klasztor zakonnic Lobenik.
Audra, ob. Udrą.
Audrau, ob. Wircawa.
Audrelis, jeziorko przy folw. Rakiszeczki, pow. nowoaleksandrowski, gub. kowieńska, z którego wypływa rz. Udrą, wpadająca do jeż. Sorty, t. j. do zach. zatoki tego jeż., zwanej zwykle Audrakumpis.
Auer, rz., lewy dopływ Aa, w parafii mitawskiej.

Aue.

Aug.

53

Auerbachshiitte, ob. Żelaznahuta.
Auerswalde, ob. Falkowo.
Auga, jeż.,  pow. kalwaryjski,  gm.  Simno we  wsi  Augieniki (u   Zinberga   Angieniki, L. Wolskiego  Auginiszki).    Leży o 6 w.  m półn. od jeż.   Duś i Motele, ma 100 mórg. roz legł., 36 st, głęb.
A.iisr8....   Od "Augs" zaczynają się nazwiska wielu wsi w Prusach "Wsch. np. Augsgirren, Augskal len, Augstumall i t. p., które też Niemcy przez Aux... piszą.
Augstupoehnen, ob. Symoliszki.
Augusta, jeż., ob. Augustowskie jeż. Augustdorf, kolonia niemiecka, ob. Śniatyn, AugU8tenau, ob. Broniewioe i Augustowo. Augustenhof,   1). folw. w pow. suskim, należy  do  Henrykowa,   mieszk.  13 katol., 52 ewang. 2). A., ob. Augustowo. 3). A., ob. Trze-biachowo. 4). A., ob. Młynkowe. 5). A., ob. Dąbrówka.
Augustenthal, ob. Teichhof. Augustenwalde, Augwtwalde, wś, pow. mal-borski, 643 ha. rozl., mieszk. 426 ewang., 100 menonitów, 31 katol. Szkoła ewang. Augustfelde, ob. Polorka. Augusthof, 1). folw., pow. wrzesiński,   ob, Sokolniki, 2). A., por. Augustenhof.
Allguatillken, ob. Augustynowice, Augustynki Augustopol, koi., pow. kutnowski, gm. i par. Dąbrowice; założona w początku tego stulecia na gruntach mka Dąbrowicy, zajmuje obszaru 1124 mórg., posiada 53 dm. i 455 mk., w tem 317 ewang. i 138 kat. Istnieje tu szkółka ewangelicka i dwa domy modlitwy, tudzież cmentarz ewangelicki; mieszkańcy zajmują się rolnictwem.
Augustów, l). miasto główne pow. t. n., leży nad rzeką Netta, pod 53°,49' szer. i 40°38' dł. geograf., przy trakcie bitym warszawsko-ko-wieńskim, o 240 w. od Warszawy, o 28 od Suwałk, o 73 od Grodna. A. posiada urząd powiatowy, sąd pokoju V okręgu, należący do zjazdu sędziów w Suwałkach, zarząd kanału augustowskiego, st. poczt., st. telegr. międzynarodową. Kościołów znajduje się w A. cztery: katolicki, ewangelicki i dwa prawosławne. Ludność A. wynosi w samem mieście 7846, W tem mężczyzn 3939, kobiet 3907, domów 501; przedmieścia: Białobrzegi, Biernatki, Klo-nownica, Turówka, Wójtowskie-uwołoki i Żar-nowo, mają razem mk. 2105: w tem mężczyzn 1086, kobiet 1019; domów 327. Do miasta należy obecnie 446 włók a w tej liczbie 139 włók lasu, 15 włók jezior i 5 nieużytków. Dzisiejsze przedmieścia: Zarnowo, Biernatki, Turów są to dawniejsze obręby leśne, dodane miastu przez Zygmunta Augusta w 1564. A. został załażony przez Zygmunta Augusta w 1561 roku na gruntach królewskiej włości Knyszyn i nazwany od imienia założyciela. Rybołó-
stwo, piwowarstwo, wyszynk trunków i handel stanowiły główne zajęcie mieszk.   Zbudowane z drzewa,   ulegało łatwo pożarom,   lecz szybko się odbudowywało, mając obfitość drzewa w sąsiednich    puszczach    ekonomii    grodzieńskiej. W miejscu poprzednich drewnianych kościołów wzniesiono ze składek parafii  murowaną świątynię w 1848 r.    W kaplicy na przedmieściu jest  obraz  Chrystusa, uważany  za   cudowny i stanowiący cel pobożnych pielgrzymek w czasie odpustów. A., parafia katolicka,  należy do dekanatu augustowskiego;  istniała  też tu parafia i  dekanat grecko-unicki.   Dekanat   kat. dyec. sejneńskiej, składa się z 12 parafij,   położonych  w powiecie  augustowskim  Adamo-wicze,  Augustów,  Bargłów,  Hoża v. Sylwa-nowce,  Jaminy, Janówka,  Krasnybór, Raczki, Studzieniczna,  Szczebra, Sztabin, i Teolin. Augustowski    dekanat    b.   dyecezyi   chełmskiej obrządku  grecko-unickiego  w 1863 dzielił się na 10 parafij: Augustów, Balia kościelna, Ho-dyszów,  Hołynka, Lipsk, Łubno, Perstuń, Ry-gałówka, Sopoćkinie,  Wysokie - Mazowieckie. (Por. "Miasto A."  przez Jana Jarnutowskiego Bibl. War. 1863 11-149  a także Bibl. War. 1857,   III-IV i  1858   II).    Powiat augustowski  gub.   suwalskiej   graniczy  na  północ ze suwalskim i sejneńskim,   od zachodu i południa  z gub. grodzieńską,   od południo-zachodu z łomżyńską a na  zachód  przytyka  do Prus. Rozległość  ogólna  wynosi 36,3 mil. kw.   Powierzchnia   ziemi przedstawia  równinę  z nie-wielkiemi    wyniosłościami,   które   przechodzą w sąsiednie powiaty pod nazwą wzgórz augustowskich.    Wielka ilość lasów (około 70,000 dziesięcin)   zasila wodą  gęstą sieć  rzeczek, je-iior i bagnisk.    Z rzek  ważniejsze są: Niemen tanowiący wsch. granicę pow., Czarna Hańcza oddzielająca' go w północnej stronie  od sejneń-skiego i Biebrza na południowej granicy. Z od->rowadzających   zaś miejscowe wody  w obrę-)ie powiatu:   Netta, Stawiska i Jastrzebianka z  licznemi   dopływami.     Jeziora  grupują  się >rzeważme w półn. zachodniej części  powiatu; -.naczniejsze są: Sajno, Necko, Białe, Niższa Ros-uda, Studzienicznc,  Gorczyca, Orle,  Paniewo, Crzywe, Mikoszewo i t. d. Przeważnie piaszczy-te grunta  wytwarzają glebę  żytnią II klasy, jedne z najuboższych w Królestwie; w guber-nii  suwalskiej   zaś pow. A. zajmuje w rzędzie powiatów  piąte miejsce  co do  urodzajności. Yysiew  pszenicy  wynosił średnio   (w latach d   1870  do   1872)   1,300   czetwierti,   żyta 6,000 czetw.;  zbiór zaś średni 8,300 czetw. 'Szenicy i  67,000 czetw.   żyta.    Hodowla inwentarza  uio przedstawia  nic godnego/ uwagi. Stadniny   koni  utrzymywane  są   w Świacku i   Wasilewiczach, posiadłościach  hr.   Wołowi-czów.    Przemysł fabryczny na niskim stopniu. Prócz gorzelni i browarów  tylko fabryka odle-

54

Aufl.

im-

 

wów i narzędzi rolniozycli w Sztabinie. B-ę-
kodzielniotwo ogranicza się na zaspakajaniu
miejscowych i to najprostszych jedynie po
trzeb. Wieśniacy zajmują się tkactwem i pę
dzeniem smoły; handel koncentruje się w A.
i nie przedstawia godnych uwagi rezultatów.
Komunikacyjne środki stanowią przedewszyst-
kiem rzeki spławne: Niemen, Biebrza i kanał
augustowski przerzynający powiat na długo
ści 98 wiorst; obok tego przecinają powiat:
trakt bity kowieński w zach. stronie i króle-
wiecki we wschodniej; łączy je droga poczto
wa na Lipsk i Sopoćkinie idąca. Ludność
ogólna wynosi 65,690 (na milę 1781 dusz),
W tej liczbie mężczyzn 33,402, kobiet 32,253.
Województwo A. powstało po utworzeniu Kró
lestwa kongresowego w 1816 r. i trwało do
1837, w którym zostało zamienione na guber
nią t. n. Gubernia augustowska, jedna z pię
ciu za dawnego podziału Królestwa, utworzoną
została z województwa augustowskiego w 1837
roku, w skutek zaś nowego podziału w 1866 r.
zniesioną została a na jej miejsce utworzono
dwie gubernie: suwalską i łomżyńską. Le
śnictwo augustowskie dzieli się na trzy stra
że: Szczebra, Sajenek i Świderek. 2). A.,
wś, donacya, gm. Kozienice, w pow. kozie-
nickim. 3). A., folw., pow. włodawski, gmina
Włodawa, przestrzeni mórg. 748. 4). A., por.
Augustowo.	B. Ch.
Augustów, wielka wieś, pow. bielski, gub. grodzieńska, niegdyś starostwo. Augustów, ob. Mosty Wielkie. Augustówek, wś, pow. grodzieński, niedaleko Grodna, za Niemnem.    Ma kapl. katol. parani franciszkańskiej   w Grodnie  i  dawny pałacyk myśliwski  Stanisł.  Augusta.    Zostaje  w posiadaniu 0'Brien de Laccych.
Augustówka, wś, pow. brzeżański, o l kil. od Pomorzan, własność hr. Stan. Potockiego, parafia gr. kat. dek. brzeżańskiego z filiami: Chorościec i Chorobrów.
Augustowo, wś, pow. ostrowski, gm. Dłu-gosiodło, ludności 192.
Augustowo, Augustów, po łotew. Augustowa, wś, pow. lucyński, par. Birże, z kaplicą filialną, własność Benisławskich wraz z sąsiednią wioską Uzulniki.
Augustowo, niem. Augustenau, 1) A., wś,
pow. chodzieski, 13 dm.; 109 mk.; 98 ew., 11
kat.; 20 analf. 2). A., folw., pow. mogilnicki,
ob. Broniewice. 3). A., niem. Augustenhof, folw.,
pow. wyrzyski, ob. Grabów. 4). A., niem. Au
gustenhof, folw., pow. wyrzyski, ob. Listkowa
(Witzleben}. 5). A., niem. Augustenhof, folw.,
pow. wągrowiecki, ob. Bombczyn. 6). A., wieś,
pow. kościański; 14 dm.; 104 mk., 18 ew., 86
kat.; 138 analf. 8). A., folw., pow. między-
chodzki, qb. Lubosz. 9). A., osada, powiał
wschowski, ob. Kłody.	Ąf. St,

Augustowo, 1). po niem. Augustenhof, folw., pow. brodnicki, należy do Polskiego Brzozia, mieszk. 52 katol., 7 ewang. 2) A., folw., pow. brodnicki, należy do Gołubia, 25 mieszk. katol. 3). A., wś szlach., pow. złotowski, powstała ok. 1766 na miejscu wyciętego lasu dębowego, 693 ha rozl., mieszk. 121 katol., 21 ewang., własność Dybińskiego. 4). A., folw., pow. kartuski, do Mściszewic należący. M. O.
Augustowska puszcza, jestto obszar leśny, zawarty między kanałem augustowskim od zachodu, rzeką Biebrzą od południa, Niemnem od wschodu i systemem wodnym Czarnej Hańczy od północy. Augustów, Lipsk, Sopoćkinie, Grodno leżą na jej krawędziach niejako. Wewnątrz, prócz nielicznych osad smolarskich, niema siedzib ludzkich i to na przestrzeni około 40 wiorst wszerz i do 24 w. wzdłuż. Liczne strumienie i rzeczki odprowadzają wody leśne do Biebrzy i Hańczy czarnej. Jeziora spotykamy tylko na kwawędziach, wewnątrz zaś jedynie błota i bagna (Wilcze bagno). B. Ch.
Augustowskie albo Enyszyńskie jeż., pow. białostocki, na półn.-zachód od Knyszyna, zwane też Czechowizna; miało być wykopane za Zyg. Augusta przez jeńców wojennych; lud utrzymuje, że Twardowski wykopał je w ciągu jednej nocy przy pomocy złego ducha.
Augustowski powiat, gubernia, województwo, leśnictwo, ob. Augustów.
Augustowski kanał miał na celu połączenie Wisły z Niemnem dla zabezpieczenia handlu Królestwa od przeszkód, jakie mu stawiał system celny pruski. Bierze on początek przy wsi Dembowo, przy ujściu Netty do Biebrzy, na granicy gub. suwalskiej i grodzieńskiej, gdzie znajduje się główna przystań dla statków. Za Augustowem Netta łączy się z jeziorami: Nec-ko, Białe, Studzieniczne, Orlewo, Paniewo, Krzywe i Mikoszewo. Po wyjściu z nich kanał przerzyna trakt warszawsko-kowieński i za pośrednictwem przekopów łączy ze sobą szereg jezior, poczem wchodzi w wypływającą z nich Czarną Hańczę, której koryto opuszcza koło wsi Kurzyniec i wielkim przekopem dosięga Niemna, o 3 mile poniżej Grodna i 2 mile od osady Sopoćkinie. Połączenie z Wisłą ma miejsce za pośrednictwem Biebrzy, która, przyjąwszy Nettę, wpada pod Wizną do Narwi, prowadzącej swoje wody do Wisły pod Modli-nem. Cała ta droga wodna ma 438 wiorst długości, lecz nie przynosi obiecywanych korzyści a po zbudowaniu kolei żelaznych straciła do reszty swe znaczenie i dziś służy tylko dla wewnętrznego, bardzo słabego ruchu handlowego, gdyż brak wody nie dozwala krążyć większym statkom i żeglować po kanale z pożądaną szybkością. Ponieważ poziom wód kanału jest o wiele wyższym niż w rzekach z nim połączonych, przeto zbudowano na 175

55

wiorstach całej długości kanału 21 śluz, dłu
gich na 156 st. i szerokich na 20 st. Głów
nym zbiornikiem wody dla zasilenia kanału
jest jezioro Serwa (u W. Pola Perwa), które
w razie potrzeby za pomocą śluzy Suchorzeczka
może zapełnić cały kanał. Główniejsze inne
śluzy są: Dembowo, Sosnowo, Borki, Biało
brzegi, Augustów, Przewieź, Swoboda, Gor
czyca, Perkuć, Mikoszówek, Kudrynki, Ku-
rzyniec, Dąbrówka i Memnowo. Budowa ka
nału rozpoczętą została w 1824 i prowadzona
była przez osobny korpus inżynierów pod kie
runkiem generała Maletskiego przez 6 lat do
1830. Po przerwie wywołanej wojną 1831 r.
roboty dalsze prowadził Bank Polski od 1833
do 1839 r. Koszta budowy do 1830 r. wyno
siły 1,500,000 rs., ogólny zaś koszt 2,048,429
rs., nie licząc drzewa dostarczonego z lasów
rządowych i płacy inżynierów. Zarząd miej
scowy kanału mieści się w mieście Augu
stowie.	B. Ch.
Angustsh5he, folw., pow. babimoski, ob. Babimost.
Augustusburg, folw., pow. szamotulski, ob. Olrzycko.
Augustwałde, folw., pow. bydgoski; 1635 mórg. rozl., 5 dm., 52 mk., 12 ew., 40 kat., 35 analf. Bydgoszcz o 15 kil.
Augustwalde, wś na Pomorzu, st. dr. żel. z Krzyża do Starogrodu, o 37 kilometrów od Krzyża.
Augnstynki, osada, pow. wschowski; 10 dm., 67 mk.; 7 ew., 60 kat.; 16 analf.
Augustynowice, Augustynki, niem. Austins-
dorf, Augustinken, folw., pow. chełmiński, nale
ży do Płuźnicy, 486 ha. rozl., przy szosie
z Chełmna do Wąbrzeźna, mieszk. 103 katol.,
63 ewang. W pobliżu była jeszcze na po
czątku XIX w. osada Kwiatki, która się potem
zlała z A.	M. G.
Anglisty nowo, Augusthofjfolw., pow. ostródz-ki, okr. reg. królewieckiej, pod Rychnowem.
Aukajm, Tak się zwał, według pisarzy litewskich, zamek warowny nad Dubissą, na górze Pilkałnas, tuż pod Betygołą dzisiejszą, W którym Żmujdzini dzielnie się bronili krzyżakom w w. 13 i 14. Od A. czyli od Bety-goły Jagiełło i Witold zaczęli nawracać Żmuj-dzinów na chrystyanizm. Tu miał żyć ostatni arcykapłan litewski Gintowt, który zmarł w Okajniach, między Truskowem a Szatami. Krzyżacy zwali A. Onkajm lub Auken. Por. Aucken.
Auken, ob. Aukąjm.
Aukspirta, rz., bierze początek pod wsią Dowgieliszki, na południe Szak, płynie w kierunku połud. zachód, przez wieś Kaulupie i pod wsią Ruksznie wpada z praw. brz. do
Józ. Bliz,

Aukstote, ob, Litwa.
Auksudy, wś, pow. telszewski, parafii dor-biańskiej.
Aukszta, ob. Litwa. (Wyraz auksztas znaczy po litew. wysoki, wyższy, górny).
Auksztełki, dwór pryw. i wś, pow. sza-welski, o 8 w. od Szawel; niedawno jeszcza była tu kaplica katol. parafii szawelakiej; włas. Stankiewiczów. Na gruntach A. część źródeł Dubiszy.
Auksztokalnie, wś, pow. sejneński, gm. Krasnowo, nad jeziorem, śród dzikiej wzgórko-watej okolicy, o 3 w. na wschód od jeż. Gała-duś, o 6 w. od os. Łoździeje; jezioro ma brzegi wzgórzyste.
Auksztokalnie, wś, pow. wyłkowyski, gm. Wojtkobole, na wzgórzu nad jeż. Trempa.
Auksztos, Auksztoje, os., na wzgórzu, śród lasu i mokradli, pow. władysławowski, gmina Szyłgole, par. Słowiki. Położeniem swojem zakrawa na osadę wielce starożytną.
Auksztyszki, wieś, pow. maryampolski, gm. Pilwiszki, par, Pilwiszki, st. poczt, w Ma-ryampolu.
Auksztyta, strumień wypływający z jeż. Angern i wpadający do Bałtyku.
Auł, Aula, ob. Auł.
Aulce, wś, pow trocki.
Aulia, ob. Auł.
Aulokowa kolonia, ob. Nasale.
Aulowoehnen, wś, pow. wystrucki Prus Wsch., st. poczt., 303 mk.
Auls, zaścianek, pow. trocki.
Auł, Aulia, Aul, po łotew. Aula, wś, pow. dy-neburski, od 1626-1820 własność jezuitów, którym te dobra darował Aleksander Gąsiew-ski, wojewoda smoleński. Dziś dobra koronne. Kościół parafialny św. Maryi Magdaleny, istniał ,]uż 1530, jezuici przebudowali go 1790. Parafia kat. dek. górno-dyneburskiego, du»z 3286.
Aunupis, ob. Mereczanka.
Aupa, ob. Upa.
Auras, ob. Uraz.
Ausche, ob. Awsza.
Auschwitz, ob. Oświęcim i Dusoczyn.
Ausiejonka, ob. Owsiejowo.
Ausmaaśs, (Oler i Nieder), ob. Wymiary [Górne i Dolne).
Aiissendeich, Aussenteich, ob. Kuligany, Ku-iigana.
Aussenvorwek, folw., pow. międzychodzki, ob. Zemsko (Semmritz).
Austechia, Austelia, ob. Litwa.
Ansterlitz, ob. Slawków
Aiistinsdorf, ob. Augustynowice.
Austrya. Austryacko-węgierska monarchia leży między 27° i 44° geograficznej' długości

56

Aus.

Aus.

 

wschodniej, licząc od południka Ferro, a między 42 ° i 51 ° geograficznej szerokości północnej. Najskrajniejsze miejsca austryacko- węgierskiej monarchii są: na północy Hainsbach w Czechach koło Georgswalde na północny wschód od wyjścia Laby (Elbę) z Czech pod 51 3' geogr. szer.; Popowice w Galicyi koło Radomyśla na północ od ujścia Sanu do Wisły, pod 50° 50' geogr. szer.; na południe Presjeka, koło Budny w Dalmacyi, pod 42° 10' szer. geogr.; na zachodzie Mehrerau, nad jeziorem bryganckiem (Bodensee), koło Brygancyi (Bre-genz, Brigantium) w ziemi przedarulańskiej (Yorarlberg), pod 27° 20 dług. geogr.; na wschodzie Kozaczówka w Galicyi przy ujściu Zbru-cza do Dniestru, pod 44° 20' dług., geogr. i kraniec Karpat na południe od przesmyku Ojtos, na granicy Siedmiogrodu (Siebenbiirgen) i Multan (Moldau), pod 44° 10' dług. geogr. Austro-węgierska monarchia graniczy z cesarstwem niemieckięm (Bawaryą, Saksonią, Prusami, t. j. Szląskiem pruskim); z Cesarstwem Rossyjskiem (Królestwem Polskiem, Wołyniem, Podolem, Bessarabią); z cesarstwem tu-reckiem (mianowicie z księztwami rumuńskie-mi, Multanami (i Wołoszą), z Serbią i pro-wincyami tureckiemi Bośnią i Hercegowiną); z królestwem włoskiem, z rzecząpospolitą szwajcarską i zmaleńkiem księztwem Lichtensteinu (w klinie nad Renem między Szwajcaryą i ziemią przedarulańską). Granica Austryi ciągnie się przeważnie lądem (w 4/5 częściach) i tylko no, południu przypiera monarchia do morza adryatyckiego (jaderskiego) z !/6 częścią swych granic. Więcej niż jedna trzecia linii granicznej monarchii przypada na Turcyą, mniejsza trzecia część na cesarstwo niemieckie, reszta na Rossyą, Włochy i Szwajcaryą. Wybrzeże morza adryatyckiego, należące do monarchii austro-węgierskiej, czyni przeszło 130 mil, więc prawie jedne trzecią całej linii obwodowej tego morza. Przyrodzone granice Austryi tworzą rzeki: En (Inn) z Solicą (Salzach t. j. słona woda) i Salą (Saale), Wisła, Zbrucz i Una, tudzież Karpaty siedmiogrodzkie, Alpy weneckie, Szumawa (Bohmer-Wald), Rudawy czeskie (Bohmisches Erzgebirge), części Sudetów (jako to góry Izerskie (Isergebirge), orlickie (Adlerge-birge), wraz z grzbietem czeskim (Bohmischer Kamm), i t. p. Cały obszar austryacko-wę-gierskiej monarchii obejmuje 624,023 kiłom, kwadr, czyli 11,333 mil geogr. kwadr. Według obliczenia z roku 1869 ma monarchia 35,904,000 ludności. Austro-węgierska monarchia, według ustaw z dnia 21 i 22 lutego r. 1867, dzieli się na dwie połowy: Austryą (Przed-litawią wraz z Galicyą) i Węgry. Z ośmnastu krajów koronnych, składających monarchią, czternaście należy do Austryi, cztery przypadają na Węgry. Kraje koronne należące do Austryi

są: Królestwa: Czech (Bohmen), Dalmacyi i Galicyi i Lodomeryi z wielkiem księztwem krakowskiem i księstwami: Oświecimem i Zatorem (to ostatnie król. osobno obszerniej będzie opisane); arcyksięztwo austryaekie, rozpadające się na Austryą górną (Oberosterreich) i dolną (Niederosterreich) ;księztwa: solnogr odzkie(Salz-burg),styryjskie(Steiermark),Szląsk(Schlesien), Bukowina (te dwa również obszerniej opisujemy) ; margrabstwo morawskie (Maehren), nksią-żęcone hrabstwo Tyrolu, wraz z ziemią przedarulańską; królestwo tytularne Iliryi składa się z księztw: Karyntyi (Karnten), Krainy (Kraińsko, Krain), Przymorza czyli Wybrzeża (Kiistenland), złożonego z margrabstwa Istryi, uksiążęconego hrabstwa Gorycyi (Gorz) i Gra-dyski (Gradiska), i z miasta Tryestu z okręgiem. Korona węgierska św. Szczepana obejmuje: Królestwo Węgier (Ungarn); wielkie księztwo Siedmiogrodu; królestwa Chorwacyi (Kroatien), i Sławonii wraz z Pograniczem woj-skowem (Militargranze) i wolne miasto Rjekę (Fiume) z okręgiem. (O Bośni i Hercegowinie, jako o krajach złączonych z A. tylko cza-sowemi politycznemi węzłami, w artykule tym wcale nie wspominamy, i przy opisie A. krajów tych nie uwzględniamy). Połowa austryacka monarchii ma się do połowy węgierskiej co do powierzchni jak 4 do 4 '/3, co do ludności jak 4 do 3. Węgierska połowa jest zatem większa od austryackiej co do rozległości obszaru, lecz austryacka przewyższa węgierską wię-kszem zaludnieniem. Austryacko-węgierska monarchia zajmuje między państwami europej-skiemi co do rozległości trzecie (Rossya, Szwe-cya z Norwegią, Austryą), co do zaludnienia czwarte miejsce (po Rossyi, Cesarstwie Biemie-ekiem i "Fi-auoyi). Między krajami koronnemi austryactU". węgierskiej monarchii, Galicyą czyli królestwo Galicyi i Lodomeryi z wielkiem księztwem krakowskiem, co do rozległości obszaru swego, zajmuje miejsce drugie (Królestwo węgierskie, Galicyą), zaś co do zaludnienia miejsce trzecie (Królestwo Węgierskie, Czechy, Galicyą). Na austryacką połowę (Przedlita-wią wraz z Galicyą) przypada 300,188.6 kilometrów kwadr, czyli 5,451.78 mil kwadr, geogr.; na połowę węgierską 323,852.8 kiłom, kwadr, czyli 5881.53 mil kwadr, geogr. Ludność (włącznie z armią) czyni w austryackiej połowie 20,395,000, w węgierskiej 15,509,000. Obszar austryacko-węgierskiej monarchii graniczną linią swoją najbardziej jest zaokrąglony od strony Turcyi, Rossyi i Prus, chociaż od strony Rossyi ma najotwartszą granicę; najbardziej łamaną jest linia graniczna monarokii od strony morza adryatyckiego, Włoch, Szwaj-caryi, Bawaryi i Saksonii. Dalnaacya najwięcej wysunięta jest z całego obszaru monarchii. Blizko trzy czwarte części monarchii (8100 m.

Aus.

Aus.

57

 

kw.) są pagórkowate, a tylko jedna czwarta przypada na niziny, Obszar górzysty tworzą trzy systemy gór: góry środkowe niemieckie (hercyńskie, Deutsches Mittelgebirge), Alpy i Karpaty. Z obszaru gór środkowych niemieckich, zajmujących w ogóle przestrzeń 13,200 mil kwadr., przypada 1500 mil kwadr, na Austryą. Alpy zajmują w ogóle przestrzeń około 4800 mil kwadr., z czego na Austryą przypada 3000 mil kwadr. Karpaty rozsnuły się na przestrzeni obejmującej około 4000 mil kwadr.; z wyjątkiem stoków i niektórych odnóg od strony Wołoszczyzny leżą one prawie całe w obrębie monarchii. Między temi trzema systemami gór wiją się doliny rzeczne i legły przestronne niziny. Obszar nizin liczyć można na 2800 mil kwadr., z czego 1800 mil kwadr, przypada na wielką nizinę węgierską. Najniżej położoną jest w monarchii wielka nizina węgierska, która nad Dunajem i Cisą (Theiss), wznosi się zaledwie do 94.82 metrów (czyli 300 stóp wied.) nad powierzchnią morza i korytem Dunaju jakby ważką smugą łączy się z niziną wołosko-naddunajską. Wyżej od niej legły: równina górno-węgierska, łęg morawski, kotlina wiedeńska (Wiener Becken), z kamienistem pustkowiem wiedeńsko-nowo-miejskiem (Wiener-Neustadter Steinfeld) i łęg tuleński (Tullner Feld). Są równej z temiż wysokości wcisnęły się w obszar monarchii północno-europejskie niziny wzdłuż rzek Laby, Odry i Wisły. Wysokość co dopiero wymienionych obszarów sięga do 158 m. (500') nad powierzchnią morza. Wybrzeże naddunajskie od Ratyzbony (Regensburg, Ratisbona) i Pa-sawy (Passau), aż po nizinę tuleńską, obszar między lasem bakońskim (Bakonyer Wald, w Węgrzech) i Alpami (koło Szopronia, Oe-denburg, Sempronium), i jeziora Błotnego (Plat-ten-See), zarówno jak galicyjskie Podole legły na wysokości nadmorskiej 316 m. (1000') Wyżyna siedmiogrodzka, południowe Czechy, zachodnia Morawa sięgają 632 m. (2000') wysokości; przedgórza alpejskie, góry środkowe niemieckie (hercyńskie), okalające Czechy, wreszcie Karpaty, szczególnie grzbiety tych gór, dochodzą 1264 m. (4000') wysokości. Czubałki gór hercyńskich, niewłaściwie ogó-łowo Sudetami przezwanych, wystrzeliły nad tę wysokość, a czubałki Karpat i niektóre grzbiety Alp wznoszą się po linią wieczystego śniegu (nad 2528 m. czyli 8000' npm.). Ponad tą linią sterczą szczyty Alp, sięgające w najwyższym szczycie austryackich Alp, to jest w Iglicy ortleskiej (Ortles-Spitze), 3888 m. (12,300') nadmorskiej wysokości. Główne rzeki monarchii są: Dunaj, płynący 178 mil przez Austryą, i Dniestr, zlewające się obie do morza Czarnego; Adyga wpadająca do morza adryatyckiego; Laba zlewająca się do morza

Niemieckiego; Odra i Wisła wpadające do morza bałtyckiego. Najznakomitsze jeziora monarchii leżą w Alpach, w dolinach poprzecznych lub też podłużnych. Rzeki górskie przez nio płynące, osadzając w nich żwir i piasek, które z gór z sobą unoszą, wypływają z nich zupełnie czystemi. Niżej jezior są też okolice zwyczajnie rodzajną ziemią pokryte. Jeziora zua-komitsze są: bryganckie, iderskie (Lago d'Idro) i jezioro Garda na południowej granicy Tyrolu; jezioro Caldonazzo, odpływające do Brenty w południowym Tyrolu; jezioro Plan odpływające do Lechu; jezioro celskie (Zell-See), między Salą a Solicą w Solnogrodzkiem; jezioro walskie (Waller-See), odpływające do Solicy jeziora, których wody wpływają do Truny, mianowicie jezioro celskie (Zeller-See), jezioro atterskie czyli komorskie i truńskie w górnej Austryi; jezioro św. Wolfgauga w Solnogrodzkiem, odpływające rzeką Ischel do Truny, należy do jej sieci wodnej; jeziora milstadzkie, ożewskie (Ossiacher See), werbskie (Worth-See), w Karyntyi; jeziora Krasu, cyrknickie w pobliżu rzeki Pojku-Uncy-Lublany na wyżynie Pinką Pianina zwanej, z peryodycznym odpływem podziemnym; siedm jezior plitwic-kich w Pograniczu chorwackiem z podziemne-mi odpływami do morza; jezioro cepichskie (Cepich-See), w Istryi; jezioro Wrańsko (słone) w Dalmacyi; wreszcie jeziorko Wrana w skalistej kotlinie na wyspie Czresie. Jeziora w kraju równym w Węgrzech są: muteńskie, obecnie w lecie prawie zupełnie wysychające, zajmujące 6 mil kwadr., i jezioro Błotne, odpływające do Dunaju, mające 12 mil kwadr, powierzchni. Jeziora karpackie leżą w Tatrach, koło Czarnej góry i na Bukowinie. Głó-wniejsze i najbardziej zwiedzane zdrojowiska mineralne w monarchii są zdroje w Aussee w Styryi, i Ischl, nad Truną, w Austryi górnej, Karolowe wary, zdroje Maryackie (Ma-rienbad), Franciszkowe (Franzensbad) w Czechach; gleichenberskie w Styryi, wreszcie cieplice badeńskie, trenczańskie i w Mehadyi. Ogółem leży monarchia w paśmie klimatu umiarkowanego półkuli północnej. Cztery pory roku cechują to pasmo; jednakowoż dla wielkiej rozległości monarchii i rozmaitego jej ukształcenia pionowego, dla większej lub mniejszej odległości morza łagodzącego wpływem swoim klimat i dla innych przyczyn miejscowych, jako to kształtu i jakości powierzchni, roli, pokrycia roślinnego i t. p., zachodzą między pojedyńczemi krajami monarchii wybitne różnice klimatyczne. We względzie klimatologicznym dzielą monarchią na trzy pasma: południowe od linii poprowadzonej przez Bren-ner, Taury, Semeryng i Wechsel; środkowe między tą linią i inną poprowadzoną od źródeł Ohrzy wzdłuż Rudaw czeskich, gór izerskich,

Sudetów i Karpat; przestrzeń na północ od tej linii leżącą. Średnia ciepłota roczna najcieplejszych okolic pierwszego pasma czyni 12°, środkowego 9°, a północnego 6.5° R. Różnice klimatyczne zależą także od geograficznej długości miejsc; kraje bowiem więcej na zachód położone mają łagodniejszy klimat przez wpływ łagodnych wiatrów zachodnich, wiejących od morza atlantyckiego. Tak np. Praga pod 32°, Lwów pod 413/4 ° dług. geogr., lecz pod temi samemi stopniami szer. geogr. położone, wykazują co do klimatu znaczne różnico. Różnica między największem zimnem a największem ciepłem jest w Pradze o 24° mniejszą niż we Lwowie. Również wpływa morze śródziemne na klimat krajów monarchii do niego zbliżonych przez wiatry z południa wiejące. Z licznych płodów mineralnych czyli kopalnych posiada monarchia w znakomitej ilości złoto, srebro, miedź, ołów, żywe srebro (rtęć), sól, żelazo, węgiel kamienny i torf. Pięć szóstych obszaru monarchii zajmuje ziemia rodzajna, jedne szóstą nierodzajna; jedna trzecia ziemi rodzajnej w ogóle przypada na lasy i zarośla. Najwięcej ziemi nierodzajnej jest we wnętrzu Alp i Karpat. Są to w Alpach lodowce, w Alpach i Karpatach skały i usypiska skalne (piargi w Tatrach), kamieniste pustkowie wie-deńsko-nowomiejskie, welska wyżyna kamienista nad Anizem, po części z wielkim trudem uprawiana, piaskowe pustary koło Keczkemetu i Debreczyna, również jak miejscami nad Wisłą, Sanem, Bugiem i Styrem, tutaj przeplatane lasami, moczary Hanzag i nadcisańskie na Węgrzech a naddniestrzańskie w Galicyi. Z obszaru ziemi rodzajnej przypada najwięcej ornej gleby czyli ról na Morawę; na kotlinę wiedeńską i łęg tuleński najwięcej ogrodów i pól, a na Chorwacyą najwięcej winnic; najwięcej łąk mają kraje nadrzeczne, przerzynane wzgórzami, jak np. Austrya górna; najwięcej pastwisk a najmniej łąk dla bliskości skalistego pasma ma Dalmacya. Galicya, Bukowina, Szląsk i Solnogród, tudzież Austrya górna nie mają winnic większych rozmiarów. Wina w monarchii są górskie i równinowe. Górskie wina są lepsze, mianowicie z winnic na wulkanicznym calcu założonych. Prawie trzy czwarte części win monarchii wydają Węgry; jedna czwarta część przypada na Przedlitawią. Najbardziej poszukiwanemi i cenionemi są wina węgierskie z Hegyalyi, zajmującej 5 mil kw., a przedewszystkiem wino z wulkanicznych wzgórz koło Tokaju. Najwięcej lasów mają Siedmiogród i Karyntya, następnie Bukowina, Galicya i Czechy; nad wszystkiemi zaś krajami góruje obfitością lasów ziemia solnogrodzka, słynna z gęstych i częstych borów jodłowych. Drzewa liściaste na przemianę ze szpilkowemi pokrywają jakby płaszczem stopy pasm gór-

skich monarchii. Co do fauny czyli świata zwierzęcego, obszar monarchii należy do pasma morza śródziemnego i środkowej Europy. Najwięcej rozwiniętym jest przemysł w dolnej Austryi, w Morawie, na Szląsku i w Czechach, najmniej przemysłu fabrycznego a nawet rękodzieł jest w Chorwacyi, na Pograniczu i w Dalmacyi. Wyrobami z metalów, szczególniej z złota i srebra, odznacza się Wiedeń; wielka kuźnica miedzi znajduje się w Tyrolu (w Brixleg); stal na sierpy, kosy, noże i t. p. wyrabia się w Austryi górnej (w Eisenerz) i w Styryi (Maria-Zell). Soli war żonki dostarczają liczne warzelnie, morską zaś wydobywają w Koprze (Capo d'Istria), i Pi-rano z wody morskiej, sprowadzanej do płytkich kanałów i odparowywanej. Marmuru dostarcza półwysep istryjski i krakowskie. Szkło przednie wyrabiają w Czechach i w Styryi; lustra przeważnie w Lesie czeskim, w Styryi, w Pohorju i pod halą korską. Wyrobów bawełnianych dostarcza obficie okolica Wiednia i Nowego Miasta wiedeńskiego, w Czechach podgórze Rudaw, Cheb (Eger) i Liberzec. Z wyrobów wełnianych słyną Morawa (Sternberg i Berno z sukien), Szląsk (Frydek) i Czechy (Liberzec). Na przymorzu adryatyckiem znajduje się wielka farbiarnia przędziwa (Haiden-schaft); płótna wyrabiają w Czechach (Rum-burg), na Szląsku i na Słowaczyźnie (w Węgrzech). Słynne są w monarchii fabryki ty-tuniu (w Hamburgu pod Wiedniem, w Galicyi w Winnikach za Lwowem). Statki rzeczne budują na Dunaju i Sawie, morskie na wyspach dalmackich, osobliwie na Łożynie małym. Jedwabnictwem na większe rozmiary zajmują się w południowym Tyrolu, jedwab przędą i przerabiają koło Wiednia. W krajach, gdzie kwitnie sadownictwo, jak w Styryi, w Węgrzech (w komitacie gomorskim, koło Szo-pronia i w osadach niemieckich) wyrabiają moszcz, w Dalmacyi wódkę, zwaną inaraskino, z liści i owoców maraski, śliwowicę z śliw w Sławonii. Gdzie kwitnie chów bydła, wyrabiają sery. Wyrobami z drzewa, mianowicie wyrabianiem naczyń i zabawek, zajmują się na większe rozmiary w górach czeskich (w Ruda-wach i Sudetach) i w Alpach (w Solnpgrodz-kiem i w południowym Tyrolu), llau^lel w obrębie monarchii (handel wewnętrzny) ogółem sprowadza wyroby przemysłu z zachodu na wschód, dla przewagi koronnych krajów zachodnich nad wschodniemi co do przemysłu; zaś wschodnie kraje koronne monarchii wywożą płody surowe do krajów zachodnich. Handel wewnętrzny zależy w nowszych czasach, dla wzrastającego rozwoju przemysłu fabrycznego, właśnie od obfitości w jednych a braku w drugich okolicach warunków rozwoju fabryk, to jest węgla i żelaza. Do ożywienia

feu.

wywozu wewnętrznego przyczyniają $$ w wysokiej mierzę sól i lasy. Tak sól z dóbr koronnych w Górnej Austryi od dawien dawna wywożą do Czech, z Czech zaś do dóbr owych sprowadzają drzewo opałowe i budulcowe. Lasy Chorwacyi i Dalmacyi dostarczają drzewa krajom bezleśnym przymorskim. Południowe stoki Karpat zaopatrują budulcem i paliwem nizinę węgierską, północne zaś zaopatrują w ten sam sposób Podole, Bessarabłą a po części nawet wybrzeże Czarnego morza, aż po Odesę i Carogród. Dla żeglugi za pomocą parowców istnieje stowarzyszenie żeglugi parowej na Dunaju, a dla żeglugi morskiej, za pomocą parowców, okrętów masztowych i innych statków, stowarzyszenie Lloydu z siedzibą w Tryeście. Oprócz tego posiada monarchia flotę wojenną. Okręty i statki kupieckie monarchii utrzymują związki z Wschodem i z Włochami, a mianowicie docierają one do Galaczu (nad dolnym Dunajem), Synopy (nad morzem Czarnem w AzyiMniejszej),,Beirutu(wSyryi), i Aleksandry! (w Egipcie), a na zachód płyną tone do Wene-cyi i Ankony (we Włoszech). Żegluga za pomocą statków parowych jest dość rozwiniętą na większych jeziorach alpejskich i podalpejskich, na jeziorze Błotnem w Węgrzech i na większych rzekach monarchii. Żegluga w ogóle a parowa w szczególności przybiera znaczniejsze rozmiary na Dunaju od Pasawy i Lincu, na Cisie od Nemeny (Nemeń), na Drawie od Legradu, na Sawie od Sysaku (Szissek, wym. Syszek). na Labie pd Mielnika (Melnik). Najwięcej dróg ma królestwo czeskie; najuboższe w gościńce są kraje górzyste, między niemi zaś na wschodzie położone, jak Siedmiogród i zachodnia część Bukowiuy. Najważniejsze koleje żelazne w monarchii są: Kolej Ferdynanda z Wiednia do Krakowa przez Austryą dolną, Morawę, Szląsk, G-alicyą i wielkie księstwo krakowskie. Koleje państwowe: z Wiednia przez Berno, Pardubice, Pragę do Podmokłego (Bodenbach) na granicy czesko-saskiej. Jest to kolej północno-państwowa. Kolej państwowa południowo-wschodnia z Wiednia do Pesztu po lewej stronie Dunaju, następnie przez wielką nizinę węgierską przez Segedyn i Te-meszwar do Bazyaszu nad Dunajem u austrya-cko-węgiersko-bulgarsko-serbskiej granicy. Równoległa do tej kolej po prawym brzegu Dunaju, prowadząca z Wiednia do Nagy-Szony (wym. Nodź-Sóń) a ztąd do Budy. Te trzy koleje należą do austryackiego państwowego towarzystwa kolejowego. Z Wiednia rozchodzą się oprócz tych kolei jeszcze następujące: Kolej północnp-zaehodnia austryacka prowadząca przez Źnajmo (Znaim), Iglawę (Jglau), Pardubice do Józefowa (Josefstadt), zkąd je-dnem ramieniem (wschodniem) przechodzi do

Prus, drygiem (zachodniem) przez Rumbnrg dp Saksonii. Kolej południowo-austryacka, połączona z kolejami północnych Włoch, prowadzi z Wiednia przez Austryą dolną, Śtyryą (Hradec, Gratz), Krainę (Lubiane, Laibach), do Tryestu, a ztąd przez Gorycyą (Gorz) do Wenecyi. Rozgałęzienie tej kolei jest mocno rozwinięte, najbardziej na wschód i południe. Tak poprowadzono ramiona: z Hradca przez Kamieniec czyli Subotycę (Stein am Anger), do Raby i Białogrodu (Stuhlweissenburg), nad jeziorem Błotnem; z Maryborgu do Białogrodu; wzdłuż granicy styryjsko-krąińskiej do Zagrzebia (Agram) i Sysaku (nad Sawą); do Rjeki a ztamtąd do Zagrzebia. Koleje te poboczne są po większej części już kolejami państwa węgierskiego. Z Wiednia prowadzi kolej Franciszka Józefa przez Tujn, Budziejowice (w Czechach) i Pilzno (Pilsen) do Chebu, łącząc się tutaj z siecią kolei bawarskich. Z Wiednia prowadzi kolej cesarzowej Elżbiety po prawej stronie Dunaju do Lincu, ztąd do Welsu; tutaj, dzieląc się, dp Gmunden, Pasawy i Solnogrodu. Jest to kolej zachodnia, mająca być połączoną z kolejami tyrolskiemi. Równoległą do kolei Franciszka Józefa jest kolej prowadząca z Pragi przez Karołowe Wary do Chebu (czyli kolej bustiehradzka). Równoległą do kolei południowej jest kolej arcyksięcia Rudolfa, prowadząca przez Steyer (wzdłuż Anizu) w Austryi dolnej, Śtyryą i Karyntyą (Celowiec, Klagen-furt; Bielach, Yillach) do Lubiany, łącząc się na północy z koleją cesarzowej Elżbiety, na południu z koleją połud.-austr. Nareszcie równoległą do kolei połud.-austr. i kolei arcyksięcia Rudolfa jest kolej prowadząca zWerony przez Tyrol (Trydent, Trient), Baudzan i przełęcz Brennera do Insbruku, a ztąd do Kufsteinu na granicy tyrolsko-bawarskiej. Z drugiego środka kolei żelaznych, Pesztu, rozchodzą się następujące koleje lub też zostają z stolicą krajów należących do korony św. Szczepana vr pośrednim związku: Węgierska kolej państwowa: Północna, prowadząca z Pesztu do Miszkowiee (JMLiskolcz), a ztąd przez miasta górnicze Zwo-leń i Kremnicę, łącząca się z koleją prowadzącą z Koszyc (Kaschau) na Szląsk do Bogumi-na (Oderberg); południowa, prowadząca z Pesztu do Zagrzebia. Kolej nadcisańska, prowadząca z Pesztu przez Debreczyn do Koszyc na północ, do Wielkiego Waradynu na wschód, a przez Arad do Temeszwaru na południe. Przedłużenie kolei nadcisańskiej, kolei austrya-cko państwowej i kolei węgiersko-państwowej lub też ich połączenie tworzą koleje: Północno-wschodnia węgierska, idąca do Sehotu, Muka-czowiec i Koszyc, połączona z kolejami galicyj-skiemi; kolej łącząca kolej Ferdynanda z koleją państwowo-węgjerską i z koleją nadcisań-

60

Aus.

Aus.

 

ską, idąca z Preszowa przez Koszyce do Bogu-mina; koleje wschodnio-węgierskie, prowadzące do Siedmiogrodu a mianowicie: kolej z Wiel-kiego-Waradynudo Koloszui Białogrodu (Karls-burg); kolej z Aradu do Białogrodu; kolej z Białogrodu do Sybinu (Hermanstadt) i Bra-szowa (Kronstadt). Ogółem i wraz z Gralicyą jest w całem państwie 2209 mil geogr. kolei żelaznych. Sieć telegraficzna w monarchii, rozpoczęta r. 1847, obejmuje dzisiaj linią 50,848 kilometrów czyli 6703 mil długą, łączącą się w 14 punktach na granicy monarchii z liniami telegraficznemi państw sąsiednich. Cztery piąte części sieci telegraficznej poprowadzono wzłuż kolei żelaznych. Telegraf podmorski wychodzący z miasta Dubrownika (Ragusa), łączy telegraficzne linie monarchii z wyspami jońskiemi, z Grecyą i Egiptem.-W przecięciu przypada dziś w monarchii na jeden kiłom. kw. 57 a na jedne milę kwadr, przeszło 3000 mieszkańców. Najgęściej zaludnione są Czechy w obwodzie lutomierzyckim(Leitmeritz);tutaj bowiem przypada na jedne milę kwadr, pod Rudawami 7700 mieszkańców. Najsłabiej, bo o jakie 1000 dusz niżej cyfry przeciętnej, zaludnione są księ-ztwo solnogrodzkie, obwód brucki w Styryi, obwód insbrucki w Tyrolu, Kraina i okolice Mafmaroszy w Karpatach węgierskich, a to dla kamienistej gleby nieurodzajnej, wysokiego położenia lub też wielkich obszarów pokrytych lasami i borami. Największe zaludnienie w całej monarchii przedstawia stołeczne miasto Wiedeń, 956,000 mieszkańców (według najświeższych obliczeń liczba mieszkańców Wiednia ma już przenosić milion); po nim następują Buda-Peszt (278,000 mieszk) i Praga (157,000 mieszk.). Miasta, których ludność nie przewyższa wprawdzie liczby 100,000, jednak nie mniejszą jest od 50,000, są Lwów (87,000), Hradec (81,000), Segedyn (70,200), Tryest (70,000), Kraków (50,000), Marya-Teresyopol czyli Szabudka (56,000) na Węgrzech w bacz-bodrodzkim komitacie. Według narodowości mieszkańcy monarchii są: Niemcami, Słowianami, Romanami, Madziarami, Żydami. Niemców liczą do 9, Słowian 16V2, Romanów do 31/,, Madziarów 51/,, Żydów l Yi 0 miliona. Niemcy zamieszkują wyłącznie Alpy północne (wapienne) i wieniec gór otaczających od zachodu kotlinę czeską. Słowian dzielimy na Słowian północnych i południowych. Słowianie północni (razem 123/so miliona) zamieszkują kotlinę czeską, łęg morawski, zachodnie i środkowe Karpaty t. j. stoki tych gór północne i południowe od Dunaj u aż do potoKu Putyli wlewającego się do Bystrzycy (na Bukowinie) i do Białego Czeremoszu (w Węgrzech północnych). Słowianie południowi (razem 42/5 miliona) mieszkają W Alpach południowych wapienny cli, w Krasie

i w krajach nadmorskich (Istryi i Dalmacyi). Najwolniejszym od innych przymieszek zachował się żywioł słowiański w obwodzie tabor-skim nad Łużnicą w Czechach, dalej między rzekami Morawą i Wagiem, nad górnym Sanem (w obwodzie sanockim) i nad środkowym Dniestrem (w obwodzie czortkowskim na Podolu), a co do Słowian południowych, żywioł słowiański w Chorwacyi, na przymorzu chor-wackiem i z wyjątkiem Banatu na całej przestrzeni Pogranicza wojskowego. Północni Słowianie dzielą się na Czechów z Morawianami i Słowakami, Polaków i B/usinów. Czechów z Morawianami liczą do 4 Y,, Słowaków do 2, Polaków do 2% a Rusinów do 3a/5 miliona. Czesi i Morawianie zamieszkują kraje koronne po nich nazwane, Słowacy Morawę wschodnią i południowe stoki Karpat zachodnich, aż do Dunaju w Węgrzech. Polacy zamieszkują obwód cieszyński, począwszy od rąbka granicznego nad Ostrawicą (na Szląsku) i całą zachodnią Galicyą; w Gralicyi wschodniej i na Bukowinie mieszkają wespół z Rusinami i Rumunami. Rusini zamieszkują przeważnie północne stoki Karpat, począwszy od Szlachtowy w Sądeckiem (w dorzeczu Dunajca), Gralicyą wschodnią, Bukowinę i południowe stoki Karpat w północno-wschodniej części Węgier (począwszy od Osturni pod Magurą spiską). Osady słowackie, ruskie i czeskie rozproszone są aż do Sławonii i Banatu, czeskie zaś osady znajdują się także w Austryi dolnej, aż w pobli-zkości Wiednia (Enzersdorf). Słowian południowych, których razem jest 42/5 miliona, rozróżniamy: na Słowieńców w Styryi, Karyn-tyi i Krainie, do których należą także już po części schorwaceni Słowieńcy w Istryi (razem do l YS miliona głów); Chorwatów w Krainie, Istryi, Chorwacyi i w wybrzeżu chorwackiem (razem przeszło l Y, miliona); Serbów na za-chodniem wybrzeżu Istryi, na Węgrzech, w Sławonii, w Pograniczu i w Dalmacyi (razem przeszło l Y, miliona). Do Słowian południowych zaliczamy "Uskoków w Chorwacyi w górach uskockich. Są to wychodźcy z Bośni podczas wojen tureckich, dziś schorwaceni. Do południowców zaliczamy tak-Morowlachów (Morlaków), zserbszczone szczątki Awarów koło Zengu, nareszcie Bułgarów (około 26,000), osiedlonych w Banacie i w tych okolicach Siedmiogrodu, gdzie kwitnie górnictwo. Madziarzy (przeszło 5Y2 miliona) zamieszkują obie równiny węgierskie i wschodnią część Siedmiogrodu, zacząwszy od źródłowisk rzeki Olty na południe do Braszo-wa czyli komitaty Marosz, TJdvarhely (Ud-warhel), Czik i Horomzak. Część siedmiogrodzką ludu węgierskiego zowią Seklerami. Se-klerzy osiedlili się także na Bukowinie koło Seretu w pięciu wsiach. Najczystszej krwi

Aus.

Auł.

61

 

Madziarzy zamieszkują okolice nadcisańskiekoło Debreczyna i przestrzeń między Dunajem a Cisą. Część tych Madziarów zowią Jacyga-mi, Kumanami ł Hajdukami. Romanów jest w Austryi do 3'/a miliona. Dzielą się oni na Romanów wschodnich czyli Wołochów (29 miliona) i zachodnich czyli Włochów (przeszło '/j miliona). Wołosi zamieszkują południową Bukowinę, zachodni Siedmiogród, części Węgier przypierające do wyżyny siedmiogrodzkiej i południowo-wschodnią część Banatu. Ogółem górzystą część Siedmiogrodu zamieszkują Rumuni, zaś w dolinach rzecznych rozpostarli się przeważnie Seklerzy i Niemcy. Osady rumuń. są rozproszone po całym obszarze Węgier. Znajdują się także w Istryi koło jeziora gospowickiego (Gospich-See). Włosi (przeszło 1 a miliona) zamieszkują miasta nadbrzeżne w Istryi pośród słowiańskiej ludności i południową część Tyrolu prawie wyłącznie (z wyjątkiem obwodu brykseńskiego, zamieszkałego przez Niemców). Za gałąź Włochów uważać należy Ladynówt. j. potomków zrzym-szczonych Retów, w dolinach rzeki Avisio, Rienzy i Piawy w południowym Tyrolu (9500), i Furlanów, t. j. potomków zrzymszczonych Celtów, nad rzekamiSocząi Tilawemptem(51,000). Liczba żydów w monarchii rośnie w kierunku wschodnio-północnym. Jest ich przeszło l J|, 0 miliona. Najgęściej osiedleni są oni w Gali-cyi (w stosunku l : 9) i na Węgrzech na południowym stoku Karpat; tu i tam przeważnie między Rusinami. Do ludów znajdujących się w monarchii w niewielkiej ilości należą Ormianie (16,000), z których około 2500 mieszka w Galicyi; A.rnauci czyli Albańcaycy, także Skipetarami zwani, w szremskiej krainie czyli Syrmii koło Mitrowic, już zesłowiańszczeni, i koło Zadaru (3200); Grecy i Macedo-Wołosi czyli Cyncarowie (około 3500) w większych miastach handlowych (jak w Wiedniu, w Try-eście). Wreszcie mieszka w monarchii około 140,000 Cyganów, przeważnie w Siedmiogrodzie, w Węgrzech i Bukowinie. W Węgrzech zamieszkują oni odleglejsze przedmieścia, trudnią się kowalstwem, drobnym handlem, muzyką, wypłókiwaniem złotego piasku w rzekach siedmiogrodzkich. W innych krajach koronnych pojawiają się jako lud koczowniczy. W Galicyi mają oni stałe siedziby za Tyliczem na granicy komitatu szaryskiego. Większa część ludności monarchii, bo przeszło trzy piąte części, wyznaje religią katolicką. Oprócz katolików jest w monarchii nieunitów do 3 milionów, ewangelików 3'|3 miliona i Żydów l1!,, miliona. Katolicy jako wyznawcy tych samych zasad wiary różnią się obrządkiem kościelnym, łacińskim, greckim (z językiem kościelnym: starosławiańskim czyli cerkiewnym) i ormiańskim. Ewangelicy są już to prote-

stantami wyznania augsburskiego już też kalwinami  wyznania  helweckiego,  lub wreszcie unitaryuszami czyli   socynianami, których jest około 50,000 w Siedmiogrodzie.    Co   do zarządu  kościelnego katolików,  obszar monarchii podzielony jest na dyecezye, na których czele stoją   arcybiskupi   lub   biskupi.    W   Austryi istnieją następujące katolickie arcybiskupstwa: W Przedlitawii  we  Wiedniu,   Pradze, Solno-grodzie,   Hołomuńcu,   Gorycyi  i  Zadrze; trzy arcybiskupstwa  w Lwowie,  łacińskiego,   greckiego i ormiańskiego obrządku.    Ziemie należące  do  korony św. Szczepana, mają arcybiskupstwa   obrządku  łacińskiego  w Ostrzyho-miu, Jagrze, Koloczy, Zagrzebiu.   Katolicy obrządku   greckiego   ("unici)   mają   arcybiskupa w Blaszu (Balasfalva) w Siedmiogrodzie, używającego tytułu arcybiskupa  białogrodzkiego; oprócz tego biskupów w Samosz-Ujwarze,   Lu-goszu  i Wielkim Waradynie.    Kościół nieuni-cki   obrz.   gr.   w krajach  węgierskiej   korony podlega  patryarsze  w Karlowcach i ma prócz tego   metropolitę  w  Sybinie i ośm biskupstw. Kościół nieunicki   obrz. gr. w Przedlitawii ma metropolitę w Czerniowcach,  któremu podlega biskupstwo nieunickie w Zadrze.    Ewangelicy augsburskiego  i  helweckiego  wyznania mają swe osobne  konsystorze  i synody dla Przedlitawii  w Wiedniu,   dla Węgier  w Peszcie; dla Siedmiogrodu  protestanci  wyznania  augsburskiego   w  Sybinie,   helweckiego   w  Koloszu, gdzie mieszka także superintendent siedmiogrodzkich unitaryuszów  (aryanów  czyli socynia-nów).    Ormianie  węgierscy  nieunici mają biskupa   swego   w  Nowym Satczu   (Neusatz), w pobliżu Petrowaradynu nad Dunajem.    Uniwersytetów jest w monarchii w krajach koronnych przedlitawskich siedm, jako to w Wie* dniu, Hradcu,  Insbruku,  Pradze, w Krakowie (założony r.   1364) i we Lwowie (założony r. 1784,  a  powtórnie  otworzony 1817) i nowo-otworzony ^ Czerniowcach; dla krajów korony św.   Szczepana  trzy: w Peszcie, Koloszu i Zagrzebiu.    Oprócz   tego jest we Węgrzech pięć) akademij prawniczych.    Politechniczne  zakłady istnieją w Wiedniu, w Pradze dwa, w Bernie,  Hradcu  (Johanneum),   w   Peszcie  i we Lwowie.   Giinnazyów jest w całej monarchii 306;  z nich przypada  150  na Przedlitawią, 156 na kraje  węgierskiej  korony.    Średnich szkół,  t.  j.  gimnazyalnych i realnych,   jest w Przedlitawii 221.   Szkół średnich w krajach węgierskiej korony jest 195. Szkół ludowych liczymy w monarchii  zwyż 30,000,  z których większa  połowa  (około 16,000)  przypada na kraje węgierskiej korony.   Najwyższe zakłady naukowe mające na celu postęp nauki w ogóle i rozszerzanie jej zakresu  są państwowe akademie   umiejętności   w   Wiedniu,    Peszcie i Krakowie, tudzież  stowarzyszenia i zakłady

Aa*.

trajowe, jak król. towarzystwo uczonych i muzeum czeskie w Pradze, południowo-słowiańska akademia nauk w Zagrzebiu, tudzież zbiory, muzea, biblioteki, gabinety, galerye obrazów, obserwatorya astronomiczne połączone z wszechnicami, niemniej obsefWatoryum astronomiczne połączone z akademią handlu i żeglugi w Tryeście. Austryacko-węgier-ska monarchia jest państwem konstytucyjne ni. Na czele organizmu państwa stoi cesarz, za którego sankcyą czyli zatwierdzeniem prawa uchwalane przez reprezentacye krajowe (sejmy) i reprezentacye państwa stają się prawomócnemi i w którego imieniu te prawa i rządy wykonywują się. Delegacya państwowa złożoną jest z reprezentantów rady państwa i sejmu krajów korony św. Szczepana. Delegatów jest 120, z których jedna połowa przypada na Przedlitawią, druga na Węgry. Dwie trzecie części delegatów (po 40) wybierają izby niższe rady państwa i sejmu węgierskiego, jedne trzebią (po 20) wysyłają z grona swego izby wyższe, t. j. izba panów w Przedlitawii i węgierska izba magnatów. Reprezentacye mające udział w prawodawstwie są: Reprezentacya spoina dla obu połów monarchii t. j. delegacya wyszła z rady państwa dla Przedlitawii i z sejmu państwowego węgierskiego; rada państwa dla krajów koronnych Przedlitawii składająca się z izby panów i z izby posłów; sejm węgierski składający się z izby magnatów i z izby reprezentantów. Izba posłów czyli niższa izba rady państwa austryackiej połowy monarchii składa się z 353 posłów według ustawy wyborczej w każdym kraju koronnym bezpośrednio wybieranych przez pojedyncze stany, jako to przez większych posiadaczów, grupy miast i posiada-czów mniejszych, niemniej przez stany uczone i reprezentantów stanu przemysłowo-handlo-wego czyli przez izby handlowe. Izba panów austryackiej czyli przedlitawskiej rady państwa składa się ż arćyksiążąt, z mężów, którym ta godność nadaną została przez cesarza dożywotnie lub dziedzicznie, i z mężów, z których stanowiskiem godność ta jest połączona, jak np. najwyższych książąt kościoła (arcybiskupów) i t. p. Do izby magnatów sejmu węgierskiego wchodzą arcyksiąźęta, mający dobra na Węgrzech, najwyżsi dostojnicy węgierskiej korony i kościoła, tudzież żupańowie węgierscy i siedmiogrodzcy, hrabia Sasów, najwyższy sędzia stolic seklerskich, namiestnik Rjeki, dziedziczni magnaci (książęta, hrabiowe i baronowie) i t. p. Izba reprezentantów czyli niższa izba węgierska składa się z 404 posłów przez municypia bezpośrednio wybieranych. Obok sejmu węgierskiego obraduje sejm królestw Chorwa-cyi i Sławonii, :złóżony z dostojników kościoła, żupańów, hrabiego turopolakiego i posłów wy-

branych przez naród; 34 reprezentantów wybranych z izby chorwacko-sławońskiej mają1 prawo zasiadania w izbie reprezentantów sejmu węgierskiego, obradującego w Peszcie, a dwóch w izbie magnatów tegoż sejmu. W krajach Przedlitawii czyli w ściśle anstryackiej połowie monarchii istnieją, odrębnie od rady państwa, dla każdego z krajów koronnych tej części monarchii, osobne sejmy. Ziemia przed-arulańska, Tryest, Gorycya z Gradyską i Istrya- mają własne sejmy. Gfalicya wraz z wielkiem księstwem krakowskiem ma gejm spoiny we Lwowie. Sejmy krajowe składają się z posłów obieranych według ustawy wyborczej z tych samych grup (klas) ludności, z których wybierają się posłowie do rady państwa, tudzież z najwyższych dostojuików kościoła (arcybiskupów i biskupów) i rektorów uniwersytetów w dotyczących krajach koronnych. Na sejmie ziemi przedarulańskiej zasiada wikaryusz biskupi mieszkający w Feld-kirch; na slązkim sejmie ma prawo zasiadania, z tytułu wikary atu johannesberskiego, biskup wrocławski, a na sejmie tyrolskim zasiada arcybiskup solnogrodzki, którego dyecezya obejmuje wschodnią część Tyrolu (Alpy cylerskie). Oprócz biskupów krajowych zasiadają w sejmie tyrolskim reprezentanci opatów i proboszczów. W sejmie galicyjskim zasiada trzech arcybiskupów (łaciński, unicki i ormiański); dwóch łacińskich biskupów (przemyski ł tarnowski), biskup unicki przemyski, biskup dyecezyi krakowskiej, i unicki sufragan lwowski jako reprezentant unickiej dyecezyi stanisławowskiej istniejącej z imienia. Repre-zentacyą sejmów krajowych są wydziały krajowe, składające się z pewnej liczby członków przez sejm wybranych i ich zastępców z marszałkiem i wicemarszałkiem na czele, mianowanymi przez cesarza. W mieście Tryeście z okręgiem rada municypalna zastępuje sejm. Sejmy obradują w miastach stołecznych krajów koronnych, gdzie jest siedziba namiestnika lub prezydenta. W ziemi przedarulańskiej połączonej z Tyrolem co do administracyi, sejm krajowy obraduje w Brygancyi. Sejmy krajowe Gorycyi i Istryi, połączonych z Tryestem w względzie polityczno-administracyjnym, obradują dla Gorycyi i Gradyski w mieście Gorycyi, dla Istryi w nadbrzeżnym grodzie Porje-czu (Parenzo). Liczba posłów w sejmie największą jest w Czechach (241), potem w Ga-licyi (152), najmniejsza w ziemi przedarulańskiej (20). Podstawą najszerszą całego organizmu państwa są gitiiny i ich reprezentacye Wyszłe z wolnych wyborów. Rozróżniamy gminy miejskie z odrębnym miejskim statutem i magistratem politycznym, których największa liczba (6) przypada na Morawę. Galicya posiada dwie takie gminy: lwowską i

AI&

Awft.

 

ską. Wszystkie inne gminy miejskie i wiej
skie zostają pod ogólną ustawą gminną kra
jową. Gminy miejskie i wiejskie (włącznie
z obszarami dworakiem! w Galicyi) jednego
powiatu (w Węgrzech koinitatu lub dystry
ktu) zostają pod wybieralną radą powiatową
(w Węgrzech rada municypalna). Za muni-
cypia w Węgrzech uważane są komitaty i wol
ne okręgi, stolice Seklerów, miasta z prawem
mynicypalnem, wolne miasta królewskie i zie
mia królewska Sasów w Siedmiogrodzie. Na
czele wolnych miast i w ogóle wszystkich gmin
stoją rady wybieralne a obok nich istnieje cia
ło wykonawcze: w miastach z osobną ustawą
magistraty z prezydentem, w gminach miej
skich podciągniętych pod prawo ogólne, gmin
ne wydziały z naczelnikami. W Węgrzech
radę gminną wybieralną z naczelnikiem repre-
zentacyą zowiąi Rady i reprezentacye muni
cypalne w Węgrzech obszerniejszy mają zakres
działania niż w Przedlitawii. AVydziały z swy
mi naczelnikami i rady powiatowe zostają
w Przedlitawii pod naczelnictwem marszałka
i wicemarszałka rad powiatowych potwierdzo
nych przez cesarza. Rady gminne i powia
towe w Przedlitawii zostają w pewnych spra
wach pod wydziałem krajowym, w innych
zaś pod politycznemi urzędami państwa. Mia
sta z osobnym statutem podlegają wprost na
miestnictwom. (Artykuł niniejszy napisano na
podstawie dzieła drą Izydora Szaraniewicza:
"Krótki opis geograficzny i topograficzny au-
stryacko-węgierskiej monarchii" Lwów, 1875;
tudzież dzieła Umlaufta "Die oesterreichisch-
ungarische Monarchie," Wiedeń 1876. Inne
dobre geografie Austro-Węgier są: Steinhause-
ra (Praga), Kriżka (Praga) i Grassauera (Wie
deń). Atlasy dobre: Hollego, Doleżala, Handt-
kego, Baura, Steinhausera i B. Kozenna. Ten
ostatni wyszedł 1879 i w polskiej edycyi,
opracowany przez prof. Janotę, uzupełniony
przez Br. Gustawicza).	F. S.
Ausłrya dolna, część arcyksięstwa austrya-ckiego, ma 19820 kil. kw. rozległości i w r. 1869 liczyła wraz z Wiedniem 1990708 mk. Według obliczenia z tegoż roku jest w Austryi Dolnej miast 36, miasteczek 232, wsi 4187; pod względem polityczno - administracyjnym dzieli się na 18 obwodów. Główne miasta: Wiedeń, N. Miasto wiedeńskie, Waidhofen, Ybbs; zmane też Bruk, Baden, Aspern; rzeki: Dunaj, Aniz, Litaha, Szwechat, Morawa, Kam-pa, Trajzma. A. górna, druga część arcyksięstwa austryackiego, zajmuje 11,997 kil. kw. rozl. i wr. 1869 liczyła:'736000 mk., 15 miast, 90 miasteczek, 6058 wsi Główne miasta Linieć i Steyer; znane też miejscowości: Krems-miinster, Wels, Hallstadt. Rzeki: Krems, Tru-na, En. Pod względem polityczno- administracyjnym dzieli się A. górna na 12 obwodów.

Aiistryackie arcyksięstwft, składa się z Austryi dolnej poniżej rz. Aniżu i górnej powyżej Anizu; ma 31817 kil. rożl. i w r. 1869 miało 2727365 mieszk.
Aiistryacki Szlązk, ob. Szlązk austriacki.
Autischkau, ob. UcisMU>.
Autz, ob. Auc.
Auxilinę, rz., lewy dopływ Pregli, ma ujście w pow. wystruckim, pod miasteczkiem Norkitten.
Auxstete, Auotstote, Ametote, ob. Litwa.
Auz, ob. Auc.
Awdiejewka, wś, pow. sośnicki, gub. czer-nihowska, st. poczt, między Sośnicą a Nowogrodem Siewierskini.
Awdorma, wś, pow. benderski, gub. bes-sarabska, o 7 w. od stacyi Kulmy dr. żel. ben-dersko-galackiej, w punkcie gdzie się oddziela trakt do Akermanu; st. p.
Aweiden, ob. Nawiady, Nawiadów.
Awekst, ob. Ogier.
Aweniszki, rzeczka w pow. maryampol-skim, wypływa z lasów koło wsi Skujgie w pobliżu bagna Pale i przez Kunigiszki, 8u-wałkiele podąża do Niemna, do którego wpada powyżej Balwierzyszek; przyjmuje ona z lewej i prawej strony kilka mniejszych rzeczek, prowadzących wody obszernych lasów, rozpościerających się na lewym brzegu Niemna między Balwierzyszkami a Prenami (Mapa Woj. Top. Król. Poi.).
Awertyńskie góry, ob. Awratyńskie.
Aweyden, ob. Nawiady, Nawiadów.
Awikiły, wś, pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwinowo, mieszkańców 247, dm. 37, st. p. w Kalwaryi.
Awiksne, u Pola mylnie Awigne, niem. Awisme, rz., dopływ Wenty w kurlandzkiej parafii Frauenburg.
AwiniiCa, Owirnica, rzeczka wypływająca z jeziora Awirys w pow. sejneńskim, wpada do Niemna z lewego brzegu wprost Drus-kiennik.
Awirys, jeż. w pow. sejneńskim, gm. Lej-puny, o kilka wiorst od Niemna, na półn.-zach. od Druskiennik; wody jeziora odprowadza do Niemna rzeka Awirnica. Brzegi od północy i wschodu lesiste, od zachodu wzgórkowate. Długie 4 wiorsty, szer. 200 sążni, głębokie do 20 stóp.
Awiżauce, wś, pow. sejneński, gm. Sereje, mk. 227, domów 22, przy drodze z Gudel do Serej, par. i st. p. w Serejach.
Awiżela, rz., lewy dopływ Wenty, uchodzi między Żyżmą a TJgisem W gubernii kowieńskiej.
Awnowa, rz., lewy dopływ Wenty, przyjmuje z prawej strony Poszatryą, do której strugi Ronżol i Szatralins wpadają; w gub. kowieńskiej.

Awr.

Aiw.

 

Awratyńska wyżyna, Owratyńska inaczej,
odnóże Karpat, obejmuje pas na pograniczu
Austryi i Rossyi, ciągnący się od wsi Nowo-
Aleksin (gub. wołyńska, pow. krzemieniecki)
przez gub. wołyńską i Galicyą, ku granicy
Wołynia i Podola. Przestrzeń jej obejmuje 100
wiorst. Pod wsią Białozórki wznosi się na
1,120 st. nad powierzchnię morza. Jest dzia
łem wód dwóch stoków czarnomorskiego i bał
tyckiego. Rzeki, biorące tu początek, są na
stępujące: polski Bug, Styr, Horyń, Słucz,
z północnej strony; Zbrucz, Smotrycz, TJszyca,
Boh, z południowej strony. Miejscowość zajęta
przez A. wyżynę nieurodzajna, błotnista i bez
leśna. Podglebie (spodnia warstwa) składa się
z granitu, wapienia, kredy i trzeciorzędowej
formacyi (Eichwald).	A. P.
A wszą, niem. Ausche, wś, pow. lignicki.
Awuls, folw., gm. Rokitno, pow. konstan-tynowsld.
A\manice, ob. Aksmanice.
Azarycze czyli Ozarycze, mko z zarządem gminnym, w gub. mińskiej, na połud.-wschod. krańcu pow. bobrujskiego, niedaleko granicy pow. rzeczyckiego, nad rz. Ochówką, śród puszcz i błot poleskich. Jest tu szkoła gminna i cerkiew parafialna. Gm. azarycka składa się / 24 wiosek i liczy 1374 włościan płci męz., samo zaś mko ma mieszk. 900. Na mocy przywileju Stanisława Augusta z r. 1786 bywają tu jarmarki; najważniejszy w d. 24 czerwca. A.

były starostwem, które w 1799 Cesarz Paweł
darował Tajnemu Radcy Łaszkarowowi i do
dziś są własnością tej rodziny. Obszar dóbr wy
nosi 1800 morgów.	AL Jel.
Azów, mko, pow. rostowski gub. ekatery-nosławskiej, 15028 mk., o 1739 w. od Petersburga, st. p.
Azowskie morze, według Zarańskiego inaczej Surozkie, stanowi odosobnioną część morza Czarnego.
Ażarelis (po litewsku: jeziorko), błoto śród lasów, pow. maryampolski, w pobliżu wsi Ogor-kiszki, o 12 w. na prawo od linii dr. żel. z Land-warowa do Wierzbołowa (Na mapie "Woj. Top. Król. Poi. XIII-3 mylnie nazwane: Azaretis). A., błotniste jezioro w pow. maryampolskim,
0 milę od Niemna,  pod Sapieźyszkami,  zostało
w części  osuszone  w 1857 r.   przez odprowa
dzenie wód do Niemna.    Na brzegach jeziora
1 na błotach okolicznych rósł przedtem odrębny
gatunek  maliny (rubus chamaemorus) o wybor
nym  smaku,   lecz  znikł po osuszeniu.    Tejże
nazwy jeziorko  w pow. kowieńskim,   we wło
ści rządowej Rumszyszki.	B. Ch.
Ażolin, wś, pow. maryampolski, gm. Krasna, mk. 481, domów 78 (opuszczona w Skorowidzu Zinberga).
Ażutieny, ob. Ożytany.
Aźwinty, jeż., pow. nowoaleksandrowski, g. kowieńska, ma według Strielbickiego półtorej wiorsty kw. rozległości.

Baalau, ob. Sakwo. Baalrail, ob. Przeczno. Baar, przysiółek Milatyna (ob.) Baarwiese, ob. Maderwiza. Baasail, ob. Bazan.
Uał>ti, źródłosłów wielu bardzo nazw. jak: Baby, Babico, Babiczki, Babibród i t. p. Niewyjaśnione dotąd roli, jaką w pojęciach religijnych Słowian odgrywały owe B&by, których kamienne wyobrażenia doszły do naszych czasów. Nie ulega wątpliwości, że w nazwach miejscowych spotykamy ślady i dowody rozpowszechnienia tego kultu.
Baba, 1). wś rządowa, pow. kolneński, gm. Łyse, par. Lipniki, 1404 mórg. Według Skór. Zinberga leży w gm. Gawrychy. W 1827 liczyła 36 dm. i 260 mieszk. 2). B., wś, pow. rypiński, gm. Skrwilno, 7 dm., 82 mk. 3). B., wś, pow. nowoaleksandryjski, gub. lubelska, gm. Godów.
Baba, rzeczka w pow. olkuskim, bierze po
czątek na wschód od Olkusza, płynie ku pół
nocy pod wsią Siennicznem, poczem zwraca
się ku zachodowi przez Olelin i Czarną Górę
i o ćwierć mili na południe od Olkusza ginie
w piaskach, płynąc dalej pod ziemią przez daw
ną sztolnię Pilecką. Po każdym silniejszym
przyborze wód wypływa ponownie na po
wierzchnię pod Starczynowem i uchodzi z pra
wego brzegu do Stolli. Ostatni raz miało to
miejsce w 1876 r. Wyrządzała ona dawniej
znaczne szkody w kopalniach olkuskich i osta
tecznie zniszczyła je wylewami w 1615 i 1655
roku. W 1817 zamierzono wody jej odprowa
dzić kanałem przez Starczynów do Stolli, lecz
to nie przyszło do skutku. Przyczyną tego
znikania wód B. jest tak zwana kurzawlca, zie
mia niebieskawa, składająca się z gliny i pia
sku i stanowiąca spodnią warstwę piasków na
przestrzeni od Olkusza aż do gór Tarnowskich
na Szląsku. Warstwa ta chciwie pochłania
wodę i prowadząc ją pod ziemią, zalewa roboty
górnicze, gdzie takowe napotka.	B. Ch.
Baba, inaczej Baby, wieś, powiat so-śnicki, gub. czernihowska, nad strugą Babka; w pobliżu ogromny kurhan i ślady wału ziem-
Słownik Oedgraficzny. Zeszyt I.

nego, na którym stoi wielki głaz zgruba ociosany.
Baba, folw., pow. średzki, ob. Lubcze.
Baba, ob. Babia góra.
Baba Mała, osada, pow. mogilnicki, ob. Szerzawy.
Baba Wielka, folw., zniemczone na Neusor*
ge, pow. mogilnicki; własność probostwa mo-
gilnickiego, 1061 mórg. rozl.; 3 dm.; 48 mk.,
wszyscy kat., 25 analf.; st. poczt, i koi. żel.
Mogilno o 3 kil.	M. St.
Baba Żaszkowska ruda, rz., pod tą nazwą wspomniana w aktach 1596 r.; do Tyki-cza uhorskiego wpada w powiecie taraszczań-skim.
Babafalu, ob. Bdbicz.
Babaje, wś, pow. i gub. charkowska, o 12 wiorst na płd. od Charkowa, nad rz. Udem, w pobliżu horodyszcze.
Babalice (TT. i M.), niem. Babalitz, daw. Balulke, wś, dobra szlach. i fabryka papieru, pow. lubawski, par. Lipinki, pod Biskupicami.
Babanka, Holewa-B., wś, pow. humański, o 20 i pół w. na płn.-wsch. od Kumania, nad rzeką B., ma cerk. prawosł.; r. 1859 miała 1857 mieszk.
Babanka, duża wś, pow. humański, nad
rz. Babanka, o 9 wiorst od Humania. Mieszk.
2093, wyznania prawosław. Cerkiew parafial.
murowana, kryta blachą, zbudowana 1812 r.
B. należała do majątku humańskiego hr. Al.
Potockiego, skonfiskowana w 1834 r. na rzecz
rządu. Ziemi 3914 dzies., pierwszorzędnego
czarnoziemu. Zarząd policyjny w Kumaniu,
gminny w B.	El. Przed.
Babanka, rz., dopływ rzeki Jatrań z prawej strony, uchodzi w pow. humańskim.
Babany, duża wś, pow. humański, nad rz. Babanka, o 15 w. na wschód odległa od Humania. Miejscowość górzysta, brzegi rzeki stanowią urwiste skały granitowe. Mieszk. 1119, wyznania prawosł.; mają tu szkółkę parafialną, cerkiew i 2 młyny. Przed pierwszem najściem Tatarów było tu wielkie miasto bardzo handlowe i ludne, liczące 9 cerkwi i 6 mona-

ftab.

Babstyrów, prowadziło rozległy handel z Krymem
i Wołgą. Zostało zburzone przez Tatarów
1240 r., i już nigdy nie wróciło do dawnej
świetności. Ziemi 2049 dzies., wyborny czar-
noziem. Należało dawniej do majątku humań-
skiego hr. Al. Potockiego, skonfiskowane
w 1834 r., stanowi obecnie własność rządową.
Zarząd policyjny w Humaniu, gminny we wsi
Babance.	El. Przed.
Babańce, wś, pow. sejneński, gm. Krasno-pol, mk. 172, dm. 15.
Babarykino, wś, gub. tulska, st. dr. żel. chruszczewsko-jeleckiej. O l w. od B. st. p. Łukijanowska.
Babaszka, rz., dopływ rz. Sobu w pow. lipowieckim.
Babć, Babieć, nad rz. Skrwą, pow. sierpec-ki, o milę na półn. wschód od Sierpca. Pierwotna osada mazurska śród lasów rozpadła się z czasem na kilka części, stanowiących dziś oddzielne wsie i osady. Są to: B. Kępa i B. Troska W gm. Borkowo, B. Piaseczny w gm. Rości-ezewo, B. Wiązanki, w pow. rypińskim, gm. Szczutowo (21 dm., 140 mk.) i B. Szały w tejże gminie.
Babce, wś, pow. borysowski, niedaleko rz.
Berezyny, z prawej strony, w gm. Bohomlań-
skiej, przy drodze wiodącej ze wsi Karolina do
Bohomli.	Al, Jel.
Babcze, wieś, pow. bohorodczański, o 4 kil.
od miasteczka Sołotwiny oddalona; obszar
dworski posiada: 50 mórg. austr. łąk i ogrodów
i 31 mórg. austr. lasu; włościanie posiadają: ról
ornych 1075 mórg., lasu 81 mórg.; ludności ma
1325 dusz gr. kat. wyznania, które ma w miej
scu parafią (do tej należy także pobliska wieś
Markowa, 980 gr. kat. mieszkańców i Mołotków;
razem ta par. liczy 3377 dusz, i należy do de
kanatu bohorodczańskiego). Własność Towa
rzystwa handlowego dla produktów leśnych
w Wiedniu, które wszystkie lasy w zakupio
nych przez się dobrach Sołotwina zupełnie
zniszczyło.	B. B.
Babcze, potok w obrębie gm. Babcze, w Ga-
licyi. Wypływa kilku strumyczkami na po
łoninie "na Boczenkach" zwanej pod Twardo-
chlewskim Poharem, wzgórzem przy granicach
Maniamy, Babcza i Bitkowa. Początkowo
płynie w kierunku północno-wschodnim, prze
cina gościniec sołotwiński na granicy gmin
Babcza z Mołotkowem i po jednomilowym bie
gu łączy się w Mołotkowie z potokiem Łukaw-
cem (ob.), wpadającym do Bystrzycy nadwor-
niańskiej.	Br. G.
Babczew, wś i folw., pow. noworadomski, gm. i par. Kobiele-Wielkie, 410 mk., 54 dm.; ziemi włość. 705 mórg., dworskiej 106 mórg. Leży na prawo od drogi z Radomska do Przedborza, na obszernej bezleśnej wyżynie, odgra-

niczonej od zachodu i wschodu zagłębieniami lesistemi.
Babczyn, wś, pow. mohilewski, gub. mohil., kaplica katolicka parafii szkłowskiej.
Babczyńce, wielka wieś, pow. jampolski,
nad rz. Buszą, o 20 w. na półn. od Jampola,
mieszk. 3661. Ziemi włość. 4009 dzies., dwor
skiej 1937 d^ies.; dm. 542, cerkwi 2. Nale
żała do Korsaków, dziś 944 dz. gruntu należy
do rządu, reszta ziemi do kilkunastu właści
cieli. Jest tu stan i gmina.	Dr. M.
Baben, ob. Baly.
Babenthal, ob. Bali dół.
Babenz, ob. Balięty.
Babi, potok, wytryskujący w obrębie gminy Wróblówki w Galicyi. Przepływa dalej obręb gminy Rogoźnik w kierunku wschodnio-północnym i uchodzi w obrębie gminy Krau-szowa do Dunajca Czarnego z prawego brzegu.
Babia, wś włościańska, pow. koniński, gm. Rzgów, rozległości mórg 139, ludn. 108, grunt nizki, sapowaty. przeważają pastwiska; od miasta Konina w. 11, przy trakcie z Konina do Za-górowa. Przy wsi folwark t. n., należący do majątku Grądy (ob.)
Babiagać, folwark, powiat szubiński, ob. Wąsosz.
Babia Góra. Tak się zowie niekiedy grupa gór na południe właściwego Beskidu położona, ograniczona rz. Orawą, Wagą i przełęczą jabłunkowską. W grupie tej najwyższa góra. 1722 metry wysoka, zowie się Babą lub też Babią górą a szczyt jej lud zowie "Dyabla-kiem." U jej podnóża wieś Lipnica i Rabcza Stara. W Enc. Org. o górze tej czytamy: Babia Góra, najwyższa z całego łańcucha Karpat zachodnich, właściwie Beskidem zwanych, leży w pobliżu Szląska a na pograniczu Węgier, staczając się od północy w obwód wa-dowicki w Galicyi. Wysokość jej na 5448 stóp wiedeńskich według pomiaru kadastral-nego podana, sięga już powyżej górnej granicy lasów i kosodrzewu, która tu miedzy 4250 a 5300 stóp przypada. Kształt tej góry lekko spadzisty i kopcowaty sprawia, iż łatwe jest na nią wejście, z północy z wioski Wilczny, a z południa od Zubrzycy. Cała się składa z piaskowca karpackiego, którego olbrzymie głazy sam wierzchołek grzbiegu gęsto zaścielając, w jednem tylko miejscu od wschodo-pół-nocy prawie pionową ścianą zapadają. Z wiosną często się jeszcze śniegiem pokrywa, przecież w ciągu lata tylko z trudnością w głębszych załamach od północy płaty białe spostrzegać się dają. Dla swej znakomitej wysokości, cechuje się właściwą, szczególniej przy wierzchołku, alpejską florą, której napróżno gdzieindziej na całym Beskidzie szukaćby przyszło. Na 10 mil tylko drogi od Krakowa oddalona, musiała być znana dawniejszym geo-

Bab.

grafom naszym; przecież jeden tylko Długosz wspomina o niej, mówiąc: że jest górą, bardzo •wysoką, bogatą w zioła, leżącą blisko miasteczka Żywca. To samo powtórzył Rzączyński, dodając o jeziorze zalewającem jej wierzchołek. które w rzeczywistości nie istnieje. Byreniusz zaś przy opisie goryczki, tojadti i rożodrzewu, również ją wspomina, nadmieniając że rośliny te obficie tam rosły." Bliższe opisy tego miejsca znaleść można w Staszycu, Balińskim i Li-pińsknn (Starożytna Polska), Zeisznerze, A. Grabowskim, Polu, Janocie i innych. Opis w Kłosach t. I. Por. też Magura i Orawskie
Babia góra, góra we wsi Podwysokie, w śniatyńskiem, wysoka, z dawną mogiłą.
Bablagóra, Babigóra, ob. Biertultowa.
Babiak, osada, przedtem miasteczko w gm. Lubotyń, pow. kolski, posiada szkołę początkową, sąd gm. okr. I., należy do paraiii Mą-kolno. Odległe od miasta pow. 21 w., od Warszawy 168, st. poczt, w Sompolnie. Ludność oddaje się rolnictwu. B. został miastem po 1816 r., gdy sprowadzono tu sukienników z Niemiec dla założenia osady fabrycznej. Z tego powodu istnieje tu kościół ewangelicki. W 1857 posiadał 23 domy murowane, 34 drew. i 521 mieszk.
Babiaków, potok górski, także Skawicą
górną zwany, w obrębie gminy Zawoi w Gali-
cyi, powstaje z kilkunastu małych strumyków
spływających ku północy z stromego i lesi
stego podnóża góry Policą zwanej, na wschód
od Babiejgóry w Beskidzie zachodnim, w jedno
łożysko, śród łąk zawojowskich i z prawego
jej brzegu, tuż przy granicy wsi Zawoi z gmi
ną Skawicą.	Br. G.
Babiałąka niem. BaMonke, wś, pow. by-towski, okr. reg. koszaliński, na Pomorzu.
Babianka, wś i folw., pow. włodawski, gm. Tyśmienica, par. Ostrów, przestrzeni mórg 1279. W 1827 roku liczyła 15 domów i 106 mieszk.
Babianka, wieś, pow. tłumacki, o 4 kil. od miasteczka Ottynia. Obszar dworski posiada: ról ornych 137 m. austr., łąk i ogrodów 17, pastwisk 13 m., lasu 79 m. austr.; włościanie posiadają pól ornych 219 m., łąk i ogrodów 27 mórg, pastwisk 40 m. a.; ludności ma 293 gr. kat., należących do parafii w Strupkowie (której B. jest filią), a rzym. kat. 40, należących do parafii w Ottyni. "Własność konwentu 00. Bazylianów w Buczaczu.
Babianka, 1). Potok, także BaMneć lub Ba-Uny potok zwany, wypływa w obrębie gminy Dobryniowa w Galicyi, z lesistego wzgórza Illynyszowem lub Glinnym, dawniej B. zwanego. Płynie on ze spadzistego wzgórza, śród lasu, W kierunku południowo-wschodnim przepływa wieś Podwinie, po za obrębem tej wsi, przy

folwarku w Kutcach i ujściu tamże strumyczka Husakowa (ob.) do Babianki, zmienia kierunek ku zachodowi, w którym przepływając środek wsi Babińca i część miasta Rohatyna, uchodzi w temże mieście po jednomłlowym biegu do Gniłej Lipy (ob.) z lewego jej brzegu. 2). B., potok, powstaje z dwóch silnych potoków wypływających z wzgórz zwanych Chorosną, w obrębie gminy Majdana średniego w Galicyi. Zachodni zowie się Bilenką, wschodni Rynnistym, oba płyną na północ i łączą się powyżej Bednarówki, przysiółku Majdana średniego; odtąd pod nazwą Bralenki płynie krętym łożyskiem, przeważnie na północ, przez Bednarówkę, Strupków, gdzie z lewego brzegu zabiera Opraszynę \ Czarny potok; następnie we wsi Babiance zwraca się na wschód, odgranicza gm. Babiankę od'terytorum miasta Ottyni i pod Ottynia, po 16 kil. biegu, łączy się z lewego brzegu z potokiem Holiszanką, tworząc potok Ottyński, silny dopływ Worony. Br. G.
Babiarzeka, potok, w obrębie gm. Krzyw-
czego nad Sanem, w Galicyi. Wypływa na
gruntach tej wsi i płynąc ku północnemu za
chodowi, łączy się w Krzywczu z potokiem
Jardini czyli Jordanem czyli Kamionka, uchodzą
cym do Sanu.	Br. G.
Babica, według Lii Benef. Długosza (1,82) wieś parafialna szlachecka, w dekanacie zator-skim.
Babica, Balice, wś, pow. rzeszowski, rozległości 1486 n. a. morgów, 105 domów, 688 dusz; parafia w Czudcu. Szkoła ludowa jedno-klasowa, położenie pagórkowate; niedaleko szosy powiatowej prowadzącej z Rzeszowa do Krosna.
Babica, 1). potok, wypływa w obrębie gminy Myślatycz w Galicyi, po północnej stronie folwarku, pod lasem, i płynie ku półn. przez wieś Myślatycze, gdzie tworzy stawek i przyjmuje kilka małych strumyków; dalej przez Koniuszki nanowskie, Rustweczko i Trzcieniec. W Trzcieńcu, przybrawszy kilka znaczniejszych potoków, z prawego brzegu Parny potok, płynie większemi zakrętami pomiędzy domostwami trzcieńskimi i porusza dwa młyny. Przybrawszy z lewego brzegu potok Balicki, przechodzi w obręb gm. Łąckiej Woli, przecina gościniec wiedeńsko-lwowski, jakoteż kolej Karola Ludwika i nagle zwraca się ku północne-mu-wschodowi, a przepłynąwszy wieś Hody-nie, wpada z lewego brzegu do Czarnego potoku, dopływu Wiszni, 2). B., potok, wypływa kilku źródłami z pod Babiej góry (357 mt.) na granicy gmin Babicy i Lutoryszu w pow. rzeszowskim w Galicyi; płynie początkowo w kierunku północnym, dzieli się w obrębie wsi Babicy, po krótkim biegu, na kilka odnóg, które spływają w kierunku wschodnim do Wisłoka. 3) B., potok, także Krgeczówką zwą,-

Bab.

Bab.

 

ny. Wypływa w obrębie gm. Krzeczowa
w Galioyi, po wschodniej stronie wzgórza Ba-
bicy, wznoszącego się nad równiną nadrabiań-
ską; płynie ku wschodowi; w Krzeczowie łą
czy się w stawku krzeczowskim z potoczkiem
Łazy czyli Brzeźnica, zabierając z sobą kilka
mniejszych strumyków z błoń krzeczowskich;
wychodząc z stawku krzeczowskiego, zwraca
się ku północy, i płynie pod rozmaitemi nazwa
mi przybranemi od miejscowości, przez które
płynie: Krzeczów, Gawłów i Bogucice. W Bo-
gucicach wpada do potoku Gróbką zwanego,
wpadającego do Wisły. 4). B., potok w obrę
bie gminy Bochni w Galicyi. Wypływa na
południowo-zachodniej granicy gminy Bochni
z gminą Ohodenicami, z silnego źródła, u stóp
małego płaskowzgórza, także Babicą zwanego
(286,37 m.) Płynie początkowo głębokim wą
dołem ku wschodowi, rozszerzając się zwolna
w szeroką dolinę, w której leży miasto Bo
chnia. Przepływa w kierunku północnym śro
dek miasta, przedmieścia, gdzie łączy się z po
tokiem Babinem, przechodzi w obręb gminy
Krzyżanowice wielkie, gdzie do Raby z pra
wego brzegu pod Wygodą uchodzi. 5) B.,
potok w obrębie gminy Babice w Galicyi.
Wypływa z kilku źródeł w północnej strome
tej gminy w lesie, u stóp góry Wysokiej
(433,16 m.), jednego z najwyższych szczytów
wzgórz Lgockich. Zasilają go mniejsze stru
myki, wypływające z kilku małych stawków;
płynie ku południowi i wpada na południowej
granicy wsł do potoku Wysoką zwanego, po
bocznego dopływu Skawy. 6). B., strumyk,
wypływa z silnego źródła na wschodniej gra
nicy gm. Babie, w pow. przemyskim w Gali
cyi, w pobliskości Skopowa. Przepływa środ
kiem Babice, przerzyna gościniec dukielsko-
węgierskł i poniżej miasteczka uchodzi do
Sanu.	Br. G.
Babice, 1). wś i folw., pow. biłgorajski, gm. t. n., leży w dolinie nad rzeczką wpadającą do Tanwi z lewego brzegu, w okolicy bezleśnej, o 5 w. od granicy Galicyi. Posiada urząd gminny, browar produkujący za 1,400 rs. rocznie. Obecnie buduje się tu nowa cerkiew dla ludności rusińskiej. Katolicy należą do parani w Łukowy; w 1827 r. liczyła 142 dm., 754 mieszk.; obecnie ma 211 dm. B., gmina, pow. biłgorajski, s. gm. okr. III i st. poczt. wTarnogTodzie, odległa od Biłgoraja wiorst 34. Obszar gm. wynosi 15.153 mórg, lud. 4737. 2). B., wś rządowa, pow. łódzki, gmina t. n., przy drodze bitej z Aleksandrowa do Luto-mierska, poczta w Lutomiersku; w 1827 r. liczyła 20 dm. i 154 mieszk. Gmina B. należy do sądu gm. ok. VI w Bełdowie (o 8 w.); urząd gminny w os. Kaźmierz, ludn. 2000, rozległości 3238 mor., posiada dwie szkoły początkowe. 3) B., wś i folw., pow. warszawski,

gm. Bliznę, o 9 w. w zach.-półn. stronie od Warszawy. W 1827 r. miała 28 dm. i 266 mieszkańców. B., parafia, dek. warszawski, liczy 3098 dusz. 4) B., wś i folw., pow. gar-woliński, gm. Trojanów, przestrzeń ogólna mórg 2640, sam folwark ma 1915 mórg W 1827 było 46 dm., 265 mieszkańców; obecna ludność wynosi 374 dusz.
Babice, 1). miasteczko, pow. przemyski, wraz z przedmieściem zwaneim "Babice wieś." Obszar dworski posiada: ról ornych 268 m., łąk i ogrodów 7 m., pastwisk 26 m., lasu 116 mórg; włościanie posiadają: ról ornych 601 m., łąk i ogrodów 44 m., pastwisk 135, lasu 150 mórg. Ludności ma ta wieś 623 dusz, z tego rzym. kat. 363, gr. kat. 251, izraelitów 9, należy do gr. kat. parafii w Skopowie. Rzymsko kat. parafią ma w miejscu, należącą do dekanatu przemyskiego (wiernych 1124). Niegdyś kościół par. był w miasteczku Stupnica. Stanisław z Wiśnicza Kmita, wojewoda ruski, u Mateusza z Drzewicy biskupa przemyskiego wyrobił, że to beneficyum przyłączone jzostało 15 lutego 1508 roku do kaplicy parafialnej, wystawionej przez tegoż Kmitę w miasteczku B.; kościół w Stupnicy z biegiem czasu upadł, i ea czasów Wacława Sierakowskiego biskupa przemyskiego stała tam już cerkiew gr. kat., murowana, 1794 roku poświęcona pod wezwaniem S-tej Trójcy. Niegdyś handel był tu znaczny. Zygmunt August nadał mieszczanom Babie wolność od ceł na komorach i stanowiskach królewskich, który to przywilej w r. 1553 rozszerzył i wyjaśnił. Właścicielem B. jest Zdzisław hr. Dembiński. 2). B., wś., pow. chrzanowski, z Wygiełzowem i Lipowcem, 2568 n. a. morgów rozl., 115 domów, 749 dusz, parafia w miejscu, posterunek c. k. źandar-meryi, szkoła ludowa jedno-klasowa. B. leżą niedaleko drogi krajowej z Krakowa do Chełm-ka; w okolicy znajdują się pokłady żelaza i galmanu, gorzelnia, browar pospolity; ludność bardzo przemysłowa, trudni się koronkarstwem i koszykarstwem. W XII w. pod B. sól miano wydobywać. Par. kat. B. dek. nowogór-skiego, wiernych 7298, obejmuje wsie: B., Kolonią, Jankowice, Kwaczałę, Olszyny, Rozko-chów, Mętków W. i M., Wygiełzów, Zagórze, Żarki, Źródła W. i M. W B. mały kościółek murowany, sklepiony. 3). B., wś, pow. bialski w Galicyi, z Zabrzegiem i Chropaniem, ma 1107 n. a. morgów rozległości, 136 domów, 868 dusz, parafia w Oświęcimiu o 2 kil.; niedaleko kolei północnej Cesarza Ferdynanda i gościńca rządowego z Oświęcimia do Kęt. 4) B., wś, pow. rzeszowski, ob. Babica. 5). B., wś, pow. wadowicki, o 6 i pół kil. od Wadowic, w par. rz. kat. Witanowice.
Babice, niem. BaMtz, 1). wś w pow. raciborskim, par. markowickiej, należąca do klucza

Bab.

Bab.

69

 

raciborskiego. Do B. należą folwark Kępek i Trawnik, leśnictwo Łączek, Piaski i duży 2 tysiące morgów mający staw rybny Babiczek. 2). vtś w powiecie głupczyckim, ma kościół katolicki paraf., st poczt, w Babo-rowie.
Babicki staw, Babiczek, ob. Balice (Ba-Uiz).
Babickic, Babie, niem. BaMt-See, jezioro w Liflandyi, naprzeciw Szloku; wody jego do Aa nchodzą.
Babicz, po węg. Babafalu, wieś, w hr. szaryskiem (Węg.), kościół ewang. paraf., pastwiska, lasy, 205 mk.
Babicz, rz., lewy dopływ Dniepru w gub. i pow. mohilewskim; u źródeł wielkie moczary.
Babicze, wś, pow. rohaczewski, o 24 kil. od mka Czeczerska, wzmiankowana w traktatach Litwy z Moskwą r. 1508, 1570, 1578 i w traktacie zapolskim 1582 (Enc. Org.)
Babiczek, ob. Balice (Babitz).
Babiczowskie skałki, także Balieczowskiemi,
mylnie Balieżowskiemi zwane, w obrębie gminy
Szaflar, w pow. nowotarskim obw. sądeckiego
w Gralicyi. Jestto nagie wzgórze, do 630 m.
n. p. m. się wznoszące, po zachodniej stronie
wsi, pomiędzy dolinami Białego Dunajca i po
toku Skrzypnego. Wzgórze to nadaje okolicy
tutejszej piękny urok. Składa się przeważnie
z grubego pokładu białego ziarnistego wapie
nia, zawierającego w sobie mnóstwo ułomków
żyjątek erikrynitami zwanych. Oprócz tego
miejscami znachodzą się pokłady szarego mar-
glowapienia, na którym spoczywa czerwona
wy wapień, zawierający mnóstwo muszel,
przedewszys tkiem ammonity i terelratule. Ob.
rozprawę L. Zejsznera Rzut oka na ludowe Tatr
i wzniesień do nich równoległych (Bibl. Warsz.
1842, 1.1, 597).	Lr. G.
Babidół, 1). niem. Babenthal, wś, leśnictwo i cegielnia, pow. kartuski, niedaleko Żukowa i Stęgwałdu, o 10 kil. od Kartuz, dawniej posiadłość klasztoru Norbertanek w Żukowie; wś 1821 r. założona. 2). B., niem. Babidol, folw., pow. starogrodzki, pod Zblewem. 3). B., wś pow. kościerski. 4). B., wś, pow. lęborski. '
Babiebłoto, wś, pow. chełmiński, par. Chełmno, niedaleko Chełmna.
Babieć, ob. Bale.
liabieczowskic skałki, ob. Babiczowskie.
Babieniec, ob. Babięty.
Babienogi, także Kamienistą zwany wierch trawiasty w głównym grzbiecie Tatr, w po-łudniowo-wschodniej stronie hali Pysznej, w o-brębie gm. Kościelisk w Gralicyi. Podhalanie od strony Galicyi zowią go także Wysoką, od strony Liptowa Bystrą jakoteż Zawratem. Stanowi ów szczyt graniczny punkt między Galicyą i Węgrami czyli stolicą liptowską.

Według pomiarów prof. drą Janoty wznosi sio
2123,76 m., prof. Kollenheyera 2166.30 m.,
L. Zejsmera 2174.2 m. nad. p. m. Wejście
z przełęczy nad halą Pyszną bardzo łatwe.
Widok ze szczytu czarujący.	Br. O.
Babienten, ob. Babtęta.
Babieiowskie skałki, ob. Babiczowskie.
Babięta, niem. Babienten, wś i leśnictwo, pow. ządzborski, pod Pieckami.
Babięty (W. i M.), niem. Bobem, wś i dobra szlach., pow. suski, pod Ząbrowem. U Za-rańskiego Babieniec.
Babigóra, ob. Biertułtowtt.
Babigórcy, ob. Babiogórcy.
Iłabij albo Babyj, 1). strumień w obrębie
gminy Orowa w Galicyi, spływający ze wzgó
rza granicznego między Truskawcem a Orowem,
Baby zwanego, a wznoszącego się w szczycie
Orowa do 769.97 m. nad p. m. Wypływa
z kilku źródłowisk. Płynie ku południowi
śród głębokich parowów i uchodzi po ćwierć-
milowym biegu do Stynawki, wpadającej do
Stryja. 2) B. potok, w obrębie tej samej gmi
ny Orowa, w pow. drohobyckim, ćwierć mili
na zachód od poprzedniego potoku Babyjem
zwanego w górę strumienia _Stynawki z pod
góry Popoweskiej (818 m.) Zródliska ma na
śródleśnych łąkach na granicy gmin Orowa,
Truskawca i Tustanowic. Płynie w południo-
wowschodnim kierunku i zabrawszy liczne po
mniejsze potoczki, spływające z wzgórza Baby
zwanego, uchodzi do Stynawki z lewego
brzegu.	Br. G.
Babije, wś, pow. włodzimierski, gub. wołyńska, ma kaplicę katolicką parafii Kisielin.
Babiki, wś w pow. sokolskim, gub. grodź., o 16 w. od Sokółki.
Babilonke, ob. Babiałąka.
BabiloWska, czyli Urseif, potok na Spiżu,
płynie z pod Wielkiego Koszaru, szczytu
w bielskich Tatrach, naprzód ku północy, po
tem ku wschodowi i wpada do Białej (Bela),
dopływu Popradu. Na tym skręcie wznosi się
góra Urseif 932 m. wys.	Br. G.
Babimost, po niem. Bomst, miasto pow. w W. Ks. P., okrąg poznański, pod52910'półn. szer. i pod 33° 30' wschodu, dług. od Ferro, nad Zgniłą Obrą, płynącą do Obrzycy, dopływu Odry, w dolinie; na zachód i wschód wznoszą się małe wzgórza wzdłuż rzeki; ziemia w okolicy lekka, po części piaszczysta; w miejscach najniższych znajdują się torfowiska. Gmina miejska składa się z 5 miejscowości: 1) B.; 2) dworzec koi. żel.; 3) folw. Kollige; 4) Leśny folwark (Waldvorwerk); 5) młyn Ha>-mer (Hammermuhle). Ma 281 dm., 2272 mk. podług liczenia z r. 1871; w r. zaś 1875 było tylko 2184, czyli 88 mk. mniej. Mieszkańcy należą przeważnie do narodowości niemieckiej. W r. 1871 było ludn. męz. 1054, żeńsk. 1218,

70

Bab.

Bab.

 

ewang. 1070, kat. 1042, izr. 160; 276 analf. Mieszkańcy zajmują się rolnictwem, uprawą chmielu, owoców i winorośli (rocznie zbiera się w przecięciu 1300 hektolitrów wina). B. jest miastem powiatowem. ale naczelnik powiatu ma urzędową siedzibę w Wolsztynie, nawet komisarz obwodowy mieszka w Hamrze. Sąd najbliższy okręgowy, od października r. 1879 umieszczony w Zbąszyniu, podwładny sądowi ziemiańskiemu w Międzyrzeczu. Kościół parafialny kat. należy do dekanatu zbąszyńskiego. Nadto B. ma kościół protestancki i synagogę. Ma szkołę kilkoklasową elementarną bezwyznaniową, powstałą z dawniejszych trzech, szkół wyznaniowych. B. jest stacyą dr. żel. na linii ze Zhąszynia do Guben, o 86 kil. od Poznania; w Zbąszyniu dwie się rozchodzą koleje, jedna z Poznania prowadząca do Frankfurtu nad Odrą, druga z Poznania przez Guben do Drezna. Urząd pocztowy trzeciej klassy. Dawniejszy trakt z Poznania do Cylichowy, drugi ze Wschowy do Międzyrzecza i Skwierzyny przez B. prowadzi. Pomiędzy rzemieślnikami wielu jest szewców, pewna ilość sukienników, miasto znaczny prowadzi handel bydłem, ma aptekę, w pobliżu są trzy gorzelnie; cztery jarmarki rocznie, kramne i na bydło. Rzączyń-ski wspomina, że około r. 1253 już winnice pod B. istniały. Z dwóch kościołów katolickich parafialny wzniesiony został w r. 1740 ze szczodrobliwości Adama Ponińskiego, kasztelana poznańskiego, starosty naówczas ba-bimoskiego, ks. Świecimskiego i ks. Wawrzeń-ca Swiniarskiego, proboszczy miejscowych. Pożar zniszczył ten kościół r. 1836. Odbudowany, nie zawiera w obecnym stanie żadnych pomników przeszłości; probostwo należy do bardzo starożytnych. Drugi kościół św. Jacka, założony za miastem r. 1609; prawo kolacyi służy rodzinom babimoskim: Klocek, Kawka i Hamerczyk. Kościół protestancki istnieje od r. 1782. Ratusz nowy wystawiono po r. 1840. Król Zygmunt I nadał miastu prawo magdeburskie i przywileje, takie same, jakie miało m. Poznań. W r. 1656 Szwedzi złupili dwa razy B., wr. 1710 B.ucierpiał przez pomór, w r. 1781 pożar go zniszczył. W r. 1832 wielki pożar znowu miasto nawiedził, przyczem kościół parafialny znaczne poniósł uszkodzenia. W dawniejszych wiekach B. był starostwem niegrodowem i miał zamek szarościnski, wspominany już na początku wieku XIV. Starostwo B. płaciło w 1782 r. 2998 złp. kwarty. Poprzednio było to dziedzictwo zamożnej rodziny pomorskiej Szwenców, która gdy r. 1307 zdradziła kraj, wszystkie jej dobra razem z B. przeszły do własności publicznej; miasto obecnie jeszcze do rządu należy. Od czasu konfiskaty miejsce to zaczęło byó starostwem niegrodowem, W połowie wieku XVIII starostą

ł Karol Biron ks. kurlandzki, po nim Piotr Potocki; do r. 1798 Łukasz Bniński. W tym r. rząd pruski darował dobra starościńskie jenerałowi KSekritz, który je sprzedał [Jnruhom. Tytularnym proboszczem babimoskim był uczony bibliotekarz Załuski i sławny bibliograf polski Janocki, zmarły w r. 1780. Opis B. czyt. w Tyg. UL z r. 1876 Nr. 37. Powiat babimoski graniczy na północ z międrzyrzeckim, na zachód zBrandeburgią, na zachód-południe ze Szląskiem, na południe z pow. wschowskim, na wschód z kościańskim a na północo-wschód z bukowskim. Rozległości ma 18,814 mil kwadr. Ziemia powiatu przeważnie jest piaszczysta, jako dalszy ciąg równin brandeburskich od Krosna się poczynających; jest równiną rzadko tylko przerywaną małemi wzgórzami, jako to podMochami w części południowej, pod Hamrem w północnej, pomiędzy Babimostem a Kopanicą w zachodniej części. Cztery rzeki przepływają powiat: Obra, Obrzyca, Zgniła Obra i Dojca. Obra płynie zo wschodniej części powiatu od Terespola (Thero-sienau) i Faustynowa ku zachodowi, mija Kę-błowo, Obrę wieś, od Kopanicy zmienia kierunek ku północy, płynie przez jeziora Wielko-wiejskie, Chobienickie i Grójeckie, za wsią Grójcem dopływa do pow. międzyrzeckiego. Dla powolnego biegu powstały na jej brzegach rozległe błota obrzańskie. Staraniem gorliwych obywateli mających posiadłości w tym powiecie i sąsiednich, a mianowicie Edwarda hr. Raczyńskiego, generała Chłapowskiego i pod nadzorem rządowym osuszono błota, wyczyszczono koryto rzeki, uspławniono ją; obecnie nad jej brzegami rozległe znajdują się łąki. Obrzyca wypływa z jeziora Oberskiego, dąży w okolicę Kargowy, pomiędzy wsią Chwali-mem a wsią brandeburską Smolnem (Gross-Schmóllen) przyjmuje Zgniłą Obrę i sama w pow. celichowskim wpada do Odry. Zgniła Obra powstaje w pow. międzyrzeckim z błot brojeckich, wpływa do pow. babimoskiego pod wsią Małe Podmokle (Posemukel), w kierunku południowym płynie przez miasto Babimost, jezioro Wojnowskie i łączy się z Obrzyca. Dojca, mała rzeczka, poboczna Odry. Pow. bogaty jest w jeziora, których liczą około 30; oprócz już wymienionych, należą do większych: Wolsztyńskie, Wielkowiejskie, Mochskie, Ha-merskie, Wioszczańskie, i jeziora w okolicy Przemętu, Błotnicy, Radomierza, Górska i Wielunia. Mieszkańców pow. miał 1871 r. 55,106, r. zaś 1875-54,797, z których na miasta przypada 12,048. Liczy ich 7: 1) Babimost (Bomst). 2) Kębłowo (Kiebel), 3) Kopauicę (Kopnitz), 4) Rakoniewice (Rakwitz), 5) Rostarzewo (Rothenburg), 6) Kargowę (Unruhstadt), i 7) Wolsztyn (Wollstein); ma 7 gmin miejskich i 34 obwodów dominialnych, ogółem 253

Bab.

Bab.

71

 

miejscowości, 6839 domów mieszkalnych.   Ludność, powyżej oznaczona w r. 1871,  dzieli się na 25993 mężczyzn, 29,113 kobiet; podług wyznań, na 24,132 ewangelików, 29,904 katolików, 26 dysydentów,   1044 żydów.    Katolicy prawie  wszyscy są Polacy; katolików Niemców  bardzo   niewielu   mieszka   po  miastach, mniej jeszcze  po wsiach.    We wsi   Chwalimie tylko ludność wendyjska jest wyznania luter-skiego.    W  przecięciu  na  milę   kwadratową przypada  około 2700 mieszk.; pow. B. należy w W. Ks. Pozn.  do drugiego rzędu powiatów pod względem  zaludnienia; 7 tylko  powiatów więcej ma stosunkowo ludności.    Głównem zatrudnieniem i środkiem utrzymania się mieszkańców jest  rolnictwo   i chów bydła.    Miejscem urzędowania naczelnika powiatu czyli landrata jest Wolsztyn; pow. podzielony jest na 5 obwodów  mniejszych  administracyjnych,  na czele każdego ustanowiony jest komisarz dystryktowy.    Obwody są: 1)  kargowski,  2) rakonie-wicki, 3) wolsztyński,   4) hamerski,   5)   zabo-rowski (Unterwalden).    Urząd poborowy znajduje się także w Wolsztynie.    Od czasu nowej organizacyi sądowej umieszczono  sądy w Zbą-szyniu, w Wolsztynie i w Kargowie, które należą do  sądu ziemiańskiego w Międzyrzecu, nadziemiańskiego  w Poznaniu.    Parafij katolickich jest w pow. 13:   Gościeszyn, Kębłowo, Kopanica, Obra, Rakoniewice, Ruchowice, Siedlec, Wolsztyn,   należące  do dekanatu grodziskiego,   Przement  do dek. szmigielskiego, Cio-saniec (Róhsrdorf),   Kaszczór  (Alt-Kloster)  do dek. wschowskiego, Babimost, Nowe-Kramsko, (Neu-Kramzig)  do  dek.   zbąszyńskiego.    Parafij protestanckich jest 7: Babimost, Kąrgowa, Kopanica,  Rakoniewice,  Rostarzewo, Świętno (Schwenten)  i Wolsztyn.    Żydzi mają w kilku    znaczniejszych   miasteczkach    synagogi: w Wolsztynie,  w Babimoście, Kargowie i Ra-koniewicach.    Szkół  wyższych  nie ma w powiecie; szkoły miejskie i elementarne wiejskie pod nadzorem  są  inspektora pow., który mieszka w Wolsztynie;   10,538 jest  analfabetów. Księgarnia  i  drukarnia w pow. utrzymują się od  czasu   dość  dawnego  w Wolsztynie.    Powiat ma obszaru mórg 405,753, z tych na własność większą przypada mniej  więcej   169,328 m.    Przed  30  laty do niemieckich właścicieli należało włącznie z królewszczyzną obejmującą 35,191   m. i z dobrami księcia niderlandzkiego, mającemi  17,618  m.-w ogóle 101,000 mórg, od r. 1848, około 10,000 mórg jeszcze przeszło w ręce niemieckie,  tak, że obecnie posiadłości polskie  dochodzą  tylko do 58,000 mórg, należących  do  6  właścicieli.    Lasy,  które przed 30 laty 84,000 m. miały obszaru, - pomiędzy temi królewskie około 24,000, w prywatnych własnościach w znacznej części są wytrzebione, w królewszczyznach tylko się jeszcze utrzymu-

ją.    Grunt w większej połowie należy do średnio urodzajnych, w mniejszej do lekkich; wód, bagien,  nieużytków, jest jeszcze mniej więcej piąta część,  chociaż teraz już stosunek   jest korzystniejszy    niż    przed    trzydziestu  laty, kiedy  więcej   nad czwartą część  było  obszarów   nieprzydatnych   do    rolnictwa.    Skrzętna  i  wytrwała   praca rolnika do  tego  stopnia ulepszyła rolę,  że ziemie, nawet lekkie, wydają, już nie tylko żyto, lecz rzepak i pszenicę.    Gorzelnie   znajdują  się w Kaszczorze, w  Babimoście,   w   Mielęcinku   (Friedenfeld), w Wielkiejwsi.  w Grójcach,  w Gościeszynie. w Hamrze, w Komorowie, w Powodowie (Leh-felde), w Jaromierzu  (Pauerwiese), w Rucho-cicach, w Tuchorzu, w Zaborowie, wWidzimiu, we AViosce,  w Woynowie,  w Wroniawach, w Kargowie;  browary:  w Babimoście, w Ko-panicy,  w Rakoniewicach,  w Wolsztynie, w Kargowie;   młyny   parowe:   w   Powodowie, w Komorowie, w Karnie i Zaborowie; cegielnie: w Babimoście na folwarku, w Rakoniewicach, we  Wiosce.    Urząd pocztowy  drugiej  klasy ze  stacyą   telegraficzną   jest   w Wolsztynie; urzędy zaś pocztowe  3 klasy są w Babimoście, w Rakoniewicach ze stać. telegr.; w Rostarze-wie, w Kargowie ze stać. telegr.;  ajentury pocztowe: w Hamrze,  w Chobienicach,  w Kopa-nicy,  w  Obrze, w Przemęcie.    Gościńce  bite przechodzą przez powiat: z Poznania do Cyli-ohowy przez miasta: Rakoniewice, Rostarzewo, Wolsztyn, Kopanicę i Kargowę; ze Wschowy do  Międrzyrzecza  przez Kaszczór i Wolsztyn. Kolej   żelazna  poznańsko-gubeńska  przerzyna )owiat ze stacyą w Babimoście.    Ludność na-aływowa  niemiecka dawno już pow. zamiesz-mje z powodu bliskiej granicy szląskiej i bran-deburskiej;  przed wojnami  szwedzkiemi mniej daleko  było  Niemców.    Częste najazdy nieprzyjacielskie za Jana Kazimierza, a głównie a Augusta II,  głód i morowe  powietrze, tak wyludniły  znaczną  część wsi,  że  właściciele zniewoleni byli sprowadzić do nich kolonistów, nremieckich.    Do takich należą:  Gola, Głodno, Stodolsko, Barłożna, teraz niemieckie, do XVII wieku całkiem  polskie.    Od czasu  okupacyi jruskiej,  miejscowości, z niewielu wyjątkami, otrzymały obok pierwotnych  nazwisk polskich urzędowe nazwy niemieckie,  co się stosuje do wszystkich  zresztą  powiatów  W.   Ks.   Pozn. 3ały teraźniejszy pow.  babimoski  należał do iawnego województwa poznańskiego. M. St.
Babimost, dobra szl., pow. babimoski, o 7 cii. od miasta t. n., 4047 mórg. rozl., 8 miejsc.: 1) B.; 2) folw. Wiebelshof; 3) Bergyorwerk; t) Laskę; 5) Unruhsaue; 6) Hansteinowo; 7) Augustshóhe; 8) Ziegeleigehoft; 13 dm., 151 mk., 112 ew., 39 kat.; 23 analf.
Babin, l.)wś i fol., nad rz. Bychawką, pow. ubelski, gm. Bełżyce, o 2Y3 m. od Lubliaa, na

72

Bab.

Bab.

 

drodze do Bełżyc. Wspominany w Lib. Ben. Długosza (II 540). Należał wtedy do par. w Krężnicy Jarej i składał się z dwóch dziedzin: Piotrowa i Haremowa. W XVI w. dziedzicem B. był Stanisław Pszonka, sędzia lubelski, założyciel sławnej rzeczypospolitej babińskiej. W 1827 r. B. liczył 64 domy i 485 mieszk. 2.) B" wś i folw., nad rz. Przyłęk, pow. kozienicki, gm. Grabów nad Wisłą, par. Jan owiec; w 1827 liczył 62 domy, 475 mieszk.
Babin 1.) duża wś, pow. lipowiecki, nad
rzeką Swinarką, wpadającą, do Sobu, o 8
wiorst od miasta Lince, o 28 wiorst od Lipow-
ca. Mieszk. prawosł. 918 i 64 katol. Cer
kiew parafialna zbudowana w 1775 r. (Wizyty
lipowieckiego dekanatu za r. 1776). B. był
niegdyś ufortyfikowanem miastem, dwa razy
niszczonem: przez tatarów w r. 1561 (Stryj-
kowski t. II) i przez Czarnieoldego, podczas
wojen kozackich w r. 1664. (Ks. Dymitr Kra-
jewski: "Życiorys Stefana Czarnieckiego",
Warszawa 1787 r.). Dawniej własność San-
guszków, od których drogą kupna przeszedł do
Jaroszyńskich, do których i teraz należy. Zbu
dowano tu 1862 gorzelnię i fabrykę mączki
cukrowej, produkującą rocznie 116000 pud.
Wyborny czarnoziem, 1560 dzies. Zarząd po
licyjny i gminny w m. Lińcach. Rl. Przed.
2.) J{., wś i dobra ziemskie, pow. bobrujski,
niedaleko od traktu pocztowego z Bobrujska do
Rohaczewa. Od r. 1874 dobra te są własno
ścią Miernikowa i mają obszaru przeszło 2,030
mórg. w glebie piaszczystej; lasu tu jest dużo.
3.) B., wś, pow. lityński, dusz męz. 357. Ziemi
włość. 987 dzies., dworskiej 944 dzies. Na
leżała do Bukarów, dziś Lubomirskich. Dr. M.
4.) B. Enc. Org. wspomina jeszcze o jakimś
B. "niedaleko Gródka na Podolu, dawne mocne
miasto z zamkiem, przy zbiegu czterech rze
czek" (?). 5.) B., wieś, pow. nowogradwołyń-
ski, gm. korecka, włościan dusz 81, ziemi
włość. 250 dz. Własność Małyńskich, należy
do dóbr Zabaro-Koreckieh.	L. R.
Babin, 1.) wieś, pow. kałuski, nad rzeką górską Łomnicą, w ładnem położeniu, przy gościńcu rządowym idącym ze Lwowa na Przemyślany, Rohatyn, Bursztyn, Wojniłów do Kałusza, pod którem to miasteczkiem we wsi Podhorki łączy się z gościńcem rządowym idącym ze Lwowa na Stryj, Dolinę, Bolechów, Kałusz do Stanisławowa; oddalona jest o l milę od Kałusza, o l y, od Wojniłowa, o 4 mile od Stanisławowa. Dwór posiada ról ornych 371 mórg, łąk i ogrodów 129 mórg, pastwisk 360 mórg, lasu 769 mórg. Włościanie posiadają: ról ornych 764 mórg, łąk i ogrodów 219 mórg, pastwisk 135 mórg. Ludności ma 1172 dusz, z tych rzym. katol. 14, należących do rz. kat. parafii w Wojniłowie; gr. kat. 1101, należących do gr. katol. parafii w Stu-

dziance (o ćwierć mili), która w B. ma swoją filią; izraelitów 57. Posiada szkołę filialną 1-no klasową. W tem miejscu dolina Łomnicy jest około Y, mili szeroka, role są mokre i nizkie, grunt sprzyja krzewieniu się traw; sławne też są pastwiska dla wołów nad Łomnicą; włościanie trudnią się głównie wypasaniem wołów, do czego jarmarki w sąsiednich miasteczkach Kałuszu i Wojniłowie wiel-kiem są ułatwieniem; od początku maja do końca września, wzdłuż brzegów Łomnicy, pasą się stada wołów w trawach wysokich i gęstych, a na jarmarkach w Kałuszu i Wojniłowie bywa po kilkanaście tysięcy sztuk bydła. Sama wieś dzieli się na 3 części; z tych dwie leżą nad obydwoma brzegami Łomnicy, trzecia, zwana Kudłatówką, leży w stronie północnej, pod pasmem gór, stanowiących granicę doliny Łomnicy; południowa część wsi dotyka również podnóża pasma gór, stanowiących taką, samą goanicę od południa; szczyty i boki obudwu tych pasów, pokryte są lasem, a z samych szczytów odkrywa się piękny widok na kilko-milową przestrzeń doliny Łomnicy. Nagłe wezbrania Łomnicy zrządzają tu wielkie szkody. B. jest własnością Bartłomieja Rozwadowskie-go. 2.) B., wieś, pow. kossowski, o 4 kil. od Kossowa; obszar dworski posiada: pastwisk 4 m. austr., lasu 179 m. a.; włościanie posiadają: ról ornych 83 mor., łąk i ogrodów 932 m. a., pastwisk 692 m. a., lasu 180 m. a.; mieszk. ma 561, wyłącznie gr. kat. wyznania, należących do parafii w Sokołówce, która w B. ma swoją filią. Wieś to górska, całem jej bogactwem są pastwiska dla owiec i bydła. Własność rządowa. B. R. 3.) B., wś, z przysiółkiem Ste-fanówką, o 15 kil. od st. p. Horodenka, z parafią grecką nieunicką w miejscu. 4.) B. "Enc. Org." wspomina jeszcze o jakimś B., "dawne miasto z zamkiem, o 2 mile na zachód od Brodów" (?).
Babin, wieś, hr. orawskie (Węg.), u pod
nóża Magury, kościół katolicki filialny, obszer
ne lasy, chów bydła, uprawa lnu, furmaństwo,
759 mieszk.	H. M.
Babin, 1.) wieś, pow. wrzesiński, 14 dm.,
110 mk., 20 ew.. 90 kat., 34 analf. 2.) B.,
domin., pow. wrzesiński, 1457 mórg. rozl., 7
dom., 105 mk., 17 ew., 88 kat., 37 analf., stać.
poczt, i gość. Strzałkowe o 6 kil., st. koi.
żel. Września o 22 kil., własność Skaławskich.
3.) B., olędry, pow. wrzesiński, 14 dm., 109
mk., 67 ew., 42 kat., 31 analf. 4.) B., wieś
szl., pow. sredzki, 3 miejsc.: 1) B., 2) Podgay
folw., 3) Bojnice, 3397 mórg. rozl., 24 dm.,
291 mk., 10 ew., 281 kat.,96 analf., stać. poczt,
i koi. żel. Środa o 6 kil,, gościniec o l kil.;
wraz z Bagnowem i Jarosławiem (mórg. 7239)
własność hr. Zamojskiej. 5.) B., leśnictwo,
pow. gnieźnieński, ob. Mieleazyn.	M. St.

Bab.

Bab.

73

 

Babin, 1.) potok górski, w obrębie gm. Babina w pow. kosowskim w Galicyi, wypływa z (rzęch źródłowisk na granicy wsi Babina z Rożnem małym, we wsch.-połud. stronie Babina. Zasilany mnogiemi dopływami górskiemi, staje się w czasie ulew i na wiosnę znacznym zbiornikiem wody dla rzeki Rylnicy (ob.), do której po krótkim trzyćwiercio milowym biegu kamienistem łożem uchodzi z prawego brzegu. 2.) B., potoczek w obrębie miasta Bochni, wypływający ze wzgórz Babie Trojeckieh, po zachodniej stronie miasta, płynie ku północy, odgraniczając Bochnię od gminy Chodenic, po-czem zwraca się ku północnemu wschodowi i po półmilowym biegu na przedmieściu bo-cheńskiem wpada do potoku Babicy. 3.) B., strumyk, zwany także Babinym wyrem, wypływa np, obszernych błoniach Babinwyrze, w obrębie miasta Jazłowca w pow. czortkow-skim w Galicyi. Płynie na zachód przez las i wpada do Strypy z lewego brzegu. Br. G.
Babina, wieś, pow. samborski, o 9 kil. na
północ od Sambora, przy gościńcu murowanym
samborsko-lwowskim, u zbiegu Strwiąża z Dnie-
strem. Obszarn dworskiego nie ma wcale,
włościanie posiadają ról ornych 942 m., łąk
i ogrodów 266 m., pastwisk 338 m. Ludno
ści ma 1077, z tego rz. kat. 8, należących do
parafii rz. katol. w Kalinowie (Kaiserdorf),
kolonii niemieckiej o y, mili od Babiny odda
lonej; gr. katol. 1054, mających parafią w miej
scu, dekanatu samborskiego; izraelitów 15.
Wieś ta ma szkołę etatową 1-no klasową. Ty
tułowy właściciel Leon Selcer.	B. E.
Babina, 1.) góra, 190 sąż. n. p. m. wysoka, pod Sygneczowem w pow. Wieliczka. 2.) B., góra, ob. Jawornik
Babina, 1.) potok górski tatrzański, na Spiżu, płynie z pod Wielkiego Koszaru, szczytu w Tatrach bielskich, w kierunku na północ i wpada z prawego brzegu do Białej (Bela), dopływu Popradu. 2.) B., potoczek górski, w obrębie gminy Hołowiecka, pow. staromiejski, W Galicyi, wypływa z wzgórz przechodzących ku północnej stronie tej gminy, zwanych Działem babińskim; spływając w kierunku południowym, uchodzi po krótkim biegu od lewego brzegu do rzeki Mszańca. Br. G.
Babina Buda, wś., pow. kijowski, na płn.-zach. od Kijowa, ma hutę szklaną.
Babineć, ob. Babinka.
Babinica, niem Babinitz, wś, pow. lubli-niecki, par. Lubsza, z przyległościami Sura-dowiecz, Dubiellen, Mzyki i Obrańcie.
Babiniec, wś, pow. sokalski, par. gr. kat. i rz. kat. w Sokalu, o 2 kil. od Sokala.
Babinka, 1.) potok, pow. kałuski, w Galicyi. Wypływa z leśnych wzgórz Babinami zwanych, w obrębie gminy Dołpotowa i spływając ku południowi, tworzy granicę między

Dołpotowem i Słobódką, poczem skręca się ku wschodowi i odgranicza wieś Babin od Słobód-ki, następnie przeżyna wieś Babin w kierunku południowo - wschodnim i tutaj uchodzi po je-dnomilowym biegu do Łomnicy, z prawego brzegu. 2.) B., potok, w obrębie gminy Czaj-kowic, pow. Rudki, wypływa z wzgórz od pół-nocno-zachodniej strony tej gminy w lasku nazwanym Poddębiną, płynie ku południowi i po krótkim biegu uchodzi do Dniestru od lewego brzegu, na tak zwanym Babinym kącie.
Babinki, wś, we wschodnio-północnej stronie pow. ihumeńskiego, nad rz. Klawą, w gm. Pohost, w trzecim stanie policyjnym (berezyń-skim), w pierwszym okręgu sądowym (ihu-meńskim). Miejscowość zapadła poleska. Al.Jel.
Babino, wś szlach, nadrz. Narwią, pow. mazowiecki, gm. Stelmachowo,par.Tykocin. AVspo-minana w dokumentach z XVI w.
Babino, wś, pow. kartuski, o 2' 3 mili od Kartuz, należała do klasztoru oliwskiego.
Babino, wś, gub. i pow. nowgorodzki, st. dr. ż. mikołajewskiej, nad rz. Rowaną i Babinką.
Babino-Wielkie, wś szlach., pow. makowski, gm. i par. Płoniawy, 690 mórg obszaru (opuszczona u Zinberga).
Babinowicze, m. nadetatowe, pow. orszań-ski, o 117 w. na płn. od Mohilewa, o 31 w. od Orszy, w okolicy płaskiej, piaszczystej, nad jeż. Babinowieckiem i rzekami: Werchitą i Czernicą (Łuczesą?), ma przystań rzeczną. W 1777 uczynione m. powiatowem gub. mohilewskiej, 1840 zamienione na nadetatowe, dziś nie ma znaczenia. R. 1860 miało 1271 mk., 159 dm., kość. kat,, cerkiew i synagogę; r. 1879 mieszkańców 1320, połowa izraelitów. Mieszkańcy trudnią się ogrodnictwem, rolnictwem i drobnym handlem. St. p. Do B. należy 826 dzies. ziemi miejskiej. Parafia katolicka B. dekanatu orszańskiego, ma dusz 1060. Kościół w B. pod wezw. św. Trójcy, zbudowany 1782 kosztem trynitarzy z Orszy, do których B. wtedy należały.
Babinwyr, ob. Babin.
Babiny, ob. Babianka.
Babiny, strumyk, wypływa z pod wzgórza
Babinami lub Babiną (ob.) zwanego w obrębie
gminy m. Wieliczki, w powiecie wielickim
w Galicyi. Przepływa w kierunku wscho-
dnio-północnym przez przysiółek Babiny i pod
samą Wieliczką łączy się z potokiem Sra-
wą (ob.)	Br. G.
Babince, 1). wś, pow. kijowski, o 42 w. na płn.-zach. od Kijowa, nad rz. Gniłówką, wpadającą do Zdwiża, mieszk. 303, wyznania prawosł. R. 1860 B. miały 224 mk., 45 dm. i słynną garbarnię. Ziemi 2538 dzies. po większej części lesistej, tylko nad rz. Zdwiżem dosyć dobre sianokosy. Mieszkańcy trudnią

74

Bab.

Bab.

 

się leśnym przemysłem. Jest tu gorzelnia
i fabryka szkła, przynosząca właścicielowi
1000 rs. rocznie. Własność p. Iliaszewicza.
Wszędzie w okolicy ślady rudy żelaznej. 2).
B., wioska, pow. skwirski, nad rz. Orzecho-
watką, wpadającą do Rosi, o 27 w. od Skwiry
a o 2 w. od m. Ńowo-Chwastowa, mieszk. 1026,
wyznania prawosł. Cerkiew parafialna muro
wana, zbudowana w 1733 r. B. zasiedlone
zostały na początku zeszłego wieku; jak się po
kazuje z wizyty pohrybyszczańskiego deka
natu za r., 1780, należały do Adama Brzostow-
skiego, generała wojsk litewskich (Baliński
Star. Polska, t. II) później do Hańskich a
W końcu do Lubowieckich, do których i obe
cnie należą. Tuż przy wsi nad rzeczką zasłu
guje na wzmiankę wysoka skalista góra, ze
śladami starożytnego zamku, niewiadomo przez
kogo i kiedy zbudowanego. W r. 1831 wło
ścianie, szukając skarbów jakoby zakopanych
tu podług legendy, odkryli obszerne lochy
i w jednym z nich szkielet człowieka w posta
wie siedzącej, olbrzymiego wzrostu; przestra
szeni zasypali napowrót otwór, zaniechawszy
dalszych poszukiwań. Wioska, ciągnąca się
półczwartej wiorsty wzdłuż rzeczki, położo
na na odk rytej bezleśnej nizinie, nadzwy
czaj urodzajnej, ma ziemi 3640 dzies. Zarząd
policyjny w m. Borszczahówce, gminny w No-
wo-Chwastowie.	Kl. Przed.
Babince, 1). wieś, pow. borszczowski, o l kil. od st. p. Mielnica; obszar dworski posiada ról ornych 765 morgów, łąk i ogrodów 59 m., pastwisk 155 m., lasu 392 m.; włościanie posiadają roli ornej 1481 m., łąk i ogrodów 119 m., pastwisk 57 m. Ludności ma 1358, z tego rz. kat. 350 a 1022 gr. kat.; 6 izraelitów. Wieś ta oddalona jest o pół mili od miasteczka Kryw-cze i należy do tamtejszej rz. kat. parafii; gr. kat. parafią dek. kudrynieckiego ma w miejscu. Wieś ta leży w jednej z najurodzajniejszych okolic Podola, nad rz. Mczławą, dopływu Dnie-stru. 2) B. Tfoła Dświnogrodu albo BabińczyTci, wś, pow. borszczowski; obszar dworski posiada ról ornych 226 m., łąk i ogrodów 17 m., pastwisk 11 m., lasu 59 m. Ludności ma ta wieś 293, z tego rz. kat. 54, należących do parafii Mielnicy, miasteczku o milę oddalonem; greko kat. 218, należących do parafii w Wołkowcach a 25 izraelitów. Filia gr. kat. parafii Woł-kowce. Własność rodziny Kęszyckich. 3). B., przedmieście Rohatyna, wieś powiatu rohatyń-skiego a właściwie dwie wsie, B. dolne i górne; obszar dworski posiada: ról ornych 223 m., łąk i ogrodów 48 m., pastwisk 24 m., lasu 1176 m.; włościanie posiadają: ról ornych 1664 m., łąk i ogrodów 146, pastwisk 133 m. Ludności 1438, z tego rzym. kat. 575, należących do parafii w Rohatynie; gr. kat. 440, należących do dwóch parafij: a) Babince dolne z filiami Po-

dwinie i Kutce, w dek. rohatyńskim (par. ta
liczy wiernych 1200) i b) Rohatyn. Wła
sność Ludwika hr. Krasińskiego.	B. E.
Babińczyki, ob. Babince.
Babińska-wola, wś, pow. lityński, dusz
męz. 134. Ziemi włość. 356 dzies., dworskiej
559 dzies.; należała do Bukarów, dziś Jaro-
ckich.	Dr. M.
Babiogórcy, Babigórcy czyli Górale od Babiejgóry, Jordanowa i Suchy, osiedli w kotlinie górnej Skawy, na północnych stokach Babiejgóry i góry Pilska, aż po wyłom Skawy przez pasmo Beskidu Polskiego. Od zachodu znane są ich granice, bo tu graniczą z Żyw-czakami, od wschodu odgraniczają ich działy, które się od góry Łubni rozchodzą ku Gorcowi i ku Beskidowi Polskiemu. Jak szczyt Babiejgóry panuje nad całym Beskidem zachodnim, tak też Poi uważa za pierwszy, najgłówniejszy, a zarazem najstarożytniejszy punkt skupienia Góralszczyzny zachodniej ród Babiogórców. Szumni i okazali nawet Podhalanie co do postawy i rodowych cech są daleko młodszym rodem, i u nich przyjęło się tylko to i wybujało odpowiednio do natury hal, co u Babigorców leżało w zarodzie. Wsie do nich należące są następujące: Spytkowice, Skawa, Wysoka, Sydzi-na, Wilczna, Toporzysko, Malejowa, Naprawa, Jordanów miasto, Bystra, Chrobacze, Osielec, Zawoja, Welcza, Skawica, Juszczyna, Kaj-szówka, Zawoja, Zabielna, Biała, Wieprzec, Lachowice, Grzechiuia, Żarnówka, Maków miasto, Kurów, Strzyszowa, LasJ Kuków, Sucha Jachówka, Bieńkówka, Zdziebel, Krzeszów, Targaszów, Tarnawa, Zębrzyce, Budzów, Ba-czyn, Świeszowice, Marchówka, Zachełmna.
Babirów, pow. bobrujski, własność Bieli-nowicza, 1507 dziesięcin rozl.
Babiskok, wś, pow. kartuski, par. Żukowo, pod Kartuzami. Por. Barowo.
Babit, jeż., pow. ryski, gub. inflancka, niedaleko morza i granic Kurlandyi, na prawym brzegu kurlandzkiej Aa, długie 13 W., szer. w 2. Według Strielbickiego 21 wiorst kw. rozległości. Por. Babickie jeż.
Babitz, ob. Balice.
Babka, potok wypływający z moczarowa-
tych pustych miejsc Issu tej samej nazwy
w obr. gminy Kończyć, w powiecie Nisko;
spływa w kierunku południowym i od lewego
brzegu uchodzi do Stróżanki, pobocznej rzeczki
Sanu-	Br. G.
Babki, 1). wieś, pow. poznański; 21 dm.; 153 mk., 11 ew., 142 kat.; 64 analf. 2). B., domin., pow. poznański, 800 mórg rozl,; 3 dm.; 64 mk., wszyscy kat.; 28 analf.; st. poczt, koi. żel. Gadki o 5 kil.; gościniec o 2 kil. 3). B., wieś, pow. inowrocławski; 6 dm.; 75 mk., 5 ew., 70 kat.; 28 analf. 4) B., dom leśny, pow, inowrocławski, ob. Nożyczyn< M. St.

Bab.

Bab.

75

 

Babki, niem. Babken. 1). wś, pow. olecki, pod Gąskami, nad rz. Legą. 2). B., wś, pow. olecki, pod Margrabową. 3). B., wś, pow. gołdapski, pod Grołdapem. 4)., B., AVŚ i dobra szlach., pow. grudziąski, par. Święte, pod Li-snowem. 5). B., ob. Stare Babki.
Babkowice, 1). wieś, pow krobski, 36 dm., 248 mk., wszyscy kat., 62 analf, 2). B., dominium, pow. krobski, ob. Chocieszewice.
Babkowski, ob. Kujdkowice.
Bablichowiec, potok górski w obrębie gmi
ny Hołowska, w pow. Turka. Wypływa
z dwóch źródłowisk w lesie Pohary Lipowate
(941 mtr.) zwanym, pod połoniną, Zasikówka,
przy granicy Hołowska z Dołhem. Płynie
w kierunku północno-zachodnim przez Pohary
Lipowate, przybiera kilka strumyków, z któ
rych uwagi godne są Prypora i Lipowaty;
uchodzi do potoku Rybnika zubrzyckiego w Ho-
łowkach, pobocznej rzeki Stryja	Br. G.
Baborów, niem. Bauerwitz, m. w powiecie
głupczyckim, na lew. brz. rz. Psyny, o 8 m.
od Opola, do 1810 r. włas. dominikanek racibor
skich, 2292 mk. (2236 kat.), par. kość. kat.;
par. dek. Kietrza archidyec. ołomunieckiej;
gruntu miejskiego 5600 morgów. W pobliiżu
dominium i folw. W B. odbywają się 4 jar
marki na rok. Ludność mówi przeważnie po
morawsku.	F. S.
Baboruwko, 1). kolonia, pow szamotulski,
4 dm., 25 mk.; 6 ew., 19 kat., 9 analf. 2). B.,
wieś s/1., pow. szamotulski; 1161 mórg. rozl.,
11 dm.; 155 mk., 37 ew., 118 kat.; 78 analf.,
st. p., koi. żel. i gościniec w Szamotułach o 5
kilometrów. Niegdyś własność H. Drwę-
skiego.	M. St.
Baborowo, 1). wieś, pow. obornicki; 4 dm.,
30 mk.; l ew., 29 kat.; 12 analf. 2). B., wieś,
szl., pow. obornicki; 14 dm., 224 mk., 9 ew.,
215 kat.; 95 analf.; st. poczt, i gość. w Szamo
tułach o 7 kil.; wraz z Bąblinem (7961 mórg)
własność Henryka Dobrzyckięgo.	M. St.
Baboszcwo, wś, pow. płoński, gm. Sar-biowo, kościół par. drew. Yerdum widział tu w 1675 na polu kilka mogił ("Cudz. w Polsce" 192). W 1827 r. B. miało 11 dm. i 153 mk. Parafia B. dekanatu płońskiego liczy wiernych 2101.
Babrosty, niem. Babrosten lub Geisuken, wieś, powiat jańsborski, niedaleko Jańsborka.
Babsk, wś, pow. rawski, gm. Maryanów, na drodze (w części bitej) z Rawy do Mszczo-nowa. Posiada kościół par. murowany, gorzelnię i szkołę. W 1827 liczył 26 dm., 176 mk.; parafia B. dekanatu rawskiego liczy wiernych 840.
Babski, potok w obrębie gminy Jasienia w pow. kałuskim, wypływa z silnego źródła gór karpackich zwanych tutaj Turawami. Pły-

nie  na północny zachód  i po  krótkim biegu uchodzi do Łomnmj (ob.) z prawego brzegu.
Babszyn, wś, pow. kamieniecki, nad Dnio-
strom, 213 dusz męz., 377 dz. ziemi włość.,
618 dz. ziemi dworskiej, własność Leona Grra-
dowskiego.	Dr. M.
Babuebów, wieś, pow. rohatyński, o l kil. na południe od Rohatyna, nad rzeczką Lipą, przy gościńcu rządowym przemyślańsko-ka-łuskim. Obszar dworski posiada ról ornych 349 m., łąk i ogrodów 101 m., pastwisk 6 m.; włościanie posiadają ról ornych 934 m., łąk i ogrodów 430 m., pastwisk 161. Ludności ma 662, z tego rz. kat. 132, należących do parafii w Rohatynie, gr. kat. 532, należących do parafii w Wierzbiłowcach, której B. ma filią. W tej wsi jest szkoła etatowa l-klasowa. B. leży w okolicy urodzajnej, ma klimat ciepły; okolica ta bowiem zasłoniętą jest przemyslań-skiemi górami od północy a brzeżańskiemi od wschodu. Od Dniestru jest tylko 2 mile oddaloną; od dworca kolei czerniowieckiej w Bursztynie, dokąd gościniec z Przemyślan na Rohatyn, Babuchów, Bursztyn prowadzi, oddaloną jest tylko l i pół mili. Leży w handlowej okolicy między miasteczkami Rohatyn i Bursztyn. Właściciel Teofil Starzyński. B. B.
Babuchów, potok w obrębie gm. Babu-
chowa, w pow. rohatyńskim; wypływa z ba
gien i moczarów znajdujących się na zachod
niej stronie tej gminy. Po półmilowym biegu
śród bagien uchodzi w tejże gminie do Grniłej
Lipy z prawego brzegu.	Br. G.
Babula, wś, pow. mielecki w Galicyi,
o 18 kil. od Mielca; 1225 n. a. morgów rozl.,
w tem 745 n. a. mor. lasu; 48 dm.; 214 dusz;
parafia rz. kat. w Padwi; leży niedaleko drogi
krajowej z Dębicy do Tarnobrzega, w blizko-
ści Wisły, w okolicy piaszczystej, własność
Schoenfelda.	M. M.
Babulice, ob. Babalice.
Babułówka, także Babula, Babułowski potok, Krzemieniec lub Rżyska zwany, strumień i dopływ Wisły; wypływa z silnych źródeł w obrębie gm. Toporowa, w pow. mileckim, u stóp wzgórz Borowinami zwanych, w miejscu zejścia się granic gmin Toporowa, Ostrowa tuszowskiego, Kossowa i Przyłęku. Przepływa w kierunku zachodnio - północnym Toporów, lasy ostrowskie, wieś Dębiaki, gdzie przyjąw-szy z lewego brzegu znaczny dopływ zwany Szydlowcem (ob.) zasila stawek na Hykaoh zwany. Odtąd szerszeni korytem przepływa wsi Czajkową, Pluty i Babulę, gdzie w dawniejszych czasach szeroko się rozlewając tworzył obszerne i nieprzebyte miejscami moczary, lachami zwane. Nowszemi atoli czasy wykopaniem dość głębokiego koryta, kanałem babułow-skim zwanego, osuszono niemal całkiem dawne moczary i błota. Tym kanałem w kierunku

76

Bab.

Bać.

 

północnym przepływa Babułówka od Babul
przez wsi Pechoty i Padów do Dymytrowa
wielkiego, gdzie na granicy między tenii gmi
nami przy folwarku annapolskim przerzyna
nową drogę krajową demlieko - nabrzeziańską,
z mostem 8 m. długim. Odtąd dawnem swem
korytem, zwracając się w kierunku wschodnio-
północnym, w licznych zakrętach przepływa
pod nazwą Krzemieńca przez gminy Dymytrów
wielki i mały do miasteczka Baranowa, gdzie
rozszerzając coraz bardziej swe łożysko i two
rząc znaczny staw a odgraniczając Baranów od
gminy Suchorzowa, uchodzi do Wisły z pra
wego brzegu. Niegdyś łączył ten strumień
mnóstwo większych i mniejszych stawków,
oraz poruszał młyny; dziś te stawki przez ure
gulowanie koryta jego, osuszono i zasypano.
Główne dopływy Babułowki stanowią potoki
Szydłowiec i Rów, uchodzące doń z lewego brze
gu. Długość biegu B. 4 '/4 mili.	Br. O.
Baby, 1). wś, rządowa, donacya, pow.' kutnowski, gm. i par. Dąbrowice. Dzieli się na trzy części: B. stare, B. nowe i B. folwark. Oczynszowana w 1848 r., ma 790 mórg obszaru, 47 dm. i 427 mk. Dobra ziemia, blisko cukrowni w Ostrowach ztąd łatwość zarobku - podniosły dobrobyt ludności, widniejący w ładnych zabudowaniach, sadach, inwentarzu i starannej uprawie roli. 2) B., wś rządowa, pow. piotrkowski, gm. Bogusławice, par. Wolborz, st. dr. ż. War. Wied., odl. od Warszawy 122 w. W 1827 r. B. liczyły 35 dm. i 313 mieszk.
Baby, 1). po niem. Baben, folw., pow. krotoszyński, ob. Krotoszyn. 2). B., folw., pow. odolanowski, ob. Ociąż.
Baby, Babyj, ob. Babij.
Bacajcie, dwór prywatny w pow. szawel-skim, nad Wentą, o 35 w. od Szawel.
Bacewicze, wś i dobra ziemskie w północnej stronie pow. bobrujskiego, o 34 w. od Bobrujska, przy drodze z Kliczewa do Lubo-nicz, nad rz. Olsą, w par. katolickiej świsło-ckiej, w 4-ym stanie policyjnym (świsłockim), w 2-im okr. sąd. (bobrujskim); r. 1860 miała 109 mk., 12 dm., i znaczną fabrykę terpentyny. B. mają zarząd gminny, szkołę wiejską, cerkiew prawosł. Gmina bacewicka składa się z 48 wiosek i liczy 2,489 dusz męz. Dobra B. liczą się do znaczniejszych w gubernii; mają obszaru 14250 mor., lasy i łąki są tu znaczne; z młynów i arend 1000 rs. przeszło. Dobra te są dziedzictwem Niezabitowskich. AL Jel.
ŁJa,eli, po niem. "strumień," "woda płynąca," wyraz wchodzący w skład wielu nazw geograficznych niemieckich i ziemiom polskim narzuconych, np. Weissenbach, Biały potok, lub Angerbach, Angera.
Bacharewicze, wś i folwark, w zachodniej stronie pow. ihumeńskiego, nad rzeką Ptyczą w gminie dudzickiej (ob. Dudzicze), o 35 w. od Mińska, w 1-ym stanie policyjnym (uż-

dzieńskim), w 4-tym okręgu sądowym. Dobra B. od stu lat prawie były w ręku Bykow-skicli, a teraz przez wiano przeszły do Wejssen-hofów, mają obszaru około 1000 mor., ziemię wyborną, sianożęci obfite.
Bachczysaraj, ob. Bakczysaraj.
Bachcński, potok górski, wypływający z Ostrych gór we wschód, stronie gminy Kozio-wy, w pow. stryjskim. Płynie w kierunku północno-zachodnim lesistemi dobrami i po krótkim biegu uchodzi z prawego brzegu do Orawy, dopływu Oporu, w dorzeczu Dniestru.
Bachledzki potok, mały strumyk w Zako
panem, płynie w kierunku północnym i po
krótkim biegu uchodzi do Zakopicmki (ob.) z pra
wego brzegu.	Br. Q.
Bachlinka, rz.. dopływ Werlowej (ob.).
Bachlowa, wś, pow. Lisko, o 9 kil. od Liska, w par. rz. i gr. kat. Hoczew, własność Antoniewiczów.
Bachlowa, potoczek, powstaje z kilku po
toczków górskich, ^pływających z gór Źernic
w obrębie gminy Średniej Wsi w pow. Lisko
w Galicyi. Płynie w kierunku północno-zach.
i w obrębie gminy Bachlowej wpada do Sanu
od lewego brzegu.	Br. G.
Bachniacz, mko, pow. konotopski, gub. czernihowska, o 31 w. na zach. od Konotopu, o 1117 w. od Petersbuga, o 73 w. koleją od Romn, w pobliżu źródełrz. Borzny, na prawym brzegu Borzenki; 1860 r. miało 5000 mk., 2 cerkwie, dziś 14949 mk. (Kalendarz Hoppego). Dworzec dr. ż. libawsko-romneńskiej, punkt przecięcia tej drogi z drogą kursko-kijowską, st. p. B. jest wspominany 1147 r. w liczbie miast księstwa czernihowskiego. Tu hetman Mazepa miał swój zamek.
Bachmarowo, wś, pow. borowicki, gub. nowgorodzka, st. p. między Ustiużną a Boro-wiczami.
Bachmatów, potok, ob. Bachnowaika.
Bachmatowce, wś rządowa, pow. laty-
czowski, należała do klucza międzyborskiego
Czartoryskich; dusz męz. 592. Ziemi 1415
dzies. Zarząd gminny.	Dr. M.
Bachmatówka, wś, pow. sokolski, gub. grodź., o 5 w. od Sokółki.
Bachmetówka, okrąg wiejski, gm. Rado-
szkowicze, pow. wilejski; liczy w swoim obrę
bie wsie: Bachmetówka, Góry, Szerszuny, Sło-
bodka, Dowborowo, Ożyki, Koleśnikowo, Zaje-
ziorze, Chocianowszczyzna, Udrą, Czyrewicze,
Reukuciewice, Kamieniec, Komki, Kurniewicze,
Dworzyszcze, Sokołowszczyzna, Tanielewo;
zaśc. Gabryełowszczyzna, Hajdukówka, Kur-
chany, Serogubowszczyzna.	F. O.
Bachinut, m. pow. gub. ekaterynosławskiej, o 1569 wiorst od Petersburga, a 252 od m. gub., po obu stronach rz. t. n. Stacya pocztowa. Miesz. 15212, sklepów 149, fabryk 4. W oko-

Bać.

Bać.

77

 

licy hodowla wina, łomy gipsu, źródła solne, pokłady węgla kam. Parafia katolicka B. liczy 1348 dusz.; katolicki dom modlitwy r. 1865 kupiony przez parafian.
Bachnau, rzeczka; uchodzi do Fryszhafu, przyjmując rzekę Omurę, na wschód od Pasar-gi (według W. Pola; w dykcyonarzu W. Hoff-manna nie wzmiankowana).
Bachnowate, wś, pow. Turka, o 19 kil. od st. p. Borynia, w par. rz. kat. Turka z par. gr. kat. w miejscu. Własność Towarzystwa Leśnego.
Bachnowatka, potok, także Bachmatów
zwany, w pow. Turka w Galicyi; wypływa
z połonin karpackich, na zachodnim ich stoku,
w obrębie gminy Bachnowate, z kilku strumie
ni leśnych. Płynie z razu na zachód opłóku-
jąc południowe stoki Kiczery bachnowackiej
(959 m.), poczem zwraca się nagle ku połud
niowemu zachodowi i dąży obszerniejszą doliną
po pod Kamienną górą (839 m.), przybierając
liczne pomniejsze potoczki, spływające z poło
nin. Poniżej Bachnowatego koryto jego roz
szerza się, a przerżnąwszy kilkakrotnie drogę
bachnowacką, wchodzi w obręb gm. Kykowa
i po trzyćwierciomilowym biegu wpada do po
toku Zawadki.	Br. G.
Bachor, młyn, pow. brodnicki, par. Gó-rzno.
Bachórka, wś, pow. nieszawski, gm. i par. Bądkowo. Młyn wodny. W 1827 r. było tu 8 domów i 89 mieszk.
Bachórka, potok, także Nową rzeką, dawniej Suchowolką czyli Hodwisznią (Odwi-sznia) zwany, powstaje z rozległych niegdyś moczarów w obrębie gm. Suchejwoli, w okolicy m. Lubachowa, w pow. cieszanowskim. Jest on właściwie sztucznym, wykopanym kanałem w celu osuszenia okolicznych moczarów, łączącym się dwukrotnie z rzeczką Lubaczówką (ob.), z prawego jej brzegu. Kanał ten ciągnie się od Lubaczówki w obrębie gm. Borchowa, a płynąc ku zachodowi, granicą między Bor-chowem i Opaką, przechodzi w obręb gminy Suchowoli, gdzie pod nazwą Suchowolki przerzyna niezmierzone bagna; w dalszym ciągu płynie w kierunku południowo-zachodnim przez gminy Starego sioła i Bachory; zkąd nazwa jego Bachórka. Dalej przepływa przez Wólkę zapałowską i Zapałów pod nazwą Nowej rzeki i po dwumilowym biegu łączy się tutaj z Lubaczówką, dopływem Sanu. Br. G.
Bachorska-wola, wś, przyległa z Bacho-rzynem (ob.).
Bachorski potok, ob. Złotnik.
Bachorz, strumyk mały w obrębie gm. Bachorza w pow. brzozowskim w Galicyi, wypływa z wzgórz, ścielących się między gminami Bachorzem a Laskówką; płynie w kierunku południoworzachodnim i uchodzi śród wsi

Bachorza do potoku Złotnika czyli Szklarskie
go potoku.	Br. G.
Bachorz, wś, pow. brzozowski, z parafiami obu wyznań w miejscu, o 3 kil. od st. p. Dy-nów; dawniej B. był filią gr. kat. par. Harta, dziś jest parafią gr. kat. dek. birczańskiego z filią w Dynowie. Jest w B. szkoła 1-kla-sowa.
Bachorza, rozległa łąka błotnista, stanowiąca kiedyś dno jeziora czy też rzeki (w dokumencie z 1297 nosi miano fluvium w kod. dypl. Rzyszczew. IV - 142), która łączyła Gopło z Wisłą; poczyna się w W. Ks. Pozn. na północnym krańcu Gopła, w granicę królestwa wchodzi w pow. nieszawskim, pomiędzy wsiami: Kobielice i Bronisław i ciągnie się ku wschodowi z małym łukiem ku północy, pomiędzy wsiami: Sędzin, Krzywosądz, Kucz-kowo, Czołpin, Siniarzewo, Ujma, Słupy, Krotoszyn, Wysocinek i z a młynem Wolica na północ od Brześcia kujawskiego, łączy się z rzeką Zgłowiączką. B. niegdyś miała wielkie znaczenie handlowe, jako droga wodna między okolicami Gopła a Wisłą i Bałtykiem; żegluga na niej mogła jednak odbywać się tylko w czasie przyboru wiosennego. Błota te są prawdopodobnie pozostałością po jednej z odnóg, któ-remi Gopło łączyło się niegdyś z Wisłą. Dotąd jeszcze przez strumień Zgłowiński sięgają one koryta Wisły pod Włocławkiem. W 1836 r. z polecenia rządu wykopano kanał, lecz dla złej niwelacyi skutku nie osiągnięto. Dopiero 1858 właściciele sąsiedni spólnemi siłami wykopali, pod kierunkiem technika Tonna, kanał trzy mile długi, 6 st. szeroki a 10 głęboki, który osuszył do 4,000 morgów, i kosztował do 7,000 rs.
Bachorze, wś pryw., pow. konstantynow-ski, gm. i par. Huszlew.
Bachorze, niem. Bachorz, leśnictwo, pow. chojnicki, niedaleko Chojnic.
Bachorzec, Bachórzec, wieś, pow. przemyski, nad rzeką Sanem, tuż obok miasteczka Dubiecka, przy gościńcu rządowym, idącym z Przemyśla na Dubiecko, Dynów do Krosna. Obszar dworski posiada 405 m. ról ornych, 112 m. łąk i ogrodów, 95 m. pastwisk, 240 m. lasu. Włościanie posiadają: ról oornych 750 m., łąk i ogrodów 63 m., pastwisk 75 m. Ludności ma 990, z tego rz. kat. 930, resztę żydów; ma parafią łacińską w miejscu, należącą do dekanatu dynowskiego. Niegdyś nazywała się ta wieś Bachorzek. Niewiadomo kto i kiedy tę parafią założył i już w roku 1640 (w czasie wizytacyi Fryderyka Alembeka) nie było żadnego dokumentu pierwotnej fandacyi. Zdaje się jednak, że w wieku 16, W którym ta wieś należała do dóbr Dubiecko, straciła wszystkie swoje dokumenta w czasie napadu heretyków. W przywileju fundacyi misyo-

78

(Jąć.

Bać.

 

narzy w Dubiecku z roku 1741, czytamy mię
dzy świadkami: Jakób pleban w Bachórzcu.
Kościół drewniany, wystawiony w 1760 r.
kosztem Antoniego z Siecina Krasickiego, hra
biego cesarstwa rzymskiego i właściciela tej
włości, poświęcony w 1762 roku pod wezwa
niem św. Katarzyny. Wieś ta, chociaż w prze
myskim powiecie, należy już właściwie do zie
mi sanockiej, a mianowicie do tak zwanego sa-
nockiego Podola. Brzegi Sanu w tem miej
scu są wzgórzyste, z pięknemi widokami, opi-
sanemi tak pięknie przez Wincentego Pola
w "Senatorskiej zgodzie". Własność Edmun
da lir. Krasickiego.	B. R.
Itachorzec, potok, także Krzystanowa woda
zwany, wypływa we wschodniej stronie wsi
Bachorzca w pow. przemyskim w Gralicyi; po
krótkim biegu uchodzi pode dworem do poto
ku Cygańskiego, dopływa Sanu.	Br. O.
Bachorzew lub Baohorzewo, wś, pow. li-pnowski, gm. Chalin, par. Dobrzyń. W okolicy ciągną się pod Dobrzyń pokłady węgla brunatnego, którego eksploatacya miała być rozpoczętą w tych czasach.
Bachorzew, 1.) wieś, pow. pleszewski, 13 dm., 99 mk., 8 e w., 91 kat., 12 analf. 2.) B" wieś szl., pow. pleszewski, 2 miejsc.: B. i folwark Hilarowo, 2122 mórg. rozl., 12 dm., 155 mk., 34 ew., 121 kat., 31 analf., st. poczt. i koi. żel. Jarocin o 4 kil., gościniec o 3 kil. Niegdyś własność Baranowskich. M. St.
Bachorzyn i Baehorslca Wola, wś, pow. łaski, gm. i par. Buczek. W 1827 r. miały 18 domów i 204 mieszk.
Bachotek, według Kętrzyńskiego BochoteJc, dobra szLach., pow. brodnicki, niedaleko Brodnicy, par. Pokrzydowo.
Bachów, z przysiółkiem Stebnicą, wieś,
pow. przemyski, o pół mili od Babie, ludności
ma 1192, z tego 363 rz. kat., resztę gr. kat.
wyznania. Obszar dworski posiada gruntów
ornych 551 mórg., łąk i ogrodów 62 mórg.,
pastwisk 51 mórg., lasów 1035 mórg. Wło
ścianie posiadają ról ornych 1074 mórg., łąk
i ogrodów 116 m., pastwisk 129 mórg., lasu
111 mórg. Wieś ta należy do param' łaciń
skiej w Babicach, gr. kat. parafią ma w miej
scu. Własność Eustachego hrabiego Dębiń-
skiego. Posiada szkołę etatową jednoklasową.
Bachowice, wś, pow. wadowicki, o 4 kil.
od Zatora, ma 2292 n. a morgów rozl., 186
domów, 1092 dusz. parafia w Spytkowicach;
szkoła ludowa jednoklasową. B. leży w blizko-
ści Wisły, w glebie pszennej. Długosz o B.
wspomina w Lib. benef. I, 80.	M. M.
Bachowice,  niem. Bachwitz, wś,  pow. na-mysłowski,  par. kat.  Włochy, o 2 m. od Namysłowa.    W pobl.  podleśnictwo t. n. i młyn Hanuzowski. Bachtyn, wieś,  pow. uszycki,  dawniej sta-

rostwo  (r.  1782   płaciło   kwarty  2677  złp.
było w emfit. posiadaniu Drzewieckiego), wraz z wsiami: Bachtynki, Nowosiołka, Petry-many, Woronowce; dziś rządowa.
Bachtynka, rz., dopływ Werbowej (ob.), ujście pod Wierzbowcem.
Bachus albo Wanda, wśpryw.,pow. chełmski, gm. i par. Olchowiec.
Iłach wica, wś (według Echarda) w woj. podolskiem. Starostwo płaciło w XVIII w. 700 zł. kwarty i było w emfit. posiadaniu Aleksandrowicza.
Bachwita, ob. Bachowice.
Baciki Średnie, ob. Cieohanowiec.
Baciuty, wś nad Narwią, gm. Suraż, gub. grodzieńskiej.
Bacug, las w Tatrach, w obrębie gminy
Zakopanego w pow nowotarskim; rozlega się
poniżej turni Giewonta po stronie półno
cnej; ponad nim wznosi się żleb ku Małej Łące
zwany Warzęchą (ob.) Czyt. Dr. E. Janota.
"Przewodnik w wycieczkach."	Br. G.
Baczacki potok, wypływa w obrębie gmi
ny Niedzielisk w pow. przemyślańskim w Gra
licyi z dwóch żródłowisk w losistem wzgórzu
Kamienna góra (423 m.) zwanem, w tak zwa-
nem uboczu "Pod Pasieką." Płynie przez łąki
przeważnie na zachód, porusza młyn Baczacz
zwany, poczom przechodzi w obręb gminy
Chlebowic wielkich, gdzie po jednomilowym
biegu uchodzi do Świrza.	Br. G.
Baczę Mokre i Suche, oraz Zbrześnica, wsie szlach., pow. łomżyński, gm. i par. Pu-chały. Wspominane już w dokumencie z 1398 roku gniazdo Baczewskich. B. mokre miały w 1827 r. 20 dm., 146 mk. B. suche zaś 44 domy i 224 mieszk.
Baczka, część Banatu (ob.)
Baczka, wś, pow. brodzki, ma filią gr. kat. parafii Przewłoczna.
Baczka, potok, także Pokrowa i Radośławka w pow. brodzkim. Wypływa z wzgórz wznoszących się ponad Oleskiem z kilku źródłowisk. Najsilniejsze źródło, niegdyś tryszczące, znajdowało się przed zamkiem oleskim; spływało ono w błotnistą, moczarowatą nizinę, rozlegającą się po północno-zachodniej stronie miasteczka Oleska. Nizina ta czyli błonia te zwą się Pokrowa od dziesięciny pokrówne zwanej, t. j. od dziesiątej krowy, którą niegdyś Oleszczanie pasący swe bydło na tem pastwisku oddawać musieli do dworu. Temi błoniami wykopanem korytem płynie w kierunku północno-zachod-nim aż do granic Oleska z Brachówką, zabierając z sobą wody z okolicznych moczarów i błot. Od granicy Oleska p. n. Pokrowa płynie w kierunku bardziej na północ skierowanym, tworząc granicę wsi Juszkowic i Bra-ćhówki aż do stawu w Brachówce. Ze stawu wypływa na północ i w tym kierunku bieży

Bafl.

7(5

 

przez Brachówkę, Łabacz i miasteczko Soko-łówkę, gdzie dawniej zasilał znaczny staw, dziś w zaniedbaniu się znajdujący. Od pomły-niszcza Sokola zwraca się znowu na północny zachód i płynie odtąd dawnem korytem p. n. Baczka, zasilany licznemi potokami i strumykami, oraz wodami z okolicznych błot, które przepływa, rozdziela się w obrębie gminy Turza na dwa ramiona, które w przysiółku Baczce w obrębie gminy Turza nazad się łączą. We wsi Kasztelanie tworzy staw kasztelański, poczem zaraz poniżej staw toporowslci w obrębie miasta Toporowa. Na granicy tegoż miasta z Ohla-dowem tworzy trzeci mniejszy staw łętkowski zwany. Odtąd zmienia kierunek ku wschodowi i płynąc krętem i błotnistem korytem p. n. Radoślawki, odgranicza wsi Trójcę i Ni-wice i pod miastem Stanisławczykiem łączy się ze Styrem po pięciomilowym swoim biegu. G-łówniejsze dopływy tego potoku są od prawego brzegu Brachówka, Rosocha; od lewego zaś Stołpin, Berezówka i Ohladówka. Br. G.
Baczkan, także Buczków zwany, potok wobr.
gminy Petranki, w powiecie kałuskim w Ga-
licyi, wypływa z połoniny tejże nazwy i po
krótkim biegu w kierunku południowo-wschod-
nim uchodzi z lewego brzegu do koryta rzeczki
Bereźnicy, dopływu Łomnicy.	Br. G.
Baczki, 1). wś i folw., pow. węgrowski, gm. Lochów, par. Puchały, ogólny obrar 2825 mórg; w tem dworskich 2168 m., i 448 mieszk. W 1827 r. było 25 dm., 203 mieszk. Znajduje się tu odlewnia żelaza fryszerka i fabryka narzędzi rolniczych, cegielnia, tartak parowy; st. poczt, i st. dr. żel. Warsz. Petersb. w Ło-chowie. 2). B., wś i folw., pow. sokołowski, gm. Repki, par. Wyrozęby.
Baczki, przysiółek do Turzy (ob).
Baczków, wś i folw., pow. łukowski, gmina Mysłów, par. Zwoła; 1043 m. dworskiego gruntu (opuszczone u Zinberga).
Baczków, z przysiółkami Liski i Ryski, wś i dobra skarbowe, pow. bocheński, o 8 kil. od Bochni, w parafii rzym. katolickiej Mikłu-szowice.
Baczkowa, strumień w obrębie gminy Ja-
mielnicy, w powiecie stryj skim. Wypływa
z południowego stoku gór bezleśnych, tak zwa
nego działu Orawskiego, z kilku źródłowisk,
łączących się we wsi Jamielnicy. Spływając
w kierunku południowym z dość znacznych
wysoczyzn, głębokim parowem, opłuknje po
szarpane skały, poczem przechodzi w obręb
gminy Podhorodec i przybrawszy z lewego
brzegu dość silny potok Jamielnicę, ucho
dzi poniżej folwarku podhorodeckiego do Stryja
z lewego brzegu.	Br. G.
Baczkowice, ob. Buczkowice i Baćkowice,
Baczkuryn, wioska, pow. lipowiecki, nad rz. Kończą, wpadającą do Rosi, o 4 w, odległa

od m. Mon^styrzysk a o 6 wiorst od pocztowej
drogi z Humania do Hajsyna. Mieszk, prawosl.
904, katolików 30; razem 934. Cerkiew para
fialna i szkółka; ziemi 1296 dzies., pierwszo
rzędny czarnozicm. Własność Hulanickich. Za
rząd gminny i zarząd policyjny w m. Monasty-
rzyskach.	Kl. Przed.
Baczmanka, potok wypływający z silnego
źródła pod górą Rachowiecką, w obr. gminy
Soli, w pow. żywieckim, płynie głębokiemi
jarami w kierunku południowym i uchodzi
w przysiółku solskim, Baczmanem zwanym, do
rzeczki Słonnicy, dopływu Soły.	Br. G.
Baczmniiski potok, powstaje z kilku leśnych małych źródłowisk na południowym stoku góry Baczmańskiej, także Halą Boraczą zwanej (1144 m.), stanowiącej zachodnie ramię hali Lipowskiej (1324 m.) w obrębie gminy TJjsół w pow. żywieckim. Płynie przez las Żłatną zwany w kierunku południowym głębokiemi parowami i po krótkim biegu uchodzi w pobliżu leśniczówki w Złatnej z prawego brzegu do potoku Bystrego, dopływu Soły.
Baczów,   wieś  powiatu  przemyślańskiego,
0 6 kil.  od st. poczt.  Janczyn, ma  537  dusz,
z tego  526  gr.  kat.,   11   izraelitów.   Obszar
dworski  posiada gr. ornych 390 morgów,   łąk
1 ogrodów 63 mor., pastwisk 51 m.,  lasu 552.
Włościanie  posiadają ról ornych  606 morgów,
łąk i ogrodów 150 mórg,   pastwisk 56 m.;   gr.
kat. parafią  dek. narajowskiego   (z filią Podu-
silną:   wiernych  916) ma  w miejscu.   W tej
wsi  jest  szkoła  filialna 1-klasowa.    Wieś ta
loży w górach tak zwanych  przcmyślańskich,
o 3 mile na wschód od Przemyślan,  w okolicy
lesistej,  grunt ma wilgotny, klimat ostry;  za
kupiła ją od spadkobierców Michała Baworow-
skiego spółka Niemców, która grunta należące do
obszaru  dworskiego parceluje i częściami roz
przedaje.	B. E.
Baczówka, także Baczowski potok, wytry
ska na północnym stoku wzgórza Maliniskami
zwanego, w obr. gm. Baczowa, w pow. przc-
myślańskim. Płynie w kierunku północno-
zachodnim przez wieś Baczów a minąwszy do
mostwa baczowskie zwraca się nagle na zachód,
przechodzi w obręb gm. Dusanowa, w której
po dwumilowym biegu uchodzi z lewego brze
gu do Gniłej-Lipy. Dawniej tworzył ten po
tok kilka obszernych stawów rybnych, z któ
rych dziś tylko ślady pozostały. Istnieją bo
wiem w Baczowie trzy sadzawki i mały
młyn.	Br. G.
Baczyli, wś, pow. krakowski, o 10 kil. od st. p. Liszki, 1189 n. a. morgów rozl., 97 dm., 538 dusz; parafia w Budzowie; leży między górami, zdała od bitego gościńca; tartak wodny; ludność zajmuje się wyrobami z drzewa.
Baczyna, 1). wś, pow. wadowicki, par. rz. kat. Lanckorona, o 11 kil, od Lanckorony. 2).

80

B., wś, pow. Staremiasto, o 4 kil. od Starego-miasta, par. gr. kat. Torczynowice, a rz. kat. Staremiasto.
Baczyna, potok leśny, wypływający wBaczy-nie, przysiółku gminy Dzierżaniny w pow. brzeskim w Galicyi, rozłożonym w lesie także Baczyna. czyli Buczem zwanym. Płynie w kierunku wschodnim, i po krótkim biegu uchodzi z lewego brzegu doPaleśnicy, dopływu Dunajca.
Baczyński, 1.) potok, wypływający z źró-
dłowisk leśnych w obrębie gminy Baczyna
zwanej, w pow. staromiejskim. Nad potokiem
płynącym zrazu na wschód, potem na południe
rozsiadła się gmina baczyńska. Potok ten,
wspominany w dokumentach tyczących się tej
gminy, uchodzi z lewego brzegu do Dniestru,
po bardzo krótkim biegu. 2.) B., strumień,
dawniej Baniowski zwany, wypływa w półno
cnej stronie gminy Baczyna w pow. wadowi-
ckim w Galicyi, z baczyńskich wzgórz, płynie
na południe i uchodzi w Baczynie, od prawego
brzegu, do potoku Taleczki (ob.), dopływu
Skawy.	Br. G.
Baćkowice, inaczej Baczkowice, wś rządowa, donacya, pow. opatowski, gm. i par. t. n., leży na prawo od drogi z Opatowa do Łagowa, u południowego stoku pasma gór Śto-Krzyskich. Posiada kościół paraf, drewniany. B. należały dawniej do biskupstwa włocławskiego. W 15 w. istniała tu już parafia, filia Łagowa. (Lib. Ben. I 597, 8). W 1827 r. B. miały 32 domy, 283 miesz. Gmina B., pow. opatowski, s. gm. ok. I w m. Opatowie, st. p. w Łagowie, odl. od Opatowa 16 wiorst. Urząd gm. we wsi Wszachów, lud. 2258, rozległ. 5,372 m.; w tem ziemi dworskiej 1829 m. B. parafia dek. opatowskiego liczy 2370 dusz.
Btt«l, po niem. "kąpiel", wyraz wchodzący w skład wielu niemieckich nazw miejscowości, i w obrębie ziem słewiańskich położonych, które dotąd lub dawniej były miejscami ksjpielowemi, np. Karo-lowe wary "Karlsbad"; Swablowce "Schwefelbad".
Bad-Goczalkowitz, urzędowa nazwa stacyi dr. żel. (Prawego Brzegu Odry) z Dziedzic do Pszczyny, o 3 kil. od Dziedzic, o 5 kil. od Pszczyny, nad Wisłą, ob. Goczałkowice.
Badanów, niem. Badewitz lub Baenz, wś, pow. głupczyciu, o 5 kil. odGłupczyc, na płd., par. kat. dek. głupczyckiego, dobra prywatne.
Badautz. ob. Badowce.
Bademeuse), ob. Bożemyśle.
Badewitz, ob. Badanów.
Badów górny, B. Kłody, B. Mściska i B. Dańki, cztery wsie przyległe, pow. błoński, gm. Piekary, par. Mszczonów, o 2 w. od Mszczonowa. B. górny w 1827 r. miał 12 dm., 109 mieszk.; B. Kłody, 10 dm., 71 mk.; B. Mściska, 8 dm., 81 mk,, a B. Dańki 17 dm. i 98 mk.
Badowce, Badaute, wś, pow. Radowce, na

Bukowinie, o 2 kil. od Iladofaiec, W parafii greckiej nieunickiej Miloscheutz.
Badrzychowice, wś., pow. stopnicki, gm. Grotniki, par. Stróżyska, o 7 w. na północ od Korczyna. W 1827 r. liczyła 322 mieszk. i 38 domów (opuszczone u Zinberga).
Badzclówka, potok, wypływający w pół-nocno-zachodniej stronie gminy Niechobrza w pow. rzeszowskim. Płynie w kierunku wschodnio-północnym i po półmilowym biegu śród skąpych łąk niechoberskich, uchodzi z lewego brzegu do potoku Slotwinką (ob.) zwanego, dopływu Wisłoka.
BaechhoF, ross. Bechhof, łoi. Upes-Mujża, wś, pow. tukumski, gub. kurlandzka, między it. Friedrichshof dr. ż. mitawskiej i Frauen-bergiem, o 52 w. od Mitawy, st. p. Kilka innych wsi i folwarków w Kurlandyi nosi nazwę B.
Baenz, ob. Badanów.
Baehrenbof, ob. Radoszów.
Baehrisch, ob. SneUowiec.
Baerenberg, leśnictwo, pow. inowrocławski, ob. Wodzek Wielki.
Bacrenbruch, ob. Niedźwiedzie Bagno. Wiele wsi w Prusiech Wsch. nosi nazwę B. Porównaj Niedźwiad.
Baerenbusch, 1.) wś, pow. wągrowiecki; 12 dm.. 129 mk., 66 ew., 63 kat., 44 analf. 2.) B., folw, pow. wągrowiecki, ob. Pawiowa.
Baerenlug, ob. Kobus.
Bacrenthal, ob. Żuławy, pow. świecki.
Baerenwalde, Baerwalde, pow. człuchowski, ob. Mysia Dziura.
Baerenwinkel, nazwa kilku wsi w powiatach ostródzkim, rastemborskim, sztumskim i jańsborskim; o tej ostatniej ob. art. Niedźwiedzi Bóg.
Baerisch, ob. Snettowiec.
Baerkrug, pow. babimoski,  ob. Solec (Sflz).
Baersdorf, ob. Oolaszyn.
Baerwalde, nazwa kilku wsi i osad w powiatach labiawskim, rybackim, malborskim, świeckim. Także st. p. na Pomorzu, okr. reg. koszaliński, miasto przemysłowe, 2230 mk. Porównaj Baerenwalde i Berwald.
Bagatela, koi., pow. ostrowski, gm. Komo-rowo, zamieszkana przez izraelitów, osadzonych na gruntach wsi Wąsewo, staraniem dziedzica Komierowskiego, na niezmiernie korzystnych warunkach, z obowiązkiem starannego uprawiania roli; chat 18.
Bagatela, folw., pow. odolanowski, ma pałacyk, otoczony lasem, stanowi miłą samotnię, przerzyna go rzeczka Niedźwiadek. Należał do Bisrnackich, teraz Radziwiłłów. Por. Czekanów.
Bagdad, folw., pow. wyrzyski, ob. Glesno.
Bagenitza, pow. wejherowski, ob. Bagienica.
Baggen, pow. kwidzyński, ob. Bagno,

Bati.

81

 

Bagienica, 1.) niem. Bayenitza, folw., pow. wejherowski, pod Smażynem. 2.) B., niem. Bagnitz, wś, pow. tucholski, pod Gostocinem.
Bagienice, 1.) wś. szlach., pow. szczuczyń-ski, gm. i par. Białaszewo. 2.) B., lub Ba-gieńskie. wś. szlach., pow. szczuczyński, gm. i par. Grobowo. Gniazdo Bagieńskich (Herbarz Kapicy). 3.) B., wś szlach., pow. szczu-czyński, gm. i par. Lachowo. Wspominana w dokumencie z 1437 (Herbarz Kapicy). 4.) B., wś szlach., pow. kolneński, gm. Kubra, par. Romany. 5.) Ht.-Tryłogi, wś, nad rz. Orzyc, pow makowski, gm. i par. Krasnosiele. W 1827 r. miały 29 dm. i 225 mk. fi.) B. wielkie i B. garstki, wsie, pow. przasnyski, gm. Krzynowłoga wielka, par. Chorzelo. B. wielkie w 1827 miały 20 dm. i 139 mk. B. Ch.
Bagienice, wś, pow. dąbrowski, o 7 kil. od
Dąbrowy, par. Dąbrowa, 2701 u. a. morgów
rozl., 128 domów, 918 dusz, leży w okolicy
piaszczystej, niedaleko drogi krajowej z Tarno
wa do Szczucina.	M. M.
Bagienice, trzy wsie w pow. ządzborskim, niem. Bagnowen: 1.) Stare B., Alt-Bagnowcn, inaczej Bagnowo; 2.) Nowe B., inaczej Ko-pelewo i 3.) Małe B., inaczej Stawy.
Bagicnki, wś szlach., pow. mazowiecki, gm. Stelmachowo, par. Tykocin. Wspominana w 16 wieku (Gloger).
Bagieński, stare i nowe, dwie wsie w gub. grodź., dawniej ziemi bielskiej.
Bagieńskie, 1.) niem. Baginsken, lub Bagen-sken, wś, pow. jańsborski, pod Kumilskiem, inaczej Bagieusko. 2.) B., niem. Baginski, wś, pow. ostródzki. 3.) B., niem. Baginski, folw., pow. wystrucki.
Bagna lub Bagno, wś, pow. kolski, gm. i par. Lubotyń; kopalnia torfu.
Bagna, przysiółek do Wyinicy (ob.).
Bagna, kolonia, pow. obornicki, ob. Lipa (Lippe). 2.) B., olędry, pow. wągrowiecki, ob. Miloslaiuice.
Bagna, niem. Josephsberg lub Bagna, wś, pow. Chojnicki, pod Czerskiem.
Bagna, czyli Bahna, także Bahno zwany
potok w obrębie gminy Tureczek niźnich
W pow. Turka. Powstaje z kilku źródłowisk
w tejże gminie na granicy z Jabłonką-niżnią.
Zrazu płynie na południe, potem trzyma się ku
wschodowi, płynąc głębokiemi parowami, i u-
chodzi od lewego brzegu do potoku Spisanego,
dopływu Jabłonki.	Br. G.
Bagnita, wś, pow. Chojnicki, par. Pruszcz.
Baglliewko, niem. Koenigsdank, wś, pow. świecki, pod Pruszczem.
Bagniewo, wś, pow. świecki, par. Gruczno.
Bagmewo, wś, pow. świecki, w pobliżu Pruszcza.
Bagnitz, ob. Bagienica.
Bagno, 1.) folw.,  pow.  ezubiński,  ob, Ale-
Słownik Geograficzny. Zeszyt II.

1 ksandrowo. 2.) B., niem. BrucMorf, wieś, pow. 'babimoski; 2 miejsc.: 1) B.,; 2.) osada Peszla; 38 dm., 243 mk., 39 ów., 204 kat.; 71 analf.
Bagno, 1.) niem. Ludwigslnst, wś, pow. lubawski, pod Radomnem, należy do Częstkowa. 2.) B., niem. Baggen, wś, pow. kwidzyński, w pobliżu Rehhof. 3.) B., leśniczówka, ob. Brzezinki.
Bagnowo, niem. Bagnowen, ob. Bagienice.
Bagnowska wołka, niem. Bagnowen-wolka, wś, pow. ządzborski.
Bagny, wś, pow. sokolski, gub. grodź., o 36 w. od Sokółki, chat 49.
Bagow, przysiółek do Kamienia (ob.).
Bagowica, rz., lewy dopływ Dniestru, za
czyna się na granicy pow. uszyckiego, powy
żej wsi Beznoskowia, wpada do Dniestru około
wsi Jaruszki,	Dr. M.
Bagrowo, wieś, pow. środzki, 5 dm., 34
mk., wszyscy katol., 11 analf. Ma kościół
parafialny dekanatu średzkiego. Ks. franci
szkanie poznańscy, którym Andrzej Czacki,
dziedzic Bagrowa, r. 1702 puścił wieś wyder-
kiem, wystawili nowy kościół drewniany r.
1751 w miejsce dawnego, także z drzewa, pod
dawniejszym tytułem św. Katarzyny. Ko
ściół bagrowski oddany został pod zarząd ks.
franciszkanom już w XVII wieku przez dzie
dziców ówczesnych Dobiiiskich. W XV i XVI
wieku wieś należała do Bagrowskich. Domi
nium B. ma 1320 mórg. rozl., 13 dm., 131 mk.,
2 ew., 149 kat.; 72 analf.; stać. p. i koi. żel.
Środa o 7 kil., gościniec bity o 3 kil. (W art.
Babin mylnie "Bagnowo").	M. St.
Bahińska-Roztoka, potok wo brębie gminy Libochory. w pow. stryjskim. Wypływa z pasma lesistych wzgórz zwanych Magurą (963 m.), odgraniczających gminę Libochorę od gminy Kalny, z kilku małych źródłowisk, płynie głębokim parowem w kierunku północnym przez las Dankowiec i przybrawszy z lewego brzegu potok Polonistę (ob.), uchodzi w obrębie tej gminy z lewego brzegu do rzeki Syhla zwanej, wpadającej do Oporu, dopływu Stryja.
Bahłaj, ob. Bakłaj.
Bahna, potok w obrębie gminy Hołowska
w pow. Turka. Powstaje z kilku strumieni
wytryskujących z polan lesistego wzgórza
Bahna zwanego, obfitującego w pokłady rudy
żelaznej; przepływa w kierunku północno-
wschodnim wieś Hołowska, poczem nagle
zwraca się na południowy wschód, zabierając
liczne potoki leśne, tak z prawego brzegu spły
wające z wzgórz Bahny i Kiezery (922 m.),
jak z lewego spływające z wzgórza Kruhlą
zwanego (867 m.). Uchodzi do potoku Ry
bnika zubrzyckiego, dopływu Stryja. Por.
Bagna.	Br. G.
Bahnau, rz., do Fryszhafu wpada, przyjmuje rz. Jarft.

Śah.

§ali.

 

potok, w obrębie giń. ICosmacza, w pow. kossowskńn. Wypływa w półn. stronie na grań. tej gminy ze wsią Tekuczą, z cią-gnącycli się tamtędy ku wschodowi wzgórz karpackich, zwanych Kurstul, na wysokości 827 m. npm., spływa w kierunku wschodnim głębokim parowem przez pola Bahna, poczem nagle zwraca się na południe, opłukując zachodnie stoki wzgórza Bahncć (836 m.), a po złączeniu się z kilku innemi górskicmi strumieniami, między któremi z prawego brzogu znaczniejszym jest strumień Stryszora, uchodzi po trzyćwierćmilowym biegu z lewej strony do potoku Pistynki, dopływu Prutu. Na mapie Gali-cyi Kummersberga (Bl. 51), w dolnym swym biegu nosi ten potok nazwę Bannik, a na nowej mapie Galicyi (Special-Karte 12. C. XXXI) od źródeł do ujścia zwie się Bahneciem. Sr. G.
Unhno, przys. do Wólki Mazowicckiej(ob-).
BahllO, ob. Bagna i Wolosianlta mała.
Bahnykowaty, potok, także llyczka zwany, w obrębie gminy Libocliory w pow. dolińskim, wypływa w połud. stronie tej gminy na połud. zacli. stoku położystego wzgórza Bahna (920 m.) zwanego, a na północnym stoku wzgórza (Serednycia (954 m.); płynie głębokiemi parowami w kierunku przeważnie północnym, opływając zachodnio stoki Bahny i przybrawszy z prawego brzegu potoczek Dragulec. wpada po niespełna jednomilowym biegu do Syhly z lewego brzegu we wsi Libochorze. Br. Q.
Bahouka, potok górski, wypływa z pod
skalistego wierchu, zwanego Pustym Wier
chem (1358 m A wznoszącego się po nad pola
ną Bahonką (1339 m.), na północnym stoku
jego na wysokości 1191 m., w obrębie gminy
Wyszkowa w pow. dolińskim. Płynie dobra
mi Icśnemi w kierunku póhi.-wsch., opływa
jąc połud.-wsch. stoki wzgórz karpackich Der-
źnika (1290 m.) i Gurgulatu (1437 ni.) i po
trzyćwierciomilowym biegu uchodzi do Świcy
powyżej .Tosefi-stal. Ujścio togo potoku leży
704 m. npm. Na mapie Galicyi Kummcrsbcr-
ga nie ma tego potoku.	nr. G.
Balioński, potok, także B igna zwany, w o-
brębie gin. Wyszkowa w pow. dolińskim w Ga
licyi. Wypływa z pod samego głównego
grzbietu gór karpackich na granicy (ej/o wsi
z Węgrami, z połoniny Bagna zwanej; płynie
głębakiemi parowami w półwiono-wschodnim
kierunku i przybrawszy z prawego brzegu po
tok Kalinowiecki, uchodzi śród wsi Wyszko
wa z lewego brzegu do Mizuńki, dopływu
Świcy.	nr. G.
JBahowica, wś, pow. kamieniczki, gm. Wró-blowce, wraz ze słobódką Bahowicką  i .Tucugą Bahowicką,   ma   460   dusz  mez.   i 192 jedno-' dworców, na czynszu pieniężnym.    Ziemi 1035 ; dz., należy do rządu.    W tej wsi nadano  Bez-;

korniłowiczowi 229 dz. ziem! umywalnej. Isie-
gdyś dobra starościńskie.	Dr. M.
Bahowica, rz., ob. JSagowiua.
Bahremlorf, pow. chełmiński, ob. Niedźwiedź.
Bahrinestie, wś, pow. Sereth, na Bukowinie, z parafią grecką nieunicką. o 6 kil. od st. p. Czeropkowce.
Bahrymowce, Eahrynowce, wielka wś, pow.
lityriski, nad Zharcm, o 14 w. na zach. od Łi-
tyna; r. 1860, według Siemienowa, miała 2222
mk. obojej płci, 219 dm., należała do dóbr lir.
Kuszelewa, dziś Kanszyna, dusz męz. liczy
947, ziemi włość. 2939 dz., dworskiej wraz
z Majdanem Stanowym i Bawiną 2696 dzies.,
gorzelnia i niegdyś cukrownia. Piękne sady,
zwłaszcza śliwkowe.	Dr. M.
Balirymowicze, wś z cerkwią paraf., pow. mozyrski, na lewym brzegu rz. Prypeci, niedaleko ujścia do niej rz. Ptyczy, przy drodze nadrzecznej pomiędzy Kotkiewiczami i wsią Bie-siadką, o kilka wiorst poniżej Skryhałowa, w 2-im okręgu sądowym petrykowskim, i w 2-im stanie policyjnym petrykowskim. AL Jel.
Bahrynowcc, ob. Bahrymowce.
Bahuńka, potok górski, wytrysk u jacy śród
lasu jodłowego z błotnisk rozlegających się po
niżej polany Bahuńki albo Bahońki (1339 m.)
w stronie południowo-zachodniej gminy Wy
szkowa w pow. dolińskim. Płynie w zachód.-
połud. kierunku, zabierając mnóstwo mniej
szych strumyków, spływających z obu stron
do tegoż potoku i po półmilowym biegu ucho
dzi z prawego ^brzegu w Wyszkowie do Mi
zuńki, dopływu Świcy.	Br. G.
Bahwa, 1.) wś, pow. taraszczański, nad rz. Teterówką, wpadającą do Rosi, o 6 w. od m. Żaszkowa, mieszk. 084 prawosł. i 69 katol. Cerkiew paraf, we wsi Teterówce, o l wiorstę odległej; jest tu wprawdzie stara unicka kapl. lecz od czasu zniesienia unii na Ukrainie (1839 r.) zamknięta. B. pamiętna jest krwawa bitwą, stoczoną na jej polach dnia 20 stycz 1656 r. między wojskami Bohdana (Jhmiclnickiego a wodzami polskimi: Potockim H. W. K., Lauckorońskim IŁ P. K. i Ozarneckim woj. ruskim. Padło tu z obu sfron 15000 ludzi (Kochow.4:i, t. 2 str. 89. llmlowski, Jfist. liij. IV.). Kozacy nazwali Bahwińskiepola, "droży-polc" ("drożaf", drżeć, marznąć) od mas.sy zmarzniętych ludzi. Zarząd policyjny w Ko-szowalej, gminny w m. Żaszkowie. Por. Bah-iua, rzeka. 2.) B., wś, pow. zwinogrodzki, nad rz. Bahwą, "wpadająca do Tykicza, o 10 w. od IJyżanowki (jarmarki), a o 32 w. od Zwino-gródki. Mieszk. 1129, wyznania prawosł., cerkiew parafia!., szkółka i kapl. katolicka parafii Lisianka. Należała dawniej do Czarkow-skich, dziś do lir. Bierzyńskich; duża gorzelnia. Zarząd gminny w tejże wsi, zarząd policyjny

Bah.

Baj.

83

 

w" m. Koinibłotach. Kl. Przed. 3.) ,B.< wś, pow. humauski. ma kaplicę katolicką parafii Stawiszcze.
Bahwa, 1.) rz, lewy dopływ Tykicza ulior-skiego, ma źródło pod wsią t. n. w pow. hu-mańskiin; uchodzi do Tykicza z lewej strony, koło wsi Rusałówki. 2.) B., Sucha Bahwa, prądnik jarowy, który łączy się z drugim takim potokiem i we wsi Bahwie, w powiecie taraszczańskim, przyjmuje nazwisko Mokrej Bahwy lub Teterówki, która rozlewając w staw znaczny wo wsi Pobojaej, dalej już przybiera nazwisko Burtów i u wsi Ochmatowa wpada z lewej strony do Tykicza uliorskiego. Pamiętną jest ta rzeczka z powodu, że na polach jej przyległych u wsi Pobojnej i Ochmatowa w 1656 r. krwawą stoczył bitwę Bohdan Chmielnicki z wojskami rzplitej. To pole bitwy kozacy przezwali Drożypolem. 3.) B. ijniła, przeciek jarowy, poczynający się w jarach wsi Litwinówki, pow. taraszczański. Ujście jej do uliorskiego Tykicza z lewej strony, naprzeciw wsi Woronnego.
Baiersee, ob. Bajerze.
Baildonhuettc, pudlingarnia w pow. bytomskim, par. kat. Chorzów, o 9 kil. od Bytomia, tuż pod Dębem.
Bailicze,   wś,   pow.   Seret,   na Bukowinie,
0	3 kil. od Czerepkowiec, z parafią grecką nie-
unicką w miejscu.
Baiiigow, ob. Banków.
Baitkowen, ob. Bajtkowo.
Baj, potok wytryskujący w obrębie gminy
Brzeziny w pow. ropczyckim, w lesie Buczę
zwanym; płynie przez przysiółek brzeziński,
także Bajem zwany, w kierunku południowo-
wschodnim i po krótkim biegu uchodzi do po
toku Brzezinki, dopływu Wielopołki, wpa
dającej do Wisłoki.	Er. G.
Baja, m. na Węgrzech, hr. baczbodroskie, nad Dunajem, w najżyżniejszej stronie Baczki, 19000 mk., prowadzi znaczny handel zbożem
1	bydłem.
Bnjaschcsiie, wś, pow. Gurahumora, na Bukowinie, nad Mołdawą, na granicy Multau, o 12 kil. od st. p. Mazanestie, z parafią grecką nieunicką w miejscu.
Bajbuzka, rz., dopływ Tykicza Uliorskiego,
bierze swój początek na gruntach wsi Cybulo-
wa w powiecie lipowieckim. Wspominana
W akcie granicznym z r. 1637.	E. B.
Bajbuzowcc, Bajłmzówka, duża wś rządowa,
W pow. bałckim. gin. Sawrań, dusz męz. 511.
Ziemi 3024 dzies. Należała do hetmana Rze
wuskiego.	Dr. M.
Bajda, przysiółek do Nicgłowic (ob.).
Bajdar, ob. Bajdarsl-a dolina.
Bajdarska dolina, w płd. części Krymu, pow. jałcki, 16 w. dł., 8 do 10 w. szer., ze Wszech stron otoczona górami, z których mnó-

stwo strumieni do rz. Czarnej wpada. W do-łifiie tej leży 12 wiosek tatarskich, otoczonych gajami winorośli, orzecha, dębu, topoli. Największa z nich wś Bajdar, nad rz. t. n., o' 491 AV. na zachód od Jałty (Siemienow.)
Bajdy, wś, pow. jasielski,- o 6 kih od Jasła,: w par. rz. kat. Szebnie.
Baje, ob. Bałaje.
Bajerów, po węg. Bajor, wieś w hr. sza-ryskiem (Węg.), ma piękne łąki i pastwiska, obszerne lasy, kościół katol. par., 278 mk.
Bajerowce, po węg. Bajor-Yagas, wieś w hr. szaryskiem (Węg.), kościół paraf. gr. kat., obszerne lasy, 651 mk.
Bajerze, niem. Baiersee, wś rycerska, pow. chełmiński, par. Kijewo, niedaleko Zyglądu.
Bajewo, wś w pow. wicliskim, z kaplica katolicką parafii Wicliż.
Bajkowce, duża wieś, pow. lityiiski, dusz męz. 335, ziemi włość. 868 dz. Należy do klucza janowskicgo hr. Chołoniewskiego.
Bajkowce z przys. Połczok, dawniej Bay-
kowce, wś, pow. tarnopolski, o milę od Tarnopola,
niegdyś w pow. trembowelskim województwa
ruskiego; rozłożona w dość głębokim a waż
kim parowie, wzdłuż koryta rzeczki Chodo-
rówki. Po obu bokach koryta, w którem się
wieś B. rozsiadła, przeciągają z południa ku
północy, płaskowzgórza, tak zwane "Szczurowe
góry," które, szczególniej po stronie zachodniej,
dzieląc koryto wodne Chorodówki i Seretu,
wznoszą się do wysokości 1150 stóp nad po
wierzchnię morza. Po stronie wschodniej prze
ciąga w tym samym kierunku płaskowzgórze
zwane sabaszyckio, odd/ielająco również kory
to rzeczki "Gniłej" od "Chodorówki;" jest nie
co niższe, gdyż najwyższy szczyt w tem miej
scu dochodzi do 1116 stóp nad powierz, mo
rza. Przestrzeń tej gminy wynosi 2,127 mórg
austr., z togo obszar dworski posiada: roli ornej
583 mórg austr., łąk i ogrodów 161 m. a.,
pastwisk li, ogrodów 3 mórg austr. Las
jest przeważnie dębowy. Ludności ma ta
gmina 777 w 124 domach i 132 rodzinach;
z tych należą 450 do obrządku rzym. kat., 324
do obrząd. gr. kat., a 3 żydów. Cerkiew
gr. kat. w tem miejscu, pod wezwaniem św.
Paraskowii, drewniana, zbudowana według
wzorów dawniejszych, z trzema kopułami,
w wieku zeszłym przez ówczesnego właści
ciela Bajkowiec, Kazimierza Czołhańskiego,
który również w roku 1737 parafią przy niej
fundował. Do parafii gr. kat. B. dek. tarno-
polskiego należą także sąsiednie wsie: lluma-
nówka, Smykowce (filia) i Podsmykowce, li
czące razem 1145 dusz obrz. gr. kat. .Test tak
że w B. szkoła etatowa.	B. R.
Bajkówka, ob. Janów.
Baj maki Kobyle, wieś, czyli raczej przysiółek gminy Bołozynowa, należy do obszaru

84

Bak.

 

dworskiego w Soporowie, w powiecie brodz-kim, rozłożony po wscliodnio-południowej stronie gminy Bołozynowa, na granicy z miasteczkiem Sokołówką i wsią Brachówką; mieszkańców liczy 177, z tych 15 obrz. łac, 156 gr. kat. a 6 żydów.
Bajor,  ob. Bajerów.
Bajorajcie, wś rządowa, nad rz. Szeszupą, pow. władysławowski, gm. Leśnictwo, par. Władysławów. Na lewo od drogi z Wła-dysławowa do Szak, na samej granicy Prus.
Bajor-Yagas, ob. Sajerowce.
Bajory, niem. Bajohren, kilka wsi w Prusach wsch., głównie w pow. gierdawskim, niedaleko Nordenborka.
Bajrukowka, wś, pow. bracławski, 362
dusz męz., 759 dz. ziemi włość., 682 dz. ziemi
dworskiej, należała do Wołodkiewiczów, dziś
towarzystwa cukrowarnianego Stepanowiec-
kiego.	Dr. M.
Bajsarowo, st. p., pow. menzeliński, gubernia ufimska, między Menzelińskiem i Bir-skiem.
Bajtkowo, Bajtkowy, niem. Baitkmoen, wś, i dobra szlach., pow. ełcki, st. p., 180 mk.
BajtdKy, wś, pow. czerkaski, nad bezimienną rzeczką wpadającą do Rosi, o 7 wiorst od m. Moszen, mieszk. 1341: 29 katolików, 1306 prawosł. i 6 żydów. Cerkiew paraf, i szkółka. Należy do moszniańskiego majątku ks. Woron-cowa. "Wioska położona na wklęsłej równinie, sformowanej po osuszeniu błota, które niegdyś ciągnęło się aż poza Moszny, na przestrzeni 10 w. Ziemia nadzwyczaj urodzajna, z buj-nemi sianoźęciami po nad rzeką, 2047 dzies. rozległości. Bardzo piękny widok na Moszny i na pałac ks. Woroncowa. Mieszkańcy trudnią się latem rolnictwem a zimową porą handlem drzewnego węgla, który wożą do pogranicznej stepowej gubernii chersońskiej, do Mir-gorodu, Elizawetgradu i Mikołajewa.
liakaicha, płaskowzgórze, dawniej Bakasi-cha zwane, przeciągające ponad doliną Mz-borga nowego po południowej stronie przy granicy z Krogulcem i Kopczyńcami, w powiecie husiatyńskim, nieco lasem dębowym porosłe (Enc. Galicyi).
Bąkaj czuki, także Bdkujczalti, przysiółek W obrębie gminy Czernicy w pow. brodzkim, położony pod wzgórzem i lasem czernickim.
Bakalowa, pizysiołek miasteczka Pomo-rzan, w powiecie złoczowskim, położony po północno-zachodniej stronie tego miasteczka, przy granicy z miasteczkiem Dunajowem.
Bakałarzewo, znaczne niegdyś dobra z miasteczkiem, w pow. suwalskim położone; obecnie rozpadły się na kilka mniejszych majętności. B. osada miejska (miasteczko), pow. suwalski, gm. Wólka, należy do sądu gminnego okr. II w Filipowie. Odległa od Warszawy

275 w., od Suwałk 18 wiorst. Liczy obecnie
103 domy i 1554 mieszkańców, oddających się
przeważnie przemytnictwu; przeważna część
mieszkańców żydzi. Miasteczko założone było
w roku 1651 i stanowiło własność familii Ho-
raczków, obecnie należy do Jana Stegmana
i Brunona Karwowskiego. Ma kościół drew
niany pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła,
fundacyi ks. Korbielewicza, który to kościół
w roku 1771 wystawiony a w 1821 przez
marszałkową Ciemnołońską wyrestaurowany
został. W osadzie tej mieści się kancelarya
zarządu gminy Wólka oraz szkółka elemen
tarna, na utrzymanie której kassa gminna
udziela 80 rs. zapomogi rocznie, a składka
mieszkańców na ten sam cel wynosi rs. 20.
W B. jest także bożnica. Do osady należy
młyn wodny. B., parafia dekanatu suwalskie
go, liczy 8,410 wiernych.	B. Ch.
Bakałdyiiska przystań, nad Wołgą, właściwy port Kazania, o 4 wiorsty od tego miasta.
Bakaniszki, wś, pow. trocki.
Bakoniuk, wś i folw., pow. suwalski, gm. Koniecbór, o 9 wiorst od Suwałk, liczy: 33 domy, 122 mężczyzn i 141 kobiet, ogółem 263 mieszk. Folwark B. ma 3 domy i 24 mk. Mieści się tu zarząd gminy Koniecbór.
Bakczysaraj, Bachczysaraj, m. nadetatowe, pow. symferopolski gub. taurydzkiej, o 2 i pół wiorst od stacyi B. dr. żel. łozowsko-sewasto-polskiej, st. p., 10528 mieszk. Dawniej słynęło bogactwem i handlem. Pałac hanów, otaczające go łaźnie i wodotryski, są pamiątką świetności. Na cmentarzu blisko pałacu spoczywają zwłoki Mengli-Gireja i jego ojca, założycieli państwa Krymu, oraz innych hanów z domu Girejów. Mogiła z okrągłą kopułą, w guście wschodnim, zwana "Grobem Potoc-kiej," ma być zbudowaną przez Kerim-Gireja, dla wziętej w niewolę Polki, z domu Potockich, którą on nadzwyczajnie kochał. Podanie to obrał poeta rossyjski Aleksander Puszkin za przedmiot swego poematu: Fontanna w Bak-czysaraju, tłumaczonego na polski przez Adama Rogalskiego (Wilno, 1826 r.). W Sonetach krymskich Adam Mickiewicz wspomina także o Bakczysaraju. Kościołów ma B. prawosławnych 2, ormiański l, meczetów 22, karaickich domów modlitwy 2; domów murowanych 866, wodotrysków 65, fabryk i rękodzielni 25,
których główne wyrobów safianu. Czyt.
F. Liwonowa: "B. ijeho dostoprimieczatielnosti"
Moskwa 1874.	F. S.
Bakendorf (?), niem. Heidebruch, wś, pow. ądzborski, pod Mikołajkami.
Baki, st. poczt., pow. warnawiński, gubernia tostromska, między Siemienowem i Warna-winem.

Bak.

Bal,

85

 

Bakła, góra w Krymie, pow. Symferopol ski, znamienita z powodu wielu pieczar.
Bakłaj lub Bahlaj, wś, pow. proskurowski
214 dusz męz., 421 dz. ziemi włość., 357 dz
ziemi dworskiej; należy do sukcesorów Za
leskiego.	Dr. M.
Bakłanowo, wś, pow. porzecki, gub. smo leńska, nad jeż. Czystem, o 30 w. od Porzecza z wielką dystylarnią.
Bakocyn ,czyli Bakoezyn, folwark, w obrębie gminy Zurawna, w pow. żydaczowskim rozłożony na wznoszącem się po lewym brzegu Dniestru, dość wyniosłem wzgórzu bakocyń-skiem.
Bakończyce, mylnie Pdkończyce, przysiółek do Krównik, pow. przemyski, przy dr. żel przemysko-łupkowskiej, 232 mórg rozl., 46 mk B. powstały za Ludwika węgierskiego: około 1380 starosta węgierski w Przemyślu założył tu zwierzyniec, od madziarskiej nazwy którego poszedł wyraz B.
Bakońska równina, węg. Bakony, na zachodzie Węgier, 24 mil długa, 15 szeroka, a w niej las tegoż nazwiska, 12 mil dł., 5 m. szeroki.
Bakota, wś, pow. uszyciu, była miastem grodowem jeszcze wcześniej niż Kamieniec i miała jeden z najstarszych zamków na Podolu, zburzony przez Tatarów w 1240 r. Korya-towicze nadali ją Niemirzo w 1388 r. i odbudowali zamek. Jakiś czas należała do dóbr królewskich, następnie była starostwem; w 1774 władał nią Sadowski, później Weleżyński, dziś wś rządowa. Leży u zbiegu Rudki z Dniestrem. Tejże nazwy wś ma istnieć na Wołyniu i posiadać słynne jaskinie.
Bakowce, wś, pow. bobrecki, o 17 kil. od Bóbrki, o 4 kil. od st. poczt. Strzeliska Nowe, 1422 mórg rozl., 400 mk. Parafia gr. kat. dek. bóbreckiego z filiami Repechów, Lubesz-ka, Żabokruki, Trybuchówce: wiernych 1816. Bakowiecki, potok, wypływa na łąkach gminy Repechowa w pow._ bobreckim, zabrawszy z lewego brzegu potok Zabokrucki. płynący na południe, na granicy gminy Repechowa z Bakowcami, przechodzi w obręb gminy Ba-kowiec, zrazu płynie w kierunku południowo-wschodnim, a potem w południowo zachodnim, ustawicznie śród obszernych łąk moczarowa-tych, które niegdyś stanowić miały, według śladów dziś jeszcze istniejących, dno bardzo wielkiego jeziora. Przechodzi następnie w obręb gminy Kniesioła; tu przepływa przysiółek Oszustowice, gdzie dawniej istniał młyn nad tym potokiem, a zabrawszy wody potoku Ber-teszowskiego, przepływa środkiem wsi Kniesioła i łąk kniesiolskich, na granicy gmin Kniesioła, Oryszkowiec i Leszczyna zwraca się nagle na zachód, a przepłynąwszy gminę Orysz-kowce i tworząc w końcu granicę między gmi-

nami Oryszkowcami i Jatwięgami uchodzi po
półtoramilowym biegu do Boberki z lewego jej
brzegu.	Br. G.
Bakowszczyzua, wś, w północnej stronie
pow. borysowskiego, w gm. dokszyckiej,
w 4-tym okręgu sądowym (dokszyckim). Mu
siała kiedyś należeć do Baków, których poto
mek jezuita, autor pociesznych wierszy, po
sprzedaniu dóbr w Borysowskiem fundował
jezuitów w Błoniu (ob. Błoń).	AL Jel.
Baksza, wielka wś rządowa w powiecie bałckim, liczy dusz xręz. 628, ziemi 2701 dz. W 1816 r. majątek ten wraz z wsią Rossocho-watą nadany był na 12 lat generałowi Wiar-mitinowi. Dziś oddano Radcy Tajnemu Karolowi Warandzie 2291 dzies. Jest tu zarząd gminny.
Baksza, ob. Sielnice.
Bakszty, 1) gm. i wś, pow. oszmiański, liczy 475 dymów, 3473 włość. ob. pł. Zarząd gminny we wsi Bakszty. Gmina składa się z 3 okręgów wiejskich: Bakszty, Grabowo, Dzie-wiergi - liczy 52 wsi. 2). B., wś, pow. wi-lejskł, majętność dziedziczna rodziny Kowalew-skich, w odległości 12 w. od stacyi Usza na linii Libawa-Romny. Zawiera przestrzeni 800 dz., w tej ilości gruntów ornych 200 dz., łąk do 150 dz., pastwisk i nieużytków do 50 dz., 'asów sosnowych i zarośli 400 dz., gospodar-two trojpolowe, ziemia urodzajna, siana zbiera się około 9000 pudów; gorzelnia. 3). B., pow. wilejski, o kilka wiorst od Radoszkowicz, dziedzictwo rodziny Bohdanowiczów (Enc. Org. wymienia jedne z tych wsi jako miasto (?), nad 3erezyną, pod którcm 1794 r. zachodziły żywe utarczki).
Bakuła, wś rządowa, pow. przasnyski, gm.
par. Baranowo, nad n, Omulew, o 5 W. od Baranowa. W 1827 r. liczyła 19 dm. i 110 mieszk.; dziś 20 dm., 172 mórg. rozl!
Bakuna, przysiółek do wsi Oziresch (ob.).
Bakiiuy,   wś,  pow. sokolski,  gub.  grodź.,
21 w. od Sokółki, nad Lososną. B. były sta-ostwem, w 18 w. płaciły 346 złp. kwarty
były w emfit. posiadaniu Bułharyna.
Bal Potok, po węg. Bal-Patal-a, wieś w hr. izaryskiem (Węg.), 160 mk.
Bala, ob. Balia.
Balaklawa, ob. Bałaltława.
Balaiuutowen, ob. Bałamutowo.
Balasfalva, Blasendorf, ob. Blasz.
Balasincszty, wś, pow. chocimski, gnb. bo-arabska, nad rz. Welią, o 58 w. na płd.-wsch. )d Chocima; r. 1860 miała 293 mk., 61 dm.
Balassa-Gyarmath, ob. Bałaszowce.
Balas-Yagas, ob. Blażów.
Balaton-Ftired, ob. Szczawy blotnickie.
Balatschana, wś, pow. suczawski na Bu-towinie, o 7 kil. od Suczawy, z parafią grecką ieunicką w miejscu.

86

Bal.

Baf.

 

iłaiatyce, ob. Bokicice.
Ba!;<L, po nicm. Balltngen, wś, pow. olsztyński.
Balbinowo, albo Ssitekowo, wś, pow. drys-sieński. z kaplicą katolicką parafii przydruj-skicj.
Ilnlbiliowo, Baibinowo, st. dr. żel. dyhebur-sko-witobskiej, miedzy Georginowcm a Bałty-ncm, o 180 w. od Witebska.
Balcarzowice, nicm. Balzarzowitz, wś, pow. wielkostrzelocki, o mile od W. Strzelę, W par. k atol. Kotulin.
Balcery, wś, pow. radzymmuki, gin. Mię-dzyleś, par. Pod-stoli-ska. W 1827 r. miała 35 dom. i 233 mieszk.
Balceryszki, l.) wś, pow. trocki, dawniej własność ks. Ogińskicgo, o 4 w. od Żyżmor a o l'/,. od stać. dr. ź. Koszedary. K a gruntach tej wsi są kurhany, zapewne z czasów pamiętnej bitwy Litwinów z Krzyżakami nad Strawą, hlif-ko Żyżmor, w r. 1348. 2.) B., wś, p ów. trocki, parafia Jewijo. 3.) B., wś, pow. lidzki, niegdyś Putkamora własność, z papiernią,.
Bnlcis, jeż., pow. scjnoński, gm. Święto-Je-ziory, na wschód od jeż. Szławanta, od którego oddziela je ważki przesmyk, a na połd. od w»i Szławanty; brzegi lesiste, wysokie, obszar 50 mórg. Na karcie woj. topogr. (XIV-3) nosi mylną zapewne nazwę Balcza.
Bńlcituiy, wś, pow. trocki.
Balciuniszki, zaścianek, pow. trocki.
Bnlcza, ob. Jcziompa i Baletu.
Bnlczc, dwór. pryw., pow. rossieński, o 40 w. od Rossien.
Balczcwo, 1.) wieś szl., pow. inowrocławski; 3 miejsc.: 1) B., 2) folwark, 3) cegielnia, 2307 mórg. rozl., 8 dm., 148 mk.; 41 cw., 106 kat., 61 analf., stać. p. i koi. żel. Inowrocław o 8 kil., gość. o 2 kil. 2.) B., leśnictwo, pow. sznbiński, ob. Białczewin.
Baldau, ob. Bałdewo.
Baldeil, ob. Bałdy.
Baldenblirg, zwany też Białembork, Białobork,
Biafytlór (?), małe miasteczko na pograniczu Po
morza w p. Chojnickim, liczy mieszkańców 2181,
z pomiędzy których tylko 56 katolików. Ma
kościół katol., który jest filią do Eikfiru, i zbór
ewang. Przed reformacyą kościół tutejszy był
parafialny; proboszcz, oprócz dostatecznego upo
sażenia w miejscu, posiadał jeszcze całą wielką
wieś Bischofsthumb, którą mu zapisał w r.
1408 wielki mistrz krzyżacki Ulryk von Jun-
gingen. Później to wszystko zaginęło. Pro
testantyzm wzmocnił się tu bardzo w czasie
napadów szwedzkich. W r. 1645 po śmierci
proboszcza innowiercy nawet kościół i plebanią
spalili, żeby tylko większe mieć prawa. Kie-
dyby był założony Baldenburg, akta nie wspo
minają. St. p.	Kś. F.
Baldocz, ob. Baldowec.

Baldona, Baldoh.n, łotow. Baldonesmujża, wś, mko i dobra w Kurlandyi, w okr. bauskim. Parafia t. n. obejmuje ważniejsze wsie Thoran-dorf, Diinliof, Maerzendorf i i. Dolina na której leży. przerżniętą, jest strumieniem Kekati, wpadającym do Użwiny. Obywatel kurlandzki baron Koił' w końcu zeszłego wieku kazał go, własnym kosztom oczyścić, przekopać głębiej, i brzegi jogo wyłożyć granitem. Przy wielkiej drodze z Dynobnrga do "Rygi, w pobliskim le.sio, pobudowano domy do mieszkania i łazienki dla kilkuset chorych wygodne, oraz dom przeznaczony na bale i inne zabawy. Woda baldońaka jest czysta, bez żadnego koloru; powierzchnia jej niekiedy pokrywa się siarką. Po smaku i zapachu można poznać obecność siarki, ale ta w przeciągu dni kilku znika zupełnie, a w dobrze zatkniętych butelkach woda daje się przechowywać dwa i trzy tygodnie bez zepsucia. Źródło baldońskio nigdy nie zamarza; woda jego służy przeciwko glistom, tudzież działa skutecznie na przewód pokarmowy.
Baldow«'c,   po   węg.   JMdocz,  wieś  w hr. spiskiem (Węg.),   kościół katol. filialny, kąpiele obfitujące- w siarkę i wapno, 240 mk.   //. M. Baldrain, wś i koi., pow. kwidzyński,   niedaleko Kwidzynia.
Baląjkowo, okrąg wiejski w gm. Hińsk, pow. wileński, liczy nast. wsie: Naskańce, Strzały, Iludziszki, Małyniszki, Słoboda; zaśc.: Sąkołaby, Pohulanka.
Baleńszczyziia, inaczej Pusimniaze, fol., pow. kalwaryjski, gm. i par. Simno, wchodził dawniej w skład obszernych dóbr Simno, czyli Koleśniki.
Balcwko, ob. Balewo.
Balcwo, niem. Baulau: 1.) wś, pow. mal-borski, pod Grunowem. 2.) B., dwie wsie, B. i Balowko, pow. sztumski, pod Dzierzgoniem, par. Kraśnałąka.
Balga, wś kościelna, mko, włość, młyn w pow. ś^Yiętolnicjskim, na półwyspie hafn, starożytna Honeda, b. gród krzyżacki zbudowany 1239 r.; b. komturat, od którego 1419 zależało dziewięć wójtostw. Dziś st. p., 777 mieszk.
Balicn, także Borowa, potok w obr. gm. Ba
lic w pow. krakowskim. Wypływa ze źró-
dlisk leśnych koło leśniczówki i na północ od
folwarku halickiego, Borowcm zwanego, pły
nie środkiem wsi Balic w kierunku wschodnim
i po przeszło ćwierćmilowym biegu uchodzi po
za wsią śród łąk do lludawy z prawego jej
brzegu.	Br. G.
Balice, wś, pow. stopnicki, gm. Gnojno, par. Janua, na prawo ode drogi ze Stopnicy do Chmielnika, szkoła gminna. 1827 r. było tu 49 dm. i 342 mieszk.
Balice, z przysiółkami:   Werychów, Szczy-

Bal.

glieki  i Podkamycz, wś. w pow. krakowskim,
0	4 kil.   od Zabiorzowa   na południe,  ma 2312
n. a. morgów  rozl., 100 domów, 753 dusz, pa
rafia w Morawicy,  szkoła ludowa jodnoklaso-
wa, gorzelnia  i młyn   amerykański,  położenie
pagórkowate, z pięknym widokiem na Kraków.
Jan Bonar, obdarzony przez Zygmunta I staro
stwem rabszlyńskiom i oświccimskiem, założył
tu piękny pałac i ogród, który Jan Firloj woj.
krakowski i hetman w. koronny, odziedziczyw
szy   w   r.    1562    B.,   odnowił,    przyozdobił
1	przyjmował  tutaj wspaniałe  króla Henryka
Walozyusza w 1574 r.    Ztąd wjazd odbywała
Anna  llakuzka żona Zygmunta III.    Za pano-
waniu   Sasów   były   B.   w  ręku Szcmbeków,
później Sołtyków a obecnie   są własnością ro
dziny Homolaczów.	M. M.
llńiicc, dawniej Halicze, wieś i gmina w powiecie mościskini, niegdyś w ziemi przemyskiej wojów, ruskiego, llozłożona w powabnej pagórkowatej okolicy opodal od traktu wiedeńskiego, w odległości od 1'rzemyśla 2 '/,, mili, o (i kil. od st. p. Kzechynia, w par. rz. kat. Ilnl,.knv, par. gr. kat. w miejscu. Obszar gm. halickiej zajmuje według najmnyszych pomiarów 3674 mg. (lała miejscowość składa się /, kilka mniejszych odległych od siebie pojedynczych części, mających osobne nazwy: Chałupki. Halickie, Cegielnia, Kazimierz, Wójcie. Kozłowózczyzna i Szuszczyzna, z których dawniej każda część osobne stanowiła dziedzictwo.
Halicze podgórne, także małe, podleśne lub ?it>':ccztie, często /as Balice, lub mylnie Halicza górna zwano, wieś i gmina w pow. żydaczow-skim. 1'ołożona po prawym brzegu rzeki Świ-cy, przy ujściu do niej rzeki Tarzaniu, przy drodze powiatowej bclejowskiej; od poczty i r ar liii łac. w Sokołowie 7 kil., parafia gr. kat. dek. bolochowskiego (wiernych 706) i u-rząd gminny w miejscu. Mieszkańców liczy obecnie gmina 775; z tych są 26 obr. łac., 733 gr. kat. i 16 żydów.
Halicze podróżne, wieś, pow. żydaczow-ski, leży przy ujściu potoku Kukieł do rzeki Kwicy, dopływu Dniestru, od Żydaczowa na południe o 3 i pół mili, od Sokołowa o 3,7 kil. na wschód. B. mają par. gr. kat. dek. bole-chowskiego '/• filiami Kulatyczo i Sokołów: wiernych 1797. Przestrzeń: posiadłości wiek. ról ornych 263, łąk i ogród. 403,pastwisk 517, lasu 335; posiadłości mniej.: ról ornych 553, łąk i ogrodów 730, past. 292.
Baligród, Balihorod, mko, pow. Lisko, o 4 mile od Sanoka, nad rz. Hoczcwką, ma par. rz. kat. i gr. kat., tę ostatnią z filiami Bystre, i Sterżnica (Stężnica). Dekanat gr. kat. dyec. przemyskiej ma parafij 18: B., Bereska, Wetli-na, Wołkowyja, Gorzanka, Hoczow, Żernica, Zahoczewie, Kry we, Łopienka, Mchawa, Po-lańczyk, Kaby, Knurek, Terka, Cisną, Jabłon-

ki, Jaworzec. Wiernych 14906. St. poczt. Enc. Org. mniejsza mylnie nazywa B. miastom powiatowcm.
Ualiki, wś, nad rz. Pisną, pow. kolncński. gm. Rogienice, par. Nowogród.
Halin, wś, pow. rypiński, nad stawem, gm. Pręczki, 881 mórg. rozl., 19 dm, 217 mk.
Halin, z przyległ. Jankowico, pow. turecki, gm. Mewiesz, o 4 Aviorsty od liniej owa, na prawym brzegu rzeki Warty; składa się, z kilku oddzielnych folwarków, 2-3 włókowych, i kilkunastu nmiojszycu powstałych przez roz-kolonizowanie około 1860 r. Położenie bardzo korzystne, grunta pszenne, łąki nadrzeczne wyborne i oblile, stąd też inwentarze dobre
zamożność wyjątkowa. Budynki porządne, domy mieszkalno okolono ogrodami owocowo-mi. Zamożność sprowadziła tu ośwatę i umo-ralnieuie. Włóka ziemi warta tu do 4000 rw., ogólny obszar wynosi 1500 m. B. należał daw-wniej do Walońskich a następnie do Giorał-towskieh, którzy go ruzkolonizowali. W. S.
Dnlili, 1). lub jfjaliiM, mko nad rz. Mukszą, pow. kamieniecki, o 20 w. od Kamieńca, ludności 825. Zygmunt I, wy nagradzaj ąc męztwo rotmistrza Sieniawskiogo w bitwie pod Ober-tynem, darował mu wś. Balinę w 1531 r., która wkrótce przemianowana została na miasto. Tu odbywał się zwykło zbrojny popis szlachty całego województwa. Wróciwszy do rąk kró-.cwskich, składała starostwo, przynoszące do-ihodu 12,296 zł. (lustracya 1765 r.) Do starostwa oprócz miasta należy przedmieście Majdan, Wołoszczyzna i przysiółek Cyganówka. W kilka lat potem dobra te stały się własnością Stadnicldch a następnie Dwornickich. I'\iu-styn Dwernicki otrzymał w 1782 przywilej Donawiający dawniejsze jarmarki. Od l)wer-nickich przeszło do Bohuszów, dziś Sadowskich. W B. mieszczą się utajnię cesarskie. JJo Ka-dowskich należy 1844 clz. ziemi używ. i 78 nieużytków; do Trzecieskich 285 dz., Jawor-skich 187 dz., Mansurowa 265, Haupta 27. Ziemi włość. 1251 dz. Jest tu cerkiew murowana, 8 sklepów, 16 rzemieślników. 2). B,, wś, pow. lityński, dusz męz. 318; ziemi włościańskiej 477 dzies. Należała do starostwa lityńskiego, dziś rządowa. 3). B., pow. dry-sioński; z kaplicą katolicką parafii rosickiej.
Halin, z przysiółkami: Cezarówką, Koźmi-
nem i Krudziejówką, wś, pow. chrzanowski,
ma 2627 morgów rozl., 223 domów, 1263 dusz,
parafia w Kościelcu szląskim, szkoła ludowa
jednoklasowa, leży w blizkości kolei żelaznej
Cesarza Ferdynanda i gościńca do Mysłowic,
w okolicy znajdują się kopalnio żelaza i gal-
manu.	M. M.
Halinka, wś, pow. augustowski, gm. Szta-bin, par. Krasnybór. Do B. należy leśnictwo balińskie, gub. suwalska, pow. augustowski,

88

Bat.

Bal.

 

które dzieli się na trzy straże: Żyliny, Balinka, Rudawka.
Balingródek, Balinogródcl; małe miasteczko
w powiecie święciańskim, gubornii wileńskiej,
o 5 mil od Wilna ku północy, położone na le
wym brzegu Wilii, o 424 w. od jej źródeł.
Ignacy Baliński, marszałek powiatu wileńskie
go, chcąc ożywić ruchem przemysłowym
ustronne położenie majętności swojej Punżan,
zaczął zgromadzać około r. 1822 ludność rze
mieślniczą w osadzie Bagieliszki, której dał
nazwisko rodu swego Balinogródek. W no-
wem miasteczku wymurował kościół filialny
(filia parafii Korkożyszki), dziś nieistniejący,
pod tytułem Opatrzności Boskiej, należycie go
opatrzył, i kilkadziesiąt domów zbudował.
Rzemieślnicy i przekupnie prędko zaludniali to
miejsce, które od czasu do czasu ożywiało się
przybywaniem różnych pobożnych na uroczy
stości kościelne i wieśniaków na targi. W ko
ściele spoczywały zwłoki ojca fundatora, także
Ignacego Balinskiego, ostatniego wice-marszał-
ka trybunału głównego litewskiego, znanego
z prawości męża na całej Litwie.	M. B.
I$a!ino, domin,, pow. inowrocławski; 564 m. rozl., 4 dm.; 68 mk.; 9 ew., 59 kat.; 42 analf.
Daliiice z przysiółkiem Trofanówką, wieś, pow. kołomyjski, o 4 kil. od miasteczka Gwoź-dźca, obszar dworski posiada: ról ornych 490 mórg, łąk i ogród 11 m., past. 13, lasu 81 m.a.; włościanie posiadają ról ornych 2329 m. a., łąk i ogrodów 92 m., pastwisk 158, lasu 7 m. Ludność wynosiła przy ostatnim spisie (w 1870 roku) 1364 głów, z tych rz. kat. 21, gr. kat 1312, ormiańsko kat. 6, izraelitów 25. Gr. kat. parafia w miejscu, należy do dekanatu koło-myjskiego (wiernych 2532); rzym. kat. parafia należy do Gwoźdźca, posiada szkołę etatową l-klasoAvą i kasę pożyczkową. Włościanie trudnią się rolnictwem i chowem bydła. Właściciel Jakób do Hasso Agopsowicz.
Baliiiska-słobódka, wś, pow. kamieniocki,
przy trakcie prowadzącym do Kamieńca, 240 dz.
ziemi włość., 415 dz. ziemi dworskiej, należy
do Janowicza.	Dr. M.
Ijaliiiski, strumyk, wypływa w obrębie gminy Balina, w pow. chrzanowskim, z błotnisk i przepływa wieś środkiem ku południowi, poczem zrasza łąki, łączy kilka małych stawów i wpada na granicy z Luszowicami do potoku Luszówleą zwanego, dopływu Chechła. J3r. G.
Baikoutz, ob. Laudon-Falva.
Balków, folw. i kolonia, pow. łęczycki, gm. t. n., par. Gieczno, folw. morgów 782, dymów 7, kolonia morgów 873, dymów 59; posiada urząd gminny, odl. od Łęczycy 14 w., od Piątku 8 w. W 1827 r. B. liczył 37 dm. i 294 mieszk. B. gmina, ma s. gm. i st. poczt, w osadzie Piątek o 8 w.; ludności 4158, rozległości 11,301 moi-. Posiadłości większych li-

czy 13, przy rozległości tychże 7154 morgów. 3sad włościańskich w gminie 472, zajmują 4147 morgów. Szkółka jedna we wsi Gaju.
zakładów fabrycznych istnieje tu cegielnia,
iorfiarnia i 4 wiatraki.	B. Ch.
Balkuny, wś rządowa, pow. kalwaryjski, gm. t. n., par. Mirosław, od Suwałk odl. 73 w., od Kalwaryi 44 w. W 1827 r. liczyła 17 dm. i 158 mieszk. B. gm., lud. 4382, rozległości 15408 mor., sąd gm. okr. IV w osadzie Olita, st. poczt. Simno. W gm. gorzelnia, tartak i szkoła początkowa. W skład gm. wchodzą: Arciszkany, Balkuny, Cyganowo, Dobkiszki, Dyrwany, Gudele, Hałaburdziszki, Iwankowo wś i fol., Jackowo. Kasperowszczyzna, Knicie-niszki, Kurnany, Łowikintanki, Łowikintany, Łukiniany, Łysa-góra, Manczuny, Marynka, Niunka, Oniszki, Pasznia. Potrakiel, Romejki, Sopociszki, Szypulszczyzna, Trakiel, Warda, Woronogóry, Woronowsko, Zniszki i Zyrany.
Balia v. Bala, nazwa obszernego terytoryum
W pow. augustowskim, które z czasem rozdzie
liło się na kilka odrębnych posiadłości z od-
dziolnemi nazwami, 1). B. wielka, folw. w gm.
t. n., par. Tcolin, odl. od Suwałk 72 w., od
Augustowa 56 w. Znajduje się tu stary dwór,
wystawiony przez Antoniego Dziekońskiego
podskarbiego litewskiego, w połowie XVIII
wieku, i urządzony z wielkim przepychem. By
wał w nim Stanisław August na polowaniach.
B. gmina, lud. 4450, rozległości 22042 mórg,
s. gm. okr. III i st. poczt, w osadzie Sopoćkinie,
o 11 w.; w skład gminy wchodzą: Balla-ko-
ścielna, B.-Kownacka, B.-solna wś i folw, B.-
sncha, Bessaraby, Bereżany, Bieliczany, Biało-
błoto, Dobrowola, Eustachowo, Hoża, Jatweź
wś i folw., Kapłanowcc, Kiełbaski, Kodziowce,
Kowniany, Linki, Lojki, Mańkowce, Michało-
wo, Plebańskie, Płaskowce A., Płaskowce Łow-
cewicza, Płaskowce Szymborskiego, Popow-
skie, Sambory, Skowronki, Skryniki, Sylwa-
nowce, Świack-górny, Tatarszczyzna, Ulkow-
ce, Wandzin, Wassaraby wś i folw., Wasile-
wiczc, Wójtowa wś i folw. (Wołowieżowce),
Zabreczany i Zagorany. 2). B. Kościelna,
folw. i wś, 284 mk., 41 dm., b. par. unicka dek.
augustowskiego. 3). B. Kownacka, wś i folw.
Dobra te położone na obu brzegach Niemna na
leżały w zeszłym stuleciu do ks. Franciszka
Ogińskiego, kuchmistrza W. ks. Lit. W 1819
ks. Kleofas Ogiński sprzedał ich część z tej
strony Niemna położoną, która odtąd osobną
stanowi posiadłość. 4). B. Sucha, wś i folw. Do
bra to w zeszłem stuleciu należały do zakonu
jezuitów - a po skasowaniu jego, na mocy
przywileju z dnia 20 grudnia 1788 r. nadane
zostały Antoniemu hr. Wołłowiczowi senato
rowi na prawie emńteutycznem; późniejsi po
siadacze' nabyli je od skarbu na zupełną wła
sność.	B. Ch.

Bal.

Bal.

89

 

Ballail, inaczej Sfatin, ob. Balowo.
Balie, wś i folw., pow. karraryjski, gmina Kisną Wielka, par. Łoździeje.
Ballgarden i Ballgardchlen, dwie wsie, pow. tylżycki, pod Tylżą.
Ballhof, folw. dóbr Mały Paniów w pow. bytomskim, 1839 założony.
Ballicneii lub Domeiken (niein.), AVŚ, pow. gąbiński, st. p. Mebudssen.
Ballingcn, ob. Baląg.
Ballowken, ob. Bałówki.
Ballrau, ob. Przeczno.
Ballupoehnen, kilka wsi w Prusiech Wsch., w pow. gołąbskim (B. inaczej Praohersdorf), pilkaleńskim. darkiańskim (inaczej Gaidssen) i ragneckim (inaczej Karczauningk«n).
Balmsdorf, ob. Harykowce.
Balnica, wś, pow. Lisko, o 6 kil. od st. p. Wola Michowa, w parafii gr. katol. Maniów.
Balniczka, potok, także Balnickim zwany,
w obrębie gminy Balnicy w Galicyi. Wypły
wa pod grzbietem Beskidu lesistego, na samej
granicy Galtcyi z Węgrami, na polanie Bubnin
zwanej, płynie w kierunku północnym przez
wieś Balnicę, przybierając liczne potoki gór
skie, spływające z Beskidu, tak od wschodu,
jak zachodu, i po 3/4 milowym biegu uchodzi
w obrębie gminy Maniowa z lewego brzegu do
potoku Osławy.	Br. O.
Kainów, wś, pow. dzisieńslu. Była tu kaplica katolicka, par. Hermanowicze.
Baliiowice, niem. Belsmdorf, wś w pow. namysłowskim, o 2 w. od Namysłowa, filia katolickiej parafii Krzyżowniki; owczarnia zarodowa.
Balogfalva, st. dr. żel. z Mlek do Misz-kowca na Węgrzech.
Iłalschaii, ob. Bcdczewo.
Balschkehmeil, Baltzkehmen (niem.), wś, pow. darkiański, w pobliżu Darkian.
lialse, dwór pryw. w pow. szawelskim, nad Wyrwitą, o 50 w. od Szawel.
Balszyn, niem. Bahchin, wś, pow. szyło-karczemski, w pobliżu st. poczt. Kalningken.
Baltadohneti, inaczej EymenisMen (niem.), wś, pow. pilkaleński, w pobliżu st. poczt. Kraupischken.
Baltikallen (niem.), wś, pow. kłajpedzki, niedaleko Kłajpedy.
Baltin, przysiółek do Seletina (ob.).
Baltinosa, przysiółek do wsi Kapu-Ko-drolui (ob.).
Baltrischken (niem.), wś, pow. ragnecki, niedaleko st. p. Wischwill.
Baltmschateil, Baltruscheiten, BaltrmcJie-len, Baltrusohen, Baltruschkehmen, Haltrupoehnen, niemieckie nazwy wielu wsi w pow. ragneckim, pilkaleńskim i nizinowym.
Bałtycki port (po niemiecku Ealtische-port), do r. 1762 zwany Rogerwick, miasto portowe

w gub. estońskiej, pow. harieńskim, o 368 w. koleją "bałtycką" od Petersburga, nad zatoką Rogerwick. Zamierzono urządzić tu port wojenny, jako mogący mieścić znaczną flotę, ale z powodu, że północna jego część zupełnie jest otwarta od strony morza, zaniechano togo zamiaru. Okręty, idące z Messyny z owocami krajów południowych, starają się jak najwcześniej zawinąć do tego portu; wyładowują tu swój towar, który wysyła się do Rewia i Petersburga lądem. Oprócz takich okrętów, inne nie nawiedzają Bałtyckiego portu, z powodu bliskości Rewia i braku powrotnych ładunków. Liczy się się tu mieszkańców 3159, st. p. Z B. do Rewia 45 wiorst.
Bałtyckie morze, Baltyk, (od łotewskiego słowa bałtos, biały, z powodu barwy niektórych jego brzegów, pokrytych białym wapiennym kamieniem), po niemiecku zwane Ostsee, to jest morze wschodnie; zwane dawniej wendz-kiem lub sarmackiem, wielka zatoka morza niemieckiego, oblewająca brzegi północno-zacho-dniej części Rossyi, wschodniej Szwecyi i Danii, i północnej części Prus. Przypuszczają, że. już Fenicyanie nawiedzali te brzegi, zakupując tu bursztyn; ale rzecz ta nie jest udowodniona. Rzymianie rzeczywiście docierali brzegów morza bałtyckiego, nazywając je Kodań-ską zatoką (Sinus Codanus). Potem rozmaite narody zamieszkiwały pałudniowe brzegi tego morza; najpotężniejsi z nich byli Wendowio, naród słowiański, i od nich morze bałtyckie nazywano wendzkiem albo wendyjskiem. Wpół-nocnej i północno-wschodniej jego stronie mieszkali Finnowie, w zachodniej Gotowie i inne narody germańsko-skandynawskie, całe zaś pomorze bałtyckie od Wisły do Elby czyli Laby zamieszkiwały słowiańskie plemiona rozmaitych nazwisk. Miasta hanzeatyckie, powstałe ze słowiańskich, jak Lubeka, Brema, Hamburg, nabrały pewnego znaczenia na morzu baltyckiem od połowy XIII wieku; Polska za czasów Bolesława Chrobrego już panowała na tem morzu od Gdańska do Kamina. Przed pierwszym podziałem Polski, Bałtyk oblewał jej prowincye: Pomorze książęce, województwo pomorskie, powiat gdański, województwo mal-borskie, biskupstwo warmińskie. Prusy książęce, część Żmujdzi, Inflanty i Kurlandyą. Traktatem nysztadzkim w r. 1721 Rossya zyskała na Szwecyi cały brzeg morza bałtyckiego od Wyborga do Rygi. Przyłączenie Kur-landyi w r. 1795 i Pinlandyi 1743 i 1809 r. rozciągnęło panowanie Rossyi nad wschodnim brzegiem morza bałtyckiego od Torneo do Po-łągi. Zachodni brzeg jego należy obecnie do Szwecyi i Danii, południowy do Prus; ostatnie krańce bałtyckiego morza, z zatokami jego, są: na północ Torneo (60° 51' półn. szer.), na południe Szczecin (53° 30' szerokości północnej), na

90

Bał.

R*ł.

 

wschód Petersburg   (30°   20'   wschód,   dług.; na   zachód   Flonsburg   (!)u 30' wschód,   dług Mor/c   bałtyckie   rozciąga   się przeto   według południka  na   185 mil niemieckich.    Powierz chnia  jego   zajmuje przeszło 6,000 mil niemio ckicli   kwadratowych,   z   których   więcej   ni: trzecia część przypada na zatoki botuieką,   fińską   i  ryską.    Zatoka   botnicka  rozciąga   się między Finlandyą, i iSzwecyą, od wyspAlandz-kich do Torneo, na 100 mil niemieckich długości.    Fińska zatoka   wciska   się. między granitowe   brzegi   Finlandyi i Estonii, z częścią gu-bcrnii  petersburskiej,  i rozciąga sio. od wyspy Dago,   na  wschód,   do Petersburga, na 60 ml niemieckich  długość,!; na całej swej przestrzeni pokryta   mnóstr/om   mielizn   i   innych  miejsc niebezpiecznych.     .Najmniejsza   jej    szerokość naprzeciw  Rewia  wynosi   5 mil,   największa miedzy  Wyborgiom   i Narwą, do 20 mil.    Zatoka ryska zachodzi   ku   połuduio-wschodowi miedzy   Kurlandyą   i wyspą  Oesel, i dalej   na północ  oblewa   brzegi   Iniłant.    Oprócz   tych trzech   wielkich   z.itok są  jeszcze   na połudn. brzegu  morza   bałtyckiego:   zatoka    gdańska, albo    pruska,    szczecińska  i    lubecka,    przy miastach    tegoż   nazwiska.    Także   dAvio   zatoki:   Kurisch-haff   pod   Memlem,    i   Frisch-haff, pod Piławn,   oddzielono od morza   mierzejami,  czyli wązkiemi klinami ziemi;  wodę mają słodką.,   głębokości w pierwszej 20,   w drugiej 15 sążni.    Zatoki łączące  morze bałtyckie z Kattegatem są: Sund, Bcłt wielki, Bołt mały. Snnd  przedziela   wyspę   duńską Zeolandyą od Hzwecyi, ma 12 mil niemieckich długości, przy rozmaitej szerokości, najmniejszej pół mili.   Corocznie  przechodzi  przez Hund 12 do 13 tysięcy  statków.    Głębokość jego  4  do 12 sążni. Wielki Bołt rozciąga się między wyspami duń-skieiui  Laaland   i   Zeclandyą   od   wschodniej, a  Langeland   i   Fionią   od  zachodniej strony; długość jego 25,   szerokość od l do 4 mil, głębokość  4V3   do 7  sążni.    Mały Bełt oddziela wy.-;rę  Fionią od półwyspu Jutlandyi; ma długości 30, szerokości '/, do 2 '/3  mil,   głębokości od   4   do 19 sążni.    Statki przechodzą częściej ttundem   niżeli Bełfcami;  przytem w Bełtach są porty  mające  tylko 16 stóp głębokości, co dla okrętów   wojennych    nic   jest   dostatecznom. Wszystkie  to   zatoki   opatrzone są dla bezpieczeństwa  żeglarzy   rozmaitcmi   znakami.    Na morzu  baltyckiem  znajduje   się bardzo wiele wysp,   zwłaszcza   przy  brzegach   Finlandyi, gdzie  z   powodu  mnóstwa  kamieni   i mielizn tworzą tak zwane schery,   labirynt bardzo niebezpieczny dla okrętów. Najznaczniejsza z nich gruppa  wysp   Aland.    W środku   zatoki fińskiej   leży wyniosła  wyspa Hochland,   dająca się widzieć żeglarzowi w odległości mil 10. Zatoka ryska  ma  tylko jedno wyspę Runo,   zamieszkaną  w największej   części przez   Szwe-

dów,  chociaż  około lat 140 należy do Eossyi. Właściwie  na   baltyckiem morzu leżą wyspy: 1) Rossyjskie:   Dago i Worms, należące do gu-bernii   estońskiej.    Wyspa   Oesel,   z  miastem Arensburg,   i   wyspa  Mon,   składają   powiat arensburski gubernii   inflanckiej.    2) Szwedzkie: Gottland,   największa   na   baltyckiem morzu, prawie na samym środku jego, ma   16 mil długości  i 6 szerokości; główne jej miasto Wi-sby,    słynne    było   między   hanzeatyckicmi. Ooland  rozciąga   się. na 19 mil  wzdjfuż brzegu prowincyi   szwedzkiej   Bmaland.   od  której ją. przedziela zatoka  kolmarska.    3) Duńskie wyspy leżą w pohidniowo-zachodnim kącie morza bałtyckiego między Sundem i Bcłiami,   a mianowicie:   Zcelaudya.   Fionia,   Laaland, Lange-and,   Falster,   Moeu   i   t. d.    Oddzielnie leży wyspa  Bornholm,   obwodu mil 15;   na krańcu -,j północnym   wznosi  się   latarnia morska, na 280 stóp nad powierzchnia wód.    Główne Ava-•owno  miasto  Roune z portem na południowo-«achodnim  krańcu wyspy:   O półpiętej mili od iJoruholnm podnoszą się z dna morskiego skaty "Irdholmar; iia jednej z nich twierdza Olirislian-;'ooi'.    4) Pruskie wyspy: starosłowiańska Ru-gia   czyli Rań (iliigen),   naprzeciw Wtralsundu; jłówne tu miasto Bergen;   w  północnej stronie \rkona,   z  latarnią   morską.    Wyspy Usedom Wolin   h:żą   w  zatoce szczecińskiej,   oddzie-one   są   od   brzegów   zatokami   Swinemundo .Uewenau.    IN a   wyspie Usedom sławny port Swinemiinde, a na Wolinie znajdowało się zna-comite    miasto    słowiańskie   Winota.     Trzy ivspomniono  wyspy właściwie  należą  do Po-ueranii pruskiej.    Morze bałtyckie   przyjmuje ,v łono swoje mnóstwo rzek, płynących od pół-locy   ze   skandynawskiego   pasma   gór,    od wschodu   z  płaskiej   wyniosłości, od południa gór karpackich; wpada do tego morza ogółem 150 rzek.    Znaczniejsze z nich są: 1) w Szwe-yi:   rzeka  Motała,   odpływ   jeziora  Wetter, svpada  pod  Nordkoping;   Dał-Elf, największa zeka w Szwccyi, ma ujście pod Ilcile; Torneo, lograniczna z Rossyą,   wpada do krańca odno-i botnickiej;   przy ujściu  jej znajdują się kon-hy z drobnemi perłami.    2) w Rossyi: Kumeo, ivpada  do odnogi botnickiej   pod  Bjorncborg: •iiiinen   od   odnogi  fińskiej   pod   llochensalm, tóra od roku 1743 do 1809 stanowiła granicę lossyi;   Newa:   do odnogi fińskiej pod Pcters-turgiem;    Narwa,   łącząca   jezioro   Czudzkie morzem; Dźwina zachodnia płynie  przez Ry-ę  do  zatoki   ryskiej;   Windawa.    3) w Pru-iech: Niemen, częścią, pograniczna rzeka z Ro-yą,  wpada   pod  Memlem   do   Kurisch-Hafn; 'regel,   płynąca   przez Królewiec; Wrisła, naj-viększa  z   rzek   bałtyckich,   płynie  mil   131 wpada w morze trzema ramionami; wschodnie Nogat)   i   średnie   płyną   do   Frisch-Haiłu, trzecie zachodnie, czyli sama Wisła, do Gdań-

Bat.

Bal.

91

 

skiej odnogi; Odra, wpływająca niżej Szczecina do jego odnogi, a potem trzcina ramionami do morza bałtyckiego. Warnow i Trawę, wpadają do tego morza pod lloslokiem i Lubeką, i przy ujściu swojom tworzą porty Warno-mundo i Trawemiinde. Morze bałtyckie, za pośrednictwem kanałów spajających rzeki, połączone jest z rozmailemi morzami: 1) / Nie-mieckicin: laucnburski łączy rzeki Trawę
1	Elbę;   kanał Finnow w Prusieeh Odrę. i Elbę.
Trzeci   kanał   szleswicki   albo   kielski,   łączy
rzekę  Ejdor z zatoką kiclską w Danii; z Katc-
gatem, kanał Gothea w Szwecyi, między mia
stami Gothenburg i Stokholmcm.    2) z morzeni
Białem:    kanał   .Aleksandra   Wirtcinbcrgskie-
go,    pod   miastem   Kiryłowem,   łączy   Newę
z   Dźwiną  północną.    3)   z   morzeni  kaspij-
skiem,   czyli Newę z Wołgą, łączą trzy systc-
mata:   maryiński,   wyszniewołoeki  i tychwiń-
ski.    4) z morzem  (Jzarnem:   kanały berczyń-
ski,  Ogińskiego i królewski, łączą   Dźwinę za
chodnią,    Niemen   i "Wisłę   z Dnieprem.    Mo
rze  bałtyckie w zachodniej i północnej swoich
częściach, w ogólności,   większą ma głębokość,
niżeli   we  wschodniej i południowej,    tirednia
jego   głębokość  przy wschodnich brzegach, ma
5 do 25 sążni; przy zachodnich   10 do 80 sążni.
Największa   głębokość  tego morza dochodzi od
150 do 170 sążni, między wyspą Gothska-San-
da  i  Stokholmcm.    W   zatoce botnickiej, na
przeciw  miast   (Jhristinenstadt   i  Bjorneborg,
głębokość  wynosi   ]25 sążni.    Fińska zatoka,
od   ujścia   Newy do przylądku Dagerort,   sto
pniowo powiększając się,   dochodzi od l ys są
żnia   do   60  sążni głębokości.    Zatoka ryska
głęboka na 30 sążni.    Dno morza bałtyckiego,
w stronach zachodniej i północnej,  jest kamie
niste, we wschodniej iłowate a w południowej
piaszczyste.   Przypływu i odpływu  nie ma na
morzu   baltyckiem.    Hmak  jego  wody więcej
przaśny, niżeli w innych morzach.    Woda jego
ma   zamykać  w sobie   J/30 część  soli,   to jest
z funta   wody wydziela  się. jeden, a najwięcej
2	łuty soli.    W zatokach   botnickiej   i fińskiej
jeszcze  przaśniejsza. a miejscami bywa niekie
dy zdatna  do  picia.    Długotrwałe wiatry na
pędzają  ku  brzegom  zatoki fińskiej   ogromne
massy wody, która przy ujściu rzek,   opierając
się, ich biegowi, występuje niekiedy z brzegów
i zalewa okolice.    Doświadczył  tego kilkakro
tnie Petersbur" a zwłaszcza 10 września 1777
i 7   listopada   1824  r.,   kiedy  przy twierdzy
rzeka Newa podniosła się na 12 stóp wyżej niż
zwykle.    Opadanie   wód   bałtyckiego   morza
było   przedmiotem  licznych   sporów   w  ciągu
przeszłego i teraźniejszego wieku.    Przypuścić
wszakże  należy albo   ubywanie wód Bałtyku,
albo podnoszenie się jego brzegów,   chociaż nie
wszędzie, przynajmniej w niektórych miejscach,
zwłaszcza  w   zatoce   botnickiej.    Tu   prawie

wszystkie miasta nadmorskie znajdują się teraz na mieliznie, tak iż zbliżyć się mogą do nich łodzie, gdzie dawniej zawijały okręty. Najlepszym togo dowodem jest dzisiejsze położenie miast: Piloo. Luleo, Torneo, New-Karlobi i Bjćirneborga. Przypuszczają, że co sto lat upada woda w morzu baltyckiem na 45 cali; ale są to wypadki post rzężeń szczegółowych, a zatem do całego morza zastosować się. nie dadzą. Od miesiąca grudnia do marca zwykle przerywają żeglugę na tem morzu lody. Jego zatoki i odnogi często ścinają się zupełnie lodem, l tak z roku 1657 na 1658 Karol Gustaw, król szwedzki, przeszedł po lodzie z wojskiem swojom do Kopenhagi. Liczne są porty morza bałtyckiego, a mianowicie. 1) Wojenne, rossyjskie: Petersburg, Kronstadt, gdzie jest główne stanowisko rossyjskiej floty bałtyckiej, Kewcl i Sweaborg. Zniesione są porty w lly-dze, A bo i ilochensalm. Szwedzkie- btokhohn, Karlskrone, główne stanowisko tloty szwedzkiej. W Danii Kopenhaga nad Sundcm jest stanowiskiem sił morskich duńskich. 2) Porty handlowe znaczniejsze: Petersburg, Kron-•"tadt, Rowcl, Narwa, Ilapsal, Areusburg, Per-now, Połąga, Ityga, Libawa i Windawa, w guberniach rossyjskich nad-baltyckich; Abr>, lijor-neborg, Wąsa, Ham-le-Karlebi w Finlandyi; Gcftlłe, Btokholm, Nordkoping i Karlskrona w Wzwecyi: llelsingor,Kopenhaga,Kieł, Flens-burg w Danii. Wolne miasto Lubeka i port jego Trawemiinde. W Meklemburgu, niegdyś słowiańsko-polskio Rostock i Wisinar. W l?ru-siech: Stralsund, Hzczecin, Kołobrzeg (Kolberg), Gdańsk, Elbląg, Piława, Królewiec, Kłajpeda. Morze bałtyckie obfituje w różne rodzaje ryb, koło wyspy Bornholm poławiają się śledzie. Na brzeg Prus i Pomorza wyrzuca morze w znacznej ilości bursztyn. Zdarza się na tcm morzu niekiedy fata morgana, miraże, czyli odbicie w powietrzu oddalonych przedmiotów, np. okrętów, brzegów i t. d. Mgły dosyć częste, zwłaszcza rano, na wiosnę, i późno w jesieni. Więcej one panują w zatoce botnickiej, gdzie, oprócz zwyczajnych, zdarzają się suche mgły czyli tak zwany dym słoneczny, po szwedzku Solrock. Morze bałtyckie jest je-dnem z najniebezpieczniejszych dla żeglugi, zwłaszcza fińska jego zatoka, zasiana wysepkami i mieliznami. Dla bezpieczeństwa znajduje się na brzegach Bałtyku mnóstwo latarni morskich, wież i innych znaków ostrzegających. Morze to jest najważniejszą drogą handlową, którą Uossya wysyła swoje płody i wyroby, i sprowadza nawzajem towary z Europy i Ameryki. W r. 1860 porty rossyjskie Bałtyku sprowadziły towarów za summę 93 miliony rs.. wywiozły za 80 milj. rs. (Według Eno. Org. i innych).
Baltyń,   Baltyno,    po  łotew.  Baltyns,  wś,

Bal.

Bał.

 

pow. dyneburski, par. krasławskiej, własność koronna, niegdyś kościołowi krasławskiemu przez Platera nadana, w 17 i 18 w. razem ze Skajstą należała do Wołosowskich. Ma st. dr. żel. dynebursko-witebskiej, miedzy Balbino-wem a Kresławką, o 194 w. od Witebska.
Baltynów, Baltynoivo, po łotew Baltynowa, wś w pow. lucyńskim, niegdyś część starostwa maryenhauskiego, dziś własność Horożań-skich. Kościół paraf. Zwiast, N. M. P., 1796 przez Hylzenów crygowany. Parafian 4080.
Baltzkehiiien, ob. Bal&chkehmen.
Balwierzyszki, właściwie Barbierzyszki, osada, przedtem mko, w pow. maryampolskim, gm. i par. t. n., przy ujściu rzeki Pierczajki do Niemna, otrzymała swą nazwę od rafy na Niemnie, zwanej Barbiera. Dobra B. zostały nadane przez Zygmunta I ruskiemu kniaziowi Rafałowskiemu-Hołowczyńskiemu, którego potomkowie zrujnowany kościół katolicki, funda-cyi pomienionego króla, samowolnie oddali kalwinom. Po Hołowczyńskich władali temi dobrami Kor w ino wie Gąsiewscy, od których przeszły na własność Tyszkiewiczów. Obecny kościół drewniany fundacyi ks. Jana Czarto-ryskiego z 1674 roku. W 1859 r. było tu ludności polaków 644, niemców 65, izraelitów 525, ogółem 1234; obecnie 2424 mk. i 181 dm. Domów drewn. miały B. 153, ubezpieczonych w 1859 na summę rs. 38,880. Dochód kas-sy miejskiej wynosił rs. 255. Znajduje się tu kościół parafialny, mający filią we wsi Gudele. Jarmark tutejszy na Zielone Świątki jest bardzo ożywiony. B. par., dek. maryampolski, liczy 3536 par. B. gm., lud. 8427, rozległości 24362 mórg., s. gm. okr. IV i st. p. w m. Preny
0 13 i pół'w.    W skład gm. wchodzą: Balwie-
rzyszki os. i folw.,   Boboniszki,   Buda,   Budka,
Chojna, Dobrowola, Dowgierclyszki, Grażyszki,
Gudele,  Gudele-nowe, Ilelcie, Ignalin, Irzma-
ny v. Wołodki,   Ignalin, Janowiszki,   Jedoraj-
ście,   Józefowo,   Józefin,   Kampinie,   Karolin,
Kidziuliszki,   Kloniszki,  Kolnino,   Końce, Kro-
pinia, Kunigiszki, Lejciszki, Ludwikowo, Mac
ki,  Malinowo,  Marynka, Mielniszki,  Miclew-
kiszki,   Miodyniszki,   Miodwiże,   Mokrzyszki,
Narawy,  Niszejki  A,  N.  B., Nowa-huta wś
1 folw.,   Nowiki, Nowinka,   Nowosiołki, Ogro-
dniki,   Ojcowo, Osinkla,   Ossa, Piłatyszki, Po-
breśce, Podoblo, Podkomorze,   Podlesie, Podno-
wosiołki, Pojeziory, Pomorgi-Osiuklańskie, Po-
szławanty-Tartupskie,  Putroszany,   Rudziany,
Rudziekampio,   Ryngiany, Skirptuszki, Szaka-
liszki,   Sześciowłóki,  Szlinorajście,   Szławanta,
Szłajiyszki, Tadeuszowo, Tanmliszki, Użrudzie,
Wazgajkiemic, _ Waźniszki, Węgielnica,  Zasło
na,  Żegżdry,   Żmany,   Żytowiszki  folw. i Ży-
towiszki-nowe.    Dobra B.,   pow.   maryampol
ski,   gm. t. n., AV skład których  wchodzi mia
steczko  t. n.,  w zeszłem stuleciu należały do

hrabiów Ferdynanda, Tadeusza i Wincentego Staniewiczów. W r. 1782 nabyte zostały przez Stanisława hr. Tyszkiewicza - po nim zaś drogą spadku i z mocy działów z braćmi zawartych, odziedziczył Tadeusz hr. Tyszkie-wicz, kasztelan senator Kr. Polskiego, b. generał wojsk polskich. W r. 1831 dobra powyższe uległy konfiskacie, następnie zaś w roku 1846 z Najwyższego rozporządzenia zwrócone zostały córkom generała Tyszkiewicza: Józefie Wodzińskiej i Maryannie Łempickiej.
Balzarzowitz, ob. Balcarzowice.
Balzeil, ob. Bałeyny.
Balzerischken (niem.), wś, pow. welawski, niedaleko st. p. Griinhayn.
Bałabanowicze, wś w pow. nowogródzkim, gub. mińskiej, nad Myszanką.
Bałabanówka, 1). mko, pow. lipowiecki, nad rz. Uhorskim Tykiczem (o 40 w. od Lipow-ca, o 185 w. od Kijowa), który się zaczyna na polach sąsiedniej wsi Frantówki. Podanie ludu głosi, że na posadzie dzisiejszej B. istniał przed wieki gród Uhorsk, ale ten miał być jakoby od Tatarów zniszczony. Z akt zaś wiemy, że B. wprzódy się nazywała Juszkow-cami i należała do rodziny Juszkowskich, przybyłej na Bracławszczyznę z Wołynia a mianowicie z powiatu łuckiego, gdzie posiadała gniazdową swoją wioskę Juszkowieże. W 1569 roku Mykita i Wasyli z Juszkowicz Juszkow-scy podpisani na akcie przysięgi na Unią lubelską w grodzie łuckim ("Arch. Jug. Zap. R." tom I str. 6). Ale Juszkowscy, oosiadłszy w Bracławskiem i założywszy Juszk wce około 1612 r., przedali je niejakiemu Żyrawskic-mu, który znowu odprzedał te dobra Aleksandrowi Bałabanowi, staroście winnickiemu. Dom Bałabanów h. Korczak pochodził z Albanii, i z tego to domu, jak pisze autor ówczesny, wiele rycerskich i zasłużonych ludzi Rzplitej wychodziło. Bałabanowie byli zagnieżdżeni pierwotnie na Wołyniu, potem już przenieśli się na Podole i Ukrainę bracławską. Aleksander Bałaban był mężem odważnym, doświadczonym w boju; pod Cecorą w 1620 r. wzięty był do niewoli i Rzplita, pomnąc na jego zasługi, 10 tysięcy okupu wyliczyć zań kazała ze Skarbu Kor. przez Konst. 1625. Onto przezwał od swego miana Juszkowce Bałabanówka a Juszkowscy, dawni jej dziedzice, w sąsiedztwie zamieszkali, od tego czasu inne sieliszcze, Horodyszczem zwane, przezywać natomiast zaczęli Juszkowcami. Aleks. Bałaban, przez długi pobyt w niewoli tureckiej niepo-mału zniszczony na mieniu, musiał się wyprze-dawać z dóbr; jakoż w 1624 d. 20 września w Lublinie przyznał tranzakcyą przedażną na Juszkowce alias Bałabanowkę p. Stefanowi Ch-mieleckiemu i jego małżonce p. Teofili z Choci-mierza. Stefan Chmielecki, jak to dostatecz-

Bał.

Bat.

 

nie wiadomo z dziejów, byłto też rycerz zawołany, wojownik szczęśliwy, który, mając powierzoną sobie obronę Podola i Ukrainy, odpędzał wciąż i płoszył Tatarów. AViadorno jak pod Białącerkwią w 1626 r. i pod Martynowem w 1629 r. ogromną im zadał klęskę. Dzięki też jego dzielnemu ramieniu i ustawicznej troskliwości "Ukraina dalsza miasteczkami i wsiami pozasiadywała" (Jerlicz). W 1626 roku d. 2 czerwca St. Chmielecki datował swój uniwersał z Bałabanówki, przestrzegając, że wojska tatarskie z całą potęgą puściły się na szlak kuczmański, żeby więc mieszkańcy Ukrainy mieli się na ostrożności i żeby z ochoty swej ruszyli się do wojska Jego. Kr. Mości. ("Akta Grodź. Lw." t. I str. 50). W nagrodę zasług otrzymał cliorąztwo bracławskie i starostwa: owruckie i taborowskie, a w 1630 r. uczczony był województwem kijowskiem - Ale "cny Chmielecki, mąż sławny, jakiego wiek nie miał dawny" tegoż jeszcze roku (1630 r.) d. 20 lutego, z żalem całego Podola i Ukrainy, umarł w Międzybożu, pochowany w Barze. Staro-wolski w "Monumentach" napisał dlań nagrobek. - Zostawił synów dwóch: Łukasza i Adama. W 1631 r. Stany Rzplitej, na prośbę posłów ziemskich, część kontrybucyj nie-dopłaconych potomstwu jego darowały ("Vol leg." III fol 695). Łukasz Chmielecki założył obok Bałabanówki drugą wieś i przezwał od swojego imienia Łukaszowi ą - ale niedługo żył, bo umarł w 1645 r. Dziedzicem Bałabanówki został Adam Chmielecki, ale i ten w 1648 roku pod Korsuniem wraz z hetmanami i wielu z rycerstwa dostał się w okowy. AV ] 648 r. w czasie wojny kozackiej B. smutnych doznała przygód przez rewolucyą ogniem i szablą; W tym roku bowiem kozacy, złączywszy się z hanem tatarskim w poblizkim m. Zywotowie, przez cztery dni stojąc na miejscu w całej okolicy "psuli i palili." Ludność też tak z B. jak i z poblizkich miasteczek albo się rozbiegła albo w jassyr została zabraną. Przez długie lata do zniszczonych dóbr nikt się nie dowiadywał, aż dopiero w 1723 r. zjechał do Bałabanówki, dziedzic jej, Jan Worcel, chorąży znaku pancernego, do którego jaką drogą przeszły te dobra po Chmieleckich nie wiemy. W 1734 ". wojska zagraniczne, pod komendą jenerał-majora Kejta, wpadłszy do dworu w Ba-łabanówce, Worcela rozkrzyżowawszy na wrotach, kłóły ("Arch. J. Z. R." t. II część 3 str. 185). W 1737 r. znowu hajdamacy zrabowali B. ("Kuryer polski"). W 1760 r. posiadał tę majętność Stanisław Worcel, sędzia ziemski halicki. W 1768 r. w czasie tak zwanej "Ko-liszczyny" wielu gospodarzów i różnych ludzi z dóbr Worcella, bojąc się o życie i chudobę, precz rozeszło się i poumykało ("Arch. J.Z.E." tom l dodatki str. 584). B, następnie należała

do Adama Worcella, potem do Leonarda Worcella, którego córka Emilia wyszła za Michała ks. B,adziwiłła, pułkownika wojsk polskich. Po śmierci tegoż w 1847 r. miasteczko to zostało posiadłością córki jego ks. Marcelliny, zaślubionej w 1840 r. Aleksandrowi ks. Czarto-ryskiemu. W 1857 r. nabył B. Włodzimierz lir. Potocki. W XVIII w. wyrabiano w B. słynne dubeltówki, poszukiwane wonczas przez myśliwych, Ziemi należy do B. 4180 dzies. wy-boruego czarnoziemu. Zarząd gminny w B., policyjny w Liiicach. B. rozdziela się dziś na pięć części, nazywających się: Zamostjem, Ko-marówką, Hnojanką, Morosówką i Zawałem. Z dawnego obronnego zamczyska dotrwał po dziś dzień wał. Mieszkańców obojej płci liczy B. 1916, starozak. 113. 2). B. lub Bałabań-szczyzną zowie się też we Lwowie na przedmieściu gródeckiem jurydyka oraz posiadłość niegdyś władyków lwowskich i monastyru ś. Jura. Podobnież i parę innych posiadłości miejskich wo Lwowie. E. B. i Kl. Przed.
liałachna, m. pow.. gub. niżegorodzka, na prawym brzegu Wołgi, blisko 5 mil od Niższego Nowogrodu, o l1 09 w. od Petersburga, w XVI wieku było już ludnem. Za rządów Heleny Glińskiej r. 1532 wzniesiono tu zamek dla obrony od Tatarów kazańskich, który czas i pożar w r. 1730 zniszczyły prawie do szczętu. Liczy do 4000 mieszkańców; ma 9 kościołów, 46 fabryk i rękodzielni. AV połowie przeszłego wieku wywarzono tu soli do 250,000 pudów, ale ponieważ zużywano przytem wielką ilość drzewa, przeto rząd w r. 1753 zakazał wywarzania. B. ma bank miejski, st. poczt. i przystań statków parowych. Bałachniński powiat ma przestrzeni 73 i pół mil kwadr., 99,000 mk. Położenie po większej części niskie i leśne; grunta piaszczysta i błotniste, a zatem mniej urodzajne; wszelako zboże wystarcza na potrzeby mieszkańców.
Bałaharówka, dawniej Bałaurówka, mylnie Białahorówka zwana, wioska i gmina, niegdyś przysiółek czyli przedmieście miasteczka Obertyna w pow. horudeńskim, rozłożona ku południowo-wschodniej stronie Obertyna, nad małym potokiem i przy drodze z Obertyna do Kołomyi i Gwoźdźca. Cała przestrzeń zajmuje według najnowszego pomiaru 566 mg. Lasu i pastwisk brak wielki czuć się daje w tem miejscu, jak niemniej w całej okolicy a za paliwo służy tu słoma i łajna suszone. Po stronie wschodnio-północnej przeciągają tędy małe wzgórza, niegdyś Bałaury czyli Ctfartowe góry zwane, zawierające w utworach gipsowych, ogromne, 50 do 60 stóp grube pokłady gipsu, pomiędzy któremi w wielu miejscach znacho-dzą się próżnie, w kształcie małych pieczar, zwykle oknami zwane. Liczy obecnie 34 dm., 173 mieszk., z tych 42 obr. łac., 116 gr. kat,

Bał.

i 15 żydów. B. należy do parafii rz. kat. i gr. kat. Obertyn. Tej ostatniej B. jest filią.
Bałajc, czyli Baje zwany przys. miasta Lubaczowa, położony po północno-wschodniej stronie tego miasta, przy granicy ze wsią. Młodo wem.
Bałajcy, rz., lewy dopływ Niemna w powiecie nowogródzkim gub. mińskiej, pizyjmuje rz. Detomlankę.
Bałąjki, wś, gub. witebska, między Lucynom a Opoczką.
Bałakałka, ob. Miedianl-a.
Bałakirowo, wś, gub. władymirska; st. dr. żel. moskiewsko-jarosławskiej.
Bałakiry, wś, pow. kamieniecki, gm. Ku
jawy, paraf. Skazińce, 214 dusz męz. włość.,
84 jednodworców na czynszu, 322 d/,, ziemi
włość., wieś bezleśna; ziemi uźywalnej dwor
skiej 551 dz., należała do klucza gródeckiego
Mniszchów, dziś Wilczopolskich.	Dr. M.
Bałaklcja, Balykleja, 1). mko,pow. cłiorolski, gub. pułtawska, 3282 mk., o 1306 w. odPeters-burga odległe, ma bank miejski. 2). Ii., wś., pow. czerkaski, nad ściekami trzech rzeczek: Sere-branki, Miedzianki i Bałaklejki, o 10 w. od Śmiły, z którą stanowi jeden majątek, należący do hr. Bobryńskiego. Mieszk. 2788 prawosławnych, z tych 650 przy fabryce, przesiedlonych z gub. tulskiej. Cerkiew parafialna. Cukrownia 1838 założona, produkująca 62,300 pud. mączki cukrowej. W 1741 r. liczono tu 101 chat (Wizyty czehryńskiego dekanatu za ten rok). Sama nazwa wioski tatarska pochodzi od caryka złotej hordy Bałakłaja, który długo tu stał obozem w czasie wojny ze Skir-muntem Michajłowiczem ks. nowogrodzkim r. 1221 (Kochowski t. I str. 247). Ziemi 3917 dzies., drugorzędny czarnoziem. Gospo-dai'stwo postępowe. Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny w Smile. Por. Bałykleja.
Balaklcjka, rz., w dorzeczu Dniestru. Nad tą rzeczką wieś Bałakleja w pow. czerkaskim, wpada do rzeki Taśminy w tym powiecie.
Uałakława, miasto nadetatowe portowe nadmorskie, w gub. taurydzkiej, pow. jałcki, 781 mk., o 2020 w. od Petersburga, 84 od miasta gubernialnego a 12 w. od Sewastopola. Stacya pocztoAva. (W Dykcyonarzu Echarda B. jest też nazwaną: Jambol).
Bałakowo, wś, w gub. samarskiej, pow. mikołajewski, 2715 mk., o 1576 w. od Petersburga, o l w. od Wołgi, st. piczt. i przystań statków parowych.
Bałainnrka, rz., lewy dopływ Irszy.
Bałanii\cek, pustkowie, paw. odolanowski, ob. Bonikmco.
Bałamutka, strumień, dopływ rz. Nasta-szki (ob.).
Bałailiutowicze lub Bałamutiwka, wś, pow. ihumeński, nad rz. Ptyczą, w gminie dudzi-

cldej, w l stanie policyjnym (uździeńskim), w 4-tym okręgu sądowym. O 35 w. od Mińska. Wieś ta w wybornem położeniu, w żyznej glebie, mająca obiite łąki nadrzeczne, należała do Radziwiłłów i przez Stefanią Radziwiłłównę przeszła do Wittgensteina. Dziś włościanie są wolni a mając dogodne warunki stanowią prawdziwie zamożną osadę; niektórzy z nich posiadają kapitały, kupują ziemię na własność i budują piękne domy. AL Jel.
Bałamiitówka, wś. pow. proskurowski,
gm. Szarawka, ma 343 dusz męz., 7 jedno
dworców, 791 dz. ziemi włość., 625 dz. ziemi
dworskiej; w tej liczbie lasu 35 d/. Należała
do Pomorskich, Pohoreckich, dziś Poraj-Ko-
szyca.	Di1. M.
Bałailiutowo lub Mahiyowo, nicm. ]'ala-mutowen lub Mcdugmcen, wś, pow. ełcki, niedaleko Grabnika.
Bałanda, mko w gub. saratowskiej, 6659 mieszkańców, o 1383 wiorst od Petersburga, o 60 od miasta guberiiialuego.
Bałanda, rz., nad którą wś ICochanówka, w pow. czehryńskim. Ujście B. do Suchego Taszłyku naprzeciw wsi Bałandyny w tymże powiecie.
Bałandyekie jezioro w pow. kobryńskim, rozległe na pół mili kw.; woda jego w lecie pokrywa się cała bujną roślinnością i kwiatami i wygląda na kwiecistą łąkę. Gnijące rośliny tworzą szkodliwe miazmaty i zatruwają wodę. Za pomocą strugi łączy się ono 7, rzeką Piną.
Bałandyczc, wś, pow. piński, niegdyś własność jezuitów pińskich.
Bałandyna, wś, p. czehryński, nadrz. Suchym
Taszłykiem, wpadającym do Taśminy, o 26 w.
od Czehryna. Mieszk. 2180 prawosł., 25 kat.,
40 żydów. Cerkiew parafialna. Należy do
wielu właścicieli. W samej wsi 6 starożyt
nych mogił i na polach 10, w których żadnych
poszukiwań nie robiono. Nazwa B. ma pocho
dzić od dwóch słów ruskich "bieło dno" ponie
waż wszędzie tu na głębokości l-l i pół ar
szyna znajduje się biała glina, w którą cała
okolica się zaopatruje. Ziemi 4700 dzies., dru
gorzędny czarnoziem. Zarząd gminny w tejże
wiosce, policyjny w mieście Aleksandrówce.
R. 1860 miała'449 domów.	Kl. Przed.
Bałandziuki, przysiółek do Wyszenki (ob.).
Bałanówka, wielka wieś w pow. olhopol-skim, nad rz. Bcrnadynką, o 25 w. na płn. od Olhopola, dusz męz. 1615; ziemi włościan. 2915; właściciela wsi 5680 dz. Należy do Sapiehów i Potockich. Do klucza tego należy kilka wsi zawierających 9,000 dzies. ziemi, obłożonej podatkiem; w r. 1860 miała 3357 mk., 550 dni., 2 cerkwie.
Bałaszewo, wś, pow. siebieski, st. poczt, między Opoczką a Newlem.

Bał.

Bał.

 

Bałaszów, m. pow., gub. saratowska, 7295 mieszk., o 1353 wiorst od Petersburga, a 240 od miasta gubernialuego, na lewym brzeguOho-pra, ma dużo fabryk mydła i świec, bank miejski, st. poczt. Powiat bała&zowski ma 189 mil. kw. rozl., około 200 tyś. mk., grunta górzyste ale urodzajne; chów owiec kwitnie, równie jak pszczelnictwo. Lasów mało.
Bałaszowcc, węg. Balassa-Gyarmat, główne miasto hrabstwa nowogródzkiego na Węgrzech, nad Ipolą, w okolicy żyznej, przemysłowej, z ruinami historycznego zaniku, 6500 mieszk.
Bałaszówka lub Bałażówka, wś, pow. limanowski, o 7 kil. od Limanowy, w par. rz. kat. Jak ubko wice.
Bała liry, ob. Bałaharówka.
Uałazewicze, wś i przystanek nad Prype-cią, pow. mozyrski.
Bałhinowo, ob. Balbinoioo.
Itnkka, st. p., pow. ananiewski, gub. chcr-sonska, przy dr. żel. z Elizawetgradu do Bir-zuły i z Odessy do Kijowa, o 7 w. od miasta Bałty, o 31 w. od Ananicwa, o 20 w. od Birzuły, o 193 w. od Odessy.
Bałcyiiy, niem. Dalzcn, wś, pow. ostród/ki. niedaleko Brzydowa.
Bałdowice, niem. Bdklmcitz, wś w pow. sycowskim, o 4 kil. od Sycowa, w par. Słupia.
Bałduwka, Beldi>wl-.a, Miirezna, rzeczka, po
czyna &ię pod wsią łląbień, w pow. łódzkim,
w okolicy lesistej, ze źródeł ni.skich, pr/cpły-
wa w kierunku zachodnim pod Bałdowem
i Sarnówkiem i naprzeciwko Bałdrzychowa
wpada do rzeki Neru. Tworzy ona sześć sta
wów i tyleż obraca młynów. Długość od źró
dła do ujścia wynosi 26 wiorst; średnia szero
kość koryta stóp 10, głębokości stóp 4, nor
malny stan wody stóp 2, najwyższy stóp 6.
Pod wsią Prawęcico przyjmuje z lewego brze
gu rzeczkę bez nazwy, która, wziąwszy począ
tek w Woli Grzyrnkowej, przechodzi cztery
stawy i obraca tyleż młynów. Obie te rze
czki płyną przez łąki dosyć szeroko, bo na '/4
część wiorsty rozciągające się po obu ich stro
nach. Otaczają je wzgórza, na lewym brzegu
gdzieniegdzie pokryto lasami.	L. W.
Bahlowo, niem. Baldan, wś, pow. staro-gródzki, niedaleko Tczewa.
Bałrirzychów, wś rządowa nad rz. Nerem, pow. łęczycki, gin. Poddębico, starodawna osada na wzgórzach ponad błotnistą doliną Kem, o 3 w. na płd.-zach. od Poddęuic, między tą osadą a Szadkiem. Wieś ta wraz z paraf, kościołem nadaną została klasztorowi cystersów w iSulujowii w 1170 r. przez Piotra arcyb. gn. W 1331 B. zniszczony był przez krzyżaków. JJowy kościół drewniany założył i uposażył Mszczug opat sulejowski 1491. Murowany wzniesiono 1710 r.; po spaleniu 1824 nowo od-

budowany 1847. W 1827 r. było tu 52 dm. i 40G mk. Obecnie posiada kościół par., szkołę elementarną od 1879 r. Obszar ziemi 859 m. B. par., dek. turecki, 1706 wiernych. B. Ćh.
Bahlrzychowska Góra, wś i folw. rządowy, donacya, nad rz. Bałdówką, pow. łęczycki, gin. Poddębice, gorzelnia, produkująca 3000 wiader okowity, cegielnia, o 3 w. na poł.-wsch. od Bałdrzychowa, pi'zed kilkunastu laty st. poczt. W 1827 r. liczyła 56 dm. i 426 mieszkańców; obecnie ma 66 domów (Opuszczona u Zin-berga).
Hałdy, bołdy także bandy czyli baudy zwane, nagie skały gipsowe w obrębie gminy Czor-towca, w pow. horodeńskim, wystające prostopadle długim rzędem czyli ścianą po nad dolinę ku północno-wschodniej stronie Czor-towca. Skały te wystają ogromnemi do \ '/3 sążnia wysokiemi i kilka sążni grubemi bryłami kamienia gipsowego, których brzegi są pionowo równe, jakby ociosane. Pomiędzy te-mi skałami są miejsca, zwykle do 3 stóp lub więcej puste, naniesione ziemią, któremi ściekająca z góry woda w czasie deszczów i tajania śniegów spływa na dół i czyni miejscami próżnie, w które późuiej powierzchnia zapada się. Zapadliny te, w niektórych miejscach do trzech lub więcej sążni w przecięciu zajmujące i do trzech sążni głębokie, zowią się pospolicie wertepami czyli oknami. Podobne bałdy czyli skały nagie, gipsowe, znachodzą się także wChocimierzu,Hawrylaku, Harasymowie, Żabokrukach, Issakowie, Pod-werbcach i wielu innych miejscach na Poku-ciu. Znachodzą się też mnogie w Galicyi i podobnie na powierzchnię wystające skały piaskowcowe, którym pospólstwo zwykle nadaje nazwy: bołdy, uszczołby, berda, chołmy i t. p. jak na Polanicy po za Bolechowem, w Czarno-rzekach, w pow. krośnieńskim i w wielu innych miejscach (Enc. Gal.)
Bahły, niem. Balden, wś szlach., pow. nibor-ski, niedaleko Wutryn.
Bale-Hcut, ob. Rent.
Bałena, ob. Szecznwa.
Łlłilltii, pospolita nazwa wielu rzek i strumieni w dolnera dorzeczu dnie).rowem.
Halka. Kilka rzeczek wpadających do rzeki Cybulnika nosi to nazwisko, a mianowicie: B. Buzowa, B.-Retykówka i B.-Sadowa z prawej strony; B.-Koropczyua, B.-Ewtyrzyna i B.-Onawa z lewej strony. Por. też Inguł i Tylne.
Bałkajcie, ob. JaniszU.
Bałkosadzie, wś, pow. sejneński, gm. i par. Mirosław; w 1827 r. miała 25 dm. i 236 mk.; obecnie 31 dm. i 310 mieszk.
Balówki, W. i ML niem. Ballowlcen. wś, pow. lubawski, niedaleko Nowegomiasta, par. Nowe-miasto.
fiałowo, niem. BaUau lub Siartin,  wś i ma-

Bał.

fał.

 

jatek, powiat ządzborski, niedaleko Nako-miad.
Bałsupie, wś rządowa, pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Kieturwłok; w 1827 r. liczyła 54 dm. i 409 mk.
liałta, m. pow. gub. podolskiej, po obu stronach rz. Kodymy, o 300 W. od Kamieńca,
0 7 wiorst   od stacyi  Bałckiej  (ob.) drogi  żel.
bałcko-elisawetgradzkiej.    Założone przez  Jó
zefa Lubomirskiego, od imienia jego nazywało
się Józef gród.    Część po drugiej stronie rz. Ko
dymy  nazywała się Bałta i należała  do Tur
cy i.   W czasie konfederacyi barskiej w 1768 r.
ścigany   oddział konfederatów  schronił   się do
Bałty-tnreckiej;  goniące go   wojska   przeszły
granicę, miasto spaliły i to było powodem woj
ny z Turcyą,   która skończyła się  niepomyśl
nym  dla Turcyi pokojem w r. 1774.   Od czasu
zbudowania   kolei   odesko - kijowskiej   (1866)
1 gałęzi elisawetgradzkiej miasto szybko wzro
sło. Obecnie  ma   18942   ludności;   w r.  1860
miało   14154  t. j.  7996 izr.,  3656  prawosł.,
1267 raskolników, 392 katol.    Ma kościół ka
tolicki  parafialny,   3   cerkwie,   bożnicę,   3 fa
bryki   łoju   wyrabiające   tego   produktu   na
24000 rs. i zajmujące 20 ludzi.    Fabryk świec
5, wyrabiają za 5000 rs., zajmują 7 ludzi; gar
barni P,   wyrabiają  za   5000 rs.,   zajmują   14
ludzi; 2 fabryki  wód mineralnych o produkcyi
1500 rs., fabryka tytuniu 37000 rs.,  cegielnia
3,600 rs.,  młyn parowy 20000 rs.; kantor po
cztowy l klasy,  st. telegraficzna  międzynaro
dowa,   domów 1973, po większej   części drew
nianych, sklepów 110, jarmarki 2, jeden od 25
maja do l czerwca, a drugi 29 lipca 3-dniowy,
szczególniej   pierwszy jest znany  w całej pra
wie Rossyi południowej.    Towarów nań przy
wożą za l i pół mil. rs. a sprzedają do 800000
rs., głównie towary łokciowe,  konie podręczne
i tabunowe.    Ziemi do m. Bałty należy 4522
dzies. nieosiedlonej.    Paraf, kościół ormiańsko-
katol. ś. Stanisława,   z muru wzniesiony 1765
przez   ks.   Lubomirskiego,   poświęcony   1826
przez biskupa Mackiewicza.    Parafia katol. de
kanatu t. n. dusz 1488.   Kaplice w Rakułówce
i Mironach.    Dek. bałcki dyecezyi łucko-żyto-
mirskiej   rozciąga  się  na   2  powiaty:   bałcki
i olhopolski a obejmuje 9 parafuj t. j. 6 w bał-
ckiem: B., Hołowaniewskie, Kodyma,  Krzywe
Jezioro,   Raszków,   Rybnica  a  3 w  olhopol-
skiem: Czeczelnik,   Miastkówka  i  Obodówka.
Wiernych   liczy:   17,335.    B.  powiat grani
czy na półn.  z pow.  olhopolskim, hajsyńskim
i gub. kijów., na zach. z gub. besarabską i pow.
olhopolskim, na połud. z gub. chersońską. Roz
ległość pow. bałckiego jest 140,17 mil kwadr,
czyli  6782,5  wiorst kwadr. (792685  dzies.).
Od  Bałty do  Bohopola i granicy kijowskiej
gub. jest grunt po większej  części  płaski, od
Bałty ku Dniestrowi skalisty.   Nad rz. Kody-

mą i Sawranką miejscami są piaski a także nad Dniestrein i Bohem ziemia miejscami piaszczysta i kamyczkowata, w innych miejscach powiatu czarna i urodzajna. Powiat bałcki ma więcej stepowy charakter, mniej ma wód i cierpi na częste posuchy. Ludność powiatu: mężcz. 111,902, kob. 100,690; razem 221592, a zatem na jedne kwadr, milę przypada 1585 mk., na jedne wiorstę kwadr. 32,7; na jednego mieszkańca 3,57 dzies.; pow. bałcki jest więc najmniej zaludniony ze wszystkich pow. gub. podolskiej. Pod względem religii: prawosł. męż. 89855, kob. 87475: razem 177330; kat. męż. 2818, kob. 2738: razem 5556; izraelitów męż. 18427, kob. 18499: razem 36926; protestantów męż. 91, kob. 49: razem 140; sekciarzy męż. 769, kob. 886: razem 1655. Izraelitów posiada więcej niż którykolwiek powiat gub. podolskiej. Pod względem stanów: szlachty męż. 1080, kob. 1150: razem 2230; duchowieństwa męż 843, kob. 836: razem 1679; mieszczan męż. 18944, kob. 19479: razem 38423; włościan męż 83859, kob. 83651: razem 167510; różnych stanów męż. 7276, kob. 4574: razem 11850. W 1878 r. zawarto ślubów w m. Bałcie 210, a w pow. bałckim 2847. Urodzonych w m. Bałcie męż 456, kob. 299: razem 755; urodzonych w pow. bałckim męż. 5936, kob. 5458: razem 11394; zmarło w m. Bałcie męż. 283, kob. 167; razem 450; zmarło w pow. bałckim 4218, kob. 4020; razem 8238. A zatem liczba urodzonych w Bałcie wyższą jest od liczby zmarłych o 305, w pow. zaś o 3156. Pod względem używalności ziemi: pod zabudowaniami, ogrodami, wygonami 72.622 dzies.; pod uprawnemi polami 11.382 dz.; pod lasem 61.662 dz.; pod błotami i wodami 37.316 dz. W roku 1878 zasiano pszenicy 102048 czetw., zebrano 544822; zasiano żyta 33101 cz., zebrano 196953; owsa zasiano 35677 cz., sprzątnięto 178740; jęczmienia wysiano 28056 czet., zebrano 134055; hreczki wysiano 18704 czetw. a sprzątnięto 89370; kartofi wysadzono 18885 czetw., zebrano 72489 czet. W pow. batckiin liczą koni (w 1871 roku) 29220 szt., bydła 107305, owiec 122242, świń 75544. Fabryki w powiecie bałckim: Fabryk świec 10, pro-dukcya 9600 rs., zatr. 12 ludzi; fabryk łoju 4. produkcya 24300 rs., zatr. 21 ludzi; garbarń 6, produkcya 6100 rs., zatr. 16 ludzi; cukrownia l, produkcya 100000 rs., zatr. 330 ludzi; gorzelń 11 z produkcya 635000 rs., zatr. 130 ludzi; browar l z produkcya 1500 rs., zatr. 2 ludzi; fabryka wód mineralnych l z produkcya 1500 rs., zatrudnia 4 ludzi; fabryka tytuniu l z produkcya 37000 rs., zatr. 20 ludzi; cegielni 8 z produkcya 8600 rs., zatr. 22 ludzi; młynów pośledniejszych 2 z produkcya 16500 ra., zatr. 14 ludzi; młynów parowych 8 z produkcya 41200 rs., zatr. 12 ludzi. Razem w pow.

Bał.

Bał.

 

Wćkiih fabryk 53, z produkcją rs. 881300, zatrudniających 583 ludzi; reszta mieszkańców trudni siQ rolnictwem, żydzi handlem i drobnym przemysłem, ale i ci nawet w dstatnićh czasach wzięli się do rolnictwa. Rzeki powiatu są: Boh płynie przez środek powiatu; do niego wpadają w granicach pow. a) Sawranka, bierze początek w powiecie bałckim między Horodyszczem i Czarnominem, wpada pod miastem Sawraniem; przyjmuje Jałaniec na gruntach wsi Jałaniec. b) Kodyma zaczyna się na gruntach m. Kodymy i na przestrzeni od Bał-ty do Koniecpola oddziela gub. podolską od chersońskej; wpada pod m. Koniecpolem, c) Sinica zaczyna się w gub. kijowskiej we wsi Sinicy (w pow. humańskim), płynie przez pow. bałcki, wpada do Bohu niżej wsi Sabatynówki.
d) Mołdawka, wypływa w pow. bałckim pod
wsią Mołdawka, wpada w Hołoskowie. e) Si-
niucha   płynie  granicą  pow.   bałckiego i gub.
chersoiiskiej   od wsi Kogutówki do m. Bohopo-
la,  gdzie  wpada  do Bohu.    Z prawej   strony
przyjmuje Jatrań, oddzielającą  pow. bałcki od
humańskiego,  na przestrzeni od wsi Perehonki
do Kogutówki.   Dniestr płynie południowo-za-
chodnią granicą -• oddziela Podole od gub. bes-
sarabskiej. Do niego wpada w grań. powiatu:
a)  Biełocz  zaczyna  się  w pow.  olhopolskim
pod wsią Serbami, wpada  do Dniestru  w bał
ckim pow. między Biełoczą i Stroińcami. b) Mo-
łokisz  zaczyna się w pow. bałckim około wsi
Łobuszny,  wpada do Dniestru pod wsią Moło-
kiszą, przyjmuje Suchy Mołokisz i Krutę około
m. Krute.   c) Rybnica  zaczyna  się pod wsią
Słobodzieją  w pow. bałckim, wpada  do Dnie
stru pod m. Rybnica przyjmuje z prawej  stro
ny Suchą  Rybnicę,  z lewej  Długą Kiełbasnę
około wsi  Kiełbaśna i Długi  Woronków.   d)
Jahorłyk wypływa w pow.  bałckim w oko
licach wsi Honorata, oddziela gub. chersońską
od podolskiej, przyjmuje z prawej strony rzeki
Trościaniec przy wsi Dojban a zaczyna się we
wsi Kulnej; do niej wpada rz. Mokra i Czarna.
e) Wołodynka,  mała rzeczka na granicy pow.
olhopolskiego   i bałckiego.    Kolej   odesko-ki-
jowska przechodzi przez zachodnią część pow.
bałckiego i na gruncie jego ma następujące sta-
cye: w Kodymie,  w Krutem,  w Borszczach;
z następnej  zaś stacyi Birzuły odchodzi gałąź
przez  Bałtę do Elizawetgradu.    Z rzeczy ko
palnych ma tylko powiat: kamień  wapienny,
ciosowy,  młyński, gips i glinę na fajans.   De
kanat rz.-kat. (ob. wyżej). Cerkwi 178, syna
gog i meczetów 21, szkoła 2-klasowa w Bałcie;
szkółki wiejskie powinny być przy  gminach,
lecz stoją, zwłaszcza latem, pustkami.  Powiat
bałcki  dzieli   się  na  6  stanów,   to  jest  za
rządów policyjnych: Nestoito, Krute, Sawrań,
Hołowaniewsk,    Krzywe-Jezioro,   Ludwinka.
Omiń w pow. 24: Moszniaki, Perejma, Korytna,
Słownik Geograficzny. Zeizyt IŁ

Baksza, Krute, Pisarzówka, Harmaki, Mołokisz, Czarna, WoronkóW, Cybulówka, Sawrań, Józefpol, Piszczana, Daniłowa-Bałka, Tryduby, Wielki-Bobryk, Wielka Meczetna, HołoWa-nieWsk, Werbówka, Trojany, Bohopol, Lipd-weńskie, Trojanka* Jarmark, najznacżniejszy jest w Bałcie od 25 maja do l Czerwca, przy-Wożą towarów na półtora miliona, sprzedają do 800000 rs. Najwięcej towary łokciowe, konie i tabuny (dzikie). Drugi jarmark mniejszy, zaczyna się 29 lipca, ciągnie się przez 3 dni, obrót jego do 150000 rs. W pow. bałckim jest 14 miasteczek i 228 wsi. Szpitali w Bałcie 3: miejski na 60 chorych, więzienny na 17 i żydowski; oprócz tego w pow. przy fabryce cukru w Borszczach szpital na kilku chorych. Herb powiatu: pół pola ornego i pół stepowego; środkiem ornego przechodzi wół. Dr. M.
Bałta, jeż. w dobrach krasławskich w Inflantach polskich.
Bałtów, 1.) lub Bałutów, wś i folw. nad rz. Kamienną, pow. iłżecki, gm. Pętkowice, o 7 m. od Radomia, w górzystem położeniu; ziemi dwór. 1343 mórg, włość. 520 m.; posiada w niej marmur, kamień wapienny, rudę żelazną i glinkę garncarską, kościół paraf, murowany z XVII w.; urząd gminny gm. Pętkowice. B. był podobno kiedyś miasteczkiem. Należał kolejno do Ossolińskich, Małachowskich. Chomętowskich; ci ostatni pałac tu wznieśli. B. parafia dek. iłżeakiego liczy 3345 dusz. W 1827 r. B. liczył 52 dm. i 399 mieszk, obecnie ma 47 dm. i 493 mieszk. 2.) B., donacya, pow. no-wo-aleksandryjski, gub. lubelska, gm. Gołąb. W 1827 r. liczył 49 dm. i 336 mk. B. Ch.
Bałtowska-Wólka, wś i fol., pow. iłżecki, gm. Pętkowice, par. Bałtów, ziemi dwór. 2325 mórg. włość., 275 mórg.
Bałtraki, wś rządowa, pow. wyłkowyski, gm. Giże, par. Szumsk. W 1827 r. liczyła 17 dm. i 114 mieszk.
Bałtutyno, wś, pow. jelnieński, gub. smoleńska; st. p. między Jelnią,a Poczynkiem.
Bałtyca, nieznaczny strumień, wypływa z jeż. Bałta koło Krasławia i wpada do Dźwi-ny na gruntach wsi Sielanki, należącej do dóbr krasławskich.
Bałtyno, ob. Baltyfi.
Bałtynów, wś, pow. lucyński. Parafia katolicka dekanatu zalucyńskiego, dusz 4080.
Bałtyszka, ob. Wołtysz.
Bałucianka lub Bałudzianka, 1.) potok w obrębie gm. Zawadki rymanowskiej w Galicyi. Wypływa w północnej stronie tej gminy ze stromych wzgórz Baskidu lesistego, mianowicie pasma ciągnącego się w południowo-wseho-dnim kierunku od Dukli, w którym najwyższy szczyt Cergowa góra dochodzi do 718 m. npm. Płynie ważką dolinką na południe i we wsi Zawadką zwanej łączy się z prawego brzegu

Urt-

z potokiem Zawadką, uchodzącym do Jasiołki.
2.) B., potok w obrębie gminy Bałudzianki
w Galicyi, wypływa na zachodnim stoku bez
leśnego wzgórza Przymiarkami zwanego w pół
nocnej stronie tejże gminy; płynie przez śro
dek wsi na południe, opływając zachodnie
stoki tegoż wzgórza, poczeim tuż za wsią zwra
ca się nagle na wschód i tworzy granicę mię
dzy tą gminą ą gminą Kamionką. Po półmi
lowym biegu uchodzi z lewego brzegu do Ta
boru, w dolnym biegu Morawą zwanego, do
pływu Wisłoki.	Br. G.
Bałiicz, wś, i Bałucka Wola, wś, pow. łaski, gm. t. n., par. Borczewice, przy drodze z Łasku do Szadku, o 7 w. na północ od Łasku, w nizkiem położeniu śród mokradli. Posiada urząd gminny. "W" 1827 r. liczyła 20 dm. i 275 mieszk. B. gmina należy do s. g. okr. II w Wrzeszczewicach, st. p. w Łasku, lud. 3661, rozl. 11,424 mórg.
Bnłiiczyn, wieś, pow. złoczowski, o 5 mil austr. na zachód od miasta Złoczowa. Przestrzeni posiada: obszar dwór. roli ornej 427 m., łąk i ogrodów 344 m., pastwisk 82 m., lasu 818 m.; włościanie posiadają roli ornej 833 m., łąk i ogród. 685 m., pastwisk 160, lasu 5 m.; ludności ma 789 głów, z tego rzym. kat. 327, gr. kat. 457, izrael. 15. Paraną gr. kat. ma w miejscu, należącą do dekanatu uniowskiego (wiernych 504), do rzym. kat. parafii należy do oddalonych o 7 kil. Glinian (gdzie także st. pocztowa) dekanatu gliniańskiego. Szkołę posiada l klas. etatową. Posiada kasę pożyczkową z kapitałem 3700 złr. aus. Ziemia tu nadzwyczaj urodzajna, położenie całkiem równe, nizkie, w niektórych miejscach moczaro-wąte, również lasu znaczny obszar; klimat łagodny, włościanie trudnią się rolnictwem i chowem bydła. Tutejszy folwark dworski należy do dóbr Kutkorz, własność Henryka hr. Łą-czyiiskiego.
Bałiidziaaka, wś, z przysiółkiem Wulką, pow. sanocki, o 7 kil. od st. p. Kymanów, w par. rz. kai Klimkówka, w pow. gr. kat. Deązno. Por. Bałucianka.
Bałutów, ob. Bęłtów.
Batuty, os. fabryczna, pow. łódzki, gm. Ra-dogoszcz, leży pod samą Łodzią, przy szosie do Zgierza; obecnie weszła niemal całkiem w obręb miasta. W 1827 było tu 12 dm. i 132 reieszk.
Bałwan, ob. łania.
Bałwnnlszki, okrąg wiejski w gm. Holsza-naeh, pow. oszmiański, liczy w swym obrębie wsie: Bałwaniszki, Szenciłowszezyzna, Wołko-wszczyzna, Szołtany, Sząpowały, Sok ocieniał a, Ciuniszki.
Bałyklfj«, st. p., pow. carycyński, gub. sa-ratowska, między Kamyszynem a osadą Du-bow^ką. Por, Bdłakieja..

Baiubc (niem.), koi. i folw. pod Ragnetą w Prusach Wsch.
Baliach, szkoła i karczma, pow. pleszewski, ob. Kućliary.
Banachy, wś., pow. biłgorajski, gm. Sól, parafia Puszcza Solska. W 1827 r. było tu 29 dm. i 328 mieszk.
Banaszki, wś. rządowa, pow. latyczowski, należała do klucza międzyborskiego ks. Czar-toryskicli.
Banat. Tak się zowie okolica Węgier, płd.-wschodnia część wielkiej niziny pannońskiej, między Maroszem, Cisą i Dunajem, słynna z urodzajności, niegdyś moczarowata, przez wielu kolonistów niemieckich, między i mierni, zasiedlona. Południową część B. zowią Ba-czką. Nazwa B. nie ma dziś żadnego znaczenia administracyjnego, chociaż w 1J79 złączone były pod tą nazwą B. w jeden dystrykt administracyjny trzy żupaństwa: temeskie, to-rontalskie, krasowskie.
Banatki, kolonia pod wsią Kadłub, pow. wielkostrzelecki.
Bancerowseczyzna, wś w pow. mińskim, nad Swisłoczą.
Bandaki, przysiółek do Wyszatyc (ob.).
Bandary, wś, gub. witebska, nad Utroją.
BandeiliersIiuF, ob. Btdzimirowo.
Bandruw, 1.) wś, pow. Łisko, o 15 kil. od st. p. Ustrzyki, z par. gr. kat. w miejscu. 2.) B., koi. niemiecka taniźe.
Bandrów, potok górski w obrębie gm, Ban-
drowa, w pow. Łisko, wypływa z źrodlisk pod
leśnych w południowej stroijie tejże gminy:
płynie zrazu na północny wschód, poczem na
północny zachód przez łąki bandrowskie i sani
środek wsi. Poniżej wsi po półmilowym bie
gu łączy się z prawego brzegu z potokiem Ja-
siennikiem.	Br. G.
Baudtkcii, ob. Botki.
Bandurka, wś, gub. chei-sońska, st. dr. żel. Odessa-Elizawetgrad, między Olwiopolem ą stą-cyą Pomoszcznaja, o 332 w. od Odessy.
Bandysie, wś rządowa, nad rz. Omulew, pow. ostrołęcki, gm. Wach, par. Slysssymec, śród błot, na krawędzi południowej lasów puszczy myszynieckiej, 1056 mórg. obszaru. W r. 1827 było 32 dm. i 192 mieszk, obecnie 42 dm. i 415 mieszk.
Bandziszewo, Bangschin, ob. Będzie&zyn.
Bania, Bdnya. Baniami zw% się konalnie w Tatrach. Wyraz ten u Słowian węgierskich i Węgrów (banya) oznacza "dół, kopalnię" T wchodzi do składu wielu nazwisk kopalń w Węgrzech i Siedmiogrodzie np_. Abnid-Banya, Baka-Banya i t. d. W dolinie ko-śeieliskiej na Ornaku w pobliżu prz.ełeczy Iwanow-skiej w gnejsie znachodzą; się dziś już opuszczone kopalnie, zwane dziewiąty i ezarnjj Banią. Wydobywano tutaj panabaz, zawierający miedź. Ob Jano-ty: Przewodnik do Tatr i Pienin, Kraków 1860. Br. G.
Bania, 1.) wś, pow. kałuski w Galicyi; o l kil, od Kałusza, w par. n, kat. i gr. kat. Ka-

Ii*

2.) B., wś, pow. bohorodczański, o 10 kil. od st. p. Sołotwina, w par. gr. kat. Ho-sulna, 3.) B. berezowska, wieś, pow. koło-myjski, obszar dworski posiada: łąk i ogrodów
72	n.  a. morgi, pastwisk 3 morgi,  lasu 1354
mórg;  włościanie posiadają:  gruntów ornych
351   mórg., łąk  i ogrodów 1127  mórg.,  pa
stwisk 344 mórg., lasu 4 morgi.    Ludności ma
948,   z tych gr. kat. 937, rzym, kat. 4. izraeli
tów 7.    Wieś ta należała niegdyś, wraz z mia
steczkiem  Jabłonowem,  od którogo  o 15 kil.
jest oddaloną, do starostwa jabłonowskiego; te
raz jest własnością rządową.    Należy do rzym.
kat.  parafii w Jabłonowie, gr. kat. parafią de
kanatu pistyńskiego (wraz z filią Łuczki: wier
nych  1317)  ma  w  miejscu.    4.) B. świrska,
wś rządowa, pow. kołomyjski, o 15 kil. od st.
p. Jabłonów,  w par.  gr. kat. Akreszory.    5.
B. Stara, przysiółek do Kniaźdwora (ob.).    5.
B. Kotowska,  wś, pow. drohobycki,  o 11 kil.
od st. p.    Drohobycz,  w par.  rz.  kat. Droho-
bycz a gr. kat. Popiele.
Bnniany, dwór pryw. w pow. poniewie-skim, parafii pompiańskiej, o 23 w. od Ponie-wieża. Kaplica katolicka.
Banica, 1.) wś, pow. grybowski, o 4 kil. od st. p. Snietnica, ma 1500 n. a. morgów rozl.,
73	domy, 449 mieszk. narodowości polskiej i ru
skiej; parafia  obrządku greckiego pod wezwa
niem SS. Kośmy i Damiana w miejscu; położenie
górskie.    M. M.    2.) B.,  wś,  pow.  gorlicki,
o 6 kil.,  od st. p. Małastów, w par. rz. katoli
ckiej Żmigród, a gr. katolickiej Krzywe.
Banica, potok, ma źródło w obrębie gminy
Izb w pow. grybowskim, w północno-zachod.
jej stronie, w lasku; płynie przeważnie w kie
runku północnym, przez łąki i pola izbiańskie,
poczem dostaje się w obręb gminy Banicy;
płynie środkiem tej wsi. zabierając liczne poto
ki z lewego brzegu, i po przeszło półmilowym
biegu uchodzi z lewego brzegu do Białej, do
pływu Dunajca.	Br. G.
Banie, niem. Benklieim, wś, pow. węgobor-ski, st. p.
Batlików, wierch czyli szczyt w głównym grzbiecie Tatr liptowsko-orawskich, wznosi się do wysokości 2178,3 m. npm. (Z mapy hipso-metrycznej Tatr zakładu geograficznego wojskowego w Wiedniu. Ob. "Ungarischer Kar-patben-Yerein". Bd. IV, p. 255). Br. G.
Banilla, 1.) B. Mołdawska, wś, pow. sta-rożyniecki aa Bukowinie, nad Seretem, o 7 kil. od st. p. Berhomet, z par. grecką niflunicką w miejscu. 2.) B. Ruska, wś, pow. wyżnicki na Bukowinie, nad Czeremoszem, st. p.; w miejscu parafia grecka nieunicka. 3.) B. Słobo-dzie, wś, pow. wyżnicki na Bukowinie, st. p.; w miejscu parafia grecka nieunicka.
Bftłtino, dobra, pow. kartuski, par. Mater-nia; niegdyś cystersów oliwskich Własność.

Bamowski  strumyk,  ob.  BaczyfiM
myk.
Baniówka, ob. Woloaąnlat.
Banillllill, Ob. Banunin.
Bankau, ob. Bek, Bękowo.
Banków, ob. Bąkowo.
Bankowo, dobra szlach., pow. gdaaskiy par. Prągnowo.
Bankowszczyzna, wś. pow. trockł,
Bankewitz, ob. Ławki.
Bnnkwitz, ob. Banków i Bękowice.
Banna, potoczek leśny, wypływamy ae źródlisk leśnych w obrębie gminy Dylągówki, w pow. rzeszowskim, płynie lasem n* północ i przeszedłszy w obręb gminy Grzegorzówki, uchodzi po ćwierćmilowyni biegu do potoku Mleczką zwanego, uchodzącego do Wisłoku.
Banówka, szczyt w głównym grzbiecie
Tatr orawsko-liptowskich; na granicy stolicy
orawskiej i liptowskiej, na północny zachód od
grupy turni zwanych llohaczami (Z mapy
Węgier wojskowego zakł. geograficznego w
Wiedniu 1871).	Dr. G.
Banreve, na Węgrzech, st. dr. żel. z Fulek do Miszkowca, łączy się też koleją żelazną z Dobszyną.
Banschestic, wś, pow. serecki na Bukowinie, o 4 kil. od Serethu, w parafii greckiej nieunickiej Muschenitza.
Bansekau, ob. Badzikawo.
Baniiiiiii, Baniunin, wieś, pow. Kamionka Strumiłowa, o 15 kil. od Buska, obszar dworski posiada roli ornej 349 n. a. mórg, łąk i ogrodów 82 mórg, pastwisk l, lasu 24 m. włościanie posiadają: roli ornej 712 m., łąk i ogrodów 140, pastwisk 7, lasu 56 m. Ludności ma ta wieś 554, z tego gr. kat. religii 479, rzym. kat. 70, izraelitów 7; gr. kat. parafia jest w miejscu, należy do dekanatu buskiego (wiernych 450); do rzym. kat. należy do Żelechowa, wsi o 5 kil. oddalonej. Wieś B. leży na płaszczyźnie z matem podniesieniem po nad powierzchnię morza, grunt czarnoziena głęboki, bardzo urodzajny, mieszkańcy trudnią się rolnictwem, chowem bydła; gospodarstwo w tych okolicach przynosi w ogóle obfite owoce. B. ma szkołę filialna. Własność: Karoliny de Ehrenzweig Weber.
Bńnya, ob. Bania.
Bańki stare, wś, gub. grodzieńska, dawniej w ziemi bielskiej.
Banków, niem. Bamgoiu, wś, pow. bytomski, par. michałowiecka, nal. do Siemianowic, o milę od Bytomia, o 3 ów. mili od Król. Huty; folw. z piękna owczarnią. Także kilka innych wsi na Szląsku pruskim, jak np. w pow. na-mysłowskim, zniem. Bankwitz; w pow. wrocławskim, dziś Benkwitz, i w trzebuiokim, dssiś Bunkay.

Bań.

BaŁ

 

Bańska, -Barfsfco, dawniej Brzózka, małą, zwana, wieś na Podhalu nowotarskiem, w pow. nowotarskim, o 8 kil. na południe od Nowego-targu; rozlega się po zachodniej stronie Białego Dunajca i drogi wiodącej 2 Nowegotargu do Zakopanego, ma 2081 mórg. rozl. Jedne z jej granic tworzy potok Floren, uchodzący do Białego Dunajca. Gmina Bańska liczy 180 chałup a 876 dusz (423 mężczyzn, 453 kobiet). Parafia do Szaflar.
Baaska Bystrzyca (po węgiersku: Beszter-cze-Banya, wym. się Besterce-Bania, po niemiecku Neusohl, po łacinie Neosolicum), miasto górnicze w Węgrzech, w komitacie zwoleńskim (Sohler-Comitat), w obrębie rządu prowincyo-nalnego preszburskiego. Leży na północ od Kremnicy, Sztiawnioy (Schemnitz) i Zwolenia (Altsohl), przy ujściu rzeczki Bystrzycy do Gra-nu, w dolinie, górami w około otoczonej, i należy do najpiękniejszych miast w Węgrzech, już to z powodu romantycznych swych okolic, pełnych wzgórz, lasów, zamków i hamerni, już to dla pięknych budowli, które samo miasto zdobią. Ludność wynosząca do 10,000 mieszkańców, składała się dawniej prawie z samych Niemców, których dla urządzenia górnictwa jeszcze król węgierski Andrzej II, w XIII w. z SaktOjii sprowadził. Teraz Niemcy i Madziarowie nie wynoszą razem '/, 0 części ludności, która jest słowacka, i co do wyznania składa się prawie po połowie z katolików i ewangelików augsburskich. Ma też Bańska Bystryca biskupa katolickiego, jedno gimnazyum katolickie, drugie ewangelickie, sąd komitacki, teatr, huty i szmelcownie miedzi i żelaza, hamernie, różne inne fabryki i wielką papiernię. Tutejsze damascenki (klingi) są sławne. Tajemnicę fabrykacyi ich posiada rodzina Żubrohlawskich. Władza komitatu wo-leńskiego rezyduje w Zwoleniu (Altsohl). Bańska Bystryca sławna jest w dziejach węgierskich, iż tu 1620 roku na sejmie, dzielny Ga-bryel Bethlen, królem Węgier obwołany został. (Enc. Org.)
Bar, m. nadetatowe w pow. mohylowskim. gub. podolskiej, o 100 w. od Kamieńca Podolskiego, nad niskim brzegiem rz. Rowu. Pierwotnie nazywał się Rów. W 1752 r. Tatarzy spalili go i starostę Reja Stogniewa z żoną pojmali. Za Zygmunta I-go były to stołowe dobra królowej Bony; należało do nich 5 miasteczek i 38 wsi. Nazwisko Bar nadała miastu Bona na pamiątkę dziedzicznego księztwa swego Bari we Włoszech; wykupiła je Bona od Stanisława Odrowąża i wzmocniła jako pograniczną twierdzę. Miasto otrzymało liczne przywileje i wkrótce stało się handlowem i bogatem, zwłaszcza będąc komorą celną na wołoskiej granicy. Pierwszym starostą z ramienia Bony był Wojciech

z Białobok Starzechoweki, podkomorzy lwow
ski, starosta drohobycki, który z rozkażą kró
lowej wzniósł zamek, opasał go wałami i opa
trzył w działa. Jednocześnie w murze umie
szczono tablicę mosiężną, przekazującą pokole
niom imię założycielki. Po Starzechowskim na
stąpił bohater Podola Bernard Pretficz, nastę
pnie Herburt i Buczacki. Po jego śmierci wa
rownia barska powierzana tylko była dygnita
rzom rzplitej; byli więc starostami: Golski wo
jewoda kijowski, Stanisław Żółkiewski (mię
dzy 1610-1614 założył on w B. kolegium je
zuitów, które 1781 przeszło pod zarząd bazy
lianów a 1782 liczyło 553 uczniów), Mikołaj
Potocki i Stanisław Potocki, wszyscy hetmani.
Ostatnim starostą był Bohusław Radziwiłł.
W czasie wojen kozackich Bar uległ zniszcze
niu (1648 r.); zdobyli go kozacy pod wodzą
Krzywonosa, mieszkańcy w pień wycięci. Na
stępnych lat Bar kilkakrotnie był zajmowany
przez Polaków, Kozaków i Hana Tatarskiego.
W 1659 r. ziemia barska oddana w dziedzi
ctwo Janowi Wyhowskiemu, wojewodzie ki
jowskiemu, i za jego czasów miasteczko znowu
podźwignęło się, wrócili franciszkanie, a Jan
Kazimierz, odpoczywając tu w 1663 r., w cza
sie wyprawy za Dniestr, darował im wieś Szer-
sznie. W 1698 r. syn wojewody Wyhow-
skiego Eustachy sprzedał Bar Jerzemu Lubo-
mirskiemu. Po zajęciu Podola przez Turków,
Bar oddany został w dziedzictwo renegatowi
tatarowi litewskiemu bejowi Kryczyńskiemu.
Chociaż w 1674 r. Sobieski zdobył Bar, jed
nak znowu go Turcy zajęli i trzymali załogę
do 1699 r. W 1768 r. 9 lutego zawiązała się
tu konfederacya barska; 9 czerwca t. r. bitwa
pod miastem z jenerałem Kreczetnikowem, a
30 czerwca msto B. szturmem wzięte przez
Apraksina. Od Lubomirskich kupił go Adam
Poniński; dziś B. należy do rządu. Bar miał
klasztor dominikanów, dziś na farę zamieniony,
fundowany w 1607 r. Po klasztorze franci
szkańskim pozostały gruzy; bazylianie mieścili
się w murach po jezuickich; dziś w tych mu
rach jest szkoła prawosławna. Kościół kar
melitów, założony przz głośnego ks. Marka -
niedokończony. Herb Baru: B. S. (Bona Sforza).
Dziś B. ma 8277 mk., wtem blisko 5000 izrae
litów, 703 domy, 114 sklepów, handel niezna
czny, kantor pocztowy 4-ej klasy, kilka gar
barni; 12 jarmarków, 2 cerkwie; sławne są tu
błota na wiosnę i w jesieni; gruzy kościołów
i zamku świadczą o jego przeszłości. Parafia
barska liczy 5374 dusz. Do miasta B. należy
nieosiedlonej ziemi 2280 dz. Paraf, kościół kat.
ś. Mikołaja, z muru 1811 wzniesiony przez
dominikanów. (Parana katol. dek. mohylow-
skiego: dusz 5374, filia w Wołkowincach; daw
niej też kaplica w Mytkach). W B. urodził
się poeta Henryk Jabłoński.	Dr. M,

Bar.

101

 

Bar, wś, pow. gródecki, o milę od Sądowej Wiszni, o 2 mile na zachód od Gródka położona, liczy 446 mieszkańców, z tych 60 rzym. kat., 371 gr. kat., 15 izraelitów; rzym. kat. parafią ma w oddalonych o pół mili Rodaty-czach, gr. kat. w Dołhomościskach.
Bar, inaczej Zbiór, potok powstający z połą
czenia potoków Hrysznego, Eadyczowa i Szu-
mówki w obrębie gm. Uniatycz, w pow. dro-
hobyckim. Płynie on łąkami podmokłemi, cią-
gnącemi się w kierunku północno - wschod
nim aż do Wacowic, między dwoma pasmami
wzgórz; mija gminę Lisznią, poza którą z pra
wego brzegu przyjmuje potok Terptów a z le
wego potoki Dubieński i Śniatynkę; tworzy
granicę między gminą Śniatynką a Starą wsią;
przepływa tę gminę i przechodzi w obręb gmi
ny Wacowic, gdzie, opłynąwszy północne stoki
wzgórza Kogucika, zwraca się łagodnie na
wschodnio - południowy wschód, dostaje się
w obręb gminy Rychcic, a wreszcie, płynąc na
wschód, ustawicznie podmokłemi łąkami, ucho
dzi w obrębie gm. Michałowie do Tyśmienicy
dopływu Dniestru. Ujście leży 275 m. npm.
Długość biegu od połączenia się trzech poto
ków w Uniatyczach czyni przeszło dwie mile,
a spad 25 metrów.	Br. G.
Barabaszka, rz., nastaje w pow. zwino-grodzkim, wpada do rz. Makszy-bołota, dopływu Gniłego Tykicza. Por. Malinówka.
Barabaszówka, przysiółek do Kopeczy-niec (ob.)
Barach, Barrach, ob. Bargłówka.
Barachcianka, ob. Mytnica,
Barachelen, dwie wsie w Prusach wschodnich, w powiecie ragneckim i w powiecie żuławskim.
Barachty, wś, pow. wasylkowski, nad rz. Barachcianka, wpadającą do Stuhny, o 5 w. od Wasylkowa a o 4 w. od dawnej drogi pocztowej do Białej Cerkwi, mieszk. 2105 wyznania prawosł., cerkiew parafialna po-unicka i szkółka. B. nazywały się dawniej Piotro-czyn i pierwszą wzmiankę o nim znajdujemy w nadaniu W. K. Kijowskiego Andrzeja, syna Jerzego z r. 1159 kijowskiej Ławrze Pieczer-skiej. W r. 1580 Piotroczyn stanowi już prywatną własność, jak się pokazuje z magistrackich aktów kijowskich, i należy do rodu Dasz-kowskich, od których około r. 1600 kupuje go Hudym za 100 kóp groszy litewskich; później należy do starostwa białocerkiewskiego; w końcu darowany został wraz z całem starostwem W. K. H. Branickiemu a w r. 1850 łącznie z całą schedą Ksawerego Branickiego został skonfiskowany na rzecz skarbu. Sama wioska, położona w głębokich jarach, przecięta wałem na 7 sążni wysokim ciągnącym się od wsi Mytniey. Według miejscowej legendy wał ten miał usypać car czy kniaż Wasyl dla obro-

ny od nieprzyjaciół. Ziemi 3640 dzies.' Czarno-ziem pomieszany z glinką i piaskiem, jednak ziemia dosyć urodzajna. Arenda młynów i karczmy wynosi rocznie 5000 rs. Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny w Wasylkowie.
Baragin, niem. Barragin lub Friedrischsdorf, wś, pow. gierdawski, stacya pocztowa Klein Gnie.
Etara/k, nazwa wielu osad powstałych po wy-ciętych lasach lub śród lasów w późniejszych już czasach. Dawniejsze noszą, miano Bud, Majdanów. Nazwę B. spotykamy głównie w obrębie Mazowsza, w Lipnowskiem odpowiada jej Rumunek.
Barak, osada wiejska, pow. konecki, gmina i par. Szydłowiec, 3 domy, 24 mieszk.; smo-larnia skarbowa. Gruntu 93 morgi. K. S. W.
Baraki, wś, pow. kozienicki, gm. Susko-wola, par. Sucha. Szkoła wiejska.
Baraki, przysiółek do Dąbrowy Narodowej (ob.)
Baran, 1). przykomórek celny, na granicy Galicyi, pow. miechowski, gm. i par. Luborzy-ca, na trakcie z Proszowic do Krakowa. 2). B., wś rządowa, pow. konecki, gm. i par. Miedzie-rza; młyn wodny.
Baran, pustkowie, pow. krotoszyński, ob. Dzierżanów.
Baran, rz., prawy dopływ Bohu, zaczyna się pod m. Zmierzynką w pow. winnickim, wpada do Bohu pod m. Woroszyłówką. Do niego wpada z lewej strony Kudaszówka. Długa, według W. Pola, mil dwie.
Barani, potok, wypływa w Beskidzie lesi
stym, na północnym stoku głównego grzbietu
w lesie, na samej granicy Galicyi z Węgrami,
w Baraniem, przysiółku gm. Olchowoa, w pow.
krośnieńskim; płynie w kierunku północno-
zachodnim przez przysiółek i polanę Baranie,
wąską górską doliną, zwartą dwoma lesistemi
pasmami górskiemi, odrywającemi się od głów
nego grzbietu ku północy. Po wschodniej stro
nie potoku wznosi się Jaworzyszka, także 01-
chowczyk, a po zachodniej Wielka Góra. Po-
czem przechodzi w obręb gminy Ciechania,
zdążając przez nieco szerseą dolinkę do prawe
go brzegu potoku Wilsznej, dopływu Wisłoki.
Bieg wynosi trzy ćwierci mili; prąd wody
szybki i rwiący. Źródła leżą na 610 m. npm.,
ujście na 405 m.	Br. G.
Barania góra, w południowo - wschodnim zakącie Karpat szląskich, 4175 stóp wysoka. Prawie tuż pod szczytem, na wysokości 3500 do 3600 st.wied., rozległe błoto, z którego wypływa Czarna Wisełka. Por. Wisła. Czyt. Winc. Pola: "Rzut oka na północne stoki Karpat."
Baranica, wś i folw., pow. krasnostawski, jm. i par. Gorzków. Leży w okolicy wzgó-rzystej, poprzerzynanej liczne mi wąwozami, o 5 w. na zachód od Gorzkowa. W 1827 r. }yło tu 25 dm., 130 mieszk.

Bar.

Bar.

 

Barailicha, rz., ob. Słupianka.
Baranie, wś, pow. ostrogski, na połud.-wsohód od Ostroga; w dziale ks. Ostrogskich r. 1602 jest nazwana Baranie Rogi. Janusz Sanguszko, ostatni ordynat ostrogski, darował •/. wielu innemi wsiami ks. Jabłonowskim B., która to wieś należała do klucza krzewinskiego i sprzedaną została w 1804 r. Napruszewskim, obecnie należy do Anieli z Napruszewskich Szczepkowskiej. Ziemia po większej części krzemionka, od północy ma wiele czarnoziemu, a sama wieś na krzemienistym pokładzie, jest tu gorzelnia, staw i młyu wodny, dwór dziedziczki nieobszerny ale wygodny, z ogrodem owocowym. Włościanie uprawiają rolę i trudnią się niektórzy rybołówstwem, mają poddostat-kiem koni, bydła, owiec i trzody chlewnej, a że przez wieś do młyna przepływa woda, wi<jc hodują ptastwo wodno jakoto: gęsi
1	kaczki, które w bliskiem miasteczku Sławucie
korzystnie  spieniężają.    Tak męzkie jak i ko
biece stroje  i  bieliznę  sami  przędą i wyra
biają.	Z. Boś.
Baranieć, niem. Baranitz, król. leśnictwo, pow. brodnicki, par. Golub.
Baranieć, także Wielkim Wierchem zwa
ny, szczyt w Tatrach liptowskich; na połud
niowy wschód od Bohaczów, o 4552 m. na po
łudnie od Wołowca, między doliną potoku
Smreozanki i Kaczkowej; wznosi się do wyso
kości 2181,08 m.	Br. G.
Baraniccka Wola, wś, pow. samborski, o 13 kil. od Sambora, par. gr. kat. Barańczyce, par. rz. kat. Sambor.
Baranie Peretuki, wieś, pow. sokalski, o i milę na północ od Sokala, na samej granicy Wołynia leżąca. Obszar dworski posiada roli ornej 285 mórg austr., łąk 26 m. a., pastwisk
2	m. a"  lasu 899 ni. a.,  włościanie posiadają
roli ornej   365 m. a.,  łąk 51  m. a.,  pastwisk
8 m. a., lasu 4 morgi austr.    W lesistej równej
okolicy,  grunta urodzajne glinkowate; jest to
jedna z najbardziej wysuniętych kończyn Ga-
licyi,  do  niedawna   odcięta od reszty  kraju
55 powodu braku komunikacyi,  w ostatnich la
tach przedłużono gościniec żółkiewsko-sokalski
do Mostów Wielkich, oddalonych o 5 m. a.   od
tej wsi. Budowa tego gościńca bardzo utrudnio
na z powodu piaszczystego gruntu i zupełnego
braku kamieni w okolicy,  które sprowadzają
z gór na południowy zachód  od Żółkwi leżą
cych, oddalonych od Mostów Wielkich o 5 mil
austr.    Ludności  ma  ta wieś rzym. kat.  43,
należących do parafiii w Sokalu,  gr. kat. 312,
należących do parafii w Skomorochach. oddalo
nych  o pół mili austr.    Ma szkołę   filialną.
Mieszkańcy trudnią się rolnictwem i chowem
bydła. Własność rodziny Tatarowiczów.
Baranie pole, wś, pow. kaniowski, o 25 w. od Olszanicy, st. chwastowskiej dr. żel., aad

niewielką bezimienną rzeczką, wpadającą do Tykicza, na dawnym trakcie pocztowym Kijew-Nowomirgorod-Odessa; st. poczt, między Ta-raszczą a Lisianką, w miejscu oddzielenia traktu na mko Bohusław. W Baraniem-polu łączą się pocztowe drogi z Taraszczy, Zwinogród-ki i Bohusławia. Mieszk. 826 wyznania prawosławnego. Cerkiew parafialna zbudowana w 1717 r. kosztem ks. Stan. Lubomirskiego, do którego wówczas należał ten majątek. Właściwa nazwa Branne-pole, od słowa brań (bitwa), i rzeczywiście w r. 1221 został tu rozbity i zupełnie zniszczony, han złotej hordy Bałakłaj, przez ks. nowogródzkiego Skirmun-da Michajłowicza. A także w 1546 roku Ostap Daszkiewicz pobił tu Tatarów. Ziemi 3912 dz. nadzwyczaj urodzajnej. B. zostało obecnie kupione od hr. Branickich na rzecz mi-uisteryum udziałów- Zarząd gminny we wsi Medwinie, policyjny w mieście Bohusławiu.
Baranie Rogi, u Wahlenberga Ldmmerspitze (Baranyi Csucs), szczyt w Tatrach bielskich na Spiżu, na północ od Koperszadów, według mapy Schedius'a i Blaschnek'a ("Kartę des Kó-nigreichs v. Ungarn" 1847). Wznosi się według pomiaru Wahlenberga 1926.82 m. Staszic wspomina (str. 137) w tcm paśmie turni bielskich wierch "Jagnięca" zwany. Prawdopodobnie przetłumaczył tę nazwę z niem. Lam-merspitze. Czy to samo, niewiadomo. Według Kolbenheyera północno-zachodni stok Białej Turni nad Koperszadami polskiemi, poniżej Głupiej Hali (Schwalbcnberg), zwie się grzbietem Jagnięcia (Czyt. "Spraw. Kom. fiz." 1874. 275). Nazwa grzbiet Jagnięcia jest błędna; nasi górale zwią ton stok Jagnięcą (halą). Prawdopodobnie więc Baranie rogi są dzisiejszym Gaffolsturm. Jestto, według inappy Tatr Kolbenheyera północne ramię szczytu Małego Koszaru (Hintere Leiten), sięgające ku Zdzia-rom. Według mapy jeueralnego sztabu wojskowego (1876 r.) na południowy zachód od Ździaru, wznosi się 1631 m. npm. ("TJnga-rischer Karpathen-Yerein," IV, 233). Bi: G.
Baraniówka, ob. Plissa.
Bnranitz, ob. Baranieć.
fiaranki, osada pod wsią Bek, w pow. klucz-borskim.
BaraillK'11, ob. Barany.
Baranów, 1). dobra, pow. nowo-aleksan-dryjski, składają je: Baranów osada,, wsie i folwarki: Banacli, Czółna, Gródka, Sniadowka, Wola i Zagrodzie; folwarki: Hutka i Niwa. 2). B., os. miejska, przedtem mko, pow. nowo-ale-ksandryjski, gra. t. n. Leży w dolinie rzeki Wieprza, u stóp zamykających ją wyniosłości. Odległe od Warszawy 14 mil, od Lublina 6 m. Posiada kościół parafialny murowany z XVIII wieku, urząd gminny, dom schronienia dla ubogich (?), tartak parowy z produkcyą około

Baf.

103

 

7000 rs. Liczy 1817 mk. i około 200 dm.
W 1858 r. ludność wynosiła 1790 mk., w tem
950 żydów. B. był gniazdem rodziny Bara-
nowsfcich. Istniał tu do początków 17 wieku
zbór kalwiński i drukarnia. 3) B. albo Wola
Czołnowska, gm. pow. nowo-aleksandryjski, lu
dności 4123, rozległości 13662 mor., należy do
s. gm. okr. I w Zyrzynie o 8 w., najbliższa
st. p. Rososz. Parafia B. dek. nowo-aleksan-
dryjskiego liczy 1960 dusz. 4) B., wś i folw.,
donacya, nad rz. wpadającą do Iłżanki, pow.
iłżecki, gm. i par. Chotcza, leży w dolinie o 3
wiorsty od Wisły i niedaleko od prawego brze
gu Iłżanki. W 1827 r. liczył 32 dm. i 235
mieszk. 5). B., wś rządowa, pow. kielecki
gm. i par. Suchedniów, o l w. na półn. od
Suchedniowa. Istniała tu kuźnica za Augu
sta II. W 1827 r. liczył 36 dm., 246 mk. 6).
B., Wś, pow. stopnicki, gm. Olganów, par. Dobra-
woda, o 4 w. na prawo od drogi z Buska do
Stopnicy. Należał do biskupów krakowskich,
miała 19 domów kmiecych w XV w. ("Lib.
Bon." t. I, 419). W 1827 r. liczył 29 dm.
i 163 mk. 7) B., wś, pow. błoński, gm. Kaski,
na prawo od drogi z Wisk-itek do Błonia, liczy
355 mk., 48' dm. W pobliżu leżą Baranow-
skie Holendry (ob.).	B. Ch.
Baranów, mko, pow. tarnobrzeski, ma 272 domów, 930 męz., 1035 kobiet, razem 1965mk., posterunek c. k. żandarmeryi, aptekę, szkołę ludową dwuklasową, st. p. Parafia rz. kat. W miejscu (parafia dek. mielcckiego liczy wiernych 5484). Kościół nadzwyczaj starożytny, poświęcany w 1440 r. pod wezwaniem Ś-go Jana Chrzciciela męczennika. B. leży w okolicy piaszczystej, niedaleko Wisły, przy drodze krajowej z Dębicy do Tarnobrzega, o 58 kil. od I)«}b:ey, ma gorzelnię, ludność trudni się szeW-ctwem. Miejscowość ta ma świetną przeszłość historyczną. Zamek miał być zbudowany przez jeńców pomorskich. Za Bolesława Krzywo-ustego, około r. 1135, Paweł Gozdawa, podejmując u siebie Kazimierza W-go, darował mu zamek wraz z włością, którą wnet naciął mo-nśfć&a Pietraszowi z ifałochowa, wyniósł wieś do rzędu miast w,1354 r. i ustanowił jarmark na Wszystkich SŚ. Roku 1376 Kiejstut książę trockij Łubart ks. łucki z Jerzym ks. bełzkim, pr»emknejwszy się ku Sanowi i Wiśle, straszne pooayttiK tu spustoszenia. Miejsce to stało się następnie gniazdem rodziny Baranowekich herbu Grżymała A około 15'75 było już w posiadaniu Leszezyaskioh. Członkowie wyznania szwajcarskiego I augsburgskiego odprawili w B. w r. 1604 synod, a w r. 1628 założył tutaj Jędrzej Piotrowczyk drukarnię. Handlem zBoźa w owe} epoce słynący B. miał wiele spichlerzów, a mieszkańcy dobrego używali bytu. Karol G-ustow, napadłszy niespodzianie na szczupłe siły Pawła Salpieby

woj. wileńskiego 3 kwiet. 1656 r., znaczny
mu zadał klęskę. B. 7, rąk Leszczyńskich
przeszedł następnie do rak ks. Wi«zniowiec-
kich i ks. Lubomirskicli. Józef Lubomirski
marsz. W. K. począł 1695 r. odwieczny w czwo-
rogran zbudowany zamek okazale Wewnątrz
ozdabiać. Zamek ten był do ostatnich czasów
zamieszkany i w dobrym stanie utrzymany
przez właścicieli lir. Krasickich, i dopiero przed
paru laty zgorzał do szczętu.	M. M,
Baranów, wieś, pow. buczacki, oddalona od miasteczka Uście zielone o l milę, położona w bardzo urodzajnej okolicy, nad rzeką Złotą Lipą; obszar dworski posiada roli ornej 324 mor. austr., łąk 26 m. a., pastwisk 86 ni. a., lasu 238 m. a.; włościanie posiadają roli ornej 555 m. a., łąk 112 m. a., pastwisk 272 m. a.; mieszkańców ma rzym. kat. 86 należących do parafii! w liściu zielonem, gr. kat 457 należących do parafii w Krasiejowio, izraelitów 8; razem 551. Własność Jana Starzyńskiego.
Baranów, 1) miasto, powiat ostrzeszow-ski, położone na południe od Kempna, nad rz. Janicą, poboczną Prosny, śród nizin i ł$k; 108 dm., 909 mk.; 54 ew., 815 kat; 141 anftłf.; mieszkańcy zajmują się. głównie rolnictwem. B. należy do obwodu opatowskiego, do sądu okręgowego w Kempnie; ma 2 kościoły katolickie, z których jeden parafialny nałeży do dekanatu kempińskiego; szkoła elementarna. Cztery jarmarki się- rocznie odbywają: kramne, nadto na konie i bydło; od m. pow. Ostrzeszowa o 23 kil. oddalone na południe; et. poczt. i koi. żel. Kempno o 8 kil. Miasteczko to jest gniazdem domu Baranowskich herbu Jastrzębiec; tu się urodził Baranowski Wojciech, sławny arcybiskup gnieźnieński, żyjący w drugiej połowie wieku XVI i na początku XVII, przyjaciel Jana Zamojskiego. 2). B., wieś, pow. pleszewski; 31 dm.; 272 mk., 28 ew., 244 kat,, 91 analf. 3). B., fołw., pow. ostrzes/OWaki, ob. Mroczeń.
Baraitówek, wś i folw., nad rzeczką, pow. opatowski, gmina i par. Baćkowice, o 5 w. na północ od Iwanisk. W 15 w. wieś ta zwała się Baranów, była własnością biskupów włocław-^ skicfi i posiadała dwa młyny (Długosz I 598 i 624). W 1827 roku liczył: 31 dm. i 231 mieszk.
Baranówek, folw., pow. pleszewski, ob. Malinie.
Baraiiowen, ob.
BarailOWice, niem. Baranowitz, wieś, pow. rybnicki, parana żorawska, z folwarkiem Śzczo-szów.
BaranoWieć, ob. Barnowke.
Barattowlcze, wś, pow, augustowski, gasi-

104

Bar.

Bar.

 

Łabno, par. Adainowicze.    W 1827 r.  liczyły 49 dm. i 246 mieszk.
Baranowicze, wś w pow. nowogródzkim gub. mińskiej, mieszk., 150. O wiorstę ode wsi leży stacya B. dr. żel. brzesko-moskiew-skiej, między Leśną a Pogorzelcami, o 188 w. od Brześcia.
Baranówka, wś, pow. lubartowski, gmina Łuck, par. Lubartów, leży w nizinie w dolinie rzeki Wieprza, na południe od Lubartowa. W 1827 r. liczyła 22 dm. i 166 mieszk.
Baranówka, 1) mko, pow. nowogradwo-
łyński, nad rz. Słuczą, niżej Miropola, przy
dawnym trakcie pocztowym z Nowogradwo-
łyńska do Połonnego; ma zarząd gminny, wło
ścian dusz 488, posiadających ziemi 1755 dz.
Ogółem wraz z izraelitami B. ma około 2000
mieszk. W B. jest fabryka porcelany, wła
sność Mezerów, rodziny sprowadzonej z zagra
nicy przez ks. Józefa Czartoryskiego, gdy się
zakładała fabryka porcelany w Korcu. Jest
tam dużo osiadłych tokarzy, których wyroby,
meble, części do maszyn, zabawki dziecinne,
rozchodzą się nietylko po wołyńskiej, ale i po
ościennych guberniach. Baranówka z wsiami:
Nowosielicą Wielką i Małą, TJrlą, Hliboczkiem,
Markówką, Kaaperówką, Taburami, Żarami,
Wolańską osadą, Kotelanką i Barbarówką,
a ogólnej przestrzeni obywatelskiej ziemi 8902
dzies., stanowiła własność niegdyś Lubomir-
fikich, następnie Walewskich, z których jedna
poślubiona ks. Gagarynowi, dobra barano-
wieckie oddała do tego rodu; od Gagaryno-
wów dobra przeszły na Strogonowów, w któ
rych władaniu są obecnie. W B. jest filia
katolickiej parafii Połonne, dekanatu zasław-
skiego. 2) B. wś, pow. latyczowski, liczy
dusz męz. 177, ziemi dworskiej 286 dz., wło
ściańskiej 240 dz.; posiada młyn na TJszycy,
przynoszący 1500 rs. Należała do Krasow-
skich, dziś Baranieckich. 3). B., wś, pow,
radomyski, nad rz. Didówką wpadającą do
Irszy i do Teterowa, oliw. od m. Malina,
a o 39 w. od Radomysla. Mieszk. 608 prawosł.
30 katolików, 8 żydów. Należy do parafin
wsi Porożek. Własność wielu właścicieli. Zie
mi 2413 dz., po większej części pokrytej lasem
i błotem. Zarząd gminny i policyjny w m.
Malinie. 4). B., ob. TymUw.	Kl. Przed.
Baranówka, 1) wieś, pow. brzeżański niegdyś zaścianek szlachecki, 383 mk., mianowicie: 193 męz., 190 kobiet, 176 rzym. kat. a 175 gr. kat., 32 izraelitów; obszaru 1024 m austr., na to 559 m. roli ornej, 72 m. łąk, 20 ogrodów, 55 pastwisk, 292 lasów, 18 dróg, L wody, 5 innych przestrzeni; należy do parafiii gr. kat. w Szybalinie, zaś łacinnicy do rz. kat parafii w Brzeżanach. Własność St. hr. Potockiego. 2). B., niem. Hirschbach, koi. niemiecka, pow. łańcucki, o 2 kil. od st. poczt,

Sarzyna,   z parafią   ewangelicką   w miejscu; własność hrabiego Alfreda Potockiego.
Baranówka, ob. Isłocz.
Baranówka, potok, w obrębie gminy Woj-
niłowa w pow. kałuskim w Galicyi, wypływa
w lesie "Nabodostowie" (354 m.); płynie zra
zu na południe na zachodnim brzegu tegoż lasu,
poczein zwraca się na wschód przez las, a przy
brawszy z lewego brzegu potoczek leśny, pły
nący od północy, zwraca się znowu na połu
dnie, płynąc debrami leśnemł; koło leśniczówki
Baranówka zwanej (281 m.) zwraca się nagle
na wschód; tu płynie już łąkami, opływając
południowe stoki wzgórza Pomiarkami zwa
nego i w obrębie gin. Medyni uchodzi z lewego
brzegu do Łomnicy.	Br. G.
Baranowo, 1). wś, pow. przasnyski, gm. t. n., w lesistej błotnistej okolicy, nad rzeczką wpadającą do rz. Omulew; posiada kościół parafialny drewniany i urząd gminny. W 1827 roku liczyła 61 dm. i 546 mk. B. par. dek. przasnyskiego, 5396 dusz; sąd gm. okr. IV w Parciakach, st. p. Przasnysz, od Przasnysza wiorst 31; w gminie znajduje się smołami 4, olejarni 2, ludn. 4,900. 2). B., wś, pow. suwalski, w gm. Kadaryszki, par. Łabowo, odl. o 24 w. od Suwałk, zamieszkała przez fili-ponów (starowicrców), ma 23 dm. i liczy 170 mieszk.; w 1827 r. liczyła 11 domów i 124 mieszk.
Baranowo, okrąg wiejski w gm. Janisz-kach, pow. i gub. wileńska, liczy w obrębie swoim wsie: Mildziuny, Podnejmana, Baranowo, Mazurzyszki, Prudziszki; zaścianki: Ru-doszelki, Taleje, Jergirdziszki, Wilkosłastyn, Auksztagiry, Szeszkuszki, Sontoka, Garnie, Pła-tumy, Rajściuki, Antowiesze, Łusynia, Podpier-czokisznia, Judzieniszki, Zejmiejciszki, Posta-wiszki, Jodapurwisie, Pokierocin, Szołkakła-nis, Teodorzyszki, Zabłocie, Pohudoniszki, Po-sierwy, Żukowszczyzna, Rutkowszczyzna.
Baranowo, 1). wś, pow. śremski; 7 dm.; 57 mk., wszyscy kat., 7 analf. 2). B., olę-dry, pow. śremski; 24 dm., 158 mk.; 152 ew., 6 kat., 53 analf. 3). B., domin, nad Wartą, pow. śremski, 1374 mórg rozl., 6 dm.; 89 mk.; l e w., 88 kat.; l analf.; st. p. i koi. żel. Mosi-na o 6 kil. 4). B., wieś; pow. poznański; 11 dm.; 104 mk., 26 ew., 78 kat.; 25 analf. 5). B., dominium, pow. inowrocławski; 568 mórg rozl., 3 dm., 34 mk.; 2 ew., 32 kat.; 19 analf.; st. p. i gość. w Kruświcy, o 7 kil.; st. koi. żel. Inowrocław o 21 kil. 6). B., fol., pow. inowrocławski, ob. Eacice. 7). B., wieś, pow. gnieźnieński; 13 domów; 101 mk., 33 ew., 68 kat., 33 analf.
Baranowo, 1). niem. Barranowen, wś i dobra, powiat ządzborski, st. p., 582 mk. 2). B., niem. Baranowen, wś, pow. szczycioński, koło st. p. Opaleniec.

Bar.

Bar.

105

 

Baranowskie Holendry, kolonia, powiat błoński, gm. Kaski, na terytoryum wsi Bara-nowo, 100 dm.
Barany, wś, pow. lipnowski, gm. Kłoko-ckie, par. Lipno; w 1827 r. miała 16 dm. i 153 mieszk.
Barany, wś, pow. borysowski, przy drodze z .Borysowa do m. Lepel.
Barany, przysiółek do Hrybenny (ob.).
Bltrany, niem. Baranmn, dwie wsie w Pra-siech wsch. 1). B., pow. ełcki, koło st. p. Cichy. 2). B., pow. ełcki, koło Ełku.
Barańce, okrąg wiejski w gm. Wilejka, pow.
wilejski, liczy w swoim obrębie wsie: Barańce,
Kopiszcze, Dubiszcze, Niedziedziszki, Razdory,
Rzeczki, Mamaje, Gościłowo, Makowije.	!
Barańczyce, wś z przysiółkiem Barańczyki, pow. samborski, o 15 kil. od Sambora, z par. gr. kat. w miejscu i szkołą 1-kłasową.
Barasze, wś, pow. żytomicrski, o 80 w. od Żytomierza, nad Użą, liczy 700 mk., ma kapl. katol. parafii Puliny. W okolicy znajduje się źródło: krynica Mikołaja, któremu lud przypisuje uzdrawiające skutki. Jest też w okolicy glina porcelanowa.
Baratów, dziś Earottwitz, wś, pow. wrocławski.
Barawucha, ob. Bwowucha,
Barbarka, po niem. teraz Barbarken, pier
wotna prastara nazwa jest Sancta Barbara in
Bormol (p9ł po polsku, pół po niemiecku, bór-
las, mol Miihle, młyn); młyn wodny i nadleśni
ctwo, p. toruński, o małą milę od Torunia, przy
drodze ku Świerczynkom. Młyn był dawniej
własnością miasta, teraz jest w ręku prywa-
tnem. Obszaru ziemi obejmuje cała ta osada
4205 morgów, mieszkańców liczy 33, prawie
tylko protest.; katolików jest 6. Opodal mły
na znajduje się nieznaczna kaplica katolicka,
w t. z. pruski mur stawiana. Oczywiście, że B.
ma swoją nazwę od św. Barbary, o której nie
sie podanie, w starych aktach przechowane, że
się tu za bardzo dawnych czasów przy jednem
z kilku źródeł objawiła. Odtąd owo źródło do
dziś dnia zowie się: święte źródło, cudowne;
jest wielkim młyńskim kamieniem przykryte;
wodę nabierają przez otwór w środku kamienia.
Podług akt już w r. 1299 stawiano tu kaplicę
św. Barbary (nie wiedzieć, czy pierwszy raz).
Miejsce to słynęło potem licznemi pielgrzym
kami, nawet z dalekich stron przychodzili do
tego cudownego miejsca. Przed reformacyą
osobny proboszcz mieszkał przy kaplicy; pa
pieże i biskupi nadawali jej znaczne odpusty.
Największy 9dpust obchodził się w trzecie
święto Ziel.-Świątek. Dziś jeszcze się odpra
wia nabożeństwo w ten dzień, ale już nie oka
załe; tylko wielki jarmark świadczy o dawniej
szych pobożnych pielgrzymkach,	Kś, F.

Barbarki, folw., pow. śTemski, ob. Słoci-szewo.
Barbarów, 1.) znaczne dobra i mko, pow. rzeczycki, nad rzeką Prypecią, przy drodze z Michałek do Czarnobyla. Mko leży u zbiegu Sołokuczy z Prypecią. Własność rodziny Horwatów. Przed 30 laty Aleks. Horwat wzniósł tu z nadzwyczajnym przepychem ogi-o-mny pałac, słynny w całej gubernii. W czasach pańszczyźnianych, smolarnie stanowiły największe źródło doohodu, a ucisk pracowników zjednał sobie legendarną smutną sławę. Dziś, przy warunkach swobody ludu, fatalny ten przemysł istnieje na mniejszą skalę, a kosztując drogo, z powodu braku rąk na głębo-ideni Polesiu, mniej przynosi dochodów. Dobra B. jposiadają obszaru przeszło 16,000 mor. a grunta, przy nadzwyczajnej obfitości siana, chociaż piaszczyste, są jednak urodzajne w czasie lat suchych; przeciwnie zaś lata mokre - w tych nizinach wiele szkód rolnictwu przynoszą. Zwierza dzikiego i ryb tu stolica, a drzewo z puszcz okolicznych znajduje zbyt na "niż" do Odessy, Mikołajewa i innych portów morza Czarnego. W B, jest kaplica katolicka parafii Kimbarówka. Al. Jel. 2.) B., albo Poszylina, wś pryw. w pow. wiłko-mierskim, o 4 w. od Wiłkomierza.
Barbarowin, wś, pow. chełmski, gm. Turka, par. Dorohusk. W 1827 r. liczyła 32 dm i 195 mieszk.
Barbarowka 1.) wś, powiat zasławski, o 10 wiorst od Zasławia w pobliżu Sławuty, nieco wyżej nad Horyniem, własność San-guszków; posiada fabrykę chemiczną: smoły, terpentyny, kamfiny, octów, smarów i t. p. R. 1859 sprzedano tu smoły za rs. 21600. R. 1860 miała 465 mk., 76 dm. Cerkiew prawosł. Folw. B. należy do klucza sławuckiego. 2.) B., wieś, pow. nowogradwołyński, gmina ro-manowiecka, włościan dusz 94, ziemi włość. 407 dz., ziemi dworskiej 650 dzies.; niegdyś własność Lubomirskich, następnie Czajkow-skich, Radyńskich, dziś należy do kilku sukcesorów Radyńskich; ma duże kamienne łomy. 3.) B., wieś, pow. nowogradwołyński, gmina nowosielicka, należy do dóbr baranowieckich Strogonowów; włościan dusz 108, ziemi włościańskiej 412 dzies. 4.) B., ob. Szarogród. 5.) B., wś rząd., pow. uszycki, gm. Mukarów, 150 dusz męz., 333 dzies. ziemi. Należała do starostwa mukarowskiego.
Barbarypol, dwór w pow. kowieńskim, nad strum. Warpie, o 26 w. od Kowna.
Barbaryszki, folw., pow. trocki; był tu do r. 1865 kościół katol. drewniany, filialny parafii Sumiliszki.
Barbarze, wś, na Inflantach polskich, nad Fej manka.
Barbern,  wś,  w Kurlandyi, parafii

Bar.

Bar.

 

skicj, o 63 w. od Mitawy, o 21 w. od Bowska; posiada źródła mineralno niarczane, podobne do baldońskich, niegdyś słynne, które ściekają do rz. Ekau.
Barbcstie, ob. Berbestie.
Barbnra, potok górski, wypływający w Be
skidzie lesistym, w lesie Barburą zwanym,
w obrębie gm. lladoszyc w pow. sanockim,
z kilku źródłowisk, łączących się po północnej
stronie drogi gminnej, wiodącej z lladoszyc
przez przełęcz Beskid (karczma 685 m.) do Pa-
loty na stronie węgierskiej. Przeżyna wieś
w kierunku północno-wschodnim; z prawego
brzegu przyjmuje potok radoszycki, i po 3/t
milowym biegu, przerżnąwszy kolej łupkow-
ską, uchodzi z lewego brzegu do Osławicy. do
pływu Osławy.	Br. G.
Barce, wś, nad rz. Jaźwinicą, pow. koniński, gm. Wysokie; rozl. mórg 133, lud. 73; wieś ta podlega Wylewom Warty, od której leży o w. 4, od Konina w. 16, od Koła AV. 11. Mieszkańcy prócz rolnictwa, trudnią się spławem drzewa na tratwach. B. zostały rozko-lonizowane 1855 r. (Opuszczone u Ziiiberga)
Barchaczów, wś, pow. zamojski, gm. i par. Łabimie. W 1827 r. miała 39 dni. i 296 mieszk.
Barchlin, 1.) wieś, pow. kościański,32 dm., 207 mk., wszyscy kat., 48 anałf., st. p. w Hzmiglu o 6 kil., stać. koi. żel. Staro Bojauo-wo o 10 kil. 2.) B., fołw., pow. kościański, ob. Popowo niemieckie (Deutsch Poppen).
Barchltowy, wś rycerska, pow. starogrodz-ki, w pobliżu Staregogrodu, własność Grabczow-skiego.
Barchów, (źródłosłów: Barci i, Baroisław), wś i Iblw., nad rz. Liwem, pow. węgrowski, gm. Lochów, par. Kamienna. Przy samej linii dr. żel. warsz.-petersbunskiej, o 3 W. od tit. Lochów. W 1827 r. było tu 18 dm. i 129 inieszk.
Barci, wś, pow. trocki.
Karciany, Bm-ty, Sorty, niem. Burten. Barthen,
miasto, pow. rastemborski, nad rz. Liebe, w
prowincyi zwanej przez krzyżaków Bartenland,
ma st. poczt., 10 jarmarków na rok, 1622
mieszk. Jestto dawny gród krzyżacki. 1377
r. obwarowany pi-zez Winryka von Kniprode.
Mieszkali tu niegdyś: biskup pomczański i mistrz
krzyżacki. Dziś obok miasta leżą: dobra, wój
tostwo, młyn t. n. •	F. S.
Harcice, 1.) WŚ rządowa, nad rz. Narwią,
pow. pułtuski, gm. Somianka. Leży w doli
nie Narwi, na lewo od drogi bitej z Wyszkowa
do Serocka. Posiada kościół paraf, drewniany.
W pobliżu przewóz na Narwi, na drodze z So-
mianki do Radzymina. W 1827 r. było tu 18
dm. i 134 mieszk. Par. B. dek, pułtuskiego,
liczy 1561 dusz. 2.) !!., wś, pow grójecki,
gm. Drwalew, par. Pieczyska. W 1827 r.
miała 16 dm. i 122 mieszk.	B. Ch.

Barcicp, db. Barczyce.
Barcie, 1.) wś i folw., pow. sojneński, gm. Lejpuny. 2.) B., wś, pow. sejnoński, gm. i par. Metele. W 1827 r. miała 13 dm. i 121 mieszk., obecnie ma 36 dm. i 161 mieszkańców.
Barcie, folw., pow. trocki, przy dr. żel., o 4 w. od stacyi Żośle.
Karcili, wś, pow. gostyński, gm. Słubice, par. Czermno, rozl. 550 mórg., ludn. 297 dusz.
Barcikowo, wś, pow. płocki, gm, Ramu-tówko, par. Swięcienieo. W 1827 r. miała 9 dm. i 103 mieszk., obecnie 19 dm., 212 mk.
Karcili, 1.) miasto nad Notecią, pow. SKU-biński, dawniej kcyński, na gruncie bagnistym; z powodu powietrza wilgotnego, często febry tu grasują. W okolicy znajdują się, pokłady wapna, na przestrzeni kilkudziesięciu morgów; rocznie wydobywa się 142000 centn., które si«j w trzech piecach cylindrowych wypalają; 70 dm., 936 mk.; 377 ew., 422 kat., 137 żydów.; mieszkańcy są albo rolnikami, albo wyrobnikami. Jest w m. lekarz, apteka. Należy do obwodu łabiszyńskiego, do sądu okręgowego w Ła-biszynie, ma kościół kat. parafialny dekan. żnińskiego, dom modlitwy protestancki i synagogę, szkołę, elementarną bezwyznaniową, 159 analf. Cztery jarmarki dwudniowe, kramno, na bydło i konie. Odległość od m. powiatowego Szubina wynosi 15 kil. od stać. koi. żel. Chmieluik (Hopfengarten) 18 kil.; ma urząd poczt, trzeciej klasy, poczta osobowa do stać. koi. zol., poczta listowa do ŁaMszyna. Mieszkańcy zajmowali się. dawniej także sukienni-ctwem. B. jako miasto wpominany jest w wieku XVI. W r. 1794 odbyła się pod miastem potyczka pomiędzy wojskiem połskiem i pruskiem.2.) II.,wś, pow.sznbiński,9dm., 125 mk., 37 ew., 88 kat., 42 analf. 3.) B., domin., pow. szubiński, S miejsc.: 1)B.. 2) Julianowo,3) Josephinenthal, 5367 mórg rczl., 19 dm., 357 mk.,111 ew;, 246kat.,74 analf., st. p. w miejscu, st. koi. żel. Inowrocław o 23 kil. M. St.
Barcitiek, wieś, pow. poznański, 5 dm., 48 mk., 16 ew., 32 kat., 11 analf.
Barcka ziemia, Bartonia, niem Bartenland lub Barten. Tak się nazywała w wiekach średnich część dzisiejszych Prus wschodnich, położona między terytoryami zwanemi Natangen, Wohnsdorf, Nadrauen, G-aliiiden i Warmią. Główne jej miasto Barciany.
Barc2, ob. Barycz, rz.
Barczanie, wś, pow. wileński, na lewym brzegu Wilii, własność Fiedorowskiego.
BarcZł\ca, wś, i Barczącka huta, pow. no-womiński, gm. Barcząca, par. Mińk. Tu 1822 r. Ign. Hordliczko założył hutę szklaną, przeniesioną później do wsi Trąbek. W 1827 r. było 33 dni. i 406 mieszk. Gmina B. należy do s. gm. okr. I i st. p. w Nowo-Mińsku. W gminie znajdują się: gorzelnia i dystylarriia

Bidv

ffir.

ItW

 

wódek,   2 młyny   wodne,   smolarnia,    urząd gin. w koi. Józefów, 2 szkoły, ludności 1911.
Karczew, wś, pow. sieradzki, gin. t. n., par.
Brzeźnio, ma gorzelnio parową z machinami
nowej konstrukcyi, tartak, kopalnię wapna,
cegielnię, gospodarstwo postępowe. W 1827
r. było tu 30 dm. i 329 mieszk. Gmina B.
należy do s. gm. okr. III w os. Złoczew, st. p.
w Sieradzu, odl. od Sieradza 11 w. W gminie
znajdują się: olejarnia, smolarnia, gorzelnia,
kopalnia wapna, 2 cegielnie i 2 tartaki, szkoła
początkowa. Gospodarstwa większe przewa
żnie płodozmienne. Ludność przeszło 3,000
dusz.	B. Ch.
Karczków, wś, pow. bocheński, o 4 kil. od st. p. Uście Solne, w par. rz. kat. liście Solne.
Karczkowice, wś i folw., pow. piotrkowski,
gm i par. Kamieńsk, posiada urząd gm. i wraz
z wioską Pirowy liczy mk. 308, dm. 32, a ma
263 mórg ziemi włościańskiej. B. folw. należy
do dóbr Kamieńsk.	B. Ch.
Harczyce, Barcice, wś, pow. nowosądecki,
o 6 kil. od Starego Sącza, ma 1686 n. a. mor
gów rozl., 144 domów, 1070 mk., parafia dek.
starosądeckiego w -miejscu (wiernych 2904),
szkoła ludowa jeszcze niouorganizowana, poło
żenie górskie, nad Dunajcem i Popradem, przy
gościńcu krajowym Słotwina-Niedzica. Chów
koni rozwinięty u włościan.	M. M.
Karcz j tfłów, wś rządowa, pow. koniński,
gm, i par. Stareiniasto. Kozi. mórg 610, grunt
piaszczysty i sapowaty, od Konina w. 8, od
szosy koniiisko-kaliski«j w. l '/2. W 1827
było tu 14 dm. i 130 inieszk., obecnie 266
mieszk.	J. Ch.
IJarczynka, potok, powstaje w obrębie gm.
Mokrej wsi, w pow. sądeckim w Galicyi, z kil
ku potoków leśnych, łączących się. na łąkach
gin. Podegrodzia; płynie w kierunku południo-
wo-wschodnim, a tworząc granicę północną tej
że gminy z gminą Stadłem, uchodzi do starego
ramienia Dunajca z lewego brzegu, po przeszło
półmilowym biegu.	Br. G.
Karczyziia, niem. Jiratmsdorf, wieś, pow. gnieźnieński, 18 dm., 192 mk., 178 ew., 14 kat., 31 analf.
Kania, niem. Barth, m. przemysłowe na Pomorzu, w okr. reg. strałsundzkim. Por. Bartli.
Kanio, 1.) wś, pow. wrzesiński, 20 dm., 181 mk., 6 ew., 175 kat., ma kościół paraf, dekanatu miłosławskiego. B. było własnością znakomitej i starożytnej rodziny wielkopolskiej Bardskich, herbu Szaszor; w r. 1633 jeszcze w połowie do nich należała, w drugiej do Skrzetiiiskioh. Bardzcy wystawili kościół zapewne w XIV wieku. Gdy przeszli do wyznania braci czeskich, Krzysztof Bardski, który w r. 1595 synod dysydeneki w Toruniu podpisał, oddal kościół swoim spółwiercoHS. Na

początku XVII wieku Bardscy Wrócili na łono
kościoła kat. i oddali kościół W Bardzie znowu
katolikom, który wówczas przyłączono do de
kanatu pyzdrskiego. 2.) B., domin., pow.
wrzesiński, 1529 mórg. rozl., stać. p. i koi. żel.
Września o 8 kil.	M. St.
Kanlo-łlolne, wś i folw., B.-^górm wś, i B.-
plebania, wś kościelna, pow. opatowski, gńi.
Kembów. W dolinie śród pasma Łysogó* 'O 5
w. na połud.-zach. W 15 W. istniał już tn ko
ściół drewniany (Długosz I, 454); obecny
murowany pochodzi z XVIII wieku. W 1827
r. było tu 59 dm. i 211 mk. Par B. dek. opa
towskiego liczy 1270 wiernych.	B. €h.
Hardony. B. brzozowe, lub Bardonkł, i B. Mieszki, dwie wsie, poW. ciechanowski, g*n. i par. Opinogóra.
Kaniowa, dziś Paratawe, wś, pow. mie-licki.
Kaniowskie, wś, pow. wyłkowyski, gm. Giźe, par. Wyłkowyszki, na lewo ode drogi z Maryampola do Wyłkowyszok, 46 domów.
Hanliiń, niem. SardtmyHn, wś, pow. oatródz-ki, niedaleko Ostródy..
Bardyów, po węg. Bartfa, po niem. Bnrtfehl, miasteczko AV hr.szafyskięm (Węg.), nad rz. Topią, o 3 mile od granicy Galicyi, posiada starożytny kościół par. z wielu cennemi ołtarzami snycerskiej roboty, kościół i klasztor franciszkanów, ratusz z dawnem archiwum, szpital, gimnazyum i szkoły niższe, tartaki, młyny Wodno i papiernie, gorzelnie i cegielnie, urodzajny grunt, wielkie lasy, blichy płótńd, garncarstwo, wodociąg ze źródła miejskiej kamieniem occmbrowanej studni. Liczba mieszkańców wynosi 5022. O pół godziny drogi w dolinie słynne kąpiele Bardyowskic, u-zwiedzane nietylko przez samych Węgrów, lecz także przez wielu obcych, szczególniej Polaków; co do smaku i skutku nie ustępujft one Wcale wodzie pinnoiickiej. Kościół katol. fllial., 118 mk. Według Szaiarzyka B. zwie się Bardziejów. Czyt. ks. E. Jańoty: "Historisch-topographische Skizzc des Bades Bartfeld ttnd setner nachsten Umgebungen"; Dietla: "Uwagi nad zdrojowiskami krajowemi, ze względu na ich skuteczność, zastosowanie i urządzenie". (Krak. część I. 1858 r.); J. Łepkowskiego, "Bardyjów" (Teka wileńska, 1858 r.); Kitaj-bla "Uwiadomienie tyczące się Bardyowskiej wody minerał, za pozwoleniem autora w polśk. tłumacz.wydane przez Dań. Ket era kupca z Bard., z kopersztyihem", Kraków 1802 r. Ił. M.
Hanlyowskn »otva WeSj po węg. Sartfa-Ujfalu, wieś w hr. szaryskiem (Węg.), pod Bardyowem, kościół katol. filialny, 23 mk.
Harrfze, wś, pow. kowieński, nad rz. Mitwą, o 80 w. od. Kownai, k st. poczt, óa trakcio z Kossien do Taurógenu, między Rossieńami a Jurburgiem, o 25 w. od każdej z tych dwu

108

Bar.

Bar.

 

stacyj. W majątku B. na górze Wiśniowej
stał do r. 1811 słynny na całą Litwę dąb
Baublis.	F. S.
Bardzice, wś i folw., pow. radomski, gm. Gębarzów, par. Skaryszew, posiada urząd gm., od Radomia o 12 w. odl., od Skaryszewa o 6 w. na zach. W 1827 r. było tu 18 dom., 137 mk.
Bardziejów, ob. Bardyów.
Bardzyitin, folw. i Bardzyńska Huta ( o 2
w. na półn.), pow. łęczycki, gm. i par. Dal-
ków. B. leży przy drodze z Parzęczewa do
jamowa i ma 723 mórg. obszaru. W 1827 r.
liczył 13 dm. i 135 mk.; B. huta zaś 11 dm.
i 69 mk.	B. Ch.
Barek, wś, nad Ladawą, pow. mohylowski
gub. podolskiej, ma 237 dusz męz., ziemi włość.
564 dzies. Należała do starostwa barskiego
i była pierwotnie miasteczkiem, z nazwiskiem
Dąbrowa, jak świadczy przywilej Zygmunta III
z 1615 r. Za Jana Kazimierza zupełnie zni
szczona, a nowa osada zaczęła się już nazywać
Barkiem i oddana w dożywocie przez Stani
sława Augusta Hryniewieckiemu. Dziś w B.
ma Marya Michalska 213 dzies. używał, ziemi
i 9 nieużyt., Karolina Miohalska 36 dzies. a hr.
Morkow 291 dz. używał, i 12 dzies. nieuży
tków.	Dr. M.
Barenberg, pow. kościerski, ob. Niedźwiedź.
Barendt, ob. Boręty.
Bargen, ob. Barkowa i Zbarzewo.
Bargędzino, wś, pow. lęborski ziemi pomorskiej.
Bargłów Kościelny, wś rządowa, B. Dwor
ny, wś i folw. rządowy, i B. cerkiewny, trzy
wsie przyległe sobie, pow. augustowski, gm.
i par. t. n., przy drodze bitej z Rajgrodu do
Augustowa. W 1827 r. B. dworny miał 31
dm. i 158 mieszk.; B. kościelny zaś 47 dm.
i 205 m.; dziś B. dworny ma 593 mieszk. 161 dm.
B. kościelny 445 mieszk. i 56 domów. Gm.
B. z urzędem we wsi B.-dworny, lud. 5255,
rozległości 16338 mórg.; s. gm. okr. I i st. p.
w m. Augustowie o 12 w., do Suwałk 40 w.
"W skład gm. wchodzą: Bargłów-Cerkiewny,
B.-dworny, B.-kościelny, Bargłówka, Brzo-
zówka, Czerkiesy, Gorstwiny, Jeziorski, Judzi-
ki, Kamionka-Chrustowskich, K.-Dłużewskiego,
K.-Medźwiedzkiego, K.-nowa, K.-stara, Karta,
Kukowo, Łabętnik wś i folw., Mamarta, Mły
nek, Nowiny-bargłowskie, N.-stare, Orany,
Piekutowo, Pieńki, Pomiany wś i fol, Popowo,
Próchniewo, Reszki, Rozalin, Rumejki, Soli-
stówka, wś i folw, Sosnowo, Tobyłka wś, i fol.,
Uścianki, Wilkowo, Żróbko i Żróbki. Par.
B. dek. augustowskiego liczy wiernych 7298.
W B. kościelnym jest szkółka elementarna.
Jest też tu na ukończeniu nowy kościół muro
wany, wzniesiony ze składek parafian za sumę
50 tyś. rs.	B. Ch.

Bargłówek, wś, i folw., nad rz. Bargłówką, pow. augustowski, gm. i par. Bargłów, mk. 294, dm. 36, odl. o 4 w. od Bargłowa.
Bargłówka, wś, pow. rybnicki, należy do parafii i majoratu Ruda, ma smolarnię i leśniczówkę Barach zwaną.
Bargłówka, rz., bierze początek pod wsią Bargłów dworny w pow. augustowskim, płynie licznemi zakrętami śród wzgórkowatej okolicy i o półtorej w. powyżej śluzy Sosnowo łączy się z kanałem augustowskim, a następnie wpada do Netty z prawego brzegu. L. W.
Bargłowskie Nowiny, o 3 w. na półn. od Bargłowa; 26 osad rozrzuconych śród ubogiej, wzgórkowatej okolicy.
Bargły, wś, pow. częstochowski, gm. t. n., par. Poczesna, na prawo od drogi z Częstochowy do Koziegłów. Posiada urząd gminny. W 1827 miała 23 dm. i 111 mieszk., obecnie ma 32 domy. Gmina B. należy do s. gm. okr. V w Kamienicy polskiej, st. p. w Częstochowie, odległa od Częstochowy wiorst 12. W gminie znajduje się browar, piec wapienny, młyn wodny z tartakiem, lud. 2216.
Bark, wś, pow. bialski w Galicyl, o 6 kil. od Białej, w par. rz. kat. Komorowice; własność arcyks. Albrechta.
Barka, albo BarM, niem. Barken, wś, pow. kościerski, niedaleko Pogutek.
Barkarówka, inaczej Babczyńce (ob.).
Barkehinen, Barken (niem.), wś, pow. go-łąbski, pod Gołąbiem.
Barkenfelde, wś, pow. człuchowski, st. p.
Barki, ob. Barka.
Barki, lub Lorok, wś, pow. i gub, nowogrodzka, st. p. przy trakcie z Nowogrodu do Solców i Starej Rusy.
Barkocin (8. i N.), dwie wsie, pow. kościerski, par. Kościerzyna.
Barkowiec, wś rządowa, pow. piotrkowski, gm. Łęczno, par. Sulejów. Leży na wzgórzach zamykających dolinę Pilicy na prawo od drogi bitej z Piotrkowa do Sulejowa. W 1827 r. liczyła 31 dom. i 278 mieszk.
Barkowice, Borkowice, st. dr. dr. żel. dyne-bursko-witebskiej, między Barowuchą a Smolną, o 127 w. od Witebska.
Barkowo (Wielkie i Małe), niem. Gross-
i Klein-Bargen, dwie wsie, pow. mielicki, pod
Straburkiem. Wielkie B. posiada kościoły pa
rafialne: kat. i ewang.	W. B.
Barlewice, niem. Barlewitz, wś, dobra i fol., pow. sztumski, niedaleko Mleczowa, par. Sztum.
Barkweda, niem. Bergfriede, dobra rycerskie i młyn w pow. olsztyńskim.
Barłogi, 1.) wś, pow. koniński, gm. Rzgów, rozl. mórg 560, grunt sapowaty, przeważnie łąki, podlega wylewom Warty, od której leży o półtorej w., od Konina w. 12, od traktu z Konina do Zagórowa l w. W 1827 r. było

Bar.

Btf.

 

tti 15 dni. i 18 mieszk., obecna ludność Wynosi 266 dusz. Należały B. długo do dóbr Osia-cza. J. Ch. 2.) wś, pow. kolski, gm. Krzy-kosy, par. Borysławice. W 1827 r. miała 18 dm. i 159 mieszk.
Barłogi, niem. Barlogi, pow. Chojnicki: 1.) kolonia, niedaleko Karsina. 2.) Stare B., Alt-B., koi., niedaleko Czerska. 3.) Nowe B., Neu-B, leśnictwo, niedaleko Czerska. 4.) B., niem. B.-Ostrow, Streuort, koi., niedaleko Czerska. 5.) B., po niem. JBarlogen, wś, pow. ko-ścierski, w parafii Starej Kiszewy.
Barłomino, wielka os. ryć. z 5 folwarkami, w pow. wejherowskim, par. Luzino, niedaleko Bożpola i Smazina, o 2 mile od m. pow. Wejherowa, własność Zalewskiego.
Barłożlia, 1.) wieś, pow. babimoski, 9 dm., 65 mk., 63 ew., 2 kat., 5 analf. 3.) B., olędry, pow. babimoski, 3dm., 49. mk.,44 ew., 5 kat., 5 analf.
Barłożlio, wieś włościańska, pow. staro-
gardzki, st. p. Skurcz; ma ziemi 4630 morgów,
ludności 764, katolików 728, ewang. 30, izr. 6,
szkoła jest kilkoklasowa. Kościół tutejszy
katolicki świadczy o wielkim upadku religij
nym w czasie reformacyi. Dłużej niż 50 lat
znajdował się on w ręku innowierców. Staro
sta osiecki Marcin Borzewicz, dawniejszy kan
clerz siedmiogrodzki i dworzanin króla Stefana,
utrzymywał tu swojego predykanta, włóki
kościelne zabrał. Kiedy w roku 1595 wizyta
tor biskupa Rozrażewskiego przybył do B., zna
lazł wszystko w największem zaniedbaniu. Do
piero kiedy w r. 1597 biskup Rozrażewski po
święcił kościół i oddał go znowu katolikom, roz
budziło się dawniejsze religijne życie w Barło-
żnie.	Kś. F.
Barna, przysiółek do Rudna.
Barniewice, niem. Sarnewitz, według Kętrz. Barnowiec, Barnowice, wś, pow. kartuski, o 3 m. od Kartuz, niedaleko Żukowa, par. Materna; dawniej należała do klasztoru oliwskiego. B. lezą nad morzem o 429 stóp.
Barnitz, ob. Sernica.
Barnowice, inaczej Baranowice, wś, pow. nowosądecki, o 10 kil. od N. Sącza, w par. rz. kat. Nawojowa, własność hr. Stadnickich.
Barnowiec, ob. Barniewice.
Barońsk, ob. Ekaterynsztad.
Barowce, okrąg wiejski w gm. Wilejka, pow wilejski, liczy w swoim obrębie wsie: Frzecze, Cincewicze, Barowce; zaśc.: Żer-stwianka, Poromiecie, Zadroździe. F. O.
Barowski, folw., pow. ryski, parana Lod-diger-Treiden.
Barowueha, st. dr. żel. dynebursko-wi-tebskiej, między Połockiem a Barkowicami, o 108 w. od Witebska.
Barraginn, ob. Baragin,
Barranowen, ob. Baranowo,

Bars, strumień, płynący pod Brahiłowem.
Barschdorf, ob. Bartoszów.
Barschken (niem.), wś, pow. kłajpedzki, niedaleko Kłajpedy.
Barsden (niem.), nazwa kilku wsi w Pru-siech Wschodnich. 1.) B., inaczej ffarsen, pow. ragnecki. 2.) B., in. Sauskeppen, pow. wystrucki. 3.) B., in. Padambrucken, pow. pilkaleński. 4.) B. in. Wewerischken, pow. kłajpedzki. Prócz tego w pow. szyłokarczem-skim Barsdehnen i Barsduhnen: ta ostatnia inaczej Zimmermanischken; oraz w pow. rybackim Barsnicken i tylżyckim Barsuhnen.
Barska hora. wś, pow. rozbórski, na Szlą-sku pruskim, po niem. Barutherberg.
Barska Jurydyka, mała osada w pow. mohylowskim, gub. podoi., mk. 44 dusz męz. i 61 dz. ziemi; należała do kościoła barskiego, dziś rządowa.
Barsuczyn, wś, pow. wilejski.
liarsuki, wś, gub. Witebska, nad rz. Cha-łujcą.
Barszcz, niem. Barszcz, folw., pow. gliwicki, należy do Rzeczyc (ob.).
Barszczallówka, ob. Borszczahówka.
Barszcze, wś, nad jeż. Drectwo, pow. szczuczyński, gm. Pruska, par. Rajgród.
Barszcze, wś, pow. mohylewski, gub. podolska, gm. Ozarzyńce, ma 100 dusz męz., 151 dz. ziemi włość, a dworskiej 59 dzies. uży-walnych i 3 nieużytków. Dobra pojezuickie; dziś należą do sukcesorów Szautgaja. Dr. M.
Barszczewo, wś, gub. grodź., w dawnej ziemi bielskiej.
Barszczów, wś, pow. brodzki, o 3 kil. od st. p. Szczurowice, w par, rz. kat. Szczurowice.
Barszczowa góra, wieś, pow. suwalski, wchodząca poprzednio, wraz z folwarkiem 01-szanka, w skład dóbr narodowych Wigry.
Barszczowce, wś, pow. mohylowski, gub. podoi., o 12 w. od Mohylowa, z fabryką cukru 1847 założoną. Ma 380 dusz męz., 1190 dz. ziemi włość., a dworskiej wraz z Kopijówką, 1042 dz. używalnej i 123 nieużyt. Należała do Komarów, dziś Berezowskich. Dr. M.
Barszczowice, wś, pow. lwowski, z przysiółkiem Chałupki, należy do rz. kat. parafii Jaryczów a jest filią gr. kat. par. Pikułowice. Własność hr. Siemińskiego. W B. jest st. dr. żel. Karola-Ludwika, między Lwowem a Za-dwórzem, o 17 kiłom, ode Lwowa.
Barszczówka, 1.) wś, w południowej stronie pow. rzeczyckiego, na lewym brzegu Pry-peci, niedaleko granicy gub. kijowskiej, w gm. sawickiej, w l stanie policyjnym brahińskim, w 2 okręgu sądowym łojowskim. Miejscowość bardzo nizka, śród moczarów i bagien. 2.) B., wś, pow. homelski, z kaplicą katolicką parafii homelskiej.
Barszczyce albo Jagminopol, mko  pryw.,

110

fe*.

 

pow. telsaeweki, o 35 w. od Telsz. Kościół katol. śś. Szymona i Judy, 1789 z drzewa wzniesiony przez Jagminów, filialny kalwaryj-ski. Folw. B. należał do Przeciszewskich, od 1866 należy do Roemerów.
Barsztyil, Ob. Bartoszyce.
Bąrtatów, wieś, pow. gródecki, o 2 mile ode
Lwowa, aa zachód położona, przy b. gościńcu
Wirowanym rządowym Iwowsko-przemyskim.
Obszar dworski posiada: roli ornej 267 m. a.,
łąk i ogrodów 215 m,, pastwisk 40 m., lasu
446 TO4 włościanie posiadają roli ornej 536 m.,
łąk i ogrodów 327 m" pastwisk 207 m., lasu
61 m. Leży w okolicy płaskiej, niskiej, mocza-
rowatej, obfitującej w Iflsy i fuanożęcia, role mo
kre, na wyższych miejscach bardzo urodzaj
ne. Ludności ma 697, mianowicie rzym. kat.
284, gr. kat. 403, izraelitów 11, st. p.; do gre
cko kat. i rzym. kat. parani należy do Obro-
szyua, o dwie trzecie mili oddalonego. Należy
wraz z przys. Wólką Stawczańską do dóbr eta
towych rzym. kat. arcybiskupstwa lwowskie
go, klueza obroszyńskiego, ma szkołę filialną
i filią gr. kat. parafii.	B. B.
Bartatuwka, także Stawczanką zwany,
mylnie Szczerldem, potok, wytryska w półno
cnej stronie gm. Bartatowa w Galicyi z kilku
źródlisk na łąkach bagiennych na granicy tej
że gminy z gm. Mszaną. K a półn. krańcu wsi
łączą się te strugi błotne, tworzą potok zwany
Bartatówką od wsi, którą przepływa. Płynie
w kierunku południowym na granicy wschod
niej Bartatowa z Obroszynem; po drodze za
biera tak od wschodu jak zachodu łączne wody
bartatowskie i obroszyńskie, następnie płynie
granicą gminy Stawczan i Obroszyna, przepły
wa wieś Stawczany, w której niegdyś znajdo
wał się obszerny staw, z którego dziś tylko
ślady pozostały; w obrębie tej wsi przybiera
z prawego brzegu potok Ferdynandówkę; po-
czem zwraca się na wschód, tworząc południo
wą granicę Stawczan z gin. Polanką, a prze
chodząc w obręb gra. Leśniowic (już w pow.
lwowskim) przyjmuje kierunek południowy,
płynąc wyżłobionym ku osuszeniu łąk rowem
przez łąki Wyderka. zwane, a połączywszy się
pod wsią Pustomyłami z dawnem swem kory
tem, po za tą wsią płynie granicą, gmin Miło
szowie i Siemianówki; następnie w obrębie tej
ostatniej zwraca się na połud. zachód i tutaj
od połud.-wschodu na błotnych i moozaro-
waty.ch łąkach wpada do potoku Szczer-
kiem zwanego.	Br. G.
Barłatyczc, wś, pow. zamojski, gm. i par. Zamość. O 6 w. na połud. zachód od Zamościa na wzgórzu nad błotnistą rz. Łabunką, na lewo ode drogi z Zamościa do Krasnostawu. W 1827 roku miała 40 dm. i 239 mk., obecnie 65 dm. (opuszczona u Zinberga).
Bttlttatl (niem.), Bartawa, ob, Bartóu-,

Bartąg fliały, po niem. Klein Bertuug, folw. w pow. olsztyńskim, przywilej fundacyjny w 1341 otrzymał. Bartąg Nowy, Neu-Bertung, przyległa wieś, zwie się właściwie Owczarnia.
Bartąg wielki, po niem. Gross-Bertnng, wś kościelna w pow. olsztyńskim- Do parafii B. należą wsie: B. Wielki i Mały, Owczarnia, Tomaszkowo, Dorotowo, Gągławki, Ruś, Zazdrość, Jondorf, Sojka, Kielary, Stary Olsztyn, Majdy, Wienduga, Linowo,
Bwrtel. "Wyraz ten wchodzi w skład wielu nazw geograficznych w Prusieeh wsch., głównie w pow. kłajpedzkim i szyłokarczemskim, np. wsie Bartel-Broszten, B.- Wiguss i t. p.
Baricl, ob. Bartlewo.
Bartełiltuss, kopalnie węgla, pow. bytomski, pod Brzezinką.
Bartelsdorf, ob. Bartołty, Bartowwe, Noma-wieś.
Bartelsee, ob. Bartodzieje.
Barten (niem.), dwie wsio w pow. welaw-skim.
Barteil, ob. Barciamj.
Bartenland, ob. Barcka Ziemia.
Bartensteill, ob. Bartoszyce.
Bartąs. inaczej Bartąg (ob.).
Bnrtfa (węg.), ob. Bardyów.
Bartfa-ljfalii,  ob. Bardyowska Nowa Wieś.
Bartfeld (niem.), ob. Bardyów.
Barth, m. na Pomorzu, okr. reg. stralsun-dzki, fabryczne i handlowe (żegluga), st. poczt., 6029 mk., po poi. Barda (ob.).
Bar t hen, ob. Barciany.
Barthen (niem.), wieś ryć., powiat kvó-lewiecki Prus Wschodnich, koło Loeweu-hagen.
Barthken, Bartken (niom.), wś, pow. tylżycki. Ob. toż Barth'.
Bartin, wś na Pomorzu, okr. reg. koszaliński, st. poczt., 676 mk.
Bartki, 1). niom. Barthken, wś, pow. olecki, niedaleko AYieliczek. 2). B., niem. Bartken, wś, pow. ostróclzki, pod Dąbrównem.
Bartki-Mooarze, wś szlach., pow. kolaeń-ski, gm. Jedwabne, par. Burzyn.
Bartkuw, 1). wś rządowa, pow. kielecki, gm. Samsonów, par. Zagdańsk. Leży śród gór Ś-to Krzyskich i rozległych lasów rządowych, mieści się tu urząd leśny. W lasach tutejszych był olbrzymi dąb, zwany Bartek, który w 1848 liczył 4 i pół sążni obwodu. 2). B., Nowy i Stary, dwie wsie, powiat soko-łowski, gm. Korczew, par. Kuychówek, leży
0	8 w. na zach. półn. od Drohiczyna; 2780 m.
obszaru.    W 1827  miały  26  dm.,   201  mk.:
dziś 390 mk.
Uartkowa,   wś  z przysiółkami:   Posadową
1	Bębny,  pow. nowosądecki, o 4 kil.  od  st. p.
Gródek nad Dunajcem,   w par. rz. kat. Podole.
Ma 1753 mórg rozl., 94 dm., 646 pk.   Położę-

lii

nie górskie, niedostępne, zdała od bitego
traktu.	M. M.
Bartkowe, młyn wodny, do m. pow. Lublińca na Szląsku należący.
Bartkowice, wś i folw., pow. noworadom-ski, gm, Konony, par, Kłomnice, mk, 260, domów 32, ziemi włość. 126 mórg., gorzelnia, kopalnia torfu, cegielnia. B. dobra, własność Rzewuskiego J1., składają się z folwarków Bartkowice i Pacerzów wraz z osadą leśną tegoż nazwiska; ogólnej przestrzeni 1118 m., W tem ziemi ornej 520 mórg.
Kartkówka, wś, pow. brzozowski, o 2 kil. od st. p. Dynów, w par. rz. kat. Dynów a gr. kat. Pawlikowa. "Własność Ludwika Skrzy ń-skiego.
BartleWO, 1). B. i Sartleiuko, niem. Gross-Bartel i Klein Bartel, dobra i leśnictwo, pow. kościerski, st. p. Frankenfelda. 2). B., niem. także Bartlewo, wś, pow. ządzborski, niedaleko TJkty.
Bartli.kowo, Bartltkskoefchen, dobra, pow. lecki, niedaleko Rynu, zwane też Owczarnią lub Bartlikowe borki.
BartJin, wieś, powiat gdański, pod Pruszczem.
Bartlowa góra, niedaleko Czarny pod Krakowem. Na niej okopy zwane szwedzkiemi.
Bartlówki, niem. Bienertioiese, dobra szlach. pow. morąski, st. p. Alt-Christburg.
Bartłoii)ie,iowice, wś, pow. nowo-aleksan-dryjski, gub. lubelska, gm. Celejów, par. AVą-wolnica.
Bartna góra, wieś, pow. suwalski, gm. Ku-ków, par. Filipów, odl. 2 m. od Suwałk, liczy 11 dni., 65 mk.
Baj-tnn strona, niem. Bentnersdorf, wś, pow. szczycieński, pod Szczytnem.
Bjartne, wś, pow- gorlicki, o 10 kil. od st.
poczt. Małastów, 3354 mórg rozl., w tem 1301
mórg górskich pastwisk, 132 dm., 819 mk.,
ludność mieszana polska i ruska, parana łaciń
ska w Żmigrodzie Nowym, ruska w miej
scu; położenie w wysokich niedostępnych gó
rach.	M. M.
Bartlljałąka, ob. Bątnialąka.
Bartniczka, wś, pow. brodnicki, par. Grą-zawy, st, p.
Bartnik, niem, Bartnig, wś, pow. mielicki na Szląsku. nad Baryczą. niedaleko Sulmierzyc, w par, kat, Frcjno.
Iłni-tiiiŁci. Nazwa ta wskazuje, iż noszące je wsie były to pierwotnie osady leśne, założone przez mazurów trudniących się bartnictwem, jak Bartodzie-j« trudnili si§ wyrabianiem barci.
Bartniki, 1). dobra dawniej narodowe, stanowiące ekonomią t. n., położone, w pow, wyłko-wyakim. Obecnie po oddzieleniu gruntów włościańskich i kjlku folwarków, przeszły na do-nacyą hr. Nostitz. Gm. i par. t. n. Wś. B. kościół pstrafiajuy murowany, urząd

gminny, sąd gminny okręgu III; 32 dm. i 508 mieszk. W 1827 r. było 27 dni. i 302 mk.; odległe od Suwałk 49 w., poczta w Wyłko-wyszkach o 16 w. Par. B. dekanatu wyłko-wyskiego liczy 4156 wiernych. W skład gm. B. wchodzą: Anczławka Bartaiki, Bpjary, Budowanie, Chomicze, Dębówką, Dubisaki, Gtale-ryszki, Gejsztoryszk,!, Grabówka, Karpiewo, Krzywobóle, Kuuigliszki Bartnickie, K. Łan-kieliskie, Łomakin, Markowo, !JfIorgi, Moleni-szki, Nowinka, Olszyna, Oszkohole, Pielaay, Pi-lekalnie, Podworyszki, Pogierniewo, Pogier-niówek, Porowsie, Poszejmenie wś i fblw., Po-tylcze, Rosś, Sausieniki, Skierniewo, Szan-kina, Szeszkina, Szuły, Szyłobole, Torfini-ca, Warty, Wembry, Wiktorzyn, Wiłkobole, Winksznupie, Władysławów i Wojdzbonissfki. 2.) B., wś rządowa, pow. maryanipolski, gm. i par. Pilwiszki. W 1827 r. liczyła 11 doin. i 120 mk. 3.) B., wś i folw., pow, augustowski, gm. Hołynka, par. Lipsk, o 3 w. na zach.-półn. od Hołynki. 4.) B., wś, nad rz. Mo-rawką, pow. przasnyski, gm. Karwacz, par. Przasnysz, o 3 w. na połn.-w&chód od Przasnysza, o 4 AV. od Karwacza, po nad małom jeziorem. W 1827 r. liczyły 31 dom. i 223 mk., obecnie całe dobra mają 85 dm., 706 mk., 3140 mórg. rozl. Dobra te, własność Wandy Potockiej, składają się z wsi B. i Dębiny, oraz folwarków: Święte miejsce, Polny młyn, Wygoda, Karbówka, Wandomin, Wyrąb bartnicki i Kuskowo. W dobrach B. jest szkoła początkowa, młyn wodny, cegielnia; proca tego na folw. Święte Miejsce kościółek, w którym raz na rok odbywa się nabożeństwo odpustowe. 5.) B., wś, pow. łowicki, gm. i par. BoUmów. Młyn wodny zwany "Młynek Proołwwy".
Bartniki, wś i dobra ziemskie w pow. nowogródzkim, gub. mińskiej, przy drodze ze Snowia do Horodyszcza "wiodącej, w parani połoneckiej, dziedzictwo Slizieniów; dobra te w glebie pszennej mają obszaru 4430 mor.
Bartochów, wś, pow. turecki, gm. Barto-chów, par. Warta. W 1827 liczyła 278 mieszk. i 33 domy, należy do a. gm, ofer. VI w Ustkowie, st. p. w Warcie, odległa od Turka wiorst 40, ludn, w gminie 3760.
Bariodziqje, 1.) wś rząd., pow. pułtuski, gm. i par. Obryte. Na gruntach tej wsi odkryto niegdyś wodę żelazistą, o której pisała "Gaz. Polska" w r. 1861, Nr, 153. 2.) B., wś i folw., pow. radomski, gm. Jedlińsk, par. Lisów, Wspominana u Długosza (I 333). W 1827 r. miała 16 dm., 103 mieszk. 3.) B., wś rządowa, nad rz. Radomką, pow. noworądom-ski, gm. i par. Radomsk. W 1827 r, liczyła 17 dm, i 124 mieszk. Dawna siedziba Duni-nów-Bartodziejskich. 4.) B., wś i folw., pow. piotrko wski,gm. Ręczno ,par. Beczko wice. W182 7 liczyła 195 mk., 20 dm. 5.) B., wś, pow. ko-

112

Bśr.

 

zienicki, gm. i par. Tczów, obecnie 704 mk. i dom. 83; w 1827 r. było 538 mieszk., 80 dom. Włościanie mają 1509 mórg ziemi.
Bartodzieje, 1.) niera.Bartelsee, wieś i domin., pow. wągrowiecki, 760 mórg. rozl., 13 dm., 153 mk., 77 ew., 76 kat., 39 analf., st. p. i gość. Wągrowiec o 4 kil., st. koi. żel. Rogo-źno o 6 kil. 2.) B.-Małe, Klein-Bartelsee, wieś, pow. bydgoski, 2 miejsc.: B. i leśnictwo Smuga; 176 dm., 1900 mk., 1250 ew., 650 kat. 517 analf. 3.) B.-Wielkie, Gross-Bartelsee, wieś, pow. bydgoski, 34 dm., 331 mk., 251 ew., 80 kat.; 65 analf.
Bartodziejewice, osada, pow. inowrocławski, ob. Gaj.
Bartojcie, wś, pow. trocki, o 2 w. od stacyi Koszedary.
Bartołdowice, ob. Bartowice na Szląsku austr.
Bartołdy, wś, pow. ciechanowski, gm. t. n., par. Zielona, na prawo od drogi bitej z Ciechanowa do Przasnysza, o 6 w. na połd.-zach od Pzasnysza, ma 200 mk., drobni właściciele, wiatrak. Gmina B. należy do s. gin. okr. II w Opinogórze, st. p. w Przasnyszu, odległa od Ciechanowa wiorst 14. S/kółek w gminie 3, ludność 3648.
Bartółty małe, po niem. Klein Bartelsdorf, wś, pow. olsztyński.
Bartółty wielkie, po niem. Gross-Bartels-dorf, wś kdśc. katolicka, pow. olsztyński, dawniej była w posiadaniu familii Kromerów, pokrewnej z Kromerem bisk. warmińskim i dotąd żyją w B. Kromerowie. Do parafii B. należą wsie: B., Leszno, Marcinkowo, Kierzbuń, Południowo, Grabowo, Pirk.
Bartouia, in. Barcka Ziemia (ob.)
Bartosfalva, ob. Bartoszowce.
Bartosz, jeż., pow. krotoszyński.
Bartosze, 2 folw. w pow. lublinieckim. 1) w pobliżu Cieszowy. 2) pod Kosięcinem, dziś zniesiony; pozostała tylko nazwa pola.
Bartosze, niem. Bartossen, wś, pow. ełcki, niedaleko Ełku.
Bartoszew, wś rządowa, pow. krasnostawski, gm. Izbica (opuszczona u Zinberga).
Bartosze wice, 1.) wieś, pow. krobski, 13 dm., 70 mk., 21 ew., 49 kat., 16 analf. 2.) B., domin., pow. krobski, 1548 mórg. rozl., 10 dm., 148 mk., 44 ew., 104 kat., 49 analf., stać. p. Jutrosin o 4 kil., gość. w miejscu, stać. koi. żel. Rawicz o 19 kil.
Bartoszewice, niem. Bartoschewiaz, wś rycerska, pow. chełmiński, niedaleko Wąbrzeźna, par. Płużnica.
Bartoszewiny, wś poduchowna, pow. opatowski, gm. i par. Słupia Nowa, u stóp góry Sto-krzyskiej od połd.,śródlasów. W 1827 posiadała 14 dom i 127 mieszk., obecnie 31 domów.

Bartoszki, 1.) niem. Bartoschken, wś, poW. niborski, niedaleko Niborga. 2.) B., wś, pow. szczycieński.
Bartoszów, niem. Barschdorf, wś, pow. lignicki.
Bartoszowce, po węg. Bartosfaha, wieś w hrabstwie szaryskiem (Węg.), kościół katol. flial., łąki, pastwiska, lasy, 518 mk.
Bartoszowe, wś, pow. lipnowski, gm. Obro-wo, rozl. 218 mórg., 10 dm., 88 mk.
Bartoszówka, wś, pow. rawski, gm. Gor-tatowice, par. Sierzchowy. Na prawo od drogi bitej z Rawy do Nowego-Miasta. W 1827 miała 27 dm. i 189 mieszk. Do dóbr B. należą wsie: B., Mroczkowice i Wiechniewice.
Bartoszy las, Bartoszów las, wś, pow. ko-ścierski. par. Stara Kiszewa.
Bartoszyce, Barsztyn, niem. Bartenstein, miasto, pow. frylądzki, nad Łyną, liczy 6500 mk., ma gimnazyum, 7 jarmarków, st. p., st. dr. żel. z Królewca do Korschen, o 58 kil. od Królewca, posiadało niegdyś zamek w komtu-racie Balgi, założone 1326 przez komtura Dytrycha von Altenburg. Roku 1656 zjechali się tutaj Gustaw Adolf król szwedzki, z elektorem brandeburskim, Fryderykiem Wilhelmem. Miasto to dawniej nazywano także Bar-telstein, a to na pamiątkę biskupa Bartłomieja (zapewne sambieńskiego), który się wiele przyłożył do nawrócenia Prusaków. Statua tegoż biskupa kamienna, ukrywała się długo w ciemnym i nieznanym zakątku, dopiero 1767 r. ustawioną została na rynku, na pięknym postumencie. Miasto to w 1852 r. liczyło 3,600 mieszkańców.
Bartoszyszki, dobra, pow. maryampolski, na początku bieżącego stulecia należały do Andrzeja Józefa Norejki; od niego nabył je Samuel Szulc, i dotąd w rodzinie Szulców zostają.
Bartów, rz. przymorska między Niemnem a Dźwiną, ma źródła blizko źródeł Sałanty, na półn. od jeż. Płotele, płynie do Masiad ze wschodu na zach., potem skręca się ku półn. aż do Szkud, a ztąd znowu ku wielkiemu zachodowi, i wpada do Lipawskiego jeziora w po-łudniowem jego zakończeniu. Wody tej rzeczki łączą się strugą Tosecz z jeziorem Papen, po za przymorskiemi wzgórkami, leżącem na południu od Lipawy, a Lipawskie jezioro, do którego Bartów wpada, ulewa swe wody do portu lipawskiego pod miastem tegoż nazwiska. Do Bartowa wpada pod Szkudami od prawego brzegu naprzód Luba z rzeką Szatawą i Gun-ton, następnie Rumbi z Pizarosiem, do którego jeszcze uchodzi Sartis i Kał; następnie do Bartowa uchodzi struga płynąca od wsi Brusel w połączeniu z pograniczną Saryą, do której z prawego brzegu wpada znowu Wisdwid i Gulbena, a następnie Wartaga z lewego

BaK

Bal*.

113

 

zaś brzegu wpada powyżej Szkud do Bartowa
Erła, z połud. płynąca, a następnie rzeczka To-
secz, która pośrednio łączy Bartów z jeziorem
Papen. B. ma 85 w. dług., z tego 30 w.
w gub. kowieńskiej. Spławna tylko w Kur-
landyi; w czasie silnych wiatrów morskich
wzbiera (W. Poi i Siemienow).	F. S.
Bartów Górny, niem. Ober-Bartau, wś, pow. hazenpocki, gub. kurlandzka, o 179 W. od Mitawy, nad rz Bartów, b. st. p.
liartowice, Bartultowice, Bartelsdorf, wieś pow, frydeckiego, na Szląsku austr.,w par. kat. Szonów; rozl. mórg. 1495, ludn. 1191.
Bartsch, ob. Barycz.
Bartschin (niem.), przezwano tak Bardn(o\>.~).
Bartschkienen, Bartschkehmen, Bartzkienen, BartzkeJimen, Bartscheiten, kilka wsi w półn. wschodnich powiatach Prus Wschodnich.
Bartułtowice, ob. Bartowice.
Bartuszmiy, wś, pow. trocki.
Harty, ob. Barciany.
Bartya, ob. Barcka Ziemia.
Baruchowo, wś, pow. włocławski, gm t. n., par. Kłótno. W 1827 liczyła 21 dom. i 174 mieszk. Dobra B. mają obszaru 4169 mórg. W skład ich wchodzą: Kretki, Leonowo, Trze-bowo, Lubiaty Czarne, Trzebówek, Zakrzewo, Zakrzewiec, Okna, Skrzynki, Skrzyneczki, Strzały, Radziszewo, Cieślikowo. Gmina B. należy do s. gm. okr. II i st. poczt, w os. Kowal, odl. od Włocławka 21 wiorst. W gminie znajduje się: gorzelnia, cegielnia, kopalnia torfu, szkoła początkowa. Urząd gm. w Kłótnie, ludn. 4155, rozległość gruntów dominialnych 10215 mórg.
Barucie, niem. Baruthe, wś, pow. oleśnicki, parafia katol. w Miękinowie.
Bampa, Barupie, Barupis, rz., lewy dopływ Mewiaży, przyjmuje z lewej strony Meklę z TJrką.
Baruszowice, lub Bugaró, niem. Baumgarten, wś, pow. olawski, par. olawska, w pobliżu rzek Oli i Odry, z obszernym szpitalem powiatowym. Por. Porusowice.
Baruthe, ob. Barucie.
Barutherberg, ob. Barska hora.
Barwałd dolny, średni i górny, trzy wsie, pisane też Berwald, Bernwald, pow. wado-wicki. mają 3569 morgów rozl., 412 domów, 2224 dusz, parafia starodawna (dek. wadowi-cki) w Barwałdzie dolnym (2430 wiernych), istniejąca przed 1512 r.; kościół drewniany Ń. M. Panny. Położenie pagórkowate, przy gościńcu z Wadowic do Krakowa. Kamieniołomy. Ponad wioskami, na górze Żar zwanej, widać szczątki dawnego zamku. Mieszkał w nim Włodek Skrzyński, który wspólnie z żoną swą Katarzyną rozbojem się bawił. Po śmierci Włodka, gdy żona jego nie porzuciła swego rzemiosła, została z rozkazu Kazimierza Jagieloń-
Slownik Geograficzny. Zewjrt IŁ

czyka ujęta i stracona, a zamek zburzony.
Później użył Mikołaj Zebrzydowski gruzów
zamczyska barwałdzkiego do zbudowania ka
plicy św. Magdaleny na tejże górze, teraz pu
stelni.	M. M.
Barwenkowo, słoboda, pow. ieiumski, gub. charkowska, st. p. O trzy czwarte wiorsty leży B., stacya drogi żel. knrsko-charkowsko-azoW-skiej.
Barwiencn, ob. Barwiny.
Barwik, folw., pow. kartuski, par. Przod-kowo.
Barwiki-Jurgiele, wś szlach., nad rz. Stok, pow. kolneński, gm. Kubra. par. Przytuły. Wspomniana w dokumencie z 1437 r.
Barwinek, wś, pow. krośnieński, 1992 m.
rozl., w tem 995 mórg lasu, 68 dm., 477 dusz,
ludność przeważnie ruska; par. łacińska o 14
kil. w Dukli, grecka w Zyndranowej, leży na
najwyższym punkcie wąwozu prowadzącego
na Węgry, przy gościńcu rządowym dukiel-
sko-węgierskim. Za wsią ciągnie się granica
węgierska, przy której znajdowały się dawniej
zabudowania celne, teraz opuszczone; tartak
parowy i fabryka zapałek.	M. M.
Barwinek, 1). Przysiółek wsi Lis w pow. lublinieckirn. 2). B., młyn wodny w dobrach Rozmierka, pow. wielkostrzelecki.
Barwinek, także Obszaną wodą i Ostroszem
zwany, potok górski wytryskujący w Beski
dzie lesistym z pod samego grzbietu na połu-
dniowo-wschodnim stoku góry, zwanej Stu-
denym Wierchem, w obr. gminy Barwinka,
w pow. Krosno. Płynie zrazu głębokim paro
wem w kierunku połud.-wsch., równolegle do
głównego grzbietu Beskidu, poczem zwraca się
p. n. "Obszanej wody" na północny wschód;
we wsi Barwmku, przerżnąwszy gościniec du
kielski prowadzący na Węgry, płynie ku pół
nocy p. n. Barwinku, także Ostroszu, i przy
brawszy z lewego brzegu potok Szeroki, po
przeszło jednomilowym biegu w obrębie gminy
Tulawy uchodzi do Sołotwiny, dopływu Ja-
siołki.	Br. G.
Barwinik, jezioro małych rozmiarów, pow. suwalski, przy wsi Potopy, przepływa przez nie rz. Potopka.
Barwiny, niem. Barwienen, wieś, powiat olsztyński, niedaleko st. p. Biesselen.
Baryca,, Barycz, Barcz, niem. Bartsch, rzeka, dopływ Odry z prawej strony, ma swoje źródło w stawach niedaleko Grabowa nad Pro-sną w powiecie odolanowskim, mija Ucie-chowo, Odolanów, płynie wzdłuż półn. stoków wyżyn trzebnickich od wschodu ku zachodowi, wpływa do Szląska w pow. mielickim, oblewa Straburek, Sulau, Herrnstadt i pod wsią Schwu-sen, o 2 mile powyżej W. Głogowy, uchodzi. Długość biegu w W. Ks. P. mil 6, w ogóle 22 mile. Od Mielicza spławna, bardzo rybna.
8

114

Bar.

Bar.

 

Główne dopływy: Płonga, Polskawoda czyi Czarnawoda, Orla z Dąbrożną, Orla tylna Schaetzke i Landgraben. Brzegi ma nieustalone, bagniste. Przy ujściu do stu stóp szeroka. Por. Odolanów, powiat.
Barycz. Nazwisko to nosi siedm wsi w obrębie Królestwa, i to wyłącznie w granicach gub. radomskiej piotrkowskiej i kieleckiej. Najdalej ku zachodów wysunęła się B. w powiecie łaskim, gm. i par. Łask Trudno dopatrzeć związku między tą nazwą a wyrazem barycz, znaczącym dawniej targowisko, dzisiejszy bazar, zwłaszcza że i rzeki noszą to miano.
Barycz, 1). wś i folw., pow. iłżecki, gmina Ciepielów, par. Zwoleń, ziemi dworskiej 1325 włość. 697 mórg. B. w XVI w. była własnością Andrzeja Kochanowskiego, brata Jana, poety a tłumacza Eneidy; nabył ją ojciec ich Piotr Kochanowski. W końcu 17 w. przeszła W ręce Chomentowskich, wreszcie należała do Matuszewicza. posła rosyjskiego w Xeapolu, i za jego długi zabrana przez rząd, dziś stanowi donacyą. 2). B., wś i folw., pow. Końskie, gm. Gowarczów, par. Końskie.
Barycz, 1). wieś, pow. przemyski, oddalona
0 l milę  od  miasteczka  Michałówki.    Obszar
dworski posiada gruntów ornych: 347 m.,   łąk
1 ogród. 36 m. a., pastwisk 48 m., lasu 401 m.;
włościanie  posiadają   roli ornej 537 m. a., łąk
i ogrodów   50 m. a.,   past.   92 m.,   lasu   64 m.
Ludności ma rz. kat. 11,   gr. kat. 359,   izraeli
tów 5,  razem 375.   Należy do rzym. kat. par.
w Michałówce,  gr. kat. paraną   dek. przemys
kiego   (ma filią w Grabowcu)  ma  w miejscu.
Probostwo  to  zostało  założone w 1691   roku
przez Mikołaja Bretyna, włościanina baryckiego,
który darował grunt dla proboszcza, oraz swo
im kosztem wybudował cerkiew, otrzymawszy
na wybudowanie  cerkwi  pozwolenie  od  ów
czesnego właściciela Barycza Aleksandra Kon
stantego hr. Krasińskiego, oraz uwolnienie tego
gruntu  od pańszczyzny i danin  należących się
dworowi, za które to pozwolenie rzeczony Bre-
tyn zapłacił 700 złp.    Syn tego Mikołaja Bre
tyna  Teodor Bretyn  był pierwszym  probosz
czem   w Baryczu;   cerkiew   tu wybudowano
w 1691   roku,  w 1781   wystawiono  większą,
która w 1856 spłonęła;  w 1862 została  nowa
postawiona  i tego  samego  roku  poświęcona.
Wieś  ta posiada szkołę etatową.    Właściciel:
Luidgarda hr. Stadnicka.    2). B., wś z przy
siółkami Górną,   Dolną i Wólką,  powiat brzo-
zowski, ma stacyą poczt., należy do par rz. kat.
Wesoła.    3). B., przysiółki do Humieńca i do
Kossocic (ob.)
Barycz, ob. Baryca, Baryczka.
Barycz Strzyżewka, rzeczka w Wielkicm księstwie poznańskiem, pow. odolanowski. do rzeki Ołoboku wpadająca.
Bary czka, wś, pow. rzeszowski, rozległości 1575 n, a. morgów, 138 domów, 720 dusz, par.

rz. kat. w Połomyi, położenie pagórkowate, o 3
kil. od st. pocz. Niebylec.	M. M.
Baryczka, Barycz, potok, wytryska w obr.
gmina Barycza w pow. brzozowskim, na po
łudniowym stoku pasma górzystego lesistego,
ciągnącego się w kierunku połud.-wschoduim,
wznoszącego się w szczycie Gw^źnicy do 510
metr.; płynie w całym swoim biegu w kierunku
południowo-wscliodnim, łąkami, pomiędzy do
mostwami wsi Barycza, Wesoły, Hładna, w
Nozdrzcu uchodzi z lewego brzegu do Sanu po
dwumilowym biegu. Zabiera liczne potoki po
mniejsze , spływające z sąsiednich wzgórz.
Ważniejszym z prawego brzegu jest Nozdrze-
czek, a z lewego Hłudno.	Br. G.
Barytów, wieś, pow. brodzki, leżąca nad rzeczką Sydołówką, na samej granicy między Galicyą i Wołyniem, o l i pół m. na północny-zachód od mka Szczurowice a o 2 mile a. na północ od miasteczka Łopatyna; w okolicy płaskiej, równej, piaszczystej, lesistej i bagnistej. Obszar dworski posiada roli ornej 1299 m. a., sianożęci 247 m. a., pastwisk 323, lasu 2155 m.; włościanie posiadają roli ornej 3820, łąk i ogrodów 1669, pastwisk 103 m. a., lasu 66 m. a. Mieszkańców ma: rz. kat. 72, gr. kat. 516, izraelitów 34, razem 622. Należy do rzym. kat. parafii w Szczurowicach, parafią gr. kat. ma w miejscu. Posiada szkołę etatową l-klasową. Ma także kasę pożyczkową z kapitałem 240 złr. a. w. Do B. należy przysiółek Wygoda. Właściciel: Rafał Mierzyński.
Barytowa Wolica, ob. Wolica Barylowa.
Baryski potok, ob. Baryszka.
Barysz, mko, pow. buczacki, nad rzeczką Barysz, na zachód od Buczaza, o milę od tego miasteczka a o milę na wschód od miasteczka Manasterzysk oddalone, przy gościńcu prywatnym prowadzącym z Buczacza do wsi Koro-ściatyna, pod którą łączy się z gościńcem rządowym podhajecko-stanisławowskim, w dawnem wojew. ruskiem, ziemi halickiej. 8t. pocztowa. Ludności ma rzym. kat. 2130, gr. kat. 1090, razem 3220. Par. rz. kat. dek. buczackiego liczy 3797 dusz. Tutejsza par. gr. kat. należy także do dek. buczackiego. Do B. należy przysiółek Puźniki. Właściciel Tytus Sza-włowski.
Baryszka, Barysz, potok, wypływa w obr. gminy Buczacza, w pow. buczackim w Galicyi, w północno-wschodniej stronie tejże, na łąkach na północnym stoku góry Wierzbiatyna, 384 w.; płynąc na zachód, dostaje się w obręb gminy Jezierzan, gdzie zwraca się na południe; prze-pływa tę wieś, poczem przechodzi w obręb wsi Barysza, którą przerzyna w południowym derunku; następnie w łąki śródleśne, poczem iłynie przez łąki gmin Żubrzca, Porębowy, Ścianki, a w końcu na granicy gmina Kośmie-•zyna ?, Saowidowem, jużto lasem, już też łą-

Bar.

id*

 

karni, i po 3-milowym biegu wpada do Dnie-
stru z lewego brzegu. Ważniejsze dopływy
Baryszki są z lewego brzegu Żubrzanka, Por-
chówka i Żwaniec.	Sr. G.
Baryszów, przysiółek do Niepołomic.
Baryszów, Baryszówka, miasto, pow. pere-j&sławski, gub. pułtawskiej, nad rz. Trubieżą, 1665 założone, należało do pułku perejasław-skiego do r. 1782. ("Echard" wspomina też m. Baryszpole ?).
Barytów, potok, w obrębie gm. Cisowa w pow. dolińskim, wypływa w południowej stronie tej gminy w lesie Piwnem zwanym, płynie na północ łąkami i pastwiskami, zabiera z lewego brzegu potoczek i wpada po przeszło ćwierćmilowyni biegu w Cisowie z prawego brzegu do Sukiela, dopływu Świcy.
Barztlorf,  ob. Bernatice.
Barzdy, wś rządowa, pow. władysławow-ski, gm. i par. Gryszkabuda. W 1827 r. liczyła 44 dm., 365 mk.
Barzykowo, wś szlach., pow. kolneński, gm. Stawiski, par. Romany. W 1827 r. było tu 23 dm. i 118 miesz. Gniazdo rodziny Bu-rzykowskich.
Barzyn, jezioro małych rozmiarów, pow. suwalski, przy wsi Potopy, przepływa przez nie rzeka Potopka. Por. Barwinile.
Hasali (niem.), ob. Baasan, Bazan.
Banan Nowa, mko, gub. czernichowskiej, 5568 mieszkańców, o 1127 wiorst od Petersburga.
Baschka, ob. Baszlca na SzTązku austr.
Basenka, potok, wytryska w obrębie gminy Huty obedyńskiej w pow. rawskim w Galicyi, z pod góry Kaczmarki, płynie w kierunku wschodnim przez łąki, pastwiska i pustkowia, przez gminy Smolili, Wólkę horyniecką, Sie-niawkę i na błotach w Baszni łączy się z So-łotwą, dopływem Lubaczówki, wpadającej do Sanu. Długość biegu 2 i pół mili. Br. G.
Basia, rz., dopływ rz. Proni, w pow. hore-ckim gub. mohilewskiej.
Basicn, dawniej Baysen (niem.), wś szlach., pow. brunsberski, niedaleko Ornety, gniazdo dawnej rodziny warmińskiej Bażyńskich czyli von Baisonów.
Basin, wś, pow. słonimski, posiada papiernię.
Basiówka, wś, pow. lwowski, o 7 kil. od Lwowa, należy do rz. kat. kapituły lwowskiej. Liczy się do parafii rz. kat. Hodowice i ma filią par. gr. kat. Obroszyn.
Basiówka, potok, ob. Szczerek.
Basiówka, potok, powstaje z kilku potoczków, wytryskających na północno-wschodnim stoku wzgórza Basiówki, w obrębie gminy Da-szawy w Galicyi. Płynie w kierunku północnym głębokim wądołem między daszawskie-mi wzgórzami i po przeszło ćwierć milowym

biegu uchodzi na prawym brzegu w tejże :wsi
do Bereźnicy.	Br. G.
Baskakowskie, jezioro w półn. części pow. kijowskiego, 500 saźeni długie, 50 sażeni szerokie.
Baskowo, wieś, pow. inowrocławski. 3 dm., 58 mk., wszyscy kat.; 28 analf.
Baskun, rz., dopływ rz. Rosi K prawej strony; nad B. leży Taraszcza.
Basławce, wś, pow. słucki, posiadała kaplicę katol. b. parafii Hrozów.
Basnocha, potok, wypływa na granicy gminy Skomoroch i Mikuliniec w pow. tarnopol-skim i płynie przez łąki gminy Ostałca, opływa z południa tę gminę i po półmilowym biegu uchodzi z prawego brzegu do Gniezny, dopływu Dniestru. Na nowej mapie Galicyi "Z. 8. Col. XXXIII" niema tego potoku. Br. G.
Basówka, wś, pow. proskurowski, parafia
Felsztyn. Połowa tej wsi należy do Trościań-
ca, a druga zapisana przez Jana Zamojskiego
kościołowi panien miłosierdzia w Gródku; dziś
rządowa.	Dr. M.
Bassałyczówka, wś, pow. hajsyński, liczy dusz męz. 230, ziemi włość. 593 dz., należy do Aleksandry Potockiej, ob. Bitbnówka.
Bassouia, wś, pow. nowo-aleksandryjśki, gub. lubelska, gm. i par. Ilybitwy. W 1827 r. liczyła 29 dm. i 169 mk. Wspomina ją już Długosz (Lib. Ben. T. I 194) jako graniczącą z Popowem, wioską stanowiącą uposażenie par. w Swieciechowie.
Basta, także Basztahib Na Baszty (Bastya), szczyt w Tatrach spiskich, na granicy Spiża
1	Liptowa.    Od szczytu   Bwinnicy   aż  do Mię-
guszowieckiej   turni grzbiet  główny Tatr cią
gnie się ku południowemu wschodowi.    Tu zaś
zwraca  się ku wschodowi,   wysławszy  prosto
ku południu odnogę, tworzącą zachodnią ścianę
Wielkiej doliny  Mięguszowieckiej,   której po
łudniowa   część  zwie się Basta.    Wzniesienie
tej turni 2341.7 m. K. (Korzistka);   2433.7 m.
F! Fuchs); 2395.26 m. Klb. (Kolbenheyer).
Bastanowo, (?) niem. Yiereck, wś, pow. gdański, pod Żukowem.
Bastya (węg.), ob. Basta.
Baszka, wieś pow. frydeckiego w ks. cie-szyńskiem, nad Ostrawicą, w par. kat. Skalica; na płd. od m. Frydek, ma ludn. 1052, gruntu mórg 926;. huty żelaza, wyroby żelazne odlewane i kute. St. dr. żel. z Ostrawy morawskiej do Frydlandu.
Baszkalia, koi. bułgarska, pow. benderski, gub. bessarabska, o 71 w. ku płd.-zach. od Ben-der, 1830 r. założona.
Bnszki, wś, pow. lubartowski, gm. Niem-co, par. Bystrzyca.
Baszków,   1).   gmina, pow.  krotoszyński;
2	miejsc.: 1) B. wieś, 2) Dziewiąte, wieś; sama
wieś B. składa się  z dwóch części, z B, i Wło-

116

Bas.

Bat.

 

dyki czyli Włódarstwa; 67 dm., 510 mk.; 106
ew.. 404 kat.; 137 analf. Ma kościół paraf,
dek. krotoszyńskiego, wystawiony w części
Włodyką nazwanej. 2). B., dobra, pow. kro
toszyński; niedaleko Kobylina, 17 miejsc.: 1)
B.; 2) folw. Marynin, 3) Brygi tka; 4) Kubo-
wo; 5) Borownica; 6) Lilia; 7) Stary Koby-
lin; 8) Perzyce; 9) Rembachów; 10) Rochy;
11) Piaski; '12) Traffary; 13) Trzaski; 14)
osada Griineiche; 15) Katarzynowo; 16) Le
śnictwo Helenopol; 17) Ostatni Grosz; 19227
mórg rozl.; 65 dm.; 960 mk.; 404 ew., 557 kat.;
331 analf.; st. p., koi. żel. i gość. Zduny o 6
kil. Na początku XV w. wś. B. należy do ro
dziny, która przybrała od wsi nazwisko Basz-
kowskich. Ku końcowi XVI w. B. przeszedł
do rąk burzliwej rodziny Zborowskich, a nastę
pnie do rodu Leszczyńskich. Po Stanisławie
królu polskim, nabyli go około r. 1730 Suł-
kowscy. W ręku tej rodziny B. pozostał do
końca XVIII wieku. Odtąd nabył te dobra Ma
ksymilian Mielżyński, pisarz wielki koronny.
W wieku dziewiętnastym utracił je Aleksan
der Mielżyński, obecnie należą do księcia
Reuss. W dzisiejszym pięknym parku angiel
skim, założonym przed 40 laty przez hr. z Po-
tulickich Aleksandrową Mielżyńską, pokazują
piwnice, na której się wznosił dawniej obszer
ny, drewniany zamek, wystawiony przez Zbo
rowskich. O B. utrzymuje się mylna trady-
cya, że się tam urodziła Marya Leszczyńska,
późniejsza królowa francuzka; Marya bowiem
w Poznaniu przyszła na świat, i zapewne ni
gdy B. nie widniała; Stanisław Leszczyński
tylko rzadko z Ilydzyny do B. przybywał
i zwykle sam. Kościół był w r. 1527 drew
niany pod tytułem Wniebowzięcia Najśw. Ma
ryi Panny; stał na miejscu, gdzie teraz jest
szkoła; w r. 1644 jeszcze jest wiadomość
o tym kościele. W r. 1728 stanął nowy ko
ściół drewniany z kapliczką murowaną. Ku
schyłkowi XVIII grożąc już znowu upadkiem
dotrwał do r. 1828, poczem wystawiono piękny
kościół murowany nakładem Mikołaja Mielżyń-
skiego.	M. St,
Baszłyk, wś w pow. pińskim, nad rz. Sty-rem, na granicy gub. wołyńskiej.
liasziiia dolna i górna (z Borową, Górą, Dąbrową, Czerwińkami, Kurytki, Orzyszczaki, Reichau, Sieniaka, Sołotwina, Tymce, Duch-wicz, Malce i Gwozd), wieś, pow. cieszanowski, oddalona o l milę od miasteczka Lubaczowa. Obszar dworski posiada: roli ornej 472 m. a., łąk i ogrodów 186 m. a.; pastwisk 41 m. a., lasu 1106 m. a., włościanie posiadają roli ornej 4026 m. a., łąk i ogrodów 1109 m. a., pastwisk 590 m. a., lasu 98 mórg. Wieś ta leży w płaskiej, niskiej, piaszczystej, bagnistej i lesistej okolicy. Ludności ma: rz. kat. 348, gr. kat.'2118, izraelit. 31: razem 2497. Należy do

Lubaczowa, gr. kat. parafią, ma w miejscu, należącą do dek. lubaczowskiego. Posiada szkołę etatową. Wieś ta pamiętną jest z powodu zawarcia tamże ugody w roku 1668 między konfederatami i koroną polską. Własność spadkobierców Jakóba Herza Bernsteina. B. R.
Basznia, wś, gub. Witebska, nad jeż. Nie-poroty.
Baszowicc, wś i folw. poduchowny, pow. opatowski, gm. i par. Słupia-nowa. W 1827 r. liczył 22 dm. i 163 mieszk.
Baszta, Baszty, ob. Basta.
Basztanków, ob. Besztanków.
Baszteczki, wś, pow. taraszczański, nad rzeczką Mokrą Bahwą, oliw. od Stawiszcz i w takiej samej odległości od Łaszkowa. Mieszk. prawosł. 783, katol. 11, razem 794, a także w Korolówce, odległej o l wiorstę i stanowiącej z B. jedne parafią 380. Ziemi razem 3420 dzies., wyborny czarnoziem. Należała dawniej do starostwa białoeerkiewskiego, później do krasiłowieckiego klucza hr. Branickich, obecnie wraz z całym kluczem została sprzedaną "udziałom". Zarząd gminny we wsi Biesie-dzie, policyjny w Stawiszczach. Kl. Przed.
Baszty, ob. Basta.
Baszyn, folw., pow. krotoszyński, ob. Krotoszyn.
Baszyn, niem. Beschine, wś, pow. wołow-ski, z parafią ewang. w miejscu, w par. katol. Smogorów.
Baszyna, wś, pow. ostrogski, na wschód od Buhryna i za rz. Horyniem. Na górze porasta las a za lasem na pochyłości góry rozrzucona wioska B. W lesie na górze od południa dotąd istnieją ziemne wały, porośnięte drzewami; musiał tu być zamek, bo wiele gruzów z kamienia i cegły rozrzuconych świadczy o tem. Kś. Hołowiński w "Tece Rozmaitości" umieścił balladę o B., osnutą na tle podania gmin. W tutejszym zamku miał być uwięziony młody basza turecki, od którego i wioska wzięła nazwę. Grunt wapienny i piaszczysty; wypala się tu wapno. Włościanie żyją tylko z uprawy roli. B. należała pierwej do Bohaczyń-skich, później do Hulewiczów, Czarnookich, a obecnie jest dziedzicem ks. Czetwertyński.
Bataki, ob. BotoTei.
Batiaczka, potok, także Eatuczka zwany, powstaje z kilku źródłowisk we wsi Batiaty-czach, pomiędzy domostwami; spływają one strugami ku północy na rozległe pastwiska i łąki mokre tejże gminy, zwane Wołowemi pasiekami, gdzie zaraz za wsią łączą się w jedno koryto i w kierunku północno-wschodnim zdążają granicą gminy Batiatycz z gm. Żubow-mostem, gdzie B. zwraca się na wschód, a przeszedłszy w obręb gm. Łapajówki, płynie łąkami i pastwiskami w kierunku południowo-wschodnim i zabrawszy potoczek Jagunią zwą-

Bat.

Bat.

nr

 

ny Ł prawego brzegu, uchodzi w tejże wsi z lewego brzegu do Bugu, po l'/4 milowym biegu. W swym całym biegu okrąża bezleśną wysoczyznę batiatycką od północnego wschodu, która w Lipowej dochodzi 284 m. a w Kamiennej górze 258 m. wysokości npm. Br. Q.
Batiatycze (z Tłumaszem, Stanisławówkiem,
Zbaniowem, Lipnikami, Gruszkami i Zdeszo-
wem), wieś, pow. żółkiewski, o pół mili od mia
sta Kamionka strumiłowa, leży w okolicy pła
skiej, lesistej i piaszczystej. Obszar dwór.
posiada: roli ornej 1346 m., łąk i ogrodów
1850 m., pastwisk 374 m., lasu 2045 m. Wło
ścianie ról ornych 2144 m., łąk i ogród. 3264
m., pastwisk 171 m., lasu 3 m. Ludności ma
rzym. kat. 398, gr. kat. 2059, izrael. 136, razem
2593. Należy do parafin rzym. kat. w Ka
mionce strumiłowej, grecko kat. ma w miejscu,
należącą do dekanatu żółkiewskiego. Ma szko
łę etatową 1-no klasową. Właściciele: rodzina
Łączyńskich. W XV wieku była ta włość
przez królów polskich często odwiedzana,
i chwilowo zamieszkiwana.	B. B.
Batiszfalva, ob. Batyzowce.
Batiuszkowo, wś, pow. gżacki, gub. smoleńska, st. p. i st. dr. ż. moskiewsko- brzeskiej.
Batiźowce, ob Batyzowce.
Batki, przysiółek do Meznanowa (ob.).
Batki, przeszkoda (próg) żeglugi na Dźwi-nie Zachodniej, między Jakobstadtem i Rom-melem, jedna z większych między temi progami Dźwiny, które są znane pod ogólną nazwą Kuby kokenhuskiej.
Batków, wieś, pow. żółkiewski, nad potokiem Wyatyna zwanym, mającym swoje źródło
0 2 mile na zachód  od Batkowa, na gruntach
wsi Huta werhobuska; na tym potoku istnieje
w Batkowie  staw około  90 mórg obejmujący;
w okolicy płaskiej, bagnistej, lesistej i piaszczy
stej; rola tu niewdzięczna,  łąki i las są głów-
nemi źródłami dochodu, oraz rybołówstwo w li
cznych  wodach.    Okolicę tę możnaby nazwać
galicyjskiem  Polesiem.    Obszar   dworski   po
siada roli ornej 3 m., łąk i ogrodów 96 m., sta
wu  około  90 m.,  pastwisk l m., lasu 251 m.
Włościanie   posiadają:   roli   ornej 710 m.,   łąk
1 ogrodów 227 m., pastwisk 113 m., lasu 38 m.
Ludności ma: rzym.  kat. 9, gr. kat. ;M6,  izr.
40; razem 565.    Rzym. kat.  parafią ma w od
dalonych o 2 mile Pieniakach, gr. kat. parafią ma
w  miejscu,   do  której   należą wsie: Żukowiec
i  Hnidawa;   parafia ta   należy  do  dekanatu
załozieckiego.    Ma   szkołę   filialną.  Był    nie
gdyś  w  B  zakład hydroterapeutyczny.    Pi
sał  o  nim   "Dz.  Lwowski"   1858,   II,   700.
Właściciel Aleksander Jastrzembowski. B. R.
Batkowo,   wieś,  pow.  inowrocławski,   31 dm., 230 mk., wszyscy kat., 82 analf. Batniałąka, przysiółek do Bąkowa. Batnowo, okrąg wiejski w gm. Stefanopolu,

pow. dziśnieński,  liczy w swoim obrębie wsie: Budy i Eazowiki.
Batog, albo Batoh, Batów, wś, pow. bra-
cławski, dawne województwo i powiat bra-
cławski, smutnej pamięci w dziejach. Tu
Bohdan Chmielnicki w 1652 r. d. l i 2 czerw
ca, wiodąc syna swego na swaty do hospodara
wołoskiego, uderzył na stojącego mu na dro
dze Marcina Kalinowskiego, hetmana polnego,
z 6,000 kawaleryi i 3,000 piechoty. Kozacy
z tatarami wszystkich w pień wycięli. Zginął
tu hetman Kalinowski, syn jego Samuel Odrzy-
wolski kasztelan czernihowski, Marek Sobieski
brat króla, Zygmunt Przyjemski, Kossakowski,
i wielu innych. W r. 1666 znowu tu Polacy
klęskę ponieśli: regimentarz Małachowski, ma
jąc tylko 6000 wojska, uderzył na 40,000
tatarów i 20000 kozaków, pod wodzą Doro-
szenki, i został pobity. B. należał do Potockich,
dziś rządowy; leży na płaszczyźnie równej,
bezleśnej; na polach są ślady dawnych okopów
i kilka mogił.	Dr. M.
BatogOWO Flasze i B. Biernaty, dwie wsie szlach. przyległe, nad rz. Ruż, pow. makowski, gm. Perzanowo, par. G-ąsewo. W 1827 r. liczyły obie 12 dom. i 56 mieszkańców.
Bator, właśc. Nyir-B., m. na Węgrzech, w dorzeczu Samosza, w hr. satmarskiem, starożytne gniazdo rodziny Batorych; kopalnie zło ta, srebra i ołowiu w pobliżu.
Batorego góra, niedalelo Białowieży, w puszczy białowieskiej.
Batorowo, niem. Battrow, wś, folw. i leśnictwo, pow. złotowski; miało dawniej kościół katol., który w czasie reformacyi zaginął; posiada 5440 mórg. rozl. i 733 mk., z których 101 katol., niedaleko st. poczt. Lipka. Kś. F.
Batoryn, jeż., pow. wilejski, ma 13 w. kw. rozl.
Batorz, wś i folw., pow. janowski, gm.
Chrzanów, par. Batorz. W 1827 r. liczył 111
dom. i 539 mieszk. Kościół tutejszy parafial
ny spalił się, na to miejsce wznoszą murowany.
Poprzedni kościół założył i poświęcił 1445 r.
Zbigniew Oleśnicki. W XY w. B. przeszedł
z rąk Andrzeja z Tgczyna do Rabsztyńskich.
W pobliżu znajduje się stare zgrodzisko mające
62 sąż. obwodu, a 150 stóp wysokości. Bator-
ska Wola, wś, niedaleko Batorza, ma 28 dm.,
156 mk.	B. Ch.
Batów, ob. Batog.
Katowice, wś, pow. krakowski, o 9 kil. od Krakowa, w par. rz. kat. Raciborowice. Był tu niegdyś dwór biskupi, gdy B. należały do bispupstwa krakowskiego (Długosz "L. B."
I, 46).
Batowy kanał, pow. kowelski, na płu.-zachód od Kowla, 50 w. dł., przeprowadzony przez okolicę błbtnistą, jezioro Ługowe i dwa inne jeziora, z jeziora Tur do Małej Ryty, kto-

Bat.

Bau.

 

ra pod Szczebryną do Muchawca uchodzi. Kanał ten na całej swój długości jest spławny i wielką ilość drzewa spławiają po nim do Bugu (Siemienow);
Battlewo, (niem.) pow. chełmiński, ob. Wa-tlewo.
Bftttrow, ob. Batorowo.
Ratuczka, ob. Batiaczlca.
Hat nr y n, 1.) mko, pow. konotopski, gub. czernihowska, dawniej województwo kijowskie,
0 27 W. na płn.-wsch. od Konotopu,   o 203 w.
od Czernihowa, na lewym wyniosłym brz. rz.
Sejma,  przy  trakcie  poczt,   z Kijowa do Mo
skwy.    Założony 1576 przez Stefana Batorego
1 naznaczony na miejsce pobytu hetmanów za
poroskich.    W r. 1663 zawarte tu zostały "ba-
turyńskie"   pakta umowy między dworem mo
skiewskim   a  Małorossyą.    Mazepa wzmocnił
B. i 1708   połączył  się  ztąd   z  Karolem XII;
tegoż roku ks.  Menszykow wziął B. szturmem
i zburzył.    R.   1725  ces. Katarzyna darowała
B. Menszykowowi;   potem B. do skarbu wrócił
aż 1764 przeszedł na wieczne czasy w posiada
nie Razumowskich.    R. 1860 było 3563 ink.,
456   dm.,   2 cerkwie,   fabr. sukna i świec wo
skowych,   3 jarmarki.    Obecnie ma 6580 mk.,
st. p., st. tel.    2.) B., wś, pow. wilejski, miała
niegdyś filią katol. parafii radoszkowickiej.
Batycz?, wieś, pow. przemyski, o 8 kil. od
s. p. Żurawica. Obszar dworski posiada: roli
ornej 250 m., łąk i ogrodów 20 m., pastwisk
5 m.; włościanie posiadają: roli ornej 363 m.,
łąk i ogrodów 46 m., pastwisk 11 m.; wieś ta
leży w nadzwyczajnie urodzajnej okolicy. Lu
dność rzym. kat. 24, grec. kat. 342, Izrael. 7,
razem 373. Należy do rz. kat. i gr. kat. parafii
w Ujkowicach, oddalonych o ćwierć mili. Tej
ostatniej B. są filią. Właściciel Edward Bo-
gdański.	D. fi.
Batyów, Batyjów, wieś, pow brodzki, o 8 kil. od Łopatyna na północ. Przestrzeni posiada obszar dworski: roli ornej 170 m., łąk i ogrodów 23 m., pastwisk 6 m., lasu 96 m.; włościanie posiadają: roli ornej 398 m., łąk i ogrodów 121 m., pastwisk 7 m., lasu 2 m. Włoska ta leży w lesistej, bagnistej, równej i piaszczystej okolicy. Należy do rzym. kat. parafii Łopatyn, greek. kat. parafii w,Kusty-niu, wsi, której chaty łączą się prawie z chatami Batyowa w jedne osadę. Ludności ma rzym. kat. 10, gr. kat. 311, izraelitów 11, rażeni 332. Posiada szkołę filialną. Własność rzym kat. probostwa w Łopatynie. B. R.
Ilatyzowce, mylnie Batyżowce (niem. Botz-dorf, Węg. Batiszfalu, słów. Batiżowce), wieś słowacka na Spiżu, w części podtatrzańskiej, w dolinie Popradu, pół mili od Sztwoły. Wzniesienie npm, 758 m. (Kolbenheyer, koło plebanii ewangelickiej). Osada powstała w drugiej połowie 13: w.; 1264 r; bowiem król Bela

IV nadał hrabi Bofcyzowi xa wierne usługi las zweny Chetenc (Czeteno. Czetyna), między Czerwoną Wodą i Popradem. Jcstto wieś przeważnie protestancka; liczy 755 ewangelików, 107 katolików, 26 Izrael. Parafia łacińska istniała już r. 1300. Płóciennictwo, piękne lasy, pastwiska.
Batyzowiccka woda. niem. Botzdorfer Wus-
ser, potok tatrzański, na Spiżu, wypływa z Ba-
tyzowieckiego Stawu, płynie na południe, two
rząc dolinkę między lasem gerlachowskim
a batyzowieckim, aż do wsi Batyzowiec, po
wyżej której zwraca się na połud. wschód
a połączywszy się z lewego brzegu z potokiem
Wielkim i Grerlachowskim i przerżnąwszy osadę
Wielką, wpada do Popradu z lewego brzegu.
Długość biegu czyni 2 % mili.	Br. G.
Batyzowiecki staw, niem. Botzdorfer See,
węg. Batiszfalmto, w Tatrach spiskich, w dolinie
batyzowieckiej, w obrębie wsi Batyzowiec, na
południe szczytu batyzowieckiego i grupy tur
ni gierlachowskich; obszar 3'84 ha., wzniesie
nie 1884.4 m. (Kolbenheyer); ciepłota wody
w stawie 23 sierpnia 1872 r. w południe 3,7°
C. przy ciepłocie powietrza 9° C. (Kolben
heyer). Poniżej stawu znajduje się źródełko na
wys. 1572'6 m., którego ciepłota 23/8 1872 m.
o lOh.-4° 0., przy ciepł. powietrza 12° 0.
Staw ten jest własnością p. Franciszka Marias-
sy. Ze stawu wypływa potok Batyzowiecką
wodą zwany.	Er. G.
Batyzowiecki szczyt, niem., Botzdorfer Spi-
tze, węg. JBatiszfalvi-Gfucs, u Spizaków Koń-
czystą zwany, na samym głównym grzbiecie
Tatr spiskich, w miejscu, w którem tenże
zwraca się na półn. wschód; wzniesienie jego
2549,3 m. (Kolbenheyer).	Br. G.
Batzdorf, ob. Komorowice Niemieckie.
Baubelii, kilka wsi w Prusach Wsch., w pow. tylżyckim, stołołupiańskim, szyłokar-czemskim.
Baublis, ob. Bardze.
Bauchwitz, ob. Bukmaieo.
Banda, niem. Bandę. rz. powstająca z kilku jeziornych strug, uchodzi do zatoki fryskiej poniżej Nogatu, w stronie ku Niemnowi, płynie w Warmii od Miilhausen na północ i powyżej Frauenborka uchodzi do łYys/Jialu. W. Poi.
Baudis, ob. Budyszów.
Bauditzerci, ob. Baudysie.
Baudke, ob. Budków.
Baudysie, niem. Bauditzerei. wś, pow. sy-cowski i par. sycowska, o pół mili od Śycowa.
Bauerwirtz. ob. Balorów. St. dr. żel. z Kar-niowa do Raciborza, o 31 kil. od Karniowa.
Baukszyszki, Bokszyszki, wś, pow. oszmiaii-ski.
Baulwie, ob. Białwy.
Baum (Gross-), wś, leśnictwo i st. poczt., pow. labiawski Prus Wsch.

Bati.

Baw.

119

 

BauntgaH, osada, pow., bydgoski, l dm. 5 mk., wszyscy ew.
Baillllgart,   Ilaumyarteit, Maumijartk (niein.) kilka  wsi  w  Prusach "\Vnch. i Zadi.,   w pow świętomicjskim. rastemborskim, tylżyckim, ko-śeierskim, elbląskim, suskim,  sztumsldm.    Por tiąt/art i Namiroiuo.
Baumgarteii, ob. Baruszoiuice, Dębowiec Krukówek.
BauiiiKarth, ob. Bajani.
Banrcze,   bułgarska koi.,   pow.   benderski
0	82 w. na płd.-zacli. odBcnder, założona 1812
niedaleko zburzonego sioła tureckiego t, n.
BaiiBchctidorf, ob. Bitszowue.
Batisk, ob. Bou-sk.
Bauthen, ob. Butowo.
Bautke, ob. Bwlków.
BailtZCII, Budisism, Biidzyn, Buili/ssyna, Bu-dziszyn, ob. Budziszyn.
Baużkowcc, mko, pow. lityński. Miało cukrownio, produkującą cukru wartości 50,OOC rubli (Siemienow).
BawklHl, czyli Sowkitn, rz.. poczyna się
w pow. taraszczańskim i wpada do rz. Rosi
z prawej strony, przy wsi Bawkunce w tymże
powiecie.	E. S.
Bawół, niegdyś wieś pod Krakowem, po prawym brzegu Wisły położona, dziś na jej gruncie stoi Kazimierz, przedmieście Krakowa. "W r, 1278 wspominany jako własność hrabi, comitis Laurcntii, i nazwany Bamwol
1	łiamwoł ("Kod. dyplom, kat. krak."   1874 I.
105).    W r. 1314 już był własnością katedry
krakowskiej   (Tamże   152).    Albertus   dictus
Nosclrach (Śozdracz), podstoli krakowski, rościł
do niej prawo, jakoby należała stolnikom  kra
kowskim.    Przysądzona przez  Adama, sędzie
go   krakowskiego,   kościołowi   katedralnemu.
Oonies  Laurentius   sprzedał   Bawół   kapitule
krakowskiej.    Wnuki  jego   bracia   Stanisław
i Wawrzyniec   posiadali   1822   Libertów  pod
Mogiłanami (Tamże 161).	Br. G.
Bawół, rzeczka, powstaje ze źródeł i ścieków polnych we wsi Mora win, w pow. kaliskim, płynie na pół.-zach. przez wsie: Zborów, Jankowo, Żelazków, G-oliszewo, Złotniki małe, Ostrówek, pod samym Stawiszynem; dalej w tymże kierunku zmierzając przez rozległe pastwiska Długiej wsi kaliskiej, Jarantowa i kolonii Piskory, holendry Borowiec, przyjmuje w siebie kilka strumieni bez nazwiska, a powiększona temi wodami, od wsi Królików przyjmuje nazwisko Czarna albo Biała Panicii-ska, przepływa już jednem korytem łąki wsi Biskupic, Trąbczyna, Kopojna i wpada z lewego brzegu do rzeki Warty. Na przestrzeni, w której ina nazwisko B., ma długości mil 3, przerzyna po największej części łąki i pastwiska, pokryte gdzieniegdzie zaroślami; brzegi jej są po obu stronach nizkie i równo-

pochyłe. Podczas wiosny płynie jednem korytem i w czasie większego napływu wody zalewa przyległe niziny. Dno i brzegi iłowate. Średnia szerokość koryta od 8 do 14 stóp, bieg powolny, wynoszący około pół stopy na sekundę. Na gruntach osady Stawiszyna znajdują się dwa mosty: jeden długi 42, drugi 24 stopy. W dalszym biegu szerokość koryta rzeki niewiele się powiększa. Na karcie woj. topogr. bieg jej niedokładnie oznaczony.
Baworów, wieś, pow. tarnopolski,  dawniej trębowelski, o 10 kil. od Mikuliniec,   o milę od Tarnopola,  nad rz. Gniezna.    Obszar dworski posiada:  roli ornej 563 m"  łąk i ogrodów 140 m.,  pastwisk 34 m.,  lasu 182 m.    Włościanie posiadają: roli ornej 1243 m., łąk i ogrodów 69 m.,  pastwisk  61 m.    Miejscowość ta  leży w południowo-wschodniej okolicy  od Tarnopola, bardzo   urodzajnej,   grunt pszenny,   wynagradzający obficie trudy uprawy;  ludność zajmuje się li tylko rolnictwem,   chowem bydła i koni, o tyle o ile inwentarz koniecznym jest do uprawy   roli.    Miejscowość  liczy ludn. rzyrn. kat. 378, gr. kat. 818, izrael.27: razem 1223.    Należy  do gr.  kat. jak i rzym. kat. par. w miejscu.    Rzymsko  kat.  parana założona w 1522 roku, przez Wacława Bijaczewskiego,   dziedzica  na Baworowie;  kościół  nowo postawiony W 1747 roku, poświęcony w 1827 pod wezwaniem św. Wacława męczennika. Do tej rz. kat. parafii   należy następujących   15 miejscowości: Berezowica  wielka,   Białoskórka.   Grabowiec, Kipiaczko, Kozówka, Krasówka,   Magdalówka, Ostrów, Proszowa, Skomorochy, Smolanka, So-rocko,   Toustołng,   Zaścianka, Zastawie, razem 2752   parafian.    Izraelitów w całej  tej parafii jest   181.    W Ostrowie i Sorooku są publiczne caplice,   w których   czasami odbywa się nabożeństwo.    W całej   tej  parafii   znajduje się 10 szkółek   trywialnych.    Do grecko kat. parafiii lależą  wsie  Grabowiec i Białoskórka, mające •azem   644 par.;   ogólna  ilość gr. kat.   W   tej larafii wynosi 1462.   W Baworowie jest szko-:a  2-klasowa.    Gmina  ta posiada także kasę. wżyczkową z kapitałem 700 złr. au.    W 1589 •oku tatarzy, oblegając znajdujący się tamwów-szas obronny zamek,   ponieśli pamiętną klęskę; eraz istnieju w tej włości piękny pałac, ruiny zaniku.    Opis  w   "Tyg.  ill."   1877,  Nr. 68. Właściciel Wacław hr. Baworowski.    B. R.
Baworówka, przysiółek do Obertyna (ob.).
Baworowska ruska, potok, także Kaczana zwany, wypływa na łąkach gminy Pana-5ówki w Galicyi, a zabrawszy w tejże gminie )otoczki Teklówke i Karolówkę, przechodzi v obręb gm. Chodaczkowa (w pow. tarnopol-=kim), tutaj zabiera z lewego brzegu potok tfagdalówkę, przepływa gm. Konstantyuówkę,
zwróciwszy się na północ, dostaje się znowu W obręb  gminy   Chodaczkowa,   gdzie   poniżej

120

Bay,

Baz.

 

kościoła łączy się z prawego brzegu z potokiem Chmielową, a na granicy tej gminy z Borkami Wielkiemi przybiera z lewego brzegu potok Kostuszę; tutaj zwraca się naprzód na północny zachód, potem na północny wschód, a na granicy gmin: Borków Wielkich, Chodaczkowa i Romanówki, łączy się z potokiem płynącym od Żerebek szlacheckich, zwanym Karamandą, i tworzy potok Terebnę, dopływ Gniezny.
Bayern, ob. BaudaA.
Baysen, ob. Basien.
Bazalia, Bazylia, mko, pow. starokonstan-tynowski, przed r. 1794 pow. krzemieniecki, położone od m. Starokonstantynowa na zachód
0 w. 50, nad rz. Słuczą, w położeniu stepowem,
od granicy  austryackiej o w. 12.    Otrzymało
nazwę   od   założyciela   swego   Bazylego  ks.
Ostrogskiego,   wojewody kijowskiego   1570 r.
Należało    do  ordynacyi ostrogskiej.    Ostatni
ordynat  Janusz   książę    Sanguszko,   marsza
łek    nadworny   W.    księcia  L.,    uczyniwszy
tak   zwaną  tranzakcyą kolbuszowską. w 1753
r. darował   B. i przyległości Ignacemu Sapieże
wojew. mścisławskiemu.    Te przyległości, jak
świadczy "konnotacya donacyj przez  J. O. ks.
Sanguszkę   marszał.   nadATornego   w.   ks.   L.
w grodzie   sandomierskim,    Anno Domini 1653
poczynionych" były następujące: wś Czechiele
małe,   Czechiele wielkie,   Mecherzyńce,   Łazu-
czyn wielki, Łazuczyn mały, Zuzulińce wielkie.
Zuzulińce małe, Kołotna wielka, Kołotna mała,
Lutarówka,   Stroki, Borszczówka, Sorokoduby,
miasteczko   Krasiłów,   wś Zapadynce,  Janów,
Swańczyce, wyjąwszy  wsi:   Żerebki  wielkie,
Żerebki   małe,   tudzież   Kociuszyńce    wielkie
1 małe w wojewódz.  wołyńskiem leżące.    Da
lej wsie:   Zarudki, Barsowa,  Leduchówka, Ły-
czówka, Sokołówka, Trojanówka, Jedliki, Wo
łka Kurakowa, Wasilówka, Trybuchowce, Bo-
reszczaki,  Słukowce, Piętaki, Poporowce i Ho
dowcę.    Z  jednej   strony  m. Bazalii rz. Słucz
ze swojemi  granitowemi brzegami; przez rzekę
od m. Krasiłowa przechodzi grobla z młynami.
Z drugiej   strony z innych źródeł   uformowany
staw,   którego   wody  poniżej  Bazalii łączą się
ze Słuczą.   Na kamiennem  wzgórzu  stoi dre
wniana   cerkiew, przy której porządny domek
parodia.    Kościół parafialny katol. murowany
pod  wezw   św.   Trójcy,   z   pięknym   ogrodem
i porządnem probostwem,   r.   1760 przez prób.
Broniszcwskiego wzniesiony.    Rynek niewiel
ki,   na   którym kilka straganów drewnianych;
przed   kościołem  końska  targowica czyli plac
obszerny; dwa domy zajezdne drewniane; prze
szło  80  domów  żydowskich, reszta włościań
skich.    Izraelici trudnią się handlem i kontra
bandą, wieśniacy uprawą roli.    Pokład gruntu
czarnoziem  tłusty.    Ziemia pszenna.   U kilku
gospodarzy   są   sadki   śliwkowe.    Okolica  B.
stepowa, bezleśna; włościanie zamożni, mająpod-

dostatkiem koni, bydła rogatego, owiec, pta-stwa wodnego i domowego, oraz trzody chlewnej. B. w latach 1795-97 było m. pow., r. 1860 miała 2363 mk., w tem 925 izr.; 430 dm., 4 jarm., 2 targi na miesiąc. St. poczt, w Kupielu. Parafia katol. B. dek. starokon-stantynowskiego ma dusz 5700. Istnieje od r. 1586. Filią ma w Tereszkach: kaplice w Koszelówce, Zuzulińcach Wielkich, Mońkach, Łazuczynie Wielkim, Korczówce i Mecherzyń-cach; dawniej prócz tego w Popowcach. Z. Roi.
Bazan, niem. Baasan, Basan, wieś, pow. olesiński, par. Bodland, należy do dóbr Karls-grund; w pobliżu podleśnictwo i folw. Damnik.
Bazanów, wś i folw., pow. garwoliński, gm. i par. Ryki. W 1827 r. B. stanowił jeszcze jedne wieś i liczył 61 dom. i 379 mieszk.; obecnie rozdzielony na dwie odrębne części, oznaczone literami A. i B.
Bazanówka, wś, pow. sanocki, o 4 kil. od st. p. Zarszyn, w par. rz. kat. Jaćmirz, w par. gr. kat. Nowosielce. Ma szkołę filialną.
Bazanówka, potok wypływający w obrębie gminy Bazanówki w pow. sanockim z pod wzgórza Bazanówki (425 m.) z dwóch żródło-wisk, które łączą się poniżej wsi, spłynąwszy w kierunku południowo-zachodnim; poczem zwraca się na zachód, płynąc łąkami granicą Zarszyna i Jaćmirza a połączywszy się z potokiem Siedliska od południa, wpada z prawego brzegu do Pielnicy dopływu Wisłoki.
Bazar. Z pięciu wsi to nazwisko noszących w obrębie Królestwa, jedna tylko leży w stronie północnej, a mianowicie w pow. makowskim, gm. Smrock, par. Maków, inne zaś w lubelskiej, kieleckiej i piotrkowskiej. Z nich zasługuje na uwagę: B. wieś, pow. krasnostawski, gm. Rybczewice, par. Częstoborowice leży o 3'/,, mili na zachód od Krasnego Stawu, nad rzeką Radomirką, dawne woj. ruskie, ziemia chełmska, pow. krasnostawski. Król So-bieski założył tę wieś jedynie dla żon i dzieci żołnierzy, którzy z nim szli na wojnę, a ponieważ żołnierskie żony zwano dawniej bazar-kami, gdyż zwykle w obozie trudniły się sprzedażą trunków i żywności, nadano tej osadzie nazwę B. Mieszkańcy posiadali przywilej króla Jana III, który ich od pańszczyzny uwalniał. Ludność składała się (do roku 1830) z samych rzemieślników, a utrzymujący się z roli ten jedynie mieli włożony obowiązek, że ich dziedzic mógł posyłać w jaką chciał drogę, i obowiązani byli do utrzymania w porządku ogrodu w poblizkich Pilaszkowicach. We wsi była do roku 1830 mała kamieniczka, niegdyś mieszkanie piwniczego króla Sobieskiego, i z niej wchód do sześciu wybornych lochów kowanych, gdzie mogło się mieścić kilka tysięcy beczek. Tu, wedle podania, król ten, w największe upały, w winie szukał ochłody.

Baz.

Bąd.

121

 

Bazar, mko pryw., pow. owrucki, nad rz. Zwizdałą, na płd. od Owrucza; 1858 r. miało 529 mk. Niegdyś własność jezuitów owru-ckich, B. należał potem do funduszu komisyi edukacyjnej i był w posesyi hr. Krasickich. W pobliżu B. mko Ksawerów.
Bazar, wieś, pow. czortkowski, o milę na wschód od miasteczka Jazłowca, nad potokiem Dżuryn. Obszar dworski posiada: roli ornej 1427 m., łąk i ogrodów 106 m., pastwisk 19. Włościanie posiadają: roli ornej 1719 m., łąk i ogrodów 124 m., pastwisk 19 m.; okolica bardzo żyzna, wszelkie gatunki zboża, także tytuń i kukurydza doskonale się udają i bywają uprawiane w wielkiej ilości. Grunt pagórkowaty, falowaty, ziemia urodzajna, kilka stóp grubości mającą; pod nią wapień przepuszczalny. Mieszkańców rzym. kt. 94, grec. kat. 745, ormian 15, izraelitów 21: razem 875. Rzym. kat. parafią ma w Jazłowcu, grec. kat. parafię w Pauszówce. Włość ta posiada szkołę etatową męską i kasę pożyczkową z kapitałem 2600 złr. Do B. należy przysiółek Bzdury. Właściciel Józef Agopsowicz.
Bazary, okolica tatarska, pow. trocki.
Bazarzyuce, po rusku Bizaryńcie, wieś, pow. zbaraski, pół mili od Zbaraża. Należy do rzym. kat. i gr. kat. parafii w Zbarażu. Ludność rzym. kat. 58, gr. kat. 447, izrael. 9, razem 514. Przestrzeni obszar dworski posiada: roli ornych 346 m., łąk i ogrodów 112 m., pastwisk 3 m., lasu 184 m.; włościanie posiadają: roli ornej 798 m., łąk i ogrodów 79 m., pastwisk 97 m. Okolica falista, pagórkowata, grunt czarnoziem urodzajny, suchy, uprawie wszelkiego gatunku zbóż sprzyjający. Właściciel Eugeniusz książę de Ligne.
Bazia, rzeczka, dopływ Taśminy z prawej strony.
Bazów, ob. Wazów.
Bazylia, ob. Bazalia.
Bazyliany, druga nazwa Podubisia (ob.) bazyliańskiego.
Bażanowice, wieś pow. cieszyńskiego na Szląsku austr., 662 mórg rozl., 390 mieszk., w parafii kat. Golleschau. Tu się urodził Piotr Stalinach.
Bażantarnia, niem. Fasanerie 1.) folw., pow. wschowski, ob. Rydzyna. 2.) B., leśnictwo, pow. odolanowski, ob. Przygodziee.
Bażukuwce, ob. Bożykowce.
Bażyny, dziś Basien (ob.).
Baźnikówka, wś, pow. brzeżański, filia gr. kat. par. Sarańczuki, o 15 kil. odBrzeżan, własność hr. Stan. Potockiego.
Ba... Niektóre miejscowości pomieszczone pod Bom... lub -Bon...
Bąbla, wś, pow. sokolski, gub. grodzieńska, o 25 w. od Sokółki, chat 26. Bajblin, 1.)  wieś szl"   pow,  obornicki,   2

miejsc.: 1) B., 2) Kolonia; 45 dm., 439 mk., 34 ew., 405 kat., 273 analf.; stać. p. i koi. żel. Oborniki o 7 kil. Por. Baborowo. 2.) B., wieś, pow. obornicki, 2 miejsc: 1.) B., 2) kolonia Sy-powo, 13 dm., 114 mk., 21 ew., 93 kat.; 43 analf.
Bącka Huta, Bonczka Huta, wś włość., pow. kartuski, par. Sierakowice, o 18 kil. od Kartuz.
Bacz, Boncz, niem. Bontsch, wś, pow. kartuski, par. Sianowo, o 17 kil. od Kartuz.
Baczą, folw., pow. czarnkowski, ob. Lulasz.
B:\czal, Bonczal (Dolny i Górny), dwie wsie w pow. Jasło, o 8 i 10 kil. od Jasła. Górny B. ma parafią rz.-kat., do której i B. dolny należy. W parafii B. dekanatu jasielskiego (dye-cezyi niegdyś krakowskiej, dziś przemyskiej), jest 1600 wiernych.
Baczal, potok mały, wypływa kilku żródło-wiskami w obrębie gminy Bączala górnego, z pod góry Jodłowca, wznoszącej sig po zachodniej stronie tej wsi, przy granicy Bączala z Lisowem i Jabłonicą. Płynie w kierunku wschodnio-południowym przez wsi Baczal górny i dolny, i tu uchodzi do potoku Trzciniey.
Bączalka, Bonczalka, wś, pow. pilźnieński, tuż pod Brzostkiem, w par. rz. kat. Siedliska.
Bączalka, potok, także Konikiem zwany, strumyk mały, wypływa z lesistego wzgórza we wschodniej stronie wsi Bączalki w pow. pilznieńskim. Płynie w kierunku północno-zachodnim przez debry leśne, odgraniczając obszar gminy B. od Grudny górnej i w obrębie gminy Smarzowy wpada po półmilowym biegu do Lipinki, dopływu Kamienicy. Br. G.
Bączek, wś rycerska, pow. kościerski, par. Kokoszki.
Bącznica, wś, pow. lęborski, ziemi pomorskiej.
Baczyłaś, 1.) wieś, pow. krobski, 14 dm., 94 mk., wszyscy kat., 5 analf. 2.) B., folw., pow. krobski, ob. Bokosowo.
Bącllc<i>y (źródłosłów: imię Bądek, Bądzisław), nazwa wielu miejscowości rozmaicie pisana (Botków, Będków, Bentków, Bętków), stosownie do wybitniejszego lub mniej wybitnego wymawiania nosowej samogłoski. Na Mazowszu i Kujawach spotykamy wszędzie ą, w południowej zaś części Królestwa «.
Bądków, 1.) lub Bątków, wś, pow. grójecki, gm. Kykały, par. Goszczyn. B. był jedną z siedzib książąt mazowieckich i stanowił niegdyś główny punkt powiatu bątkowskiego, który istniał do połowy XV w. w ziemi czer-skiej i potem został wcielony do grójeckiego. Obejmował parafie Goszczyn i Promno (ks. sąd. ziemi czcrskiej). W 1827 B. miał 44 dm. i 388 mieszk. 2.) B., kolonia, gm. Roguźno, pow. łęczycki, obszaru 545 mórg., 24 domy. Przędzalnia wełny nowo założona (opuszczony uZinberga). 2.) B. wś,ifolw., pow. turecki, gm. Wichertów, par. Boleszczyn, przy drodze bitej, pod osadą Dobra, 13 włók rozl,

122

Ba*.

 

Bąilkowo. 1). wś, pow. nieszaWski, gmin
i par. t. n. Istnieje tu kościół parafialny, które
go erekcya zaginęła, ale mury świadczą że po
chodzi z 14-go wieku; postawiony z cegły
bez tynku, ma na czele wieże, czworogranną
15. w 1827 miał 37 dom. i 387 mk. Dobro
B. mają rozległości 1659 mórg. Par. B. dek
nieszawskiego 2020 par. Gmina B. należy do
s. gm. okr. II; st. p. w os. Osięoiny, od Nie
szawy wiorst 21. W gminie istnieją: olejarnia
3 cegielnie, młyn wodny, szkoła początkowa
Indn. 4967. Rozległość ogólna 17,882 mórg.,
W tem dominalnycll 13,329 morgów, włościań
skich 4,523 m. 2) B., wś, pow. ciechanow
ski, gm. i par. Sońsk, przy drodze z Nowego
Miasta do Ciechanowa, o 11 w. na połud. od
Nowego Miasta. W 1827 r. było tu 23 dm.
i 242 mk. 3). B. kościelne, B. jeziorne i B.
roehny, trzy wsie przyległe sobie nad rz. Skrwą,
pow. lipnowski, gm. Brudzeń, par. P>ądkowo.
Leżą o 2 w. na półn.-zach. od Brudzenia, na
drodze do Turzy. B. kościelne ma kościół paraf,
murowany z 1778 r., fundacyi Michała Ponia-
towwkicgo bisk. płockiego; 224 morgi rozl.,
Własność włościan, liczy 14 domów, 135 mk.,
ma szkołę początkową. B. jeziorne ma 228
morgów rozl. Par. B. dek. lipnowskiego,
2847 wiernych.	B. Ch.
Bądzikowo, niem. Bansekau, Baittskatt, wś, pow. słupski, na Pomorzu.
Bądzyił 1). B. i Bądzyn Ruda, wsie, nad
rz. Działdówką, pow. mławski, gm. Rozwozin,
par. Lubowidz. Leży na wzgórzystem wy
brzeżu nad doliną Działdówki, o 6 w. na półn.-
zach. od Zuromina, przy drodze do Lubowidz.
W 1827. B. liczył 16 dm. i 152 mk. B. Buda
ma fabrykę żelaza, która zatrudniała 8 robotni
ków i produkowała za 21,000 rs. rocznie. 2).
B., wś poduchowna, pow. łódzki, gm. Górki,
par. Tuszyn, przy drodze z Tuszyna do Łasku;
sst. poczt, w Wadlewie.	B, Ch.
Bągart, niem. Bawngart, 1). wś, powiat sztumski, z kość. paraf, katolickim, niedaleko Kłszporka.2).B., folw., pow. chełmiński, niedaleko Unisławia. 3). B., folw. tamże, niedaleko Zyglądu. 4). B., wś szlach., pow. suski, zwana Mały B. lub Namirowo, niedaleko Mikołajek.
Bąk, wś, pow. Chojnicki, par. Wielle.
Bąka, ob. Baków na Szląsku austr.
Bąków, 1). wś i folw. rządowy, pow. opoczyński, gm. Russinów, par. Nieznamirowicc. W 1827 r. było tu 12 dm. i 105 mk. 2). B. lub Bonków, wś i folw., pow. Końskie, gmina Hzydłowiec, par. Wysoka, gruntów włość. 201 mórg, folwarcznych 964 m. AV 1827 r. było 20 dm. i 123 mk., obecnie 19 dm. i 139 inieszk. Młyn dworski o l kole na rzeczce bez nazwy (Opuszczone u Zinberga). 3). B. dolny, górny i poduchowny, trzy wsie rządowe, w gm. Bąków, pow. łowicki, 116 dm.,

414 nik., odl. od Łowicza 18 w. B. górny posiada kościół par., stawiany około r. 1400 i szkołę gminną. Par. B. dek. łowickiego 1900 dusz.Gmina B. obejmowała w 1878 r. 24 wsi i l folw., liczyła ludności 7930, w tem mcż. 3990, kob. 3941; według wyznań: kat, 7848, izrael. 11, ewang. 71. W gminie istnieje olejarnia. Urząd gminny we wsi Zduny.
Bąków, wś, z przysiółkiem Bartnią łąką, pow. tarnobrzeski, o 4 kil. od Rozwadowa; w Rozwadowie ma st. p. i par. rz.-kat.
Bąków, Bąka, niem. Bonkau, wś, pow. slru-mieuski, na Szląsku austr., w par. katol. Strumień; wraz z Rychułdem rozl. mórg 909, ludności 429.
Bąków, niem. Bunkei, wś, pow. sycowski, par. Goszcz, 2 mł. wodne; jeden z nich Wieczorka zwany.
Bąków, potoczek górski, wypływa w lesie
na południowo-wschodnim stoku góry Bąko-
wom zwanej, w obrębie gminy Peweli w pow.
żywieckim, i po krótkim biegu w kierunku
południowo-wschodnim uchodzi do potoku Pc-
wełki, dopływu Koszarawy.	Br. G.
Hakowa, wś i folw., pow. iłżecki, gin. Ła-ziska' par. Wielgie, ziemi dworskiej 2074, włościańskiej 443 mórg. W 1827 r. było 24 domów i 177 mieszk.
Hakowa góra, wś i ibrw., nad rz. Pilicą, pow. noworadomski, gm. Masłowłce, par. Rakowa góra. Leży na wyniosłej górze, panującej nad przyległą doliną Pilicy, o 6 w. na póln. od Przedborza. Posiada kościół par. murowany i gorzelnię. Par. B. góra dek. nowo-radomśkiego 2289 dusz. Dobra B. góra, własność A Ostrowskiego, składają się z folwarków: B.-g., Dęba, Kalinki, Majkowiec i osady karczmarskiej we wsi Zbyłowicach; ogólny obszar wynosi 2461 mórg, w tem 1386 m. ziemi ornej. W 1827 r. było tu 37 din. i 278 mk., obecnie 66 dm. i 690 mk.; włościanie mają»446 mórg. ziemi.
Bąkowice, wś, z przysiółkiem Suszyca Mała, pow. staromiejski, o l kil. od st. poczt. Chy-rów. w par. rz.-kat. Chyrów, na prawym brzegu Strwiąża. W roku 1823 miała 32 domy, 195 mk.
Bąkowice, Banitów, niem. Bankwitz, Avieś w pow. namysłowskim, o 2 m. od Namysłowa, ma par. kość. katol. Parafia dek. namysłow-skiego. Do B. należy też wś Bielice, Boehlitz, przysiółek.
Bąkowiec, wś  poduchowna,   pow. kozicni-iki,   gm. i par. Sieciechów;   posiada urząd gm. W 1827 r. liczyła 29 dm., 266 mk.
Bąkowo, 1). niem. Bankau, dobra w pow. gdańskim, st. p. Loeblau. 2). B., niem. Bań-iow, wś, pow. słupski, na Pomorzu 3). B., ob. Bękowo. 4). B., ob. Bonleowo.
B a sak   i  Bąsaclia,  Pastwa,   niem.   Bolmsack

Bat.

Bfcth

123

 

i B. Weide, wś, pow. gdański, niedaleko Schie-wcnhorst.
Batki, nioin. Bandtlcn, wś i włość rycerska w pow. kwidzyńskim, pod Kwidzyniem.
Ballewo Mostowe, B. Andrepy i B. Izy-dory, trzy wioski przyległe sobie, pow. li-pnowski, gm. Czarne, par. Makowo.
Bdauie, jezioro w Wiolkicin księstwie Poznańskiem, pow. szremskim.
Bebbrow, ob. Bolrowo.
Bebechy, duża wś w pow. latyczowskim, gm. Michałpol; liczy dusz mc, z. 912; ziemi dworskiej 1654 dz.; ziemi włość. 879 dz. Młynów wodnych 4, przynoszących 2000 rs. Należała do Czartoryskich. później do Ozerkasa; dziś Ernesta Sobańskiego.
Bebechy, przysiółek wsi Laszkowa.
Bebelna (właściwie Bębelno), wś, powiat
włoszczowski, gm. Radków, w lesistej okolicy.
Kościół parafialny istniał tu już w XV w. (Dłu
gosz I 19); obecny zbudowany został w 1725
roku. W 1827 Uczyła 29 dm. i 274 mk.; obe
cnie ma 82 dm. Par. B. dek. włoszczowskie-
go liczy 1593 wiernych.	B. Ch.
Beber, strumień, uchodzi do Orzycy w Prusach Wschodnich. Por. Porze.
Bebeniitz, ob. Wieprznica.
Bebra, Bewern, wś w okr. iłłuksztońskim gub. kurl., paraf, kościół ś. Jana, wzniesiony L797 przez gen. Zyberga. Parafia katol. dekanatu semigalskiego: dusz 3297. Filia w llu-binio.
łleehan, ob. Bechów.
Bechcice, wś i folw., nad Nerem, z lewego brzegu, pow. łaski, gm. i par. Lutomiersk, przy drodze z Koustantynowa do Lutomierska. W 1827 liczyły 31 dm. i 277 mk.
BeeherÓW, wog. Bechero, wieś w hr. sza-ryskiem (Węg.), kościół par. gr. katol., łąki, pastwiska, lasy, 946 mk.
Bechów, niem. Bechau, wś, pow. uissauski, par. katol. Nowak.
Bechowo, niem. Beichau, wś, pow. mielicki, nad rz. Szecką, niedaleko Strabórka i Karnie, w par. katol. Strabórek. Według Zarańskiego Bychowa.
Bechy, potok, wypływa na polach gminy
Miłkowa, w pow. cieszanowskim, w północnej
stronie tejże gminy; płynie w kierunku połu-
dniowo-zachodnim przez środek wsi, zabierając
obustronnie potoki leśne, miedzy któremi waż
niejszy jest potok Pigirowy; w dalszym ciągu
płynie przez gminę Mołodycz; przepływa tę
wieś i staw mołodycki w kierunku zachodnim,
a przybrawszy z prawego brzegu potok Buczal-
kę, wpada we wsi Uadawie z prawego brzegu
do Lubaczówki, dopływu Sanu, po 12 kilome
trach biegu śród łąk i błoni.	Br, G.
Beckel, ob. Siekło.
Beckern, ob. Piekary.

Beckersdorf, ob. Bekersdorf.
Bcckersitz, ob. Bekierzyce.
Becz. Tak   Serbowie,   Chorwaci   i  Węgrzy
nazywają Wiedeń.
Beczkany, 1). folw. rządowy w pow. troc-kim, nad Strawą, o milę od st. dr. żel. Zosia. 2). folw. prywatny w pow. trockim, nad strumieniem Gorklą, także o milę od Zośli.
Beczuńce, ob. Belczące.
Beczwa, rz., dopływ rz. Morawy, na Mora-wie, ma źródło w Beskidach a ujście poniżej Ołomuńca. Nad B. leży Rożnów.
Bedersdorf, ob. Biedroińce.
Bedlenko (Bodluo mało), wś i folw., pow. Końskie, gin. Końskie, par. Bedlno. Wspomina je Długosz: w 15 w. należała do Mikołaja Korewy Wieniawity i miała trzy folwarki (Długosz I 351). W 1827 r. było tu 25 dm. i 165 mk.
Bedlenko, młyn, pow. świecki, niedaleko Laskowic.
Bedlilio, Bidlino, niorn. Bcdlin, wś, pow. słupski Ziemi pomorskiej.
Bedlne, wś i folw., pow. radzyński, gmina Biała, par. Ułan. ma obszaru 1873 m., 20 dm. i 239 mk.
Bedlno, 1). wś i folw., pow. opoczyński,
gm. Sworzyce, posiada kościół par. murowany.
Parafia istniała tn już wXV w. (Długosz 1,350,
352,596). W 1827 r. liczyła 18 dm. i 234
mieszk. Lud wiejski zajmuje się wyrobem
sukna. Par. B. dek. opoczyńskiego liczy dusz
2905. Por. Belno. 2). B., wś, pow. kutnow
ski, gin. Wojszyce. Leży przy szosie kalis
kiej między Kutnem a Łowiczem, połączona
drogą bitą z Żychlinem, posiada kościół par.
murowany. Gospodarstwo staranne i postę
powe, własność Jana Blocha. W 1827 roku
liczyło 23 dm. i 312 mk. Par. B. dek. kutnow
skiego ma 2973 dusz.	W. W.
Bednarka, wieś ruska naprawie wołoskiem,
niegdyś królewska, w pow. gorlickim, przy
drodze z Gorlic do Żmigrodu; około jej rozsze
rzenia, zaludnienia i uporządkowania zasłużył
się Fiedor Mikulicz, sołtys bednarecki, jak
świadczy dyplom Zygmunta III z 25 maja
1595 (niedruk.). Obecnie liczy 134 dm., 749
mieszk. przeważnie Rusinów; z tych 371 inęż.,
378 kobiet. Rozległości 2809 mórg n. a. Od
Grorlic 12 kil., od Biecza 15 kil. a od Zmigroda
niespełna 2 mile. Parafia greko-katolicka
w miejscu.	M. M.
Bednarki, niem. Bednarken, folw., pow ostródzki, niedaleko Rychnowa.
Bednarów, wieś, pow. stanisławowski, nad rzeczką Łukwą, która wypływa o 6 mil na południe od Bednarowa pod wsią Krzy wiec w powiecie bohorodczańskim. Przestrzeni obszar dworski posiada: gruntów ornych 127 mórg, łąk i ogrodów 93 m., pastwisk 30 m., lasu

124

Bed.

Bed.

 

131 m.; włościanie posiadają: gruntów ornych 905 m., łąk i ogrodów 798 m., pastwisk 148 mórg, lasu 51 m.; mieszkańców 1129 gr. kat. mających parafią w miejscu, dekanatu halickiego. Grunt leśny, górzysty, mokry, glinko-waty, przy uciążliwej uprawie tylko niepewne i nieobfite wydaje plony w zbożu; zato wszelkie trawy doskonale się udają; cała okolica obfituje w tłuste pastwiska; bydło jest tu głównym majątkiem rolnika, i głównie bywa hodowane. Lasy nie miały przedtem wartości pomimo murowanego gościńca, prowadzącego z Kałusza do Stanisławowa środkiem Bedna-rowa; dopiero od czasu wybudowania kolei żelaznej Arcyksięcia Albrechta, idącej ze Lwowa na Stryj, Kałusz do Stanisławowa, która ma dworzec we wsi Bednarów, drzewo nabrało więcej wartości. Wioska ta oddaloną jest od miasta Stanisławowa o mil 2, od miasteczka Kałusza również o 2 mile. B. słynnym jest klęską zadaną tu Tatarom w 1442 roku, którzy podczas gdy Władysław Warneńczyk przebywał w Węgrzech spustoszyli Ruś czerwoną aż po Lwów. kusząc się nadaremnie o zdobycie tego warownego grodu, po czem w odwrocie uprowadzając wielkie łupy i do 10,000 jeńca samych młodych dziewcząt i chłopców, zostali pod B. przez Windykę starostę gliniańskiego dogonieni i po zaciętej walce pobici na głowę. Właściciel Ryszard hrabia Rozwadowski.
Bednarówka, 1). wś, pow. proskurowski,
nad rz. Uszka, gm. i par. Szarawka, 142 dusz
męz., 329 dz. ziemi włość., 517 dz. dworskiej
W tej liczbie 56 dz. lasu; młyn na rz. Uszce,
kamień wapienny i do budowli. Wieś ta nale
żała do klucza Szarawieckiego Pretficzów, póź
niej do Dulskich, Boczków, dziś Maryańskich.
2). B., wś nad Zbruczem, pow. kamieniecki,
gm. Olchowiec, 327 dusz męz., w tej liczbie
56 jednodworców na czynszu. Ziemi włość.
263 dz. Należała do Starzyńskich; dziś Bu-
ckiewiczów 685 dz. używ. ziemi i Korecińskie-
go 17 dz. Jest tu duży młyn i kamień wa
pienny.	Dr. M.
Bednarówka (z Suhodołem i Trojanówką), wieś, pow. husiatyński, o pół mili od tego miasteczka oddalona, leży nad rz. Zbrucz, stanowiącą granicę między Galicyą i rossyjskiem Podolem, w okolicy bardzo urodzajnych wysokich pagórków, które nad brzegiem Zbruczu wapiennemi kończą się zboczami i urwiskami. Obszar dworski posiada ról ornych: 1004 m., ogrodów 90 m., pastwisk 8 m., lasu 98 m. Włościanie posiadają: gruntów ornych 738 m., łąk i ogrodów 101 ir., pastwisk 30 m., lasu 2 morgi. Ludności ma ta wieś rz. kat. 297, gr. kat. 515, izraelitów 110: razem 922. Należy do rzym. kat. parafii do oddalonego ćwierć mili Sidorowa, gr. kat. parafią ma w miejscu, należącą do dek. husiatyńskiego. Ma szkołę filial-

ną w Suhodole i kasę pożyczkową z kapitałem 500 złr.: własność Seweryna Korytki.
Bednarówka, przysiółki wsi Kleparowa i Majdana średniego.
Bednary, wś rządowa i kolonia, nad rzeką Bzurą, pow. łowicki, o 8 w. na wschód od Łowicza. Wieś B., zamieszkana przez ludność polską, posiada kościół parafialny murowany (erek-cya z r. 1425), szkołę wiejską, liczy 214 mk., kolonie zaś niemieckie liczą 113 mk.; w 1827 r. było tu 63 dm. i 349 mk.; kolonie te posiadają też szkołę osobną, fabrykę bibuły i tektury. Ludność zaopatruje okolicę w wyborne masło; par. katol. B. dek. łowickiego, liczy 1815 dusz.
Bednary, 1). wieś, pow. średzki; 13 dm"
81 mk., 7 ew., 74 kat.; 32 analf. 2). B., do
minium, pow. średzki, 2031 mórg rozl.; 11 dm.,
166 mk., 51 ew., 115 kat., 83 analf.; st. p.
i koi. Pobiedziska o 8 kil.	U. St.
Bednarzówka, wś i folw., pow. włodawski, gm. Dębowa-Kłoda, par. Parczew, ma obszaru 1437 m.
Bedou, wś i folw., w pobliżu Bedońskie budy i huty, pow. brzeziński, gm. Gałko wek, par. Moleszki, pomiędzy drogą bitą z Łodzi do Ujazdu a linią dr. żel. fabr. łódzkiej. W 1824 r. istniała tu huta szklana; w 1827 r. B. miał 24 dm. i 275 mk., B. budy 50 dm. i 503 mk., B. huty zaś 16 dm. i 144 mk. Obecnie ma Bedoń 440 mk., 43 dm., ziemi włość. 393, fa-brycz. 30 m., dworskiej wraz z folw. Andres-pol i 6 os. karczmarskiemi we wsiach: Eufemi-nów, Hulanka, Jordanów, Justynów, Janówko i Ludwików ogólnej przestrzeni 1268 mórg., w tem 583 ziemi ornej.
Bedrykowce, wś, pow. proskurowski, nad
rz. Smotryczem, blisko ujścia Smotryczówki,
gm. Kuźmin, paraf. Gródek, dusz męz. 294.
Ziemi włość. 745 dz.; należy do Erhardów zie
mi używalnej 392 dz. i do Spanowskich 202
dzies. Jest tu duży młyn.	Dr. M.
Bedrykowce (z Żerawką), wieś, pow. zale-szycki, nad rzeczką Dupą, o milę na północ od Zaleszczyk. Obszar dworski posiada: gruntów ornych 929 m., łąk i ogrodów 12 m., pastwisk 7 m., lasu 1613 m.; włościanie posiadają gruntów ornych 743 m., łąk i ogrodów 147 m., pastwisk 68 m. Ludności ma rz. kat. 141, gr. kat. 1010, izraelitów 64: razem 1215. Należy do rz. kat. parafii w Zaleszczykach, gr. kat. par. ma w miejscu, należącą do dek. zaleszczyc-kiego; do tej parafii należy także wieś Żyraw-ka, mająca 1215 gr. kat. parafian. Bedrykowce mają kasę pożyczkową z kapitałem 286 złr. Właściciel Seweryn baron Brunicki.
Bedrzychów, niem. Friedrichsstadt, i Bedrzy-ckie Wyspy, niem. Friedrichswerder, dwa przedmieścia Berlina, stolicy Niemiec.
Bedzenek, os. i młyn w pow. świeckim, par. Jeżewo.

125

Beek, ob. Kaliska.
Beel (Neu-), ob. jVbwa .Zftafo.
Beelitz, ob. Bielice i Bielsko.
Beerberg, wś, pow. lubański, nad Kw^jsą, naprzeciw m. Leśnej.
Beerenkrug, ob. Solec (Silz).
Beerwaltle, ob. Niedźwiedź.
Beeslack, ob. Bezławki.
Begonila, wś z zarządem gminnym, w pół
nocnej stronie pow. borysowskiego, na zejściu
się dróg z Dokszyc i Berezyny do Mściża wio
dących. B. leży w 3-cim stanie policyjnym
i 4-tym okręgu sądowym (dokszyckim); ma
szkółkę gminną i cerkiew parafialną. Gmina be-
gomelska składa się z 34 wiosek i liczy 1498
mieszk. płci męz.	AL Jel.
Beharowce, węg. Beharocz, wieś w hr. spiskiem (Węg.), kościół katol. filial., młyn wodny, 333 mk.
Beharowice, węg. Beharfaha, wieś w hr. liptowskiem (Węg.), gleba nieurodzajna, gorzelnia, browar, obszerne lasy; mieszkańcy w liczbie 207 wyrabiają w znacznej części in-strumenta muzyczne, szczególniej skrzypce.
Behle, ob. Biała.
Behreildt, ob. Kościerzyna.
Behrse, 1.) lub Berza, rz., największy lewy dopływ kurlandzkiej Aa, powstaje z jeż. Sebbern i 3 źródeł w parafiach Auz i Neuenburg, a wpada do Aa w parafii mitawskiej. 2.) B. lub Berza, Berże, rz., dopływ Dźwiny, ma źródło w kurlandzkiej parafii Baldohn, przy wsi Pik-ste, ujście w Inflantach przy wsi Behrsemiinde. (W. Poi).
Beichau, ob. Bechowo.
Bajdy, wś, i folw., pow. siedlecki, gm. Mordy, obszarn mórg 1752. W 1827 r. było tu 18 dm. i 87 mieszk. B. są gniazdem rodu Rzewuskich z przydomkiem Bejda.
Bej narów, dwór pryw., pow. poniewieski, nad rz. Julis, o 21 W. od Poniewieża.
Bejnaryszki, wś rządowa, pobazyliańska, nad Dubisą i Deglą, gub. kowieńska.
Bejllica, ob. Benica.
Bejsagoła, po źm. Bejsogala, mko i dwór
W pow. szawelskim, nad rz. Kirszyną, o 48 w.
na płd. od Szawel, otrzymało prawa miejskie
1791 od Stan. Augusta. Ma dom przytułku,
szkołę początkową, w 1858 r. miała 2453 mk.
Jest też tu paraf, kościół katol. św. Trójcy,
1539 wzniesiony z drzewa przez Zygmunta I.
Parafia katol. dekanatu krockiego, dusz 7533.
Filie w Pacunelach i Polanach. Kaplice w
Wołotkańcach i Skiemach. W A. jest st. dr.
żel. Koszedary-Libawa, na przestrzeni Kosze-
dary-Radziwiliszki, między Datnowem a Ra-
dziwiliszkami, o 23 w. od Radziwiliszek. Do
bra B. należą do Komarów, mają 286 dzies.
rozl., gospodarstwo 11-polowe.	P. S.
Bejsce, wś, pow.pińozowski, gm, i par t. n.,

leży w górzystej okolicy na lewo od drogi z Koszyc do Korczyna. Posiada kościół par. mnrowany z 1621 r., z grobami fundatorów Pirlejów, szkołę początkową o 3 oddziałach, gorzelnię wielką, cegielnię, kopal, torfu. W początkach b. stulecia B. przeszły w ręce Marcina Badeniego, ministra sprawiedliwości W Król. Polsk., który urządził tu wzorowe gospodarstwo i upiększył wiele swą siedzibę, wznosząc dom z napisem: "Praca dała spoczynek". W 1827 r. było tu 112 dm.i 690 mieszk. Par. B. dek. pińczowskiego, istnieje od 1313 r. i liczy 3055 par. Wspomina ją wielokrotnie. Długosz (I, 222, 253, 254, 613). Gmina należy do s. gm. okr. IV w Koszycach, gdzie też i st. poczt. odl. od Pińczowa 35 wiorst. Rozległość gminy 7538 mórg., ludn. 3539. Br. Ch.
Bejsztroki, okrąg wiejski w gm. Żyżmory, pow. trocki, ze wsią t. n.
Bejwidzie, okrąg wiejski w gm. Szyrwin-ty, pow. wileński, liczy nast. wsie: Bejwidzie, Bohatery, Limańce, Sudaki, Karoliszki, Hur-sztany, Łukiany, Skrzypiaty, Tomaszyszki, Tałucie; zaścianki: Poresza, Międyniszki, Re-kienie, Wiesiołówka.
Bejzymy (Stare i Nowe), dwie wsie W pow. zasławskim, nad rz. Chomorem, własność niegdyś Bejzymów, którzy do dziś dnia (1863) utrzymują N. Bejzymy. Była tu kapl. katol. parafii św. Józefa w Zasławiu.
Bejżany, folw. i wś, pow. trocki.
Beka, folw. i chat kilka, należących do pos.
ryć. Osłanina w pow. wejherowskim, o 23/4
mil od Wejherowa, przy ujściu rz. Redy do
zat. puckiej i w par. Puck. Słynny połów
łososi.	P. S.
Bekern, Becleern, ob. Piekary.
Bekersdorf, kolonia niemiecka, wieś, pow.
podhajecki, nad rzeczką Koropiec, o milę austr.
na północny wschód od Podhajec. Obszar
dworski nie ma tu żadnych gruntów, gdyż ta
osada należy do wsi Nowosiółka, od której ją
tylko rzeczka oddziela; koloniści posiadają grun
tów ornych 1449 m., łąk i ogrodów 49 m.,
pastwisk 189. Ludności ma ta wieś 610, sa
mej njemieckiej, wszyscy są łacińskiego ob
rządku i należą do rzym. kat. parafii w Pod-
hajcach. Położenie wysokie, zimne, grunt czar-
noziem, lecz pod spodem glina, więc nieprze
puszczalny, wilgotny, moczarowaty; żyto, owies
i kartofle doskonale się udają. Koloni
ści pracowici, gospodarni, trudnią się rol
nictwem i chowem koni po rządowych stadni
kach; kartofle kolonistów z Bekersdorfu są na
targach bardzo poszukiwane. Wieś ta ma
szkołę filialną.	B. S.
Bekierzyce, Beckersitz, dawniej Piekary, wś, pow. świecki.
Bekiesza, osada leśna, o 2 w. na wschód

-1Ź6

Bek.

 

od Cycowa,  pow. chełmski,  gm. i par. Olcho-wiec.
Bekieszown góra, pod Wilnem, nad Wi-lejką.
Bekowo, wś, pow. serdobski, gub. saratow-ska, st. p., o 12 w. od sosnowskiej st. dr. żel. tambowsko-saratowskiej,
Beksztany, wś, pow. trocki.
Bela, ob. Biała Węgierska.
Belchail, ob. Białochowo.
Belczące, Beczitńcze, niem, Belczonszen, wś, pow. jańsborski, niedaleko Białej. Por. też Bełcząc.
Belebej, miasto powiatowe w gubernii ufimskiej, 1891 wiorst od Petersburga, a 168 od miasta gubernialnego odległe. Ma bank, stacyą pocztową i 23368 mk.
Belejoc, wioska w hr. szaryskiem (Weg.), kościół filial. gr. katol., pastwiska, lasy, 26 mk.
Belejów, wś, pow. doliniański, par. gr. kat. Turza Wielka, o 19 kil. od Bolecliowa. Częściowa własność łacińskiej kapituły lwowskiej.
Belecin, 1.) wieś, pow. babimoski, 21 dm., 139 mk., 81 ew., 58 kat., 31 analf. 2.) B., domin, i wieś szlach., pow. babimoski, 4359 mórg. rozl., 12 dm., 183 mk., 58 ew., 125 kat., 80 analf.; st. poczt, i koi. żel. Zbąszyn o 8 kil. 3.) B., gmina, pow. wschowski, 2 miejsc: B. i osada Wygoda, 36 dm., 254 mk., 10 ew., 244 kat., 72 analf. 4.) B., domin, i wieś szl., pow. wschowski, 3 miejsc.: 1) B., 2) folw. Góruszki, 3) Trzebiec; 4202 mórg. rozl., 14 dm., 182 mk., 13 ew., 169 kat., 76 analf.; stać. p. Garzyń o 5 kil., gość. o l kil., stać. koi. żel. Leszno o 18 kil. Własność Mieczkowskiej. M. St.
Belgard, ob. Bialogród, Białogardem
Belgoszcz, ob. Wolgast.
Beliczek, niem. Silberhof, kolonia, pow. choj-nicki, niedaleko Śliwie.
Beliezek, ob. Bieliezek.
Belina, folw. pow. ostrzeszowski, ob. Bo-brownik.
Belitz, ob. Bielice.
Ilelk, ob. Bell:
Be.Ików, niem. Belkau, wś, pow. nowotarski na Szląsku, niedaleko Urazu, ma wielką cegielnie.
Bellgard, ob. Białogarda.
Bellschwitz (niem.), właściwie Bałoszyee, wś szlach. i folw., pow. suski; niedaleko miasta Susz.
Bellwitz, folw., pow. babimoski, 814 mórg. rozl., l dm., 12 mk., 11 ew., l kat., 2 analf.; stać. p., koi. żel. i gość. w Babimoście o 8 kil.
Belinont, 1.) dwór pryw., nad jeż. Dry-światy, pow. nowoaleksandrowski, gub. k ów., o 64 w. od Nowoaleksandrowska. Kościół pod wezw. Jezusa Chrystusa, wzniesiony 1768 kosztem Hylzenów, filialny brasławski. Kaplicę murowaną Zbawiciela wystawił tu 1858 hr.

Plater. F. S. 2.) B., przedmieście Mińko-
wiec w pow. uszyckim. Był tu^piękny letni
3ałac uczonego dziwaka hr. Jana Ścibora Mar-
ihockiego, którego pamięć na Wołyniu przecho
wuje się dotychczas.	Dr. M.
Belnioiity, ob. Bohiń.
Belmsdorf, ob. Balnomce.
Belnach, niem. Bielikn, wś, pow. wojrowi-iki, na Górnych Łużycach, nad Czarnym Hal-sztrowem, niedaleko Rugtanu.
Belnianka, rzeka (zwana także Makoszanka
i Stykana), bierze początek z lasów między
Orłowinem a Lechońkiem, na zachód od Łagowa
w p. opatowskim, płynie przez Makoszyn i Bełno.
Pod Napienkowem łączy się z nią kilka strumie
ni, wypływających z pasma Łysogór odwsiPo-
rąbek, Kakowina, Belin, Huty nowej i starej,
następnie przez Smyków i Banków, zdąża do
Daleszyc, gdzie według mapy woj. topogr.
(XXI A.) wpada do Czarnej Nidy a raczej
daje jej początek w połączeniu z kilku strumie
niami. Tymczasem według Lud. Wolskiego
płynie B. jeszcze przez Słopiec, Borków i Ka-
czyn i dopiero pod Mażyszem wpada do Czar
nej Nidy z prawego brzegu (Enc. Pow. III, 108)
choć znowu w tejże Encyklopedyi (T. VI str.
154) czytamy, że Czarna Nida płynie od Da
leszyc przez Słopiec i Marzysz. Długość B.
wynosi około 3 mil, szerokość od 8 do 24 stóp,
głębokość od l do 5 st., dno piaszczyste, bieg
nieregularny z powodu wielu młynów i fry-
szerek.	Er. CJi.
Bełno, 1.) (właściwie Bedlnd), wś, pow gostyński, gm. Rataje, par. Sokołów. Wieś ta wraz z folw. Pomarzanki, będąc przed 20 laty własnością Jana Leszczyńskiego, znakomitego agronoma, słynęła jako wzór postępowego gospodarstwa na niewielkim stosunkowo obszarze (740 m.). Założył on tu cukrownię, gorzelnię, wzorową owczarnię, poprawny inwentarz, staranne i racyonalne gospodarstwo rolne. Z przejściem w obce ręce wszystko to się zmieniło. Obecnie istnieje tu cukrownia Urszulin. Liczy teraz 28 dm., 62 mk., w tem 23 Izrael. Ziemi ornej 784 mórg., lasu mórg. 40, ogrodu mórg. 5. W. W. 2.) B., wś poduchowna, nad rz. Belnianka, śród Łysogór, pow. kielecki, gm. Samsonów, par. Zagdańsk, o 10 w. na półn.-zach. od Łagowa. W 1827 r. miała 19 dom. i 116 mk.
Bełno, wieś rycerska, pow. świecki, liczy obszaru ziemi 2462 mórg., mieszkańców 162, pomiędzy którymi katolików 138, znajduje się obecnie w ręku polskiem. W pobliżu B., w lesie królewskim, leży kamień, który na szczególną zasługuje wzmiankę. Jest to ogromny głaz granitowy, z północnych krain zapewne tu przeniesiony, wysoki przeszło 8 stóp, w obwodzie ma 28 stóp, po stronach jest kunsztownie wygładzony. Nic uloga wątpliwości, że

fei.

lał,

12?

 

służył kiedyś za ołtarz święty dawniejszym l borski, niedaleko Wodzisławia, w parafii katol, mieszkańcom tutejszym do składania ofiar boż- Bogów.
Bcluń, wś pryw.  nad Wartą,  pow.  łaski,
kom pogańskim. Że wschodniej strony są
schodki, widocznie wykute, któremi można
wejść na kamień. Płaszczyzna u wierzchu,
około 8 stóp kwadi-atowych zawierająca, oka
zuje kilka wyżłobień, zupełnie podobnych do
owych kamieni ofiarnych, jakie się znajdują na
wyspie Rugii: we wyżłobienia te kładziono
tu ofiary. Dokoła kamienia występują z zie
mi mniejsze kamienie, które miejsce to święte
ogradzały. W ogóle zdaje / się, że cała ta
okolica w pobliżu miasta Świecia uchodziła
w oczach dawniejszych mieszkańców pogań
skich jako szczególniej święta. Wiele nazw
i miejscowości dziś jeszcze na tę myśl napro
wadza. I tak boga dobrego czyli białego, Bel-
bóg, przypomina wioska Belno i inna niedaleko
leżąca Biała, nazywana także Gellen, złego zaś
bożka, czyli czarnego, Zławieś, Sartawice (Czar-
tawice) i Czarna woda (płynie około 1600 kro
ków od opisanego ofiarnego kamienia); także i tuż
obok leżąca wieś Święte potwierdza to zdanie.
Wreszcie i co do Kamienia to lud dziś
jeszcze nie inaczej go zowie, tylko Czarci
kamień (Teufelstein). Najbliższą stacyą ko
lei żelaznej przy Belnie są Laskowice mię
dzy Bydgoszczą i Tczewem. W r. 1328 Wer-
ner von Orsela, wielki mistrz krzyżacki, poda
rował Belno za oddano przysługi Januszowi,
sędziemu świeckiemu, któremu zarazem pozwo
lił urządzić kaplicę we wsi. Obecnie posiada
Belno Erazm Parczewski.	A'ś. F.
Helowce, po węg. Beloicesza, Belovezsa,
wieś w hr. szaryskiem (Węg.), kościół paraf,
gr. katol., średni grunt; dobre pastwiska, lasy,
419 mk.	H. M.
Belowesza, Bdovezsa (węg.), ob. Be-Imcce.
Itelsnild,  ob. Zandkowo.
Belsch, ob. Bialez.
Bclschnitz, ob. BeUnice.
Belschwitz, Bettschwilz (ob.)
Belsin, ob. Białężyn.
Bel.sk, wś, pow. grójecki, gm. i par. Belsk.
Posiada kościół par. murowany, urząd gminny,
szkołę. Parafia tutejsza utworzoną została
W 1784 r. ze wsi odłączonych od par. grójec
kiej i lewiczynskiej. W 1827 r. B. liczył 27
dm. i 234 mk. Lud wiejski wyrabia sukno.
Par. B. dek. grójeckiego liczy dusz 1698.
G-mina B. należy do s. gm. okr. II w os. Gosz-
ezyn, st. p. w Grójcu, odl. od Grójca 6 w.
AV gminie znajduje się: gorzelnia, browar,
młyn wodny o dwóch gankach, 2 szkoły, lud
ności 3600.	Br. Ćh.
Belsk, niem. Gebelzig, wś, pow. rozbórski na Górnych Łużycach, pod Zgorzelcem. Par. ewangelicka. Torfiarnia.
niem. Belschnits^  wś,   pow.  rad-

wś pryw.  nad  Wartą,  pow. gm. Zapolice,  par. Strońsko,  na trakcie szosowym z Widawy do Sieradza.
Belweder, ob. Podnbiś.
Belwitz, ob. BeUwitz.
Belzatka, ob. Belżaika.
Bełchatów, os. przedtem mko pryw., pow. piotrkowski, gm. Bełchatówek, par. Grocholice. Leży o 24 w. na zachód od Piotrkowa, od Warszawy odl. 158 w.; w 1827 r. było tu 35 dm. i 365 mk. W skutek rozwinięcia się przemysłu tkackiego ludność wzrosła w 1859 r. do 1526, a ilość domów do 101 (26 mur.). W 10 mniejszych zakładach o 30 warsztatach tkackich i 1080 wrzecionach wyrobiono wtedy sukna gorszego za 36,000 rs., przy czem pracowało 101 robot.; prócz tego w 14 zakładach
0 95 warsztatach,   zatrudniających  103  osób,
wyrobów  bawełnianych   za 17,200 rs.    Znaj
duje  się tu kościół  po franciszkanach   z XVII
wieku;  przedtem  istniała parafia przyłączona
do Grocholic. B.  posiada sąd gminny okr. III
1 stacyą pocztową między Piotrkowem a Szczer-
cowem.	Br. Ch.
Bełchatówek, wś i folw., pow. piotrkowski, gm. Bełchatówek, par. Grocholice, przytyka do Bełchatowa od strony półn., ma urząd gmin., szkołę, smolarnię, 40 dm. Gmina B. należy do s. gm. okr. III w Bełchatowie. W gminie znajdują się 4 szkoły, 7451 mk.
Bełchów, wś nad rz. Skierniewką, pow. łowicki, par. Eyszkowice, przy drodze ze Skierniewic do Łowicza, na prawo od linii dr. ż. War. Bydgr. Posiada kościół par., który istniał już w roku 1694 r.; dzisiejszy murowany wzniesiony ze składek parafian w ostatnich czasach. B. należał w 17 wieku do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Wspomina o B. Verdum ("Cudz. w Polsce" 107 str.). W 1827 r. B. liczył 35 dm. i 257 mk., obecnie ma 52 dm. i 147 mk. (?) Par. B. dek. łowickiego ma 1804 dusz. B. Cli.
Bełchówka, wś, pow. sanocki, o 4 kil. od st. p. Bukowsko. Ma parafią rz. kat. w Bu-kowsku a gr. kat. w Wolicy.
Bełchuwka, potok, wypływa z północnego stoku góry "Dziady Wierch" zwanej (647 m.), w obr. gm. Bełchówki w pow. sanockim, płynie na północ przez Bełchówkę, gminę Zboiska, gdzie z prawego brzegu przybiera potok Ratna-wicki, a opuściwszy błonia zboińskie, Modrzą zwane, skąd tutaj ten potok także Modrzą się zwie, przechodzi do gminy Prusieka, gdzie z prawego brzegu łączy się z potokiem Hie-bieszczańskim i po 9 kilometrach biegu, przeważnie W kierunku północnym, uchodzi z prawego brzegu do Sanoczka, dopływu Sanu.
Bełrzi\c, (źródłosłów "bełk," zkąd Bełk, Bełcz, Bełczączka, Belczące), wś, pow. lubartow-

128

Beł.

 

ski, gm. i par. Czemierniki, o 3 w. na zacli. od Gzemiernik, na wzgórzach, na krawędzi lasów i mokradli nad rz. Tyśmienicą. Posiada browar piwny. Długosz wspomina B. jako graniczącą ze wsią Tarkowice w par. Kocko (I, 632). W 1827 r. było tu 60 dm. i 367 mk. (Opuszczona u Zinberga).
Bełda, wś, pow. szczuczyński, gm. Prze
strzelę lub .Bełda, par. Rajgród, śród lasów
i błot, przy drodze bitej ze Szczuczyna do Raj-
grodu, o 7 w. od Rajgrodu; posiada urząd gm.
i szkołę, odl. od Szczuczyna o 23 w. B. gmina
ma 7214 mk., rozległości 17535 mórg, należy
do s. gm. okr. III i st. p., w osadzie Rajgród
W skład gminy wchodzą: Bełda, Ciszewo,
Czarna-Wieś, Danowo-stare, Kołaki-czarny-las,
Kosiły, Kosówka, Kuligi, Łazarze, Miecze, Pę-
czykowo, Pęczykówko, Przestrzelę, Rajgród,
Rupczyzna, Rydzewo, Skrockie, Turczyn, Woj-
dy-Radzewo i Wólka-Pietrowska; 3 z wyż
wynienionych wsi posiadają ludność szlach.,
8 mieszaną, reszta włościańską.	Br. Ch,
Bełdno, wś, pow. bocheński, par. Rzego-cina, o 2 kil. od Rzegociny, własność funduszu religijnego.
Bełdów, Bałdów, wś, z przyległ. Bełdówek,
pow. łódzki, gm. i par. t. n., na lewo ode drogi
z Aleksandrowa do Poddembic, o 21 w. od Ło
dzi, we wzgórzystem położeniu nad Bałdówką,
posiada kościół par. drewniany, urząd gminny,
sąd gminny, szkołę gminną, gorzelnię i młyn
wodny. W 1827 r. było tu 27 dm. i 373 mk.
Par. B. dek. łódzkiego ma 2471 dusz. Gmina
B. należy do s. gm. okr. VI w Bełdowie, st. p.
w Aleksandrowie. W gminie gorzelnie 2, dy-
stylarnia wódek słodkich, 3 młyny, tartak, 3
szkoły elementarne 1-klasowe.	Br. Ch.
Bełdyki, wś szlach., pow. makowski, gmina Sielc, par. Rożan.
Bełdlis, jezioro, pow sejneński, gm. Berz-
niki, koło wsi Erasnogruda, ma 20 mórg ob
szaru.	L. W
Bełejów, wieś. pow. doliniański. Obsza-
dworski posiada: gruntów ornych 89 m., łąk
i ogrodów 321 m., pastwisk 99 m., lasu 450 m.
Włościanie posiadają: gruntów ornych 459 m.,
łąk i ogrodów 978 m., pastwisk 569 m. Ludno
ści ma gr. kat. 687, izraelitów 9, razem 696.
Należy do gr. kat. par. w Turzu wielkiem.
Wieś ta leży już w górach karpackich, grunt
tu niewdzięczny, zato sianożęcia i pastwiska
obfite; główną też gałęzią gospodarstwa jest
chów i wypas bydła.	B. B.
Bełełuja, wieś, pow. śniatyński, o milę od Śniatyna. Obszar dworski posiada gruntów ornych 321 m., łąk i ogrodów 57 m., pastwisk 8 m., lasu 5 m. Włościanie posiadają gruntów ornych 1427 m., łąk i ogrodów 142 m., pastwisk 158 m., lasu 12 m.; leży w okolicy nadzwyczaj urodzajnej na tak zwanem Poku-

ciu. Ludności ma: rzym. kat. 18. gr. kat. 1108, izraelitów 17: razem 1153. Należy do rzym. kat. parafii w Śniatynie, gr. kat. parafię ma w miejscu, do której należy wieś Krasnostawce z 1314 duszami. Proboszczem tej parafii jest obecnie Jan Czarkiewicz, deputowany do Rady państwa z kuryi gmin wiejskich powiatów sądowych: Kołomyja, Peczeniżyn, Gwoździec, Kosów, Kuty. Sniatyn, Zabłotów, wiceprezes rady powiat, śniatyńskiej, członek instytutu galicyjskiej ruskiej Matycy i stowarzyszenia narodowego "Narodnego domu;" parafia ta należy do dekanatu śniatyńskiego. Wieś ta ma szkołę filialną. Właściciel Tytus Kości-szewski.
Bełełuja, potok, wypływa na południowym
etoku pasma wzgórz zwanego Bałaurami czyli
Bałahorami, niekiedy Czartowemi górami lub
pospolicie Bałkami, rozciągającego się na Po-
kuciu między korytami Dniestru i Prutu, jako
poprzeczne odnogi Karpat. Źródła tego potoku
znajdują się w obrębie gminy Bełełui w pow.
śniatyńskim. Płynie na południe parowami
i wądołami i po jednomilowym biegu w obrę
bie wsi Uścia uchodzi z lewego brzegu do
Prutu.	Br. G.
Bełk, niem. Boelk, wś, w pow. brodnickim, parafii Lidzbarg. Według Kętrz. Bielki.
Bełk, niem. Belk, Górny i Dolny, dwie wsie, pow. rybnicki, o milę od Żar, z paraf, kościołem katol. i kopalniami węgla kamiennego. Pod B. źródło rz. Birowy.
Bełwin, wieś, pow. przemyski, o 11 kil. od Przemyśla. Obszar dworski posiada: gruntów ornych 100 m., łąk i ogrodów 23 m., pastwisk 7 m., lasu 1037 m., włościanie posiadają: gruntów ornych 174 m.; łąk i ogrodów 68 m., pastwisk 50 m., lasu 21 m. Ludności: rz. kat. 14, gr.kat. 236, izraelitów 9: razem 259. Należy do rz. kat. parafii do oddalonej o milę wsi Ujkowice, do gr. kat. parafii do pobliskiej wsi Wapowce. Wieś Bełwin graniczy z wsią Maćkowicami. Wedle ustnego podania początek wsi Bełwin sięga czasów napadów tatarskich na Ruś czerwoną. Pewien gospodarz z Maćkowie, nazwiskiem Bełwin, uciekł w czasie napadu tatarskiego na Maćkowice i wraz ze swą rodziną skrył się głęboko w lasach; po ustąpieniu tatarów nie powrócił więcej do Maćkowie, lecz wykarczował tyle lasu, że otrzymane ztąd pole wystarczyło na utrzymanie 'jego i rodziny. Rodzina ta, rozradzając się, co-' raz więcej lasu karczowała, aż ilość głów tej ' rodziny i obszar wykarczowanej przestrzeni do znacznych wzrosły ilości; tedy wiedzeni pobo-| żnością postanowili Bełwianie cerkiew wybudować. Ta miejscowość, powiększając się coraz bardziej tak pomnażającą się ludnością jak i obszarem wykarczowanych gruntów otrzymała nazwisko Bełwin od pierwszego wychodźcy

Beł.

Beł.

129

 

z Maćkowie Bełwina. Taki jest początek tej wsi wedle podania ludowego, składa się ona teraz z 35 rodzin a z 259 dusz. Położenie wsi Bełwin, otoczonej ze wszystkich stron lasami jakby ogrodem, zdaje się potwierdzać to podanie ludowe ("Annales Eccles." pag. 53 i 54). Własność rodziny hr. Stadnickich. B. E.
liełz, miasto królewskie, w powiecie sokal skim, nad rzeczką Żołokiją, wypływającą pod Tomaszowem w gub. lubelskiej, która przepływa po pod Lubyczę, Uhnów, Bełz i pod Kry-stynopolem wpada do Bugu. B. leży o 3 mile na zachód od Sokala, w okolicy nizkiej; nieznaczne falowate pagórki z łagodnemi stokami przyczyniają się do urodzajności czarnej, kilka łokci głębokości mającej ziemi; sławną też jest ziemia bełzka ze swej urodzajności w całej Ga-licyi. Miasto ma wraz z gruntami należącemi do mieszczan 2,092 mórg przestrzeni. Ludności 3,500, z tych 800 obrządku rzym. kat., 910 gr. kat., 1784 izrael. Stan czynny majątku gminnego wynosi: 192,985 złr. 96 et., stan bierny 3041 złr. 91 et. B. ma sąd powiatowy, notaryusza, urząd pocztowy, rzym. katol. i gr. katol. parafią w miejscu. B. posiada szkołę wydziałową męzką, która w 1857 jako szkoła główna założona, w 1873 roku do rzędu szkół wydziałowych, o 8 klasach podniesioną została (o 9 nauczycielach i 2 katechtach); szkołę etatową żeńską, pod nadzorem i dyrekcyą felicya-nek, o 3 nauczycielkach, nauczycielce kierującej, wszystkie 4 felicyanki, i 2 katechetach; do tej szkoły uczęszcza 120 dziewcząt. Większa posiadłość obejmuje roli ornej 51 mórg., łąk i ogrodów 110 mórg.; mieszczanie posiadają roli ornej: 1128 morgów, łąk i ogrodów 452 m., pastwisk 244 m. Przemysłu fabrycznego ani rękodzieł żadnych w tem mieście nie ma; mieszkańcy chrześcijanie trudnią się rolnictwem, a izraelici handlem surowemi płodami; handel nie bardzo ożywiony z powodu oddalenia tego miejsca od kolei żelaznej i gościńców murowanych; do najbliższych stacyj kolejowych jest przeszło mil 10, do gościńca rządowego w Lu-byczy mil 3, a do krajowego w Krystynopulu mil 2. Ziemia tłusta, ciężka, na wiosnę i w jesieni drogi nie do przebycia. B. był niegdyś stolicą udzielnego księztwa, później województwa (mającego w herbie gryfa białego w koronie złotej w polu czerwonem). To starożytne i już w XI wieku murem i zamkiem obwarowane miasto, było roku 1073 od Bolesława Śmiałego, podczas wyprawy kijowskiej, w r. 1121 od Bolesława Krzywoustego, zaś w latach 1350 i 1355 od Litwinów, w roku 1371 od Węgrów, a w latach 1450, 1503 i 1526 od Turków często, lecz zawsze bez skutku, napastowane. Naostatek w 1473 dotknął to miasto okropny pożar, który je całkiem w perzynę obrócił. Mimo tylu klęsk był zamek obronny,
Słownik Geografiom?. Zesiyt II.

dla położenia swego pośród błot prawie niedostępny, aż do roku 1655 nigdy nie zdobyty. Ztąd był rodem uczony akademik krakowski Jakób z Bełza (1543). Kościół rzym. katolicki w Bełzie miał być pierwotnie wystawiony przez księcia Ziemowita w 1394 roku. Król Zygmunt August odnowił dotacyą w 1554 roku. Do tej parafii, należącej do dekanatu bełz-kiego, archidyecezyi lwowskiej, zaliczeni są rzym. kat. w następujących gminach: Cebłów, Góra, Kuliczków, Machnówek. Oserdów, Pru-sinów, Przemysłów, Staje, Tuszków, Waniów, Witków, Worochta, Żużel. W całej parafii jest rzymsko-katolików 2397, izraelitów 1800. Oprócz szkół w Bełzie samym znajdują się w tej parafii szkoły trywialne w Worochcie, Żużelu, Cebłowie, Oserdowie, Stajach, Mach-nówku i Waniowie. Oprócz kościoła farnego ma ta parafia kaplicę publiczną, jedne "na Zameczku" zwaną, drugą w Worochcie, a w Źu-żelu kaplicę prywatną, w których się często nabożeństwo odbywa. Cerkiew grec. katol. murowana z cegły, bardzo ładnej struktury, była niegdyś kościołem bełzkiego konwentu; przez cesarza Józefa II została darowaną bełz-kim grecko katolickim parafianom; w roku 1861 została zrestaurowaną i upiększoną no-wemi, miedzią pokrytemi kopułami, kosztem konkurencyi i cesarza austryackiego, jako patrona. Guepin w swem dziele: "Św. Józefat arcybiskup połocki" pisze: Biskupstwo Chełmn i Bełza obejmuje ziemię bełzka, część Podlasia i część województwa ruskiego, Czerwony Bełz i jego okolice". Na stronie 142 pisze: "dnia 24 czerwca 1590 r. biskupi ruscy uchwalili zerwać na zawsze z patryarchą wschodnim; ta uchwała, powzięta i spisana na zgromadzeniu kilku biskupów ruskich zebranych w Bełzie, została potwierdzoną w akcie synodalnym w Brześciu". Szaraniewicz wswojem dziele: "Rzut oka na nabeneficya ruskie" pisze na 46 stronie: "Należy wspomnieć, ze do dyecezyi chełmskiej, należały beneficya t. z. eparchiii bełzkiej Parafia ta ma 2 cerkwie; do cerkwi w Bełzie należą mieszkańcy: Bełza z przedmieściami, dalej wsie: Witków i Tuszków, razem 1222 dusz; do cerkwi filialnej w Prusinowie 436 parafian, razem 1658 parafian. Gr.-katol. dekanat bełz-ki, dyecezyi przemyskiej ma 16 parafij: Bełz, Boratyn, Budynin, Waniów, Dobraczyn, Ża-bcze murowane, Żużel, Zawiszeń, Korczmin, Krystynopol, Kuliczków, Oserdów, Rekliniec, Sebieczów, Siedlec bełzki i Szmitków. Wiernych 20380. Kościół podominikański zamieniony na cerkiew. Miasto to posiada kasę pożyczkową gminną z kapitałem zakładowym 5,100 złr. Bełzkie księztieo. Najdawniejsza pewna wiadomość o Bełzie jest, że za Bolesława Chrobrego był gród ten stolicą księztwa bełzkiego, które stanowiło udzielne dziedzictwo
y

130

Beł.

Beł.

 

osobnej dzielnicy książąt ruskich. Bolesław Chrobry zawojował był ziemię bełzką; po jego śmierci owładnął nią Jaroąław, książę kijowski. Było to na początku wieku XI. Później przeszła ziemia pod władzę książąt włodzimier-skich. Kazimierz Sprawiedliwy (którego żona Helena była księżniczką bełzką z domu), godzi, zjechawszy na miejsce r. 1191, spór graniczny między Wszewołodem, udzielny m panem Bełza, a księcićm włodzimierskim. W roku 1240 spustoszyli Tatarzy ziemię bełzką ogniem i mieczem. W XIV wieku wygasła ta dzielnica książąt ruskich, i bełzkie księztwo przeszło wraz z innemi Rusi Czerwonej krajami, na Bolesława Trojdenowicza księcia mazowieckiego prawem spadku. Po jego śmierci w 1340 r. poczynił Kazimierz W. kroki ku przywróceniu tej ziemi hołdującej niegdyś koronie. Traktatem z książętami Litwy zawartym, zdaje się, iż ziemia bełzką dostała się Jerzemu Iśa-rymuntowiczowi,alezamekmiał, jak inne naRusi, załogę polską. Jerzy Narymuntowicz ponawiał kilkakrotnie najazdy na Polskę. W r. 1366 upokorzył go Kazimierz W., i nadał mu dożywotnia dzierżawę lenną księztwa. Później opasał go w zamku bełzkim (w r. 1377) Ludwik król i zmusił do poddania się, a ziemię bełzką nadał mu prawem dożywotniem jako staroście. Król Ludwik mianował siostrzeńca swego Władysława księcia opolskiego wielkorządcą Rusi Czerwonej. Od tego księcia datują się pierwsze prawa miejskie Bełza, podobnie jak innych miast ruskich. Jednak niedługie były rządy zbawienne Władysława księcia opolskiego, bo król Ludwik poobsadzał wkrótce na starostwach ruskich Węgrów, dawszy Władysławowi inną ziemię w zamian. R.oku 1388 przekazał Władysław Jagiełło ziemię bełzką Ziem owitowi księciu mazowieckiemu w posagu, wydając za niego siostrę swój ą Aleksandrę. Dzierżyli ją synowie Ziemowita: Kazimierz, a po nim Władysław książę rawski. Po śmierci jego r. 1462 przypadła ziemia ta jako lennicza do korony, a bełżanie przed Jęd. Odrowążem wojewoda ruskim i Janem Kuropatwą podkomorzym lubelskim poprzysięgli wiarę i posłuszeństwo; odtąd przemieniło się księztwo na województwo bełzkie. Będąc jeszcze pod ju-ryzdykcyą książąt mazowieckich, miała ziemia trybem polskim urzędników swoich, t. j. wojewodów i kasztelanów, bo w r. 1436 pokój brzeski podpisali Paweł z Radzanowa wojewoda bełzki i Mikołaj Małdrzyk ze Starogrodu kasztelan bełzki. Zjazd także czerwieński ksią- ! źąt mazowieckich r. 1452 ręką swoją utwier- ! dził Jan Kmaczota z Nieborowa wojewoda' bełzki (Niesiecki). Województwo bełzkie zawierało powiaty: bełzki, grabowiecki, horodel- j ski, lubaczowski i ziemię buską. (Podług Le-ewela, Geogr, składało' się województwo bełz-

kie z powiatów: urzędowskiego, bełskiego, luba-
czowskiego, grabowskiego i horodelskiego.)
Województwo bełzkie miało dwóch większych
senatorów (wojewodę i kasztelana bełzkich),
mniejszych zaś dwóch; kasztelana lubaczow-
skiego i buskiego (ta godność utworzona do
piero w r. 1764, a pierwszym i ostatnim ka
sztelanem był Ewaryst Jędrzej Kuropatnicki).
Starostwa grodzkie były: bełzkie, buskie, gra-
bowieckie i liorodelskie. Na sejmikach w Beł
zie obierano 5 posłów i 2 deputatów na trybu
nał. Popis czyli zbrojne okazowanie się szla
chty ustanowił sejm r. 1664, zastrzegając, iż
każdy się u Bełza okazać powinien, "jako woj
na pospolita jest powinien służyć." Wojewódz
two ulegało częstym pustoszeniem Tatarów
i swoich w domowych niesnaskach (jak świad
czy Konst. z 1649). W r. 1772 przeszło pod
panowanie Austryi. Pozostało przy koronie
z dóbr szlacheckich tylko: miasto Korytni-
ca i wsi 16, duchownych wsi 2; z królew
skich miasto Dubienka i 10 włości. W r.
1793 przestało istnieć województwo, gdyż
wcielono je do nowoutworzonych woje
wództw: chełmskiego i włodzimierskiego.
Województwo to było najmniejsze z woje
wództw Małopolski, ciągnąc się ważkim kli
nem w stronie północnej po nad Bugiem; gra
niczyło na wschód z Wołyniem, na południe
z województwem ruskiem, na zachód z tomże
i ziemią chełmską, która i od północy krętem
zachodziła pasmem. Zakład naukowy był je
den na całe województwo: w Waręźu księży
pijarów. Belzki powiat liczył 8 mil kw. ob
szaru, 22,930 ludności w 47 wsiach i miaste
czkach. W powiecie obliczono dochody z zie
mi podlegające podatkom na 190,000 złr. a.
(760,000 zip.). Cyrkuł bełzki pod panowa
niem austryackiem dzielił się w 18 w. na 3
pow.: zamojski, tomaszowski, sokalski, "Kraj
ten, mówi Dykcyonarz Echarda, ma gdzienie
gdzie ziemię obracającą drzewa w kamień.
Obywatele są polerowni, szczerzy i ludzcy".
Czy t. Wolfa "Zdanie sprawy z przeglądu
geologicznego od Lwowa na półn.-wschód ku
Rawie".	(B. R. i Enc. Org.).
Bełżec (z przysiółkiem Brzeziną) wieś, dawniej mko, pow. cieszanowski, nad samą granicą (ralicyi od gubernii lubelskiej, nad gościńcem rządowym prowadzącym ze Lwowa do Lublina, oddalony ode Lwowa o 10 mil na północo-zachód. o 3 mile na północo-wschód od Cie-szanowa. tyleż na północ od Rawy ruskiej. Obszar dworski posiada roli ornej 541 mórg. austr.. łąk i ogrodów 35 m., pastwisk 135 m., lasu 1521 m. Włościanie posiadają: roli ornej 1741 m., łąk i ogrodów 119 m., pastwisk 91 ni., lasu 22 m. Okolica piaszczysta i lesista, mało urodzajna. Ludności ma rzym., kat. 775, należących do parafii w Lipsku, oddalonym o l

Beł.

Beł.

131

 

milę austr., grek. kat. 200, izraelitów 126. razem 1101. St. poczt, połączona traktem z Jarosławiem (72 kil.) i ze Lwowem (83 kil.) Bełżec ma grecko-katol. administratora w miejscu, stanowi jednak jedne część gr. kat. parafii w Lipsku. Tamże znajduje się urząd celny uboczny I-ej klassy. Właścicielka Melania Grolle. Przywilej Zygmunta III z dnia l marca 1607 r. na założenie miasta Bełżca na gruncie przeworskim, dany Samuelowi Lipskiemu Wojskiemu bełzkiemu, nadaje miastu prawo magdeburskie, ustanawia jarmarki na ś. Agnieszkę i ś. Wawrzyńca. B .S.
Bełżec, Bełżec, wieś, pow złoczowski, o półtorej mili na zachód od Złoczowa; obszar dworski posiada roli ornej 479 m., łąk i ogrodów 346 m., pastwisk 72 m., lasu 150 m.; włościanie posiadają roli ornej 1221 m., łąk i ogrodów 694 m., pastwisk 243 m. Wieś ta leży w okolicy urodzajnej; położenie nizkie, równe, czar-noziem głęboki, sianożecia obfite, lasu pod dostatkiem, tuż bowiem niedaleko ciągną się na północny zachód lasy ogromne, należące do majątków hr. Mierów: Busk. Radziechów i Kamionka strumiłowa; każden z tych majątków posiada po kilkadziesiąt tysięcy morgów szanowanego lasu; na wschód graniczą również znaczne lasy białokamienieckie. sasowskie i podhorze-ckie. Ludność: rzym. kat. 105, grec. kat. 985, izraelitów 71, razem 1161. Wieś ta należy do rzymsko kat. parafii do miasteczka Białyka-mień, oddalonego o pół mili. Parafią grecko kat. o 2 cerkwiach ma w miejscu, należącą do dekanatu złoczowskiego. Właściciel Jasiński.
Bełżec, potok, powstaje w obr. gm. Żulic w pow. złoczowskim w Galicyi z kilku strug odprowadzających wody z błotniszcz żulickich, a łączących się na granicy tej gminy z Pocza-pami, tworząc potok Bełżec, który zasilony od lewego brzegu wodami potoku Złoczówki, płynie na zachód przez łąki poczapskie, przepływa staw bełżecki i wieś Bełżec, zabierając liczne potoki z sąsiednich łąk i płynąc w kierunku północno-zachodnim; zabrawszy z lewej strony jeszcze jeden znaczny dopływ Skwa-rzawkę w obr. gm. Ostrowczyka polnego, uchodzi w zachodniej stronie gm. Pietrycza do Bugu, z lewego brzegu, po 15 kil. biegu. Br. O.
Bełzów, wś, pow. pińczowski, gm. Boszczy-nek, par. Skalbmierz, o 5 w. na połd. od Skalbmierza. W 1827 r. było tu 22 dm., 128 mieszk.
Bełżanie. Na prawem porzeczu średniego Sanu i po za Roztoczem na obszarze Bugu mieszka stary ród ruski Bełżan, gęsto jednak z dawna, szczególnie w zachodniej stronie, z ludem polskim zmieszany i tworzący zatem przejście od rodów czysto polskich do ruskich. Pomiędzy tym ludem osiedlono w XVII w. wielu Tatarów, którzy zeszpecili

miejscowo jego piękny typ słowiański (Ta-tomir).
Bełżatka, wś, pow. piotrkowski, par. Piotrków, o 3 w. na zach. od Piotrkowa. W 1827 r. było tu 15 dm. i 146 mk. (opuszczona u Zin-berga).
Bełżyce, dobra, pow. lubelski. W skład ich wchodzi: osada miejska Bełżyce, wieś Wzgórze z osadą Tartak tudzież Podole i Zastawie. Osada B., przedtem mko, w gm. t. n., pow. lubelski, o 3 m. od Lublina, przy trakcie do Janowa i Sandomierza (dawne województwo lubelskie, pow. urzędowski), nad strumie-mieniem bez nazwiska, który biorąc początek w sąsiedniej wsi Krężnicy, tworzy tu obszerny staw. W 1417 r. dziedzice wsi B. Jan i Spytek z Tarnowa, Leliwici, uzyskali od Władysława Jagiełły przywilej na założenie miasta na prawie magdeburskiem. Oni też prawdopodobnie zbudowali warowny zamek z basztami i wałami, w którym 1446 odprawił się zjazd panów małopolskich i nastąpiło ogłoszenie królem Kazimierza Jagielończyka. W XVI w. B. przeszły w ręce Orzechowskich kalwinów, w skutek czego drewniany kościół katolicki zmieniono na zbór kalwiński i założono przy nim szkołę. W końcu wieku XVI Aryanie ustąpiwszy z Lublina założyli tu swój zbór i szkołę w obszernych gmachach zamkowych. Jednocześnie powstała tu i żydowska szkoła, z której w y szedł głośny Jakób z B., znany z polemiki jaką prowadził z Marcinem Czechowiczem. W 1603 r. odbył się tu sobór różnowierców. W XVII w. B., dzięki swemu położeniu na trakcie z Sandomierza do Lublina i szkołom, posiadały dość znaczną ludność i domy przeważnie murowane. Kozactwo Chmiel-nickiego spustoszyło B. w 1648 r., przyczem zgorzał zbór kalwiński wraz ze szkołą. Wypędzenie Aryanów w 1662 r. zniweczyło do reszty podstawę pomyślnego bytu miasta. Verdum przejeżdżając przez B. w 1672 tak je opisuje: "Miasteczko otwarte, bardzo dobrze zaludnione i zabudowane, po większej części ma domy kamienne. Obok niego zamek, otoczony w wielkim okręgu grubym murem. Własność Osuchowskich kalwinów; ztad jest tu kościół reformowany. Mieszkańcy papistow-scy i ruscy chrześcianie i bardzo wielu żydów. Było tu pięknegimnazyum dla reformowanych. Stary zamek Tarnowskich przerobiono w 1829 r. na browar i gorzelnię, przyczem wały i baszty rozebrano. Jedyną pamiątką pobytu różnowierców jest cmentarz, należący obecnie do kościoła ewangelickiego w Lublinie. Katolicki kościół, wystawiony 1670 r. przez dziedzica B. Szaniawskiego Feliksa, zgorzał w r. 1822 i odbudowany został na nowo 1855 r. Obecnie B. liczą 2496 mk., w tej liczbie 1186 izraelitów; domów murowanych 27, drewnia-

132

Bem.

Befl.

 

nych 130, ulic 10 (w 1858 miał 1793 mk., i domów 211 (?), dochód kassy miejskiej rs. 363 według Enc. Org.). Ma rząd gm., sąd gm. II okr., kasę wkładowo-zaliczkową, stacyą pocztową przy trakcie z Lublina do Urzędowa. Ludność trudni się bednarstwem i wyrabianiem kożuchów. Z fabryk istnieją tu: 2 garbarnie. Rozległość gruntów osady wynosi 1660 morgów. Sklepów i kramów 42. Jarmarków 6. Mają być połączone B koleją żelazną z Jarosławiem. Odl. od Warszawy 155 w. (Rękopis Wł. K. Zielińskiego; Yerdum str. 115). Par B. dek. lubelskiego liczy 3397 dusz. Gmina B. należy do s. gm. okr. II, ma 5607 ludn. Przemysł fabryczny koncentruje się w os. B. Br. Ch.
Bem..., Ben... Wyrazów pisanych niekiedy prze-j te sylaby szukać też trzeba pod B?....
Bembło, ob. Bębło. Benczarka, ob. Bęczarka.
Benczyn, wś, nad rz. Urzędówką, pow. ja-nowski, gm. Dzierzkowice, o 2 w. na zach.-połd. od Urzędowa, liczy 77 dm. (opuszczona u Zinberga). Por. Bęczyn.
Bendargau, ob. Będargowo.
Bendawitz, ob. BędowsTca.
Bendery, m. pow. gub. bessarabska, 4625 mieszk., przystań na Dniestrze, sklepów 68, fabryka świec i cegielnie. Handel głównie drzewem, spławianem do Budziaku. Twierdza na prawym brzegu Dniestru, st. pocz, st. telegr. międzynarodowa, o 2 w. od miasta st. dr. żel. kiszyniewsko-jasskiej, między Tyraspolem a Bulboką, o 120 w. od Odessy, o 283 w. od Galaczu. Słynne jako schronienie Karola XII w 1709 r. R. 1812 przyłączone do Rossyi. Do miasta należy 2475 dz. ziemi. Powiat ma 5402 w. kw. rozl.
Bendig, kilka wsi w Prusach Wschodnich, w pow. kłajpedzkim, szyłokarczemskim, tylżyckim.
Bendikocz, ob. Benedyleowce.
Bendiucha, wś, pow kowelski. Filia parafii katol. Luboml.
Bendiuha, Bf-liucfiy, Bendziucha, przysió
łek do Poturzyc, gm.. pow. sokalskiego. Obszar
dworski posiada: roli ornej 8 m., łąk i ogród.
18 m., pastwisk 4 m., lasu 215 UL; włościanie
posiadają: roli ornej 89 m., łąk i ogród. 63 m.,
pastwisk 31 m.; ludności ma 103. Należy do
rzym. kat. i gr. kat. parani w Krystynopoln
(o 3 kilometry). Właściciel Włodzimierz hr.
Dzieduszycki.	B. B.
Bendiuha, potok dziś nieznaczny, w obrę
bie gminy Bachowa, w pow. przemyskim, spły
wający z zachodniego stoku góry Wróblikiem
zwanej (417 m.), uchodzi po krótkim biegu
wprost do Sanu z prawego brzegu w tejże wsi.
Potoczek ten wspominany w dawnych doku
mentach wsi Bachowa.	Br. G.
Bendlewo,   Będlewo, wś, pow. poznański;

40 dm.; 350 mk., 14 ew., 336 kat.;  104 analf. 2). B., domin, i dobra szlach., pow. poznański;
3	miejsc.:   1) B.; 2) folw.  Bolesławiec  i  3)
Zamysłowo; 5144 mórg. rozl., 22 dm.; 347 mk.;
136 ew.,  211 kat.;   154 analf.;  st. p.  i  gość.
w Stęczewie   o   2 kil.;    st.  koi.   żel.    Mosina
0	7 kil.    Wraz z Wronczynem własność Bole
sława Potockiego.	M. St.
Beudomin, ob. Będomin. Beiidorzyn, wś, pow. sierpecki,  gm. Lisze-wo, par. Bożewo.    W 1827 r.  było tu 18 dm.
1	107 mk.
Bendry, wś, pow. trocki.
Bendry, dobra, pow. sejneński, gm. i par. Mirosław. W skład ich wchodziło miasteczko Mirosław. B. folw., piękna owczarnia.
Bendugen, ob. Binduga.
Bendusz, wś i folw., pow. będziński, gmina Pińczyce, par. Mrzygłod, o 4 w. na zachód od st. dr. żel. W. W. w Myszkowie. Należy do dóbr Mijaczów. B. wraz z sąsiedniemi wsiami: na Studzówce 11 domów i Potasznia 24 domy oraz przysiółkami Gabryś i Pustkowie liczy 1405 mk., 117 dm.; ziemi włość. 916 mórg. W 1827 r. było tu 72 dm. i 578 mk.
Bendzelin, lub Będzelin, wś rządowa, pow. brzeziński, gm. Mikołajów, par. Łaznów, leży śród lasów, na lewo od linii kolei War. Wied. między stacyami Koluszki i Rokiciny. W 1827 roku liczyła 34 dm. i 204 mk.
Bendzieinyśl, ob. Będziemyśl.
Bendzieszyna, ob. Będzieszyna,
Bendziii, ob. Będzin.
Bendzitówka, folw., pow. inowrocławski, ob. Bendzitowo.
Bendzitowo, 1) wieś, pow. inowrocławski, 14 dm.; 109 mk., 16 ew., 93 kat., 64 analf. 2). B., domin, i wieś gzlach., pow. inowrocławski;
4	miejsc.: 1)  B.;  2)   folw.  Bendzitówko; 3)
Ignacewo;   4)   Julianowo;  5590   mórg.  rozl.;
41 dm.; 431 mk.; 63 ew., 368 kał; 213 analf;
st. poczt.  Barcin o 7 kil.,  gość.   o  7 kil.;  st.
koi.   żel.  Inowrocław   o   21   kil.    Własność
E. Trzebińskiego.	M. St.
Bendzmirowicz, ob. Będzimirowicze.
Bendzyń, wś i os. leśna, pow. noworadom-ski, gm. Masłowice, par. Bąkowa-góra, należy do dóbr Masłowice, ma 16 dm., 160 mk.; ziemi włość. 285 mórg.
Benedikthof, folw., do dóbr Stodoły należący, pow. rybnicki.
'. Benedyków, wieś w hrab. orawskiem,
(Węg.). u podnóża góry Dulowej, 418 mk.;
w tem 337 Polaków.	H. M.
Benedykowa, po węg.  Benedekfaha, wieś
, w hr.  liptowskiem   (Węgry);   w pobliżu zdrój
alkalicznej wody szczawiowej, skutecznej w wie
lu chorobach żołądka; 340 mk.	H. M.
Benedykowce, po węg. Bendikocz, wieś w hr. szaryskiem (Węg.), kościół paraf. gr. katol,,

Ben.

Ber.

133

 

urodzajny grunt, piękne łąki, 370 mk.   H, M.
Benedykt, kopalnia węgla pod Mysłowicami.
Benenard, wś, pow. błoński, gm. Żyrardów. W 1827 r. było tu 26 dm. i 163 mk., obecnie 320 mk.
Beneschail, ob. Beniszewo, Bieniszeico.
Beneszów, Bennisch, m. pow. na Szląsku austr., domów 428, ludn. 3023; znaczny wyrób płótna, drelichu i ćwilichu, któremi prowadzi się handel w Bernie, Wiedniu, Peszcie. B. pow. ludn. 17981. Główne gminy: He-raltice (Herrlitz) 1226 mk.; Lichnów (Lichten) 2000 m.; Razowa (Raase) 2173 m.; Leskowiec albo Szpachów (Spachendorf) 2039 m. i Sosnowa (Zossen) 1000 m.
Beneszyszki, wś, pow. kalwaryjski, gmina i par. Urdomin. W 1827 r. liczyła 17 dm. i 175 mk.
Benglewo, folw., pow. czarnkowski, należy do dóbr Drasko (Dratzig); 1520 mórg rozl., 5 dm., 68 mk.; 56 ew., 12 kat., 26 analf.; st. poczt, i koi. żel. Wieleń o 4 kil.; gość. o 2 kil.
Beniakony, Bieniakony, gmina w pow. lidz-kim, liczy 237 dm., 3305 włościan płci obojej. Zarząd gminny w miasteczku Bieniakonach. Gmina składa się z 4 okręgów wiejskich: Gaj-cieniszki, Wronowo, Bolcieniki, Sokoleńszczy-zna i liczy 39 wsi.
Benica, Bejnica, Bienica niko w powiecie oszmiańskłm, nad rz. Morozianką.
Benice (Bcnitz), 1). wś, pow. krotoszyński, 52 dm.; 401 mk.; 17 ew., 384 kat.; 81 analf.; kościół paraf, należy do dekanatu koźmińskie-go. Wieś należała na początku XIV wieku do Rozdrażewskich i była miasteczkiem. Kościół pierwotnie był drewniany; w wieku XVII Anna Rozdrażewska wystawiła w miejsce dawnego nowy z cegły palonej. Nagrobek kamienny fundatorki znajduje się przed wielkim ołtarzem. 2). B., domin., pow. krotoszyński, należy do dóbr krotoszyńskich; 1575 m. rozl.; 4 dm.; 126 mk. ob. Krotoszyn; st. p., koi. żel. i gość. w Krotoszynie o 6 kil.
Benice, po węg. Benicze, wioska w hr. lip-towskiem (Węg.), na wzgórzu; w miejscu brak wody; 99 mk.
Beniów, 1.) potok, wypływa z południowo-wschodniego stoku góry Popcowem zwanej (746 m.), śród leśnego jaru w obr. gminy Cisowa w pow. stryjskim; płynie głębokiemi parowami w kierunku przeważnie południowo-wschodnim, opłukując północno-wschodnie stoki góry Gadzunowej (634 m.) i wpada w Oisowie do Sukiela, dopływu Świcy, z lewego brzegu po jednomilowym biegu. Znaczniejszym jego dopływem lewym jest Rotyczka. 2). B., potok, wypływa w północnc-wschodniej stronie gm. Zabrzezia w pow. sądeckim z południowego stoku góry Beniowskiej (694 m.), płynie

w kierunku południowo-zachodnim, tworząc
granicę między Zabrzeziem i Kamienicą i po
przeszło ćwierćmilowym biegu uchodzi z le
wego brzegu do potoku Kamienieckiego, dopły
wu Dunajca.	Br. G.
Bemowa, wś, pow. Turka, w górach Karpa
ckich, na samej granicy węgierskiej, nad rzeką
Sanem położona; o l milę na południe we wsi
Sianki jest źródło rzeki Sanu. Przestrzeni
Ayiększa posiadłość obejmuje: roli ornej 75 m.,
łąk i ogrodów 39 m., pastwisk 19 m., lasu
2416 m. Mniejsza posiadłość obejmuje roli
ornej 534 m., łąk i ogrodów 220 m., pastwisk
295 m., lasu 12 m. Ludności ma 361, w tem
rzym. kat. 7, gr. kat. 306, izraelitów 48. Gr.
kat. paraną ma w miejscu, do której należy
wieś Bukowiec z 200 parafianami i wieś Sian
ka z 214 parafianami; cała więc parafia obej
muje 720 parafian. Parafia ta należy do de
kanatu wysoczańskiego. Właściciel Adam Ra
ciborski.	B. B.
Benisław, po łotew. Bienisłaus, wś, w pow. lucyńskim, parafii Birże, z kaplicą filialną. Własność Benisławskich, czasowo Szkulteckich; 678 dzies.
Beniszewo, Bieniszewo, Beneszowo, niem. Beneschau, wś i mko, pow. raciborski, o milę od Hulczyna, z kościołem katolickim. Na cmentarzu olbrzymi pomnik (konny) dziedzica B. (?) z 14 wieku (Czyt. Miinzberga "Sagen.u. Alterthiimer von Schlesien").
Beniuszowce, po węg. Benyuskaza, wieś w hr. liptowskiem (Węgry), 183 mk.
Benjaminsthal, ob. Wiewiórka.
Benkheim, ob. Banie.
Bennisch, ob. Beneszów.
Benowo, Bónhof, wś w pow. sztumskim, par. sztumska. Pierwotną nazwą Benmua było Pszczoli dwór.
Bentkau, Bentke, ob. Bętkowo.
Bentschen, ob. ZbąszyA.
BeilZ, Baenz, ob. Badanów.
Benzary, wś w pow. bałckim, gm. Ko-rytna, dusz męz. 248. Ziemi włość. 889 dz.; wś rządowa, trzymał ją przez 20 lat wraz
Leśniczówką generał Rosen; obecnie 645 dz. oddano Tajnemu Radcy Hlebowowi.
Bcnzin, ob. Biozyno.
Beradź, wś i folw. poduchowne, pow. sandomierski, gm. Klimontów, par. Mydłów.
Berau, ob. Biery.
Berbestie (z przysiółkiem Ostrą), wś, pow. Waszkoutz na Bukowinie, o 6 kil. od st. p. Biepokoloutz.
Bercad. Tak dawniej pisano czasami mko Berszadę.
Berchowo, niem. Berghof, dobra w pow. toruńskim, par. Łążyn.
Bercz, przysiółek wsi Płaszczowa.
Berczakiemie, wś, w pow. trockim.

134

Ber.

Ber.

 

Berczalia, ob. Janowce.
Berda, potok, wypływa w obr. gm. Huiara w pow. stryjskim na wschodnim stoku góry Łysej (1199 m.) w Beskidzie lesistym, płynie debratni na wschód i po przeszło ćwierć milowym biegli uchodzi z lewego brzegu do Wą-drówki, w dolnym biogu Hołowczanką zwanej, dopływu Oporu, wpadającego do Stryja. Er. O.
Berdawszczyziia. ob. Berdowszczyzna.
Berdechów, 1) wś, pow. grybowski, o półtora kil. od Bobowy, w par. Bobowa. 2.) B., Stróżny, wś, pow. grybowski, o 7 kil. od Gry-bowa, w par. rz. katolickiej Limanów. 3.) B., wś, i Berdikau, koi. niemiecka, pow. jaworow-ski, par. rz. katolicka Bruchnal, gr. katolicka Podłuby, o 13 kil. od Jaworowa. 4.) B., ob. Zaleszany, 5.) B" ob. Cliorzelów. 6.) B., ob. Jawornik.
Berdiańsk, miasto portowe i powiatowe, gub. tauryckiej, 4608 mieszkańców, 1799 w. od Petersburga, a 443 od miasta gubernialnego odległe. Bank, stacya pocztowa i przystań statków parowych.
Berdo, ob. Łukowo Berdo.
Berdo, potok w obrębie gm. Jasienicy zam
kowej w pow. Turka w Gralicyi. Powstaje
z połączenia dwóch znacznych potoków gór
skich Wołosianki wielkiej i małej, w tejże gm.
Płynie krętem łożyskiem i uchodzi na niwie
sułtanowskiej do potoku Rozłucza noszącego
w dolnym biegu swym nazwę Jasienicy, do
pływu Dniestru.	Br. G.
Berdowicze, wś, pow. słonimski, posiada wielką pasiekę.
Berdówka, okrąg wiejski w gm. Lida, pow. lidzki, liczy nast. wsie: Sliże, Mielesze, Wołkowce, Chorążowce, Gimbuty, Sugajły, Paszki, Lewasze, Tokary.
Berdowszczyzna, Berdawszczyzna, wś,pow. oszmiański, ma kaplicę katol. parani Grieranony.
Berduny, wś, pow. piński, miała kaplicę katolicką parafii Pińsk.
Bcrdyafiski, potok górski, wypływa ze źró-dlisk leśnych u stóp góry Falowy (958 m.) w Beskidzie lesistym, w obr. gm. Buka w pow. Lisko, płynie łąkami leśnemi na północ i po ćwierćmilowym biegu powyżej folwarku bu-ckiego uchodzi do Solinki dopływu Sanu.
Berdychów, 1.) wieś, pow. krotoszyński, 7 dm., 57 mk., 42 ew., 15 kat., 6 analf. 2.) B., folw., pow. krotoszyński, ob. Borzęciczki (Radeny).
Berdychowo 1.) wieś,   pow. poznański, ob. Poznań.    2.)   B.,   osada,  pow.   obornicki,   ob. UścikowsMe olędry. 3.) B., folw., pow. wschow- | *ki,   ob.   Osieczna (Storchnest).    4.) B., osada. \ pow. wschowski, ob. Świerczyna.
Berdyczów, nad rz. Hnyłopiatem, od r. 1846 miasto powiatowe gub. kijowskiej, niegdyś położone na samej granicznej krawędzi pól

i lasów, pod49° 54'szer.g. i 46° 15' dł. geogr. Przenieśmy się wstecz o cztery i pół wieków a ujrzymy, że cała okolica gdzie dziś leży Berdyczów, po zniszczeniu Mongołów była nader pustą i leśną, ^wóż W 1430 r., lub nieco później, w. ks. lit.Swidrygiełło, nadał za zasługi całą tę bezludna pustkę nad rz. Piatern i Huj-wą Kalenikowi, namiestnikowi putywelskiemu i zwinogrodzkiemu, protoplascie domu Tysz-kiewiczów, który był u niego "za głowę do rady, za prawicę do wojny" (Arch. Jugo-Zapad. Rusi, część 6. t. I. str. 229 i Andrz. Pożarski, Annibal ad port. Yladimirus). Ale Berdyczo-wa w tych rozległych ustronnych i dzikich obszarach jeszcze nie było, i dopiero potem, według ustnego utrzymującego się podania, w miejscu, gdzie dziś leży Berdyczów, stanął futor, który w dzikiem ustroniu, śród zarośli i wody, zbudował był sobie poddany dóbr tych nazwiskiem Berdycz, od którego osada później tu zaludniona została nazwaną Berdyczowem. Dziedzicami tej osady byli już wnukowie wyżej wspomnionego KalenikaTyszkiewicza, którzy się przezwali od syna tegoż a ojca swego Tymoteusza czyli Tyszka. Osada ta, w hojnie od przyrodzenia uposażonej krainie, rychło się też jęła zapełniać ludnością, ale w 1483 r., za najazdu Mengligireja, gdy w całym kraju lała się krew potokami, paliły się sioła opuszczono przez mieszkańców, tedy i Berdyczów spotkała ta kolej; tak Berdyczów jak i wszystkie dobra Tyszkiewiczowskie, w dziką, bez wsi i ludzi zamieniły się pustynię. Najdawniejszy ślad piśmienny, tyczący się Berdyczowa, jest popis zamku żytomierskiego z 1545 r., który wyraża, że poddani z pustych dóbr Tyszkiewi-czowskich (ze Słobodyszcz, Czortolis (dziś Pu-liny) z Bernawki (dziś Białopola) i z Berdyczowa) po najeździe Mengligireja długi czas w horodniach na zamku w Żytomierzu się chowali. Ciż poddani z Berdyczowa (mówi tenże popis) powinni byli chodzić do zamku Żytomierskiego "na stróże i kłykanie w nocy". Druga również z tego czasu o Berdyczowie zachodzi wzmianka w akcie rozgraniczenia w. ks. lit. od korony w 1546 r., w którym powiedziano jest, że grunta Berdyczowa pp. Kalenikowi-czów, a teraz p. Wasyla Tyszkiewicza, rocią-gały się aż do Chmielnika (Limites str. 193). Około 1561 r. umarł Wasyl Tyszkiewicz, woj. podlaski, star. miński, i dobra swe (otczyznę i dziedziznę) t. j. Berdyczów, Słobodyszcze i Czortolisy legował synom swoim" Jerzemu i Kalenikowi. oraz wnukowi Konstantemu (testament jego). W inwentarzu dóbr Tyszkie-wiczowskich z 1593 r. czytamy: "Miasto nowo osiadłe Berdyczów, w położeniu nad rz. Pia-tem, które JM (Fedor Tyszkiewicz) niedawno swoim własnym kosztem i nakładem osadził, w którym podymiu osiadłego sto czterdzieście,

Ber.

Ber.

135

 

z których   żadnych  powinności nie masz,  we dług   nadania wolności  za listem jegomości nym; jako  to w tym liście nadanym  wolnoś ciach   onych  szyrzej opisuje.    W teru miasteczku zamek  na  horodyszczu poczęty budowai się, w którym zamku budowanie: naprzód wieża  nad wały zbudowana;  w tejże wieży świetlica, w ścienie świetełlci cztery, horodni sześć na górze  sala   zbudowana wielka,  piekarnia sieni,   świetełki  naprzeciwko   świetcłki   dwit, sieni i komora, w bok sieni naprzeciwko wieży poczęto  budować i niedobudowano a naostatek horodyszcze   ostrogiem obstawiono; w koło zameczku   przygrodek   ostrogiem   obmurowano Pod  zamkiem na rzece Piatu grobla zasypana, staw zajęty i  młyn  zbudowany,  w  którym młynie kół cztery, dwie mącznych, trzecia stę-pna   a czwarty  folusz,  który   młyn pierwszy raz tego roku 1599 (sic) Jegomość  żydowi za-arendował,   z  mytem  pogrobelnem,   od wożą nakładnego po groszu, za sto kóp na rok,   a in-szego   pożytku  i przychodu  więcej nie masz; szynków miasteczka od wszelakiej (sic) wolny, jakoż  i list nadania wolności   na 12 lat, od jegomości  dany pokazywali mnie,   z którego do Jegomości i kopią przezemnie dali:  folwarku do tego  zaniku i miasteczka Berdyczowa na Jegko-moścJi nic masz" (Arch.JZR część 6 t. Istr. 227). Ten tu wspomniony dziedzic Berdyczowa, był-to ł?edor  Fryderyk Tyszkiewicz,   woj. nowogrodzki, syn Teodora   a   wnuk Wasyla wyżej pomienioncgo, Tyszkiewiczów.    Od Fryderyka Tyszkicwicza  przeszedł  następnie  B. do syna tegoż Janusza wprzódy starosty żytomirskiego, potem woj. kijowskiego.    Ten Janusz Tyszkie-wicz  gdy był w niewoli   tatarskiej   tam przez Ncn mu   się zdawało,   iż stał w kaplicy, gdzie matki z życia zeszłej,   ciało   spoczywało   i nad ołtarzem tamże wystawionym, matkę niby stojącą   zobaczył,   temi do niego mówiącą słowy: "Synu Januszu, ty twierdzę przez żadne nigdy niedobytą  wieki  masz wystawić";   jakoż   w-krótce  potern  wyzwolony cudownie z niewoli, w której   się znajdował między r. 1626 i 1627 za Zygmunta III, stosownie do zrobionego ślubu,   w   1630 r. dnia 19 lipca, w trybunale lubelskim  czyni zapis, mocą którego oddaje plac w m.  Berdyczowie,   gdzie stał zamek na stoku góry  od strony rzeki,   stromym i nieprzystępnym,   z całą jego   cyrkumferencyą na kościół i  klasztor  00.   karmelitów bosych, ze  wsią Skryhyłówką i z 1500 ZP dwiema ratami wypłacać się mających.    W skutek tego 1634 r. d. 2 marca Andrzej Szołdrski, biskup kijowski, położył  pierwszy kamień na fundament dolnego kościoła pod nazwą Niepokalanego Poczęcia N.  P. Maryi, św. Michała Arch.  Jana Chrzciciela  i Ewangelisty,  po ukończeniu którego fundator  przeniósł  tam  obraz  Najśw. Panny Maryi piastującej na lewej ręce P, Jezusa, ma-

lowany na płótnie  i przybity na cyprysowej desce,  oddawna w domu jego przechowywany. Odtąd  miejsce to staje się głośnem, obraz słynie cudami,  a klasztor  otoczony wałem, z mostem  zwodzonym  i uzbrojony w armaty, osadzony, garnizonem, stanowi twierdzę na pograniczach   cywilizacyi  od  tatarów i  kozaków. Tymczasem  nadeszły  czasy  wojen kozackich, i Berdyczow stojąc na drodze zagonów nieprzyjacielskich,  został  nawiedzony wojną i wszel-kiemi jej  następstwami.    W  1648-9   i  53 r. miasto  to wraz kościołem i klasztorem 00. karmelitów stało się pastwą niszczącej ręki tatarów i  kozaków.    Ale nareszcie,  po nawale klęk spadłych na kraj, gdy po traktacie hadzia-ckim  zaledwie  się  pokój był rozświecił i gdy w  1663   wróciła   szlachta   do  opuszczonych swych dóbr, wrócili też nie rachując już na nowe  prześladowanie  i karmelici   do swego pustkami stojącego klasztoru i miasta.    Tymczasem sukcesorowie Janusza Tyszkiewicza, założyciela  ich   klasztoru   (Janusz zszedł  z  tego świata  w 1649 r.), żałując zapisów przez niego zrobionych,   chcieli   się pozbyć karmelitów. Iladziby  byli,   żeby  to zrobić przez kozaków, i namawiali   do napaści będących w Berdyczowie  kozaków,   pierwej  hetmana   ich,   potem pułkownika jego   Ordę.    Obadwa się do tego nie dali skłonić i nie chcieli gnębić zakonników i miejsca poświęconego     Wtedy sami się  Ty-zkiewicze puścili  na  bezprawia;  w ,1684 r. d. 19 marca, komisarz berdyczowski Swider-ski i komendant Michał Grabowski,   oficerowie żołnierze   starosty  poznańskiego,   napadli na dasztór i kościół złupili.   We dwa lata później drugi   komisarz Puchaczewski,  z dragonią Ty-szkiewiczów włamał  się do klasztoru,   zakonników wygnał.    Karmelici  więc znowu wynieśli  się  z Berdyczowa i  o krzywdy swoje •ozpoczijli proces, który się wlókł długo.    Ale koło  tego  czasu (w 1687 r.) Teresa Tyszkie-riczówna, krajczanka lit., wyniosła Bei'dyczów 5 imienia Tyszkiewiczów przez wyjście za mąż za  Krzysztofa Za wiszę, woj. mińskiego, który u często  z Litwy przyjeżdżał.    Dobra berdy-.zowskie stały pustkami smutnemi, i Zawisza, jbjeżdżając tę pustą Arabią, jak się sam wyra-,a,  na  stepach przyległych Kerdyczowu  bił osie  i  niedźwiedzie.    Za  jego rządów stanął w Berdyczowie  dwór, który dla ścisłego zam-cnięcia  obwodowym wałem zamkiem nazywano.    W 1703 r. wszczęły się na Ukrainie nie-iokoje  z powodu buntu Paleja, i  kozacy, na->adłszy  niespodzianie  na pułkownika   Rusz-zyca  i Jakóba Potockiego,  stojących obozem iod  Berdyczowem.  w Dębinie pod Uyszkow-ami,  znieśli  ich  ze   szczętem.    W 1704 zaś oku hetman   Mazepa,  schwytawszy   Paleja, uwięził go w berdyczowskim podziemnym ko-ciele, którego oddział jeden  nazywa się dotąd

136

Ber.

Ber.

 

turmą Paleja. Tymczasem po długiem prawo-waniu się, karmelici w 1717 r. otrzymali nareszcie dekret trybunalski, skazujący winnych na zapłacenie pewnej kwoty na restauracyą klasztoru i uprawniający zapisy wojewody Janusza Tyszkiewicza. Jakoż Krzysztof Za-wisza pisze w swoich Pamiętnikach pod r. 1717. .Zgodziłem się z ichmość księżą karmelitami sprawiedliwie, za przybyciem imci księdza pro-wincyała, godnego, zacnego i dziwnie wielkiej łagodności kapłana z domu Brzostowskich, który cały tydzień w Berdyczowie mieszkał. Czyniliśmy mu wygody i przysługi tak mieszkającemu, jako odjeżdżającemu, według możności i kraju". Odtąd też ks. karmelici uspokojeni, mieszkając w małym drewnianym kla-sztorku, zaczęli się spiesznie krzątać około odnowienia i naprawy podziemnego kościoła, co trwało aż do 1737 r. W 1721 r. umarł Krzysztof Zawisza, woj. miński, i dobra Berdy-czów przeszły w posiadanie jego córki Barbary Franciszki, która w 1710 r. zaślubiła była Mikołaja Faustyna ks. Radziwiłła, miecznika w. ks. lit. W tymże roku (1721) obraz cudowny N. P. Maryi Karmelici przywieźli ze Lwowa, gdzie zostawał 73 lat, i umieścili go w dolnym kościele; ale gdy w 1731 r. Ukraina zaroiła się hajdamactwem, obraz powtórnie został odwieziony do Lwowa, zkąd wrócił dopiero w 1737 r., kiedy karmelici zaczęli budowę górnego kościoła. Forteca wznosząca się dokoła klasztoru i kościoła stała się też głównym celem usiłowań hajdamaków, aby ją opanować, i w 1749 r. Udalryk ks. Radziwiłł na osłonienie miasta i okolicy od ich łupieztwa czynił umyślnie przeciwko nim podjazd. Pochwyconych hajdamaków oddawano do robót fortecznych i wznoszącego się kościoła. W r. 1751 dnia 9 października, ks. Kajetan Sohyk biskup koadyutor kijowski, zjechał z Żytomierza do Berdyczowa dla odbycia wizyty w klasztorze i zlustrowania fortecy. Forteca ta odtąd stać się miała składem majątków i przytułkiem obywateli okolicznych w czasie trwogi i niebezpieczeństwa; opatrzona w garnizon i armatę była pod komendą przeora. W 1754 r. zjechał tu powtórnie bis. koadyutor Sołtyk, dla konsekracyi skończonego górnego kościoła. Stanął tedy wspaniały i ozdobny przybytek N. P. Maryi, już skończony zupełnie, na fundamentach dolnego kościoła, sklepiony, z kopułą i pięknej struktury facyatą, i dwiema po bokach wieżami, stanęły też i mury zakonne, dokoła ściany twierdzy opasane warownią, ze wszech stron okazały przedstawiające widok. Papież Benedykt XIV na prośby wojska strzegącego Ukrainy przesłał w ozdobnej trumnie ciało św. Teodora i część chorągwi św. Jerzego, żołnierzów-męczenników, a nadto, kazawszy własnym kosztem sporządzić 2 złote szma-

ragdami ozdobione korony 1753 r., przeznaczył je na ukoronowanie cudownego obrazu. We trzy lata później r. 1756 d. 16 lipca, ks. Kajetan Sołtyk, biskup kijowski, odbył obrzęd ko-ronacyi. Miasto Berdyczów w czasie tej uroczystości było uświetnione zgromadzeniem naj-pierwszych dostojników kraju i prowincyi. W ów dzień po południu miał kazanie młodziutki podówczas ks. Ignacy Krasicki, kanonik kijowski. W trzy lata potem drugi nastąpił obrzęd solenny. Dotąd ciało założyciela klasztoru, Janusza Tyszkiewicza woj. kijów. zostawało złożone w Lublinie u ks. karmelitów; owóż w 1759 r. d. 28 sierpnia odprawiło się publiczne i wspaniałe wniesienie tegoż ciała do kościoła karmelitów bosych w Berdyczowie. Kazimierz Ohojecki, komendant twierdzy berdyczowskiej, miał w czasie tego obrzędu pochwalną mowę. Od tego czasu Berdyczów, dotąd niepozorne miasteczko, zaczęło się zaludniać i bogacić, nie posiadaczów ks. Radziwiłłów pomocą i staraniem, ale napływem ludu pobożnego, który z nabożeństwa gromadnie zbierając się na każde święto uroczyste z dalekich nawet stron, dla oddania pokłonu Bogarodzicy w cudownym berdyczowskim obrazie, zaczął zwabiać ponętą zysku licznych kupców, tak krajowych, jak zagranicztych, z Austryi, Rossyi, z różnemi towarami, którzy mając zawsze dobry odbyt na swoje towary, zaczęli nabywać w Berdyczowie place, domy i kramy. Spokój za panowania Augusta III i Poniatowskiego i samo położenie miasta w środku prowincyi, małe cło na towary na granicy, wiele wpłynęło na podniesienie się Berdyczowa, który się rozrastał coraz zamożniej i budowniej. Ks. karmelici ufundowali w Berdyczowie najpierwsze murowane sklepy, gdzie kupcy, zwłaszcza z głębi Rosyi, znajdowali dla swoich towarów bezpieczeństwo od ognia i złodziei. Żydzi już wtedy stanowili część prze-ważną ludności miejskiej. "W" 1732 r. d. l marca, Teresa Róża z Tyszkiewiczów Zawiszy-na wydała przywilej żydom krawcom, składającym bractwo cechowe, z wyzwoleniem ich z zależności od kahału. W 1794 r. znów ks. Mateusz Radziwiłł, dziedzic miasta, wydaje rozporządzenie, nakazujące starozakonnym berdy-szowskim wybrać, niezależnie od rabina, żydowski sąd, z określeniem urządzenia i czynności tegoż sądu. W 1795 r. tenże ks. Radziwiłł dozwala niektórym tylko kupcom starozakon-nym posiadać w mieście kramy z suknem. Ale znaczenie handlowe Berdyczowa najbardziej wzrosło od wprowadzenia tu jarmarków, któ-remi miasto to w 1765 r. król Stan. August obdarzył. Było ich dziesięć walnych, dorocznych. Za granicę szły konie, woły, miód, wosk, łój, skóry zajęcze, baranie, wołowe; w zamian dostawiano od kupców austryackich

Ber,

Ber.

137

 

sukna, materye jedwabne, płótna. Wszystkiego tu mógł dostać mieszkaniec ukraiński. Nawet zapobiegliwy Groll z Warszawy na jarmark każdy swe książki nadsyłał. Pokup tych książek był wielki, rozchwytywali je obywatele wiejscy i młódź szkolna, chciwa nauki. Szkoły i konwikt mieściły się wtedy w murach zakonnych karmelitańskich, gdzie się znajdował i księgozbiór klasztorny, ważne posiadający druki i rękopisy; między innemi były tam tak nazwane "Pamiętniki Janczara Polaka" spisane między r. 1490 i 1516 i wydane po raz pierwszy w Warszawie r. 1828. Ks. karmelici mieli też swoją drukarnię, nazywaną "drukarnią fortecy N. P. Maryi", której znany druk najstarszy pochodzi z 1760 r. Przy drukarni byli rytownicy, którzy rytowali wizerunki świętych a nawet mężów wsławionych na Rusi. W liczbie ich wydatne zajmował miejsce zdolny rytownik Teodor Rakowiecki, ojciee znanego filologa i starożytnika Ignacego Benedykta Rakowieckiego. Dalsza kronika m. Berdyczowa z drugiej połowy 18 wieku jest następująca. R. 1759 ks. Barbara z Zawiszów Radziwiłłowa funduje tu kościół farny, na miejscu dawnego, o którym że istniał kiedyś, dowiadujemy się od Frisiusa, który mówi, że na miejscu dawnego kościoła farnego, za jego czasu, tylko krzyż stał. W 1761 r. zjechał do Berdyczowa ks. Józef Andrz. Załuski, biskup kijowski, w kościele karmelitów odprawił misyą, dwa razy na dzień miewając homilie. 1768 r. stał się pamiętnym dla Berdyczowa. Gdy po rozbiciu konfederatów w Żytomierzu i okolicy jedni z nich udali się do Baru, Kazimierz Puławski wpadł do Berdyczowa, ale nie chcąc się bronić w mniej warownem zamku ' Radziwiłłów, prosił przeora o wpuszczenie go do twierdzy, i gdy go wpuszczono, wnet się w niej zamyka i postanawia bronić się do upadłego. Oblężenie trwało przez trzy tygodnie, w którym czasie aż trzy szturmy przypuszczono do twierdzy, zasypując gradem kuł klasztor i kościół; ale gdy Ortyński, idący na odsiecz, został rozbity pod Wernyhorod-kiern. Puławski, nie mając już prochu i żywności poddał się na mocy układów - wolno mu było odejść z całym oddz;ałem. Generał Krecze-tnikow, wychodząc z Berdyczowa do Chmiel-nika, zabrał karmelitom 48 armat, żelazne zostawił, zagwoździwszy niektóre, i te do dziś dnia wkopane stoją u węgłów bram klasztornych; miasto srogiego doznało losu w 1770 r.: pomór tu grasował. Wielu ks. karmelitów, niosąc pomoc zapowietrzonym, umarło z zarazy. Dziedziczka miasta, ks. Eleonora z Kamieńskich Radziwiłłowa, exkoniuszyna lit., zaszczyconą została 28 paźdz. 1781 r. na wiedźmami W. ks. Roa. Pawła z małżonką, podróżujących pod nazwiskiem hr. du Kord, Dostojni goście,

obejrzawszy dnia następnego klasztor i fortecę, w dalszą udali się podróż. Następnie król Stanisław August po dwakroć nawiedzał Berdy-czów: raz w 1781 r. d. 21 listop. wracając z Kamieńca, drugi raz w 1787 r. d. 18 marca w przejeździe do Kaniowa. Oglądał on twierdzę i dziwił się złemu jej opatrzeniu. Po 1768 roku nie mogła się już podźwignąć. Jakoż w kilka lat potem (w 1792 r.), z rozkazu ks. Józefa Poniatowskiego, Ochocki zabrał załogę forteczną i zaciągnął ją do regularnego wojska. Ostatni tej twierdzy komendant Serwacki, zdając garnizon, pisze Ochocki, zalewał się łzami; kupcy (Jeni, Grener i Boruch) posłali do ks. Poniatowskiego deputacyą i złożyli deklaracyą na wystawienie 25 koni i tyluż mundurów i tyluż liderwerków. W 1793 r. konfederacya targowicka z Tulczyna przeniosła się do Berdyczowa dla ustanowienia komisyi wojewódzkiej kijowskiej, której marszałkiem w niedostatku osób został Kaleński, pisarz grodzki ży-tomirski. Od 1798 handel zaczął się zmniejszać, ale od r. 1812, 13 i 14, gdy po wojnie był głód powszechny i zboże w Odessie dochodziło do bajecznych cen, a stąd zbytki i wygody wyrafinowane zaczęły się mnożyć, kupcy berdyczowscy, prowadzący tak handel hurtowy jak detaliczny, niezmiernie się bogacili. Podróżujący hr. de la Gardę, znany tłumacz Zofijówki Trembeckiego, pisze, że w czasie jego pobytu w tem miejscu w 1828, kupcy tutejsi pp. Chau-douart, francuzi z Lyonu, dorobili się byli fortuny 8 milionów wynoszącej. Później dopiero zasłynęły firmy wytwornych magazynów pp. Szafnagla a następnie Liibbego. Berdyczów, będąc siedliskiem głównem żydowskiej sekty chassydów, słynie między starozakonnymi z u-czoności swoich rabinów. Obecnie jest tu ich okazała, _ nowozbudowana piękna murowana bóżnica. Żydzi też posiadają w B. dziesięć swoich drukarń. Drukował tu swoje książki uczony ich rebi Lewi. Ks. Radziwiłłowie wznieśli tu okazałą dla siebie murowaną rezydencyą. Szkoły zaś tutejsze po r. 1831 zostały zamknięte. Do tych szkół uczęszczał w młodości swojej Henryk hr. Rzewuski, autor Soplicy. Następnie drukarnia ks. karmelitów została w 1840 roku przeniesioną do Żytomierza, która od czasu powstania swego (1760 r.), według bibliograficznego bardzo niezupełnego spisu, jaki posiadamy, wydała przeszło 650 druków (ksiąg nabożnych, ascetycznych, teologicznych, historycznych, szkolnych, gospodarskich, powieści, wierszy, broszur politycznych, mów, kazań, ru-brycelli kalendarzyków). Kalendarze gospodarskie zaczęły tu wychodzić od r. 1777, ile że wprzódy udawano się do Krakowa po ich układ. W 1798 r. wyszła z tej drukarni książka pod tyt.:"Ufność Opatrznością Boską przeświadczona, od rządcy drukarni berdyczowskiej zawdzię.-

138

Ber.

Ber.

 

czająca, wierszem, że drukarnia uboga, od 178L roku,   w lec-iech dwunastu,   wspomogła   się. na kupienie miedzianej blachy,   którą kościół karmelitów bijsych wBerdyczowie pokryty", in 12. W 1844 r. Berdyczów  wcielony  do  gub. kijowskiej został powiatowem   miastem.    Miasto to było świadkiem w 1857 r. koronacyi obrazu Bogarodzicy  w karmelickim  kościele.    Obraz ten był koronowanym,   jak o tem wyżej  było, w 1756, lecz  z powodu  uniesienia przez rękę świętokradzką  złotych koron,   powtórna koro-nacya,   przy tłumnem zebrani*  kilkunastu tysięcy bogobojnych, dokonaną została d. 6 czerwca przez  biskupa  żytomierskfego  ks.  Kaspra Borowskiego.    W r. 1864 nastąpiła suwresya zakonu karmelitów; w gmachach klasztornych ulokowano sądownictwa.   Dzisiejsze m. Berdyczów leży na pochyłości   zlekka zbiegającej ku rzece, która rozdziela je na dwie nierówne części.    Główne   ulice: Karmelicka,   Żytomirska, Białopolska, Machnowiecka, Stary rynek, Konna  targowica i Kaczanówka.    Ulice  to i place posiadają  kilka okazałych budynków,  do których  tulą   się bezkształtne,   nędzne,  jeden na drugi  tłoczące się żydowskie   domy i chałupy. Znajduje  się tu cerkwi trzy;   z tych sobór murowany, w 1815 r. przez   obcych kupców wystawiony,   stoi na miejscu dawnej   cerkwi staromiejską nazywanej, fundowanej   w r.   1611. Jest  w niej   mszał darowany w 1636 r. przez kozaków m. Medwcdówki, odebrany przez niuh z  rąk   niewiernych  Tatarów;   druga   cerkiew Nikołajowska, drewniana, niegdyś unicka, zbudowana przez dziedziczkę Barbarę z Zawiszów ks. Radziwiłłową; trzecia   troicka, stoi po drugiej stronie rzeki,   zbudowana na miejscu dawnej zwanej Nowomiejską. Obecnie B. jest posiadłością  w połowie  księżny  Marceliny  z Radziwiłłów   Czartoryskicj,   a   w   połowie   hrabiny Maryi z książąt Radziwiłów Tyszkiewi-czowej  (z rękopisu Edwarda Rulikowskicgo.) B.  jest  stacyą   dr. żel.   brzesko-kijowskicj, o 436 w. od Brześcia lit., o 172 w. od Kijowa, o 25 w. od Koziatyna odległą. Dworzec o 4 w. od miasta a raczej  od stacyi pocztowej  w mieście.    Jest  też tu st. telegr.   międzynarodowa. Poprzednio   należał B. do gub. wołyńskiej,   od 1844 do kijowskiej  (ob. Machnówka).    W roku 1863 miał 51625 mk.. w 1865 r. 52726 a z tej liczby  24798 męż. i 27928 kob.    Z cyfry ludności 1863 r. obliczano 47224 izraelitów. 2380 prawosławnych,   1400 katolikÓAY,  515 raskol-ników, 106 ewangelików.    Jednakże Stołpiań-ski liczy tylko 46603 izraelitów  z cyfry 1865 roku.    Obrót handlowy roczny  ma  wynosić przeszło  40 milionów  rs.    Domów  w mieście 1865 r.   było 1478  (200 murowanych),  sklepów  709,  synagog 4,   szkół   izraelskich  51, gruntu miejskiego   do 11,000 dz.    Ma B. dwie parafie k atol. 1) ś. Barbary kościół murowany,

wzniesiony  1826  z ofiar par., dusz 2685. 2) N. M. Panny,   kościół pod  wezw. 5<iep. Pocz., zbudowany   1634 przez Janusza  Tyszkiewicza wojewodę kijowskiego (część podziemna) i 1754 z ofiar (część górna),   dawniej klasztor karmelitów bosych.    Posiada słynący z cudów obraz M. B. Parafia: dusz 2993.    Do niej   należą kaplice w Lemieszach i Hołotkach.    Dekanat katolicki  berdyczowski dyecezyi  łucko-żytomir-skiej   obejmuje  w pow. berdyczowskim i iipo-wieckim   12 parafij  t. j. B. (2), Pohrebyszczc, Lipowiec, Machnówkę, Biliłówkę, Białopol, Zo-zów,  Ilińce,   Samhorodek,   Wachnówkę i Ora-tów.    Wiernych liczy 26,036.    Powiat berdyczowski gub kijowskiej, utworzony 1846 z ma-chnowskiego, ma, według Strielbickiego,   2997 w. kw. rozl., według Siemienowa 3060 w. kw. Zajmuje zach. część gubernii, graniczy na półn. z żytomierskim,   na wschód  ze skwirskim i ta-raszczańskim, na płd. z lipowieckim a na zachód z winnickim.   Ludności liczył 1865 r. 188,739. Według   wyznań   104647   prawosł.,   60299, izraelitów  (Kalendarz Hurlanda   podaje ich liczbę w 1869 r.  na 60715  t. j.  28,279  męż., 32436 kob.),   katolików 22961,  raskolników 541,   ewangelików   291.    Ziemia   dzieli   się w ten sposób: że z 320 tyś. dziesięcin 265,000 zajmują pola,   17000 łąki,   30000 lasy,   16200 wody, 4000 błota i t. d.    Zwierząt   domowych w 1865 r.   liczono   21865 koni,   28837   bydła rogatego,   15639  owiec  zwyczajnych,  44237 owiec   wyższego  gatunku,   18186 świń,   3442 kóz i i.   R. 1847   posiadał  powiat  miasto   l, miasteczek 9, siół 110, wsi 61, futorów 11: razem 192.    R. 1865   dzielił się na 3 stany,   32 gminy,   156   "obszczestw."    Główne   zajęcie ludności  rolnictwo,   a także   ogrodnictwo,   sadownictwo i bartnictwo.    Według  statystyki 1846 na 100 czetwierti zasiewu wypada w powiecie   36 i trzy   czwarte żyta,   11 i pół pszenicy, 26 i pół owsa, 13 i jedna trzecia hreczki, 11 jęczmienia, 0,30 prosa, 0,50 grochu. B. pow. posiada ze wszystkich powiatów  gubernii najmniej   bydła rogatego.   Cukrownie  1866 roku dwie.    Powierzchnia gruntu w pow. wyniosła; fvchodzą  weń  wzgórza   z Podola   i  Wołynia, najwydatniejsze koło wsi Tucze, Zeżelów, Nie-mirycze i Czarnorudka.    Składają się one głównie  z szarego   granitu i porfiru  gliniastego. Jezior w pow. dużo ale głównie z rozlewu rzek powstają.   Błota niałoznaczne.    Rzeki częściowo należą  do systemu Dniepru,   częściowo do Bohu.    Do   pierwszych   należy  głównie   Roś z Rostowiea   i   .Skwirą; do drugich  Hnyłopiat, Desna i Pusietoła.    Gleba przeważnie czarno-ziem,  tylko na  pograniczu Podola i Wołynia zmieszana z piaskiem
Berdyszcze, wś, pow. chełmski, gm. Turka, par. Dorohusk. Leży przy linii dr. żel. Nadwiślańskiej, o 5 i pół w. od st. Dorohusk. Istnieje

Ber.

Ber.

139

 

tu cerkiew dla ludności rusińskiej i parafiia dek. chełmskiego. W 1827 r. było tu 88 dm. i 481 mk. ^
Bcrdzieża, wś,. pow. kozionicki, gm. Sar-nów, par. Oleksów, o 7 w. na zach. od Gnie-woezowa. W 1827 r. było tu 19 dm. i 137 mieszk. Graniczy z (Jzarnolasem.
Berebisy, wś, pow. zwinogródzki, miała kaplicę katolicka par. Zwinogródka.
Berehy, 1). B. dolne (z Siegenthalem), wś, pow. Lisico, o 4 kil. od Ustrzyk, między Krościenkom a Ustrzykami, przy dr. żel. przemy-sko-łupkowskiej, nad potokiem Smereczną, z par. gr. kat. w miejscu, w par. rz. kat. Jasień. 2). B. górne, wś, pow. Lisko, o 19 kil. od st. poczt. Lutowiska, w parafii rz. katol. Polana a gr. katol. Jaworzec. 3). B., przysiółek wsi Jaworzec.
Berehy, wś, pow. dubieński, z kaplicą katolicką par. Ptycza.
Berejów, wś, pow. lubartowski, gm. Tarło, par. Ostrów. W 1827 r. było tu 23 domy i 164 mk.
Bcreiuiany (z Głęboką), wś, pow. zaleszy-
cki, prawie u zbiegu Strypy z Dniestrem, któ
ry w tem miejscu strome i wysokie ma brzegi;
okolica tu urodzajna, gleba podolska, klimat
ciepły, lasu podostatkiem. Przestrzeni obej
muje posiadłość większa: roli ornej 851, łąk
i ogrodów 32, pastwisk 157, lasu 696 morgów
austr. Posiadłość mniejsza obejmuje: roli or
nej 1164, łąk i ogrodów 134, pastwisk 55 m.
Ludności ma 1296, w tem rzym. kat. 356, gr.
kat. 837, izraelitów 103. Kależy do rzymsko-
kat. parafii do oddalonego o milę Jazłowca.
Grecko kat. parafia ma w miejscu, do której
należy wieś Znibrody ze 143 parafianami; ra
zem zatem ta parafia ma 980 parafian, należy
do dekanatu zaleszczyckiego. Właścicielka Ja-
kobina baronowa Heidlowa. W B. urodził się
Kornel Ujejski, znany poeta.	B. B.
Bcremiaiiski, potok, wypływa w obrębie
gm. Znibrody, w pow. buczackim, w wądole
zwanym "Wrówny," płynie na południowy
zachód kretom! parowami, przepływa gminę
Znibrody a następnie Beremiany, gdzie ucho
dzi do Dniestru z lewego brzegu, niedaleko
ujścia Strypy.	Br. O.
Beremowce, ob. Bereniowae.
Berenbruch, ob. Sosnowiec.
Berendowice, wś, pow. przemyski, śród lasów, od granicy powiatu dobromilskiego. Przestrzeni obejmuje posiadłość większa: roli ornej 95 m., łąk i ogrodów 25 m., pastwisk 41 mórg., lasu 386 m. Posiadłość mniejsza «bej-muje: roli ornej 110 m., łąk i ogrodów 20, pastwisk 7, lasu 8 m. Ludności ma 142; z tego rz. kat. 2, gr. kat. 132, izraelitów 8. Należy do rz. kat. parafii w Kłokowicach. Właściciel Aleksander hr. Krukowiecki, B, B.

Bereiliowcc albo Beremowce, wieś, pow. zło-
czowski, o l milo. od stacyi koi. żel. Karola
Lndwika w Zborowic. Obszar dworski posia
da roli ornej 359 m., łąk i ogrodów 45 mórg,
pastwisk 8, lasu 37; włościanie posiadają roli
ornej 503 m., łąk i ogrodów 107, pastwisk 30
mórg. Miejscowość ta należy do tak zwanego
zimnego Podola, gleba dobra, czarnoziem, ale
klimat ostry, położenie wysokie, to też i rola
zimna i wilgotna, rodzi na słomę obficie, mniej
na ziarno. Ludności ma rzym. kat. 38, gr. kat.
270, izraelitów 20; razem 328; należy do rz.
kat. par. do oddalonego o milę Olejowa, do gr.
kat. par. do oddalonych o pół mili Kudynowicc.
Szkołę gminną posiada filialną.	B. K,
Berent, ob. Kościerzyna.
Berentshuctte, ob. KościersTea Huta.
Bercska, 1.) wś z przysiółkiem Wola Ma-tyaszowa, pow. Lisko, o 11 kil. od Liska, z parafią gr. kat. w miejscu, w par. rz. kat. IIu-czew, własność Teofila Zurowskiego. Parafia gr. kat. B. dek. baligródzkiego z filiami Bc-reznica, Serednie i Wola Matyaszowa. 2). B., przysiółek wsi Stupośoian.
Bereska, potok w obr. gm. Bereski, powiat Lisko (w Galicyi); wypływa na zachodniej granicy tej gminy z Żerdenką, u stóp lesistego wzgórza Banią zwanego (603 m.); płynie krę-tem łożyskiem przez wieś i po prawie półmilowym biegu uchodzi z prawego brzegu do Wołosianki, dopływu Sanu.
Bereski, potok, wypływa z pod głównego
grzbietu Beskidu lesistego, w obr. gm. Berehow
górnych, w pow. Lisko, z kilku obfitych źródlisk;
przepływa wieś w kierunku północno-wscho-
dnim, a przybrawszy z lewego brzegu liczne
pomniejsze potoczki od zachodu spływające,
zwraca się na północ łąkami międzyleśnemi,
przepływa gminę Nasicznę i w obrębie gminy
Dwernika, zasilany obustronnie krótkiemi po
tokami leśnemi, w dolnym biega łącznemi,
uchodzi, po dwumilowyni biegu, z lewego brze
gu do Sanu, naprzeciwko przysiółku Dwer-
niczka.	Br. G.
Beresko, wś, pow. włodzimierski, gub. wołyńskiej, ma kaplicę katolicką parafii Za-turce.
Berest, wś, pow. grybowski, o 11 kil. od
st. poczt. Krynica; ma 1901 n. a. morgów
rozl., 83 dm.. 549 dusz, ludność ruska, parafia
grecka w miejscu, kościół pod wezwaniem śś.
Kośmy i Damiana; położenie w najwyższych
Tatrach w glebie owsianej; tartak wodny, wła
sność funduszu religijnego.	M. M.
Beresteczko, mko, pow. dubieński, daw. woj. wołyńskie pow. łucki, w części zachodniej powiatu dubieńskiego, nad Styrem, niedaleko granicy Galicyi. Starożytna dziedzina ks. Prońskich, z których Aleksander, starosta

140

Ber.

Ber.

 

łucki, w końcu XXI w. sprowadził aryanów,
przez co B. stało się głównem ich siedliskiem.
Około 1644 r. mieszkał tu jako intendent zbo
rów, uczony Jędrzej Wiszowaty. Pod B. na
prawym brzegu Styru otrzymał w 1651
r. świetne zwycięztwo Jan Kazimierz nad
Chmielnickim, sprzymierzonym z Tatarami. Po
lewej stronie rzeki pokazują mogiłę Prońskich
i kopiec zwany Maruchą, przy którym Jan Ka
zimierz przed bitwą słuchał mszy św. Piękny
kościół i klasztor zajmowany był przez tryni-
tarzy, którzy tu szkoły utrzymywali, 1773
wyniesione do rzędu podwydziałowych. Na
wyspie sformowanej przez Styr miał być za
mek, założony przez ks. Symeona Prońskiego,
wojewodę kijowskiego. Przechodząc z rak do
rąk B. należało 1765 do Zamojskich, 1795 do
Platerów. Pod B. Dwernicki przechodził wpław
rzekę. Jarmarki niegdyś słynne; 2853 mk.
Ma cerkiew prawosł., tartak, kilka garbarń,
aptekę; mieszczanie katolicy szewctwem głów
nie się trudnią. Przy końcu zeszłego stulecia
całe miasto oprócz 5 mk. wymarło od dżumy.
Pod B. dotąd kurhany zadżumionych; B. na
leży dziś do Witosławskiego. Paraf, kościół
katol. ś. Jana Chrzc., z muru wzniesiony 1711
a fundowany przez Jana Kazimierza na pamią
tkę zwycięstwa, bardzo piękny, z relikwiami
ś. "Walentego. Parafia katol. dek. dubieńskiego:
dusz 942; kaplice w Werbeniu, Peremylu i Li
pie; dawniej i w Haliczanach. Widok B. po
mieszczony w"Albumie" Ordy.	F. S.
Berestek, wieś, pow. zaleszczycki, przy gościńcu rządowym prowadzącym z Tłustego do Zaleszczyk, w nadzwyczaj urodzajnej glebie; ziemia głęboki czarnoziem na wapiennym pokładzie; klimat ciepły; oprócz zboża i kukurydzy tytuń doskonale się udaje w całej okolicy. Ludności ma rz. kat. 56, gr. kat. 575, izraelitów 5: razem 636; należy do par. rzym. kat. w Tłustem, do gr. kat. parafii w Worwoliń-cach. Własność Stefana Mikulego. B. S.
Berestek, nazwa znaczniejszego szczytu
w Pieninach.	Br. G.
Bercstiaki, wś, pow. hajsyński, liczy dusz męz. 345. Ziemi włość. 457 dz. Ziemi dworskiej używalncj 1630 dz., nieużyt. 95 dzies. Należy do Zakrzewskich.
Berestie, ob. Czerepkowce.
Berestów, ob. Berezdów.
Berestowica, ob. Brzostowicu.
Berestowiec, wś, pow. rówieński, o 30 w. od Równego ku Aleksandry!, na równinie między lasami. Ma wielkie pokłady granitu bazaltowego. Niegdyś w XI w. gród udzielnego księstewka, później wszedł w skład dóbr stepańskich"; obecnie własność Znamierow-skich.
Berestówka, potoczek wypływający w obr. gm. Beresta, w pow. grybowskim z leśnych

źródłowisk na północnym stoku wzgórza Pa-
sieczkami zwanego (785 m.), nagranicy gm. Be-
resta, Krzyżówki i Nowejwsi; płynie w kie
runku północno - wschodnim, a przybrawszy
z prawego brzegu potoczek Sanikówkę, uchodzi
do Piorunki, dopływu Białej dunajeckiej. Dłu
gość biegu pół mili	Br. G.
Berestowo, ob. Berezdowo.
Bereszta, Bereszto, jezioro w gub. mińskiej
i witcbskiej, w północnej stronie pow. bory-
sowskiego, na samej "granicy pow. lepelskiego.
Jezioro to wchodzi w system kanału berezyń-
skicgo, jest bowiem łącznikiem wód Berezyny
przez rz. Se^gut i jezioro Pławio z jednej stro
ny a z drugiej przez rzeki: Beresztę, Essę, je
zioro Lepelskie i rz. Ułę z Dżwiną zachodnią.
Ma 6 w. obwodu.	AL Jel.
Bereszta, rzeka niewielka na granicy gub.
mińskiej i witebskiej, wchodzi w system kanału
berezyńskiego, łącząc jezioro Beresztg (ob.)
z rzeką Essą, do której uchodzi z lewego brzegu
nieco niżej wsi Wiły.	Al. Jel.
Bereśce, ob. Bereźce.
Bereście, wś, pow. hrubieszowski, gm. Mo-łodziatycze, par. Grabowiec. Istnieje tu cerkiew parafialna dla ludności rusińskiej. W 1827 było 88 dm. i 481 mk.
Bereściaki, przysiółek wsi Wyszenki.
Bereścianka, wś w pow. kijowskim, o 5 wiorst od wsi Szybienne, należy do tejże parafii, nad rz. Zdwiżem. Mieszk, 202. Ziemi 960 dziesiatyn. Należy do wielu właścicieli.
Bereśna, po łotew. Biresna, wś w pow. rzeżyckim, parafii Dagda, z kaplicą filialną 1805 wzniesioną przez Józefa Targońskiego. Własność Targońskich.
Bereśniewka, wś, pow. borysowski, własność Bułhaków, którzy z Budziłówką, Astra-chimówką i Kostrzeniem mają 6898 dz.
Berettfi, ob. Braczowce.
Berewa. Tak W. Poi nazywa rzeczkę inflancką Bewern, lewy dopływ Dźwiny lub Iłłukszty.
Bereza, wś i folw., pow. radzyński, gm. Zagajki, par. Międzyrzec. W 1827 r. było tu 62 dm., 414 mk.; obecnie przy obszarze 1857 inorg. jest 405 mk.
Bereza-Kartuska, urzędownie Kartuz-Be-reza, miasto, pow. prużański, dawne woj. i pow. brzeski, nad rzeką Jasiołdą. W d. l stycznia 1878 r. liczyła 2507 mk. t. j. 1121 męż. a 1386 kob. W tej liczbie Ill3 izraelitów. B. jest stacyą dr. żel. moskiewsko-brzeskiej, między Liniewem a Kosowem, o 92 w. od Brześcia; była zaś dawniej stacyą pocztową szosy nioskiewsko-brzeskiej, między stacyami Swadbicze i Zapole. Znajdował się tu wielki i wspaniały klasztor i kościół Kartuzów, pod tytułem ś. Krzyża. Jedyne niegdyś zgroma-

Ber.

Bet*.

141

 

dzenie w całej Litwie, fundowane zostało przez Kaź. Leona Sapiehę, podkanclerzego litewskiego, r. 1648, w którym położył kamień węgielny Jan de Torres, nuncyusz papiczki w Polsce. Budowniczy z Włoch sprowadzony kierował fabryką tych wspaniałych murów, gdzie kartuzi z Trewizy osiedli; cały zaś klasztor z kościołem otoczył fundator sześciokątnym wałem, jakby twierdzę jaką, a zgromadzenie nader wielkiem uposażeniem opatrzył, chociaż jego ślubem było ubóstwo i samotność. Wszystkie dobra, które na mil kilka otaczały Berezę: miasteczka, wsie, grunta, rzeki i lasy, wszystko to oddane było na dziedziczną własność kartuzom. Sejm r. 1653 zatwierdził fundusz kartuzyi; dopiero jednak w lat kilka po śmierci fundatora skończono murować kościół, który uroczyście poświęcił 6 czerwca 1666 r. Aleksander Sapieha, biskup wileński, w dzień pogrzebu Kazimierza Leona. Rok 1706, pamiętny tyloma klęskami, nie był też pomyślnym i dla Berezy. Piotr Wielki najprzód z Augustem II klasztor z wojskiem odwiedzili; potem zaś przyszedł i Karol XII kroi szwedzki, na czele dwóch batalionów gwardyi pieszej, z kilku działami. Było to w dniu 28 kwietnia; 1,500 dragonów rossyjskich broniło klasztoru i przeprawy przez groblę. Karol, widząc trudność opanowania przejścia tego, rzucił się do wody na pierwszej przerwie, a za nim poszli grenadyerowie, co widząc dragoni opuścili Berezę. Powróciwszy Karol do wsi Alby, przepędził potem cały dzień 30 kwietnia w klasztorze. Szwedzi, zabrawszy ztąd trzech alumnów, nie wprzód ich uwolnili, aż im 300 czerw, złotych zapłacono. Gorzej jeszcze postąpiono sobie z kartuzami w r. 1708. Szwedzi uprowadzili z klasztoru trzech kapłanów, na wykupienie których w niedostatku pieniędzy, użyto sreber kościelnych; reszta zakonników, bojąc się niewoli lub srogiego obejścia się, ratowała się ucieczką w lasy; zostało tylko czterech dla straży domu. W późniejszych czasach klasztor ten niemało jeszcze ucierpiał; nakoniec przyszedł do upadku i zniesiony został w r. 1831. Wizyty kościelne oznaczają w sposób zatrważający swawolę i niekarność zakonników niedługo przed kasatą, straty jakie klasztor przez niedozór ponosił, ogród opuszczony, sadzawki pozarastało, biblioteka w liczbę ksiąg dosyć obhta, ale w zupełnym zostająca nieładzie i t. p. Podawane biskupowi niegdyś wileńskiemu Janowi Nepomuc. Kossakowskiemu memoryały obejmują sposoby, ja-kiemi porządek w tem zgromadzeniu przywró-cióby można było. Kościół pokartuzyański w Berezie był niedawno jeszcze kościołem parafialnym dek. prużańskiego.
Bereza, rzeka spławna w gubernii smoleńskiej i twerskiej, rozgraniczająca obie te guber-

nie; długość jej wynosi 150 wiorst.
Bereza, rz., lewy dopływ Szczary, przyjmuje Jasieniówkę.
Bereza, ob. Męża.
Berezaki, wś z zarządem gminnym w po-
łudniowo-zachodniej stronie pow. mozyrskłego,
w najgłuchszem poleskiem ustroniu, w 3 stanie
policyjnym (turowskim), w 3 okr. sądowym.
Gmina berezacka składa się z 10 wiosek i li
czy 1183 mieszk. płci męikiej.	AL Jel.
Berezanka, ob. Derażyna.
Bcrezau, miasteczko w gub. połtawskiej, 3466 mieszkańców, 1161 wiorst od Petersburga odległe.
Berezdów, Berezdowo, mko, pow. nowo-gradwołyński, mieszk. dusz męz. 590, z których izraelitów 306, włośo. 284. Leży nad rzeczką Kurczykiem, niegdyś stolica dóbr be-rezdowskich, własności ks. Ostrogskich, Chod-kiewiczów, wjednem tylko pokoleniu Lnbomir-skich, a oddawna w rodzie Jablonowskich zostających, z których ostatni dziedzic B. ks. Stanisław Jabłonowski, sławny ze swej rozrzutności, wszystkie swe włości rozprzedał drobniejszej szlachcie, a sam 1831 r. stracił i miasteczko, które rząd skonfiskował i nadał ze 168 dz. ziemi 1864r. rosyjskiemu urzędnikowi Polakowo-wi. Są ślady, iż niegdyś na wyspie był zamek czy pałac, o którego egzystencyi świadczą: tra-dycya miejscowa, duże lochy, gruzy i sadzone drzew,a. Do 1832 r. był w Berezdowie klasz-torek maryawitów czy franciszkanów; B. ma młyn porządny na Kurczyku, zarząd gminny i dużą garbarnię, największą w powiecie, bo przeszło dwieście tysięcy rubli mającą, rocznego obrotu. Paraf, kościół katol. Mepok. Pocz. . P. M., r. 1775 wzniesiony przez ks. Jana Jabłonowskiego, wojewodę bracławskiego. Parafia katolicka, dekanatu rówieńskiego: dusz 1370. Kaplica w Prawatynie Wielkim.
Berezck, ob. Bereżek.
Berezianka, 1.) wś, pow. skwirski, nad rz. Berezianką, wpadającą do llosi, o 10 w. od m. Skwiry, przy drodze pocztowej do m. Lipowca. Mieszk. 880 prawosł., 275 katolików i 15 izraelitów: razem 1170. Cerkiew parafialna, do której należą szlacheckie osady Czechowa (100 prawosł. i 101 katolików) i Jezierna (154 prawosławnych, 114 katolików). Ziemi 2814 dz., pierwszorzędny czarnoziem. Własność Lubo-wieckich, zarząd gminny w Morozówce, policyjny w Skwirze. 2.) B. mała, wś, pow. ta-raszczański, o 19 w. od miasta Koszowatej. Mieszk. 758 prawosławnych. Cerkiew par. Ziemi 2200 dzies., pierwszorzędny czarnoziem. Należy do wielu właścicieli. Zarząd gminny we wsi Wielkiej Bereziance, policyjny w Koszowatej. 3,) B. wielka, wieś, pow. tarasz-czański, nad rz. Berezanka, wpadającą do Ty-kicza, o 13 w. od Koszowatej. Mieszk, 2012

142

Ser.

Bar.

 

prawosł. Cerkiew parafialna i szkółka. Zie
mi 4713 dz., pierwszorzędny czarnoziem, wła
sność hr. Mołodeckiego. Cegielnia i zarząd
gminny w tejże wsi, policyjny w Koszowatej.
4). B.! ob. Bereianka.	'	Kl. Przed.
Berezianka, Berezówka, rz., ob. Tykicz (Gniły}. _
Berezicze, wś, pow. piński. Przed laty kilkunastu st. poczt, przy b. trakcie pocztowym Pińsk-B/ówne, o 78 i pół w. od Pińska.
Ilerezilia, Berezino, ob. Berezyna.
Berezka, ob. Brzózka.
Berezki, wś, pow. bałcki, gin. Meczetna.
Berezki Berszadzlcie, duża wieś w pow. ol-hopolskim, 434 dusz męz., 1170 dziesięcin ziemi włościan a 866 dworskiej. Należała do Mo-szyńskich, dziś Łupandina.
Berezki Czeczelnickie, duża wieś w pow. ol-hopolskim, 811 dusz męz., ziemi włościan 2330 dz. Było oddzieliłem starostwem wraz z wsiami Wołową i Koczyjowcami (w pow. bałckim). W 1816 r. oddane było na 12 lat generałowi Kurucie. Dziś rządowe.
Berezna, 1.) mko nadetatowe, pow. i gub.
czeruihowska, przy trakcie od st. Meny drogi
żel. landwerowsko-romnieńskiej, mieszk. 9790,
od Petersburga 1023 w. a 37 od miasta gu-
bernialnego odległe, st. p. W 1663 miasto
setnicze pułku czernihowskiego. Ma 4 cer
kwie i bóżnicę. Handel niewielki. 2). B.,
wś, pow. lityński, u zbiegu Rudy "Wielkiej
czyli Domachy z Bohem, ma dusz męz. 383;
ziemi 1033 dz. Wieś ta tworzyła oddzielne
starostwo. Ostatni trzymał je przez lat 50
pułkownik Sierakowski i płacił do skarbu
1041 zł. Dziś rządowa. 3.) B., Bereśna, wś,
pow. skwirski, przy ujściu rz. Berezianki do
Kosi, o 5 w. od Wołodarki i o 20 w. od m.
Skwiry. Położona na niskiej bezleśnej równi
nie, nadzwyczaj urodzajnej lecz ogołoconej
z lasu. Mieszk. 2173 prawosł., 12 katolików,
10 żydów: razem: 2195. Cerkiew parafialna
i szkółka. W zeszłym wieku należała do wo-
łodarskiego klucza ks. Wiśniowieckich, obe
cnie zaś do Podhorskiego. Ziemi 1594 dzies.
Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny w Skwi-
rze. 4.) B., ob. Bereźne.	Kl. Przed.
Bereziliaki, Bereznica, Berezniki, ob. Bereź-niakt, Bereznica, Bereznica, Berezniki.
Berezny, mko, pow. krzemieniecki, nad Ikwą. Z przywileju Stanisława Augusta widać, iż już w 1774 r. B. były miasteczkiem. Mieszk. 1,250. Cerkiew, browar, gorzelnia, papierń a. Targi tygodniowe; trzy jarmarki do roku. iPor. Podbereźce.
Berezów, wś, nad rz. Łączną, pow. kielecki, gm. i par. Suchedniów. Już za Augusta II istniała tu kuźnica; obecnie zaś fryszerka i fabryka wyrobów żelaznych i narzędzi rolniczych, posiada 14-pudowy młot, hydrauliczną

kuźnię, tokarnię i warsztaty. Surowiec otrzymuje z sąsiednich fabryk i przerabia go na kute żelazo, gwoździe, osie, sochy, łopaty i t. p., rozchodzące się po całem Królestwie. W 1873 roku wyrobiono tu 3,000 pud żelaza i 11,430 pudów różnych wyrobów, ogólnej wartości 57,637 rs. W 1875 r. wyrobiono żelaznych wyrobów i drutu 1049 pud. W 1827 r. było tu 47 dm. i 319 mk.
Berezów, 1.) wś, pow. staromiejski, o 5 kil. od Chyro wa. w par. rzym.-kat. Starasól. w par. gr. kat. Łaszki murowane. Własność lir. Mniszchów. Do B. należy przysiółek Tar-nawka. 2.) B. niżny i B. wyżny, dwie wsie, pow. kołomyjski, leżące w głębokich górach,
0 parę  mil  oddalone   od  węgierskiej granicy,
nad  rz. Łuczką,   którą  właśnie   w Berezowie
niższym  tworzą liczne górskie potoki,   łączące
się razem;   te dwie górskie   wsie łączą  się ra
zem, ich chaty rozsypane na milowej przestrze
ni stoją każda   z osobna i nie możnaby   znaleść
granicy między temi wioskami, gdyby nie po
tok E-usury  zwany, rozdzielający   te  miejsco
wości, z których pierwsza to jest Berezów niż
szy leży o milę  na wschód   od miasteczka Ja-
błonowo,  a wyższy  o  półtorej mili w tymże
kierunku  od tegoż miasteczka.    W Berezowie
niżnym  posiada   obszar dworski roli ornej:   3
morgi, łąk i ogrodów 4 m.,  pastwisk  108 m.,
lasu  62 ni.;   włościanie  posiadają  roli   ornej:
325  mórg,  łąk i ogrodów  606 m.,  pastwisk
236 m.   lasu   54  m.    W Berezowie   średnim
posiada   obszar dwór.   roli ornej 3  morgi, łąk
1 ogrodów 4 m.,   pastwisk 108,   lasu 62;   wło
ścianie  roli ornej 325,   łąk i ogrodów 696, pa
stwisk  237 m.,   lasu   54 mórg.    W  B.   wyż-
nym  obszar   dworski   roli  ornej 4 morgi,   łąk
i ogrodów 52 m.,   pastwisk 2 m.,   lasu 345 m.;
włościanie   posiadają  roli  ornej   967 m.,   łąk
i ogrodów 2563 m. a., pastwisk 1450 m.,  lasu
309 m.    W B. i przyległej   Bani Berezowskiej
były niegdyś warzelnie soli, 1799 r. zaniecha
ne. Ludności ma Berezów niżny 1254. w tym
rz. kat. 174, gr. kat. 1015, izraelitów 65.   Be
rezów wyżny 2915,  w tym gr. kat. 2542,  rz.
kat. 16, izraelitów 357.    Miejscowości te obie-
dwie   należą   do   rz. kat.   par.  w Jabłonowie;
grec. kat.   parafia jest  w Berezowie wyżnym,
do   którego   należą   Berezów   wyżny,   średni
i niżny,  razem 3657 parafian; parafia ta na
leży  do   gr. kat.   dekanatu  pistyńskiego,  ma
filią w B. uiżnym.    Posiadłość  dworska jest
własnością rządową.	B. R.
Berezowa, duża wieś, pow. mohylowski,
gub. podolska, ma 563 dusz męz., 1355 dz.
ziemi włość. Ziemi dworskiej używalnej 1549
dzies., nieużytków 176 dz. Należała do Ko
marów, dziś Cichaczowa.	Dr. M.
Berezowa-Bałka, wś, pow. bałcki, gm. Jo-zefpol, liczy dusz męz. 211; ziemi włość. 435

Bel4.

clz. Należała do Potockich, Górskich, dziś
część Klimenki 471 dziesiatyn, część Żółkiew
skiego 1706 dzies.	Dr. M.
Berezowica, 1). B. mała, wieś. pow. zbaraski, o 20 kil. od Zbaraża, w przedniej podolskiej glebie; przestrzeni ma obszar dworski roli ornej 582 m., łąk i ogrodów 180, pastwisk 12 m., lasu 165 m.; mniejsza posiadłość obejmuje roli ornej 978 m., łąk i ogrodów 130 m., pastwisk 11 mórg. Ludności ma 831, w tem rz. kat. 520, gr. kat. 248, Izrael. 63. Wieś ta należy do rz. kat. parafii w Opryłowcach oddalonych o 2 mile, do grec. kat. parafia w Iwanczanach, której jest filią. 2.) B. wielka, wieś, pow. tarnopolski, o milę na południe od Tarnopola, nad rzeką Sered, przy gościńcu rządowym prowadzącym z Tarnopola na Miku-liuce, Trembowlę, Kopeczyńce, Czortków, Ja-gielnicę do Zaleszczyk. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej: 1131. łąk i ogr. 99, pastwisk 41, lasu 398 mórg. austr.; posiadłość mniejsza obejmuje roli ornej: 2014, łąk i ogrodów 188, pastwisk 105 m. a. Wieś ta leży w przetlniej glebie podolskiej. Ludności ma 1429, w tem rz. kat. 79, gr. kat. 1326, izraelitów 24. Włość ta należy do rzym. kat. parafii do oddalonego o milę Baworowa; grec. kat. parafia nią w miejscu (według Szeinatyz-inu 1280 wiernych), należącą do gr. kat. dek. tarnopolskiego. Wieś ta posiada szkołę etatową, należącą do rady szkolnej okręgowej w Tarnopolu; ma również kassę pożyczkową z funduszem zakładowym 600 złr. B. B.
Berezowicki potok, wypływa na łąkach
na północ wsi Berezowicy małej, w pow. zba
raskim, płynie we wschodnim kierunku łącz
kami berezowickiemi i iwańczańskiemi i we
wsi Iwanczanach wpada do stawu iwańczań-
skiego, do którego od północy wpada potoczek
Kobylski, także Rzeczką zwany, płynący znad
granicy Galicyi i Królestwa Polskiego. Ze
stawu zaś wypływa już znaczniejszy potok
zwany Hnizdeczną, tworzący prawy dopływ
Gniezny.	Er. G.
Berezowiec, potok w obr. gminy Syno-wudzka wyżniego, w pow. stryjskim; wypływa ze stoków lesistych wzgórz ciągnących się W kierunku południowo - wschodnim; płynie głębokiemi debrami w kierunku południowym i złączywszy się z prawego brzegu z potokiem Serednym wpada w obrębie tej gminy do Stryja z lewego brzegu, po półmilowym biegu.
Berezówka, \). duża wieś, pow. jampolski, mieszk. 19L7. Ziemi włość. 2777 dz., dworskiej 1449 dzies., gorzelnia. Należała do Trze-cieskich, dziś hr. Poletyłły. Ma st. poczt, (między Mohylowem a Dżurynem). 2). B., wś, pow. lityński, dusz męz.: 288; ziemi włość. 650 dz.,~ dworskiej 982 dz.; należy do pięciu właścicieli: Sowińskich 335 dz,, Bydłowskich

192 dz., Baranowskich 183 dz., Górskich 189 dzies., Czubowskich 83 dz. Tu nr. się spół-czesny poeta Leonard Sowiński. 3). B., wś, pow. hajsyński, dusz męz. 345. Ziemi włość. 626 dz., dworskiej 620 dz. Należała do Szem-bekowej. 4). B., wś, pow. bałcki, gm. Mo-szniugi, liczy dusz męz. 408. Ziemi włość. 1362. Należy do kilku właścicieli; największa część Ulatowskich 554 dz., Strawiuskiego 294 dzies., Brońskiego 156 dz., Szewcowa 171 dz. 5). B., wś, pow. humański, nad rz. Horskim Tykiczem, o 3 w. od m. Buków. Mieszk. 710, wyznania prawosławnego. Cerkiew parafialna i szkółka. Własność ks. Lubomirskiego. Ziemi 234t> dz., pierwszorzędny czarnoziem. Zarząd gminny w in. Bukach, policyjny wTalnom. 6). B., wś i zaścianek na lewym brzegu Wilii, pow. wilejski, między Michał i szkami a Bystrzycą, filia katol. parafii Budzław. 7). B., wś, pow. radomyski, nad rz. Bereźce, o 19 w. od Hadomyśla, na trakcie kijowsko-żytomier-skim, ma kaplicę katol. parafii Korystyszów. 8). B., wś. gub. witebska, przy trakcie z Sie-bieża do Lucyna. 9). B., ob. Brzozówka, Rzy-szczów.
Berezówka, 1). wś, pow. ananiewski, gub. chersońska, st. p. między Wozniesieńskiem a Odessą. 2). B., wś, pow. atkarski, gub. sa-ratowska, st. p. między Alkarskiem a Petrow-skiem. 3). B., wś, pow. bałaszowski, gub. saratowska, st. p. między Bałaszowem a Eka-terynówką, st. dr. żel. tambowsko-saratow-skiej.
Berezówka, wieś, pow buczacki, jest pra-Avie przedmieściem miasteczka Manasterzysk, leży nad rzeczką Koropiec i przy gościńcu rządowym prowadzącym z Manasterzysk do Niż-niowa. Przestrzeni ma obszar dworski roli ornej 156 m., łąk i ogrodów 121, pastwisk 22, lasu 220 morgów austr.; włościanie posiadają roli ornej 346 m., łąk i ogrodów 531 m., pastwisk 206 m. a. Ludności ma rzym. kat. 409, gr. kat. 200, izraelitów 48: razem 657. Należy do obudwu par. do Manasterzysk. Jako filia gr. kat. par. Manasterzyska, ma wraz z Korościatynem dusz 406. Właściciel Józef Mołodecki.
Berezówka, l.)rz., dopływ Kamionki, wpada do niej od strony prawej, naprzeciw Żytomierza. 2.) B., ob. Tykiez (Gniły), Kodyma, Inguł.
Berezówka, 1.) potok, wypływa na błoniach gm. Mierowa w pow. Kamionka Strumi-łowa, dostaje się na błonia Dmytrowa, płynie po zachodniej stronie tej wsi, dostaje się na obszerne błociska ciągnące się od Chołojowa do Toporowa, płynie ich wschodnim brzegiem po pod las Strachów i Wychary; zwraca się następnie na wschód, tworząc granicę między gminami Chołojowa i Nieznanowa, a gminą

144

Ber.

Bet4.

 

Dmytrowa i Obiadowa. Po 12 kilometrach
biegu uchodzi na granicy gmin Toporowa,
Obiadowa i Niwie z prawego brzegu do Ba-
czki, dopływu Styru. 2.) II., potok górski
w obrębie gm. Kropiwiszcza, w pow. kołomyj-
skim, wypływa z kilku silnych źródlisk w po
łudniowej stronie tej gminy, płynie na północ
głębokiemi wądołami i parowami, w przysiółku
Wołowej przechodzi na obszerne łąki, należące
do Pererowa, a zwłaszcza łąki przysiółku Pi-
lip, gdzie opływa wschodnie stoki wzgórz
"Na Pohorelcu" (345 m.) i "Na Salkach" (325
m.). Za ostatniem wzgórzem zwraca się na
wschód, płynie po pod Matyowce, w Załuczu
nad Prutem uchodzi do Prutu z prawego brze
gu, po 12 kilometrach biegu śród rozległych
błoni i błot nadpruciańskich.	Br. O.
Berezówka buszyniecka, wś, pow. bra-cławski, wraz z wsiami Osipenkami i Wołżkiem ma 175 dusz męz., 438 dz. ziemi włość.; należy do Maryi z Potockich Strogonowej.Z>r. M.
Berezówka łuczaiiska, wś, pow. bracław-
ski, ira 107 dusz męz., 264 dzies. ziemi włość.,
326 dz. ziemi dworskiej. Należała do Poto
ckich, dziś Łukianowa.	Dr. M.
Berezowo, ob. Brzozowa.
Berezowska st. poczt, ob. Berezówka, pow. jampolski.
Berezwecz, mko, pow. dziśnieński, nad jeziorem Berezwecz, dawne województwo po-łockie. Jako miasteczko wspomina się w lato-pisach już pod 1519 r. Mk. 70, klasztor, cerkiew i szkoła. Około 1646 r. Józef Korsak sprowadził do B. bazylianów i podarował miasteczko klasztorowi. 1782 r. założono tu szkołę 6-klasową dla dzieci szlachty okolicznej. W r. 1830 zamieniono ją na szkołę duchowną. Od rrl779 istniał tutaj nowicyat zakonu ba-zyliańskiego. Okrąg wiejski B. w gm. Głębokie, liczy w swoim obrębie wsie: Zabieły, Bursy, Muszkatowo, Obrub, Stanule, Orzecho-wno, Żabienka, Łatuszki, Mulary, Kaziuki, Michałowka, Murawjówka; zaśc.: Garkusze i Le-mosze. W B. jest dotąd piękny kościół i obszerny klasztor pobazyliański, dziś cerkiew prawosławna. Jezioro B. ma 2 w. długości, pół wiorsty szerokości.
Berezwicze, wś w pow. pińskim, nad rz. Stochodem. Por. Berezicze.
Borezyna, 1.) inaczej B.ihumeńska lub niżna, ważne mko portowe i dobra, pow. ihumeński, na prawym brzegu Berezyny, w 3 policyjnym stanie, w 2 okręgu sądowym, o 49 wiorst od Ihumenia, o 63 w. od Borysowa odległe. Miasteczko z drzewa, dość porządnie zbudowane, liczy 3181 mieszkańców, w tej liczbie 2940 izraelitów, pomiędzy którymi są kapcy mający najbogatsze firmy w całej gubernii. Mieszczanie płacą czynsz wieczysty, po groszu od są-aia kwadr, w mieście. Domów 459, z tych

41 własność obywateli honorowych. Handel w B. bardzo ożywiony. Materyał wywozowy stanowi drzewo i produkta smołowe; spławy tych przedmiotów idą zarówno na Bałtyk jak i morze Czarne, a take i pieńkę odstawiają kupcy do Rygi; z "niżu" zaś przychodzi tu na cały kraj sól "warzouka", "słonina" czumacka i zboża wszelkich gatunków. Mko ma przywilej Jana Kazimierza z r. 1668 na targi i jarmark doroczny, trwający od 6 do 9 sierpnia, przywilej ten został potwierdzony przez Augusta III w roku 1746, Jest tu kościół parafialny dek. ihumeńskiego, jeden z pięciu w powiecie, bardzo ubogi, z drzewa na środku rynku zbudowany 1641 r. przez ks. Leona Sapiehę, pod wezw. Wniebowzięcia N. P. M., do którego należy filia w K,awaniczach, i 4 kaplice, mianowicie: w Brodźcu, w Gażyło-wie, w Osmałowie i Przewozie. B. od roku 1856 jest własnością Potockich, obszar dóbr wynosi przeszło 167,000 morgów. Lasy i łąki są niezmierne, to też stanowią największe bogactwo tych dóbr, bo ziemia po większej części piaszczysta i tylko masa siły nawozowej przez łąki równoważy niedostatki przyrodzone gleby. B. dotychczas słynie obfitością zwierza dzikiego, szczególnie niedźwiedzi i łosi, kędy się odbywają często polowania na wielką skalę. W lasach wypęd smoły jest znaczny, jak niemniej i wyrób "rohoży", czyli tkaniny z pasem dartego łubu lipowego. Miasteczko przerzynają dwa strumienie, na których są mosty, a przez rzekę Berezynę urządzono prom; za przejazd płaci się 5 kopiejek od konia i jedne od pieszego. Na południowym końcu miasteczka wznosi się pałac dwupiętrowy murowany hr. Potockiego, nad stromym brzegiem rz. B., z pięknym ogrodem. Okolice m. B. równe i piaszczyste; równolegle rzece B. ciągną się wzgórza, które w miarę oddalania się ich od rzeki zniżają i przechodzą w równinę nizką i błotnistą, zarosła krzakami lub sosno-wemi lasami. Naprzeciw m. B. na drugim brzegu rzeki leiy osada Słoboda; w niej mieszka leśniczy hr. Potockiego, a obok nad brzegiem rzeki B. są kopalnie wapienia. Pod względem historycznym mało co jest do powiedzenia. B. należała do starostwa luboszań-skiego i liczyła nie więcej nad sto domów. W roku 1708 Karol XII, chcąc obejść Borysów, z Mińska przez Ihumeń przybył do B., gdzie w dniu 16 i 17 lipca z armią rzekę przebył, za którą tylko 600 ludzi wojska rossyjskiego znajdowało się. Drogi z m. B. idą: przez wieś Żornówkę, Moszczenicę, Usze, Zabaszewice i Hlewin do Borysowa; przez Niebonicze, Mar-cyanówkę i Jur e wieź e do Ihumenia; przez Bo-żyn, Jakszyce i miasteczko Świsłocz do Bóbr ujska i przez wsie Kozłowy Brzeg, Korytni-cę, Zabołooie i miasteczko Białynicze do Mo~

Ber.

Bei4.

145

 

liilewa. Parafia katolicka berezyuska liczy ludności 3520 dusz, z których płci męzkiej 1741, a żeńskiej 1779. 2.) Berezyna, czyli ./>. górna, mko w północnej stronie powiatu borysowskiego, o 133 w. od Borysowa, miasteczko małe, przy gościńcu z Lepią do Dokszyc wiodącym. Kościół parafialny po XX. bernardynach, skasowanych w 1832 r. Świątynia to niewielkich rozmiarów, pod wezw. św. Trójcy, zbudowana z drzewa, fundacyi Konstantego Paca z roku 1682. Ciało fundatora i-a pogrzebione. Parafia liczy przeszło 2000 wiernych, należy do dek.borysjwskiego, miała dawniej filia w Małych Dolcach. Mieszkańców w miasteczku obojej pici jest 400; i ono posiada przystań dla statków, o wiele mniej ważną, niż w Bertzyuio niżnej, w powiecie ihumcńskim. Tu jest zarząd gm. i szkoła wiejska. Gm. bcrezyiiska składa się z 52 wiosek i liczy 1944 dusz męz. AL Jel. 3.) U., wś, p.nv. bobrujski, st. dr. żel. landwe-rowsko-romeńskiej. na przestrzeni Ilomel-Mińsk, między Kowalami a Bobru jslciem, o 4 w. od Ko-brujska.
lierezyna, 1.) inaczej J1ere:yna Dniepnnm lub Wtclkii. rzeka, bierze początek na granicy powiatów: borysowskiego i wilejskiego, niedaleko miasteczka Dokszyc, z niewielkiego błota pod 54° 53' szerokości polu. i 45° 24' dług. od Fedrro. Nazwisko swe podług podania otrzymała od brzozy, która niegdyś rosła przy źródle. Berezyna płynie naprzód, jako strumień, w kierunku północnym, a przebiegłszy wiorst 26. zawraca się na wschód, i na 30 wior-szcie wpada do jeziora Miadzioł, po wypłynięciu z którego toczy się w kierunku wschodnim na przestrzeni wiorst 14 do miasteczka Bere-zyny górnej. Od miasteczka Berezyny górnej zwraca się na południe i w tym kierunku przepłynąwszy powiaty: borysowski, ihumeii-ski, bobrujski, część gubernii mohilewskiej (na przestrzeni wiorst 5), w pow. rzeczyckim niżej miasteczka Horwala wpada do Dniepru pod 52° 33' szer. półn. i 47° 51' dług. od Ferro. Brzegi B., od źródła do połączenia się z przypływem Hajną, są nizkie i bagniste, za-rosłe miejscami łozą lub olchami i dębowemi lasami. Od wpadnięcia Hajny do miasta Bo-rysowa dolina stopniowo się zwęża, ściśnięta wzgórzami, zwłaszcza z prawej strony, gdzie pagórki dochodzą do samego koryta rzeki i formują strome, wysokie brzegi; wzgórza te po-przerzynane licznerni wąwozami i zarośnięte przeważnie lasami sosnowemi. Od Borysowa do wsi Jakszyce, wyniosłości po prawej stronie rzeki stopniowo się zniżają i wreszcie nikną. Od wsi Jakszyce do miasta Bobrujska prawy brzeg doliny znowu się wznosi i przybliża się do samego koryta; na tej przestrzeni rosną obszerne lasy, przeważnie sosnowe; od Bobrujska Słownik GeogrRficzny. Zfgzyt li.

zaś do wsi Jakimowskiej prawy brzeg takiż z tą tylko różnicą, że się oddala od doliny rzeki i nareszcie od Jakimowskiej aż do Dniepru dolina znacznie się rozszerza i tylko przy miasteczku Horwal, brzeg jej piaszczysty zbliża się do samego koryta. Wzgórza zaś z lewej strony ciągną się daleko od koryta, od 2 do 3 wiorst, a w niektórych miejscach d >-chodzą do 5 wiorst; wszystkie piaszczyste, pokryte lasami lub zaroślami, i gdzieniegdzie poprzerywano błotami. Długość rzeki przeszło 584 wiorst, z których: od źródła do kanału sorguczewskiego wiorst 147, od kanału serguczew.sk iego do jeziora Pelik 37; długość jeziora Pelik wynosi wiorst 3; od jeziora Pelik do Borysowa wiorst 44; od Borysowa do Bobrujska 192; od Bobrujska do Dniepru 161; wszystkiego 584. Szerokość rzeki rozmaita. Począwszy od źródła do kanału serguczew-skiego wynosi nie więcej od 14 do 105 stóp; dalej od Borysowa przy stanie normalnym dochodzi do 154 stóp, a w Borysowie rozdziela się na dwa koryta, z których każde ma około 70 stóp i formuje wyspę, przez nią przechodzi droga do miasta. Niżej Borysowa szerokość rzeki wzmaga się stopniowo od 175 do 385 stóp, a miejscami i do 525 stóp. Podczas wylewów B. płynie całą doliną, mającą szerokości od 3 do 5 wiorst, a w niektórych miejscach i więcej. Wysokość wody nad stan normalny bywa 15-18 stóp, a bliżej uścia dochodzi do 24 sto}). Przed Borysowem, gdzie brzegi niskie i dolina szeroka, rozlewa się na 10 a nawet 15 wiorst. Oprócz wylewów wiosennych, powstających z topnienia śniegów, B. wylewa czasami z powodu deszczów; wylewy te trwają do sześciu tygodni; tak w latach 1852, 1877 i 1879, przez cały miesiąc lipiec dolina rzeki była pod wodą. Niezależnie od deszczów, kiedy dni są krótsze, woda się podnosi, chociaż nie zawsze występuje z koryta. W skutek wylewów wiosennych, które zwykle trwają do pierwszych dni czerwca, temperatura powietrza się oziębia i szkodliwie działa na wege-tacyą; ztąd w miejscowościach ponadberezyń-skich wczesne zasiewy nie zawsze dobrze się udają. B., gdy jest w stanie normalnym, bieży powolnie, spadek przecięciowy na jedne wiorstę wynosi 4,2 cale, ale podczas wylewów płynie bystro, unosząc co napotyka. Rzeka ta ma wiele zakrętów czyli łuków; w takich miejscowościach jeden z brzegów bywa zawsze przez prąd odrywany, tak że z czasem zmienia swe koryto. Na rozległej dolinie znajduje się wiele niby jezior podłngowatych; jestto dowód, że przed kilku wiekami tamtędy płynęła Berezyna, a potem, utworzywszy sobie dogodniejsze koryto, poszła inną drogą. Podług kilkoletniej obserwacyi B. odrywa miejscami każdego roku brzegu od 5-8 stóp; nic
10

146

Ber.

Ber.

 

jej kaprysom nie sprzeciwia sio: wyrywa największe dęby i unosi je w swych nurtach. Na całej przestrzeni od źródła do ujścia na Berezynie jest dopiero 6 mostów, jako to: w miast. Dokszycach na drodze z Mińska do Dziany, w Berezynie (wyższej) na drodze z Dokszyc do Lepią, w Borysowie na drodze z Miński do Orszy, na drodze żelaznej moskie-wsko-braeskiej o 4 wiorsty od m. Borysowa most żelazny; w Bobrujsku 2, jeden pływaja.cy a drugi żelazny na drodze żelaznej laudwero-wo-romeńskiej. Handel po rzece B. sięga najodleglejszych '«zasów. W epoce przedhistorycznej, gdy lasy i bagna wokół zalegały, g'dy nio znano innych dróg prócz rzek, B. była głównym traktem między morzem Czarncm a Bałtykiem. Tędy przepływali od południa kupcy skór, futer, miodu, tędy spuszczali się wojownicze plemiona północnych stron na żyzne łany Ukrainy a brzegi rzeki B. były gęsto zamieszkałe; świadczą o tem nadbrzeżne okopy i liczne cmentarzyska czyli kurhany. Lud odnosi je do czasów wojny szwedzkiej, ale po zbadaniu bliższem pokazuje się, że one sięgają głębokiej starożytności. W grobach znajdować można zabytki z epoki kamiennej. W późniejszych czasach, za panowania Zygmunta III, myśl»ao połączyć B. z rzeka Wilią kanałem, co jednak nie doszło do skutku, a w roku 1675 poseł brandeburski, przejeżdżając przez te strony, pisze, że B. jest rzeka szeroka i bystra, po której wiele spławia się zboża. W roku 1798 połączono B. z Dźwiną kanałem. W dzisiejszych czasach Berezyna spławna jest na przestrzeni 437 wiorst t. j. od ujścia do niej rzeki Sergucz aż do Dniepru. Całą tę przestrzeń wodnej komunikacyi można podzielić na dwie połowy-. Pierwsza od ujścia dopływu Ser-łmcz czyli od kanału serhuczewskiego do Borysowa, na przestrzeni 84 wiorst. Po tej części rzeki spławia się drzewo z wodą i przeciw wodzie. Druga od Borysowa do ujścia na przestrzeni 353 wiorst. Tu już począwszy od Borysowa spławia się drzewo wielkiemi tratwami z biegiem wody do Kre-meńczuga; także pływają małe statki, zwane berlinami lub bajdakami, ze zbożem, solą, dziegciem i t. d., a niżej Bobrujska chodzą czasami statki parowe. Na Berezynie jest wiele przystani czyli portów, które można podzielić na 3 kategorye. Główne przystanie w których się ładują lub wyładowują towary i są zbudowane na ten cel odpowiednie magazyny; ta-kiemi są Borysów i Bobrujsk. Przystanie, W których się zatrzymują statki i stosownie do potrzeb miejscowych towary sprzedają się lub zakupują; takiemi są: Berezyna. (ihu-meńska), Jakszyce, Świsłocz, Parycze i Hor-w*al; i przystanie gdzie się związują kłody W tratwy, dla spławiania ich do Kremieńczuga

lub Rygi są: Czyżykowicze, Hole, Bicze, Bia-łobrzoza, Jammy, Jakszyce, Łopick, Okoleż, Szaciłów, Lotyk, Żmijowa góra, Ujście, Snują, Murawa, Żukowioc, Hlewin, Stioki, Stadicze itd. Najgłówniejsza gałąź handlu berczyńskie-go jest drzewo (kłody zwane karawki, bale, szpyry, klepka i t. p.). Począwszy od rzeki Poni i dalej z biegiem wody z rozmaitych punktów spławia się rocznie drzewa do Kremeń-czuga lub CJicrsonu, na sumę od 400,000 do 600,000 rubli srebr. .Spławianie drzewa z biegiem wody uskutecznia się dopiero wiosną, gdy woda powraca do koryta. Drzewo przed Bo-rysowcm pędza małemi tratwami, które, przebywszy mosty borysowskie, związuje się w wielkie (ratw3r i pod nazwiskiem płytów lub plennic spławia się do Kremieńczuga. Tratwy takie mają długości od 40 - 50 sążni, a szerokości od 5 - 7 sążni i zawierają w sobie do 600 kłód. Dolina Bere-zyny przeważnie ma łąki, gdyż na zasadzie prawa komunikacyi wodnej, brzegi tej rzeki powinny być wolne od lasu i zarośli na sążni 10 szerokości. Oprócz tego w wielu miejscach rosną ogromne lasy, na miejscach wyższych dębowe, a na nizinach olsze, wikliny i t. p. Wiele jest jezior bagnistych i niedostępnych, zwanych starorzeczyszczami; jestto dawniejsze koryto rzeki. Lasy dębowe na dolinie rzeki B. rosną jeszcze . w powiatach: ihumeńskim i bobrujskim, najobszerniejsze i niewyniszczone napotykają się między przystanią Snują a wsią Żukowcem; między Snują i ujściem rzeki Uszy jest knieja dębowa, długa na wiorst 7 i szeroka blisko wiorstę, w której w latach obfitujących w żołędzie, gdy te opadną, zbiera się dużo niedźwiedzi; knieja ta należy do p. Stanisława Rawy. W roku 1865 na jodneni polowaniu zabito w niej 13 niedźwiedzi i jednego dzika. Dolina B. miejscami zawiera w sobie rudę żelazną; pokłady jej dochodzą w niektórych miejscach do 7 stóp grubości, najwięcej jej się znajduje około ujścia rzeki Bobra. O wiorstę od Berezyny jest fabryka żelazna Czerniawka, założona przez ks. Radziwiłła, potem własność J. C. M. W. Ks. Mikołaja Mikołajewicza, a dzisiaj Wasiliewa. Łąki nadberezyńskie obfitują w bujne trawy. Ważne dopływy B., według Zielińskiego, są: Ponia, Sergucz, Hajna, Scha, Plissa,, Rowa, Bóbr, Usza, Brusiata, Klewa, Ussa, Świsłocz, Wołczanka, Olsa, Podświnka i Oła; mniej ważne: Osowina, Wierehowje, Czernica, Mo-żanka, Wierzchnia, Derażyna, Nidalka, Mraj, Smolanka, Pieszczanka, Żortajka, Olnica, Kacza, By teza, Brodnia, Bołotnica, Czapa, Man-cza, Zarnówka, Położą, Hrenica, Kamionka, Krapiwienka, Kaczenka, Bobrujka, Brodzia, .Rudzianka, Czesnówka, Wydryca, Jełanica, l Żerdzianka, Świedy i Rudzienka. Berezyna

ftóf.

stanowiła niegdyś granicę między Rossyą a Li- j twą. W historyi B. pamiętna jest przeprawa-1 mi przez nią Karola XII i Napoleona. W r. 1708 podczas wkraczania Karola XII do Ros-syi, feldmarszałek Szeremetiew, chcąc przeszkodzić przeprawie Szwedów przez Berezynę, wysłał generała Goltz z 8,000 wojska do Borysowa, ale Karol, dowiedziawszy się o tem po przybyciu do Mińska, dnia 7 czerwca wyprawił do Borysowa generała Sparre z 4-ma pułkami, dla trzymania Rossyan w niepewności, a sam zwrócił się na prawo przez Ihumeu ku Niższej Berezynłe, i stanął tu d. 14 czerwca. Na przeciwnym brzegu znajdowało się tylko 600 żołnierzy* rossyjskich, którzy musieli cofnąć się, i kroi szwedzki, rozkazawszy d. 15 czerwca zbudować dwa mosty, przeprawił się z swoją armią w dwóch dniach następnych. Namiętniejszą atoli jest przeprawa Napoleona w r. 1812. Resztki armii francuzkiej zebrały się 20 listopada pod Orszą, i Napoleon zamierzał cofać się pod Borysów, aby, przeprawiwszy się w tem mieście przez Berezyne, ciągnąć do Mińska; ale znajdując się o trzy marsze od Borysowa, dowiedział się, że to miasto już zajęła armia Czyczagowa. Chociaż zaraz potem marszałek Oudinot wszedł do Borysowa, ale nie na wiele to się przydało Napoleonowi, albowiem most na Berezynie został zniszczony, i dunajska armia Czyczagowa zajmowała brzeg przeciwny. Hrabia Wittgenstein nadciągnąwszy dnia 23 listopada z pod Połocka do miasteczka Chołopienicz, z korpusami Berga i Stein-gla, zagrażał prawemu skrzydłu armii francuzkiej i mocno naciskał tylną jej straż, dowodzoną przez marszałka Victor. Z drugiej strony, główna armia rossyjska doszła do miasta Kopysia, a przodowe jej oddziały, pod dowództwem generałów Płatowa, Miłoradowicza i Jer-mołowa, znajdowały się już w okolicach miasteczka Tołoczyna, i naciskały armią francuzką od tyłu. W tak rozpaczliwem położeniu, Napoleon, opasywany ze wszech stron, postanowił przebojem otworzyć sobie drogę przez środek armii dunajskiej i ciągnąć wprost do Wilna. W tym celu, chcąc rozerwać uwagę Czyczagowa, groził mu przeprawą w kilku miejscach. Armia francuzką, wzmocniona korpusami marszałków Victor i Oudinot, tudzież resztkami dywizyi Dąbrowskiego, wynosiła jeszcze do 80,000. W armii Czyczagowa było tylko 32,000. Nadto, generał Oertel, mający ją wzmocnić korpusem 12,000, zatrzymał się w Mozyrzu, bez żadnego dostatecznego powodu. Dnia 24 listopada przodowe kolumny francuskie, zbliżywszy się ku wsi Niemonicom, niedaleko Borysowa, zwróciły się na lewo, jakoby zamierzając ciągnąć w dół Berezyny. Admirał Czyczagow, troszcząc się nade-wszystko, aby nie dopuścić Napoleonowi prze*

prawy pr"żez Berezyne, między Borysowem a Bobrujskiem, i połączenia się z armią księcia Schwarzenberga, wyruszył dnia 25 listopada
0 świcie z Borysowa w kierunku miasteczka
Niższej  Berezyny.    Generał hr.   Pahlen, zo
stawiony  z przednią  strażą pod Borysowem,
a generał  Czaplic z  oddziałem swoim  (4 ba
taliony piechoty,   11 szwadr. kawał.,  3 pułki
kozaków  i 10  dział)  pod wsią Bryle, blizko
miasteczka Ziembina.    Chociaż tego dnia do
strzeżono przygotowania ze strony Francuzów
do przeprawy pod wsią Studzianką; lecz to nie
zatrzymało Czyczagowa, który, uważając je za
demonstracye,  ciągnął  dalej,  i nawet polecił
generałowi Czaplicowi złączyć się z hr. Pahle-
nem pod Borysowem,  zostawiwszy pod wsią
Bryle tylko kozackie posterunki.    Tymczasem
Napoleon rzeczywiście postanowił przeprawić się
pod wsią  Studzianką,  naprzeciw wsi Bryle,
blizko o  2 mile wyżej Borysowa, gdzie poło
żenie miejsca było daleko dogodniejsze.   Wie
czorem d. 25 listopada   generał Eble zajął sit}
budową dwóch mostów na kozłach, jednego dla
wojska,  drugiego dla pociągów.    W nocy z d.
25 na 26 listopada,  marszałek Oudinot wyru
szył  z swoim korpusem z Borysowa ku Stu-
dziance,  gdzie stanął o świcie; za nim ciągnęła
cała armia, oprócz marszałka Yictor,  zostawio
nego w Borysowie,  aby trzymać dłużej  Ros
syan  w niepewności.    Napoleon, przybywszy
do Studzianki,  zaraz rozkazał przeprawić się
wpław lekkiej  jaździe polskiej i woltyżerom,
za którymi na dwóch tratwach dostało się 400
strzelców.    Na górach u Studzianki ustawiono
baterye z 40 dział i pod ich osłoną ciągnęła się da
lej budowa mostu,  którą utrudniała niezmier
nie kra, płynąca po rzece, i niedostatek  mate-
ryału.    Ale dzielność  i wytrwałość pontonie-
rów francuzkich zwalczyły wszelkie przeszko
dy.    Generał  Czaplic znajdował  się już pra
wie pod samym Borysowem, gdy dali mu znać
kozacy,  że Francuzi przeprawiają się pod wsią
Bryle; natychmiast  zwrócił się ku tej wsi, ale
zastał Francuzów tak dobrze już usadowionych
na prawym brzegu, że ze słabym swoim oddzia
łem  nie zdołałby ich wyprzeć,  i tylko z krza
ków ich ostrzeliwał.    O godzinie 7 wieczorem
most był gotów,  i korpus marszałka Oudinot
w liczbie 7,000 przeszedł zaraz na prawy brzeg
1 wyparł  ze wsi Bryle oddział generała Cza-
plica,  który cofnął się do Stachowa  drogą bo-
rysowską.    Admirał  Czyczagow 26   listopada
znajdował się we wsi Szabaszewiczach, a prze
dnia jego  straż,   pod dowództwem   generała
0'Rourke, stanęła aż w miasteczku Niżnej Be
rezynie,  i wtedy dopiero przekonano się, że
Francuzi zgoła tu nie myśleli o przeprawie.
Wrócił się przeto Czyczagow nazajutrz do Bo
rysowa.     Tymczasem  Napoleon   z   gwardyą
przeprawił się pod Studriaoką dnia 27 6 go-
0 
148

Bar.

Ser*.

 

dzinie 2 po południu. Generał Partouneaux, wyszedłszy z Borysowa z dywizyą, otoczony ze wszech stron przez nadeszła armią hr. Wit-gensteina, złożyć musiał broń: dostało się w ręce Piossyau 7,000 jeńców, 3 generałów i 3 działa. Przy nacieraniu generała Czaplica na korpus Oudinota, byli ranieni: Oudinot, Dąbrowski, Claparede i wielu innych generałów. Atak brygady kirasyerów generała Doumerc, zmusił znowu Czaplica do odwrotu pod Stachów. Na obu brzegach Berezyny wznowiła się potem krwawa bitwa i trwała aż do nocy, z niemałą z obu stron stratą. Jeden z mostów załamał się pod ciężarem pociągów i artyloryi; nieład przyszedł do najwyższego stopnia; cała masa Francuzów rzuciła się na drugi most; spychano się nawzajem w rzekę i śmierć w niej znajdowano. W nocy na 29 listopada marszałek Yictor przeprawił się z tylną strażą przez Berezynę, i ciągnął za innemi wojskami do Ziembina. O godzinie 8-mej rano, generał Eble, widząc zbliżających się Rossyan, zapalił most. Wiele tysięcy rannych i przemarzłych Francuzów, kobiet, dzieci, markietanów, zostało na lewym brzegu Berezyny, równie jak ogromne mnóstwo wozów. Cała równina między Stu-dzianką i Berezyną zasłana była trupami i pociągami. Przeprawa Napoleona przez Berezynę, chociaż była dla niego bardzo zgubna, należy wszakże do najumiejętniejszych jego manewrów. Stracił 25 dział, przeszło 18 tysięcy jeńców i do 12,000 w zabitych, wraz z utonjonymi w rzece; ale otworzył sobie zamkniętą drogę i uniknął dostania się w niewolę. Strata Francuzów była dla nich tem dotkliwszą, że ją poniosły głównie korpusy Yictora i Oudinota, najmniej od innych rozprzężone. Po przeprawie przez Berezynę, odwrót Francuzów zamienił się w nieporządną rejteradę; szczątki "wielkiej armii" dochodziły jeszcze do 50,000, ale były te już niesforne bandy, śród których nie pozostał żaden ślad karności wojskowej. (Według manuskryptów pp. AL Jelskiego, Tytusa Sopodźko i Enc. Org.). Czy t. E. Tyszkiewicza. "Opis pow. borysow-skiego pod względem statystycz., geognostycz-nym, historycznym, gospodarczym, przemysłowym, handlowym i lekarskim." Wilno 1847 r. z ryć. i mapą. 2). B., B. Niemnowa lub Be-rezynka, rz., z prawej strony dopływ Niemna, ma początek w gub. i pow. mińskim, w okolicach wsi Puhacze i Zalesię, niedaleko od Du-browy. Z tej miejscowości wpływa zaraz do gub. wileńskiej w pow. wilejskim, później zwraca się coraz bardziej na południo-zach., mianowicie w pow. oszmiańskim i tam z lewej strony w środku pasz niezmiernych, przyj ą-wszy wiele dopływów (Isłocz, Wołka, Woło-żankaiinne), zwiększona, wpada do Niemna niedaleko wsi Borowe, o 5 w. od wsi Mikołajowa.

Długość 90 W. Tą rzeką z puszcz okolicznych spławiają do Niemna drzewo "płytami." Brzegi tej rzeki błotniste po większej części; przeprawy mostowe lub groblowe, raz zniesione, utrudniają działania wojenne. B. mija mka Gródek, Zakrzezie i Słowieuska; wsie Illińce, Sakowszczyznę, Bunie, Nierawy, Bakszt. Dopływy; Isłocz, Wołka, Isledź z prawej strony; Olszanka, Szylanka z lewej. Według W. Pola Wpurwiła (?) i Kamionka. (Al. Jel. i dzieło Korejwy). 3). B., rz., dopływ Szczary z prawej strony, uchodzi poniżej Issy.
Berezyński kanał, łączy Bałtyk z morzem Czarnem. Zaczęto go budować 1797 r. Miał posłużyć do spławu drzewa budulcowego i masztowego. W skład systemu kanału be-rezyńskiego weszły rz. Berezyną Wielka, z której na 21 mili biegu wyprowadzono kanał sergucki, mający 9 w. długości i dochodzący do wsi Kwecza nad Sergutem; od wsi Kwecza statki idą po Sergucie, biorącym początek z jeż. Mońca i Pławio, po których statki płyną 4 i pół w. Z jeż. Pławio wyprowadzono kanał, właściwy berezyński, mający długości 7 w. 350 sąż.; drugim końcem uchodzi on do jeż. Boreszto, długiego l w. 375 sąż.; z niego wypływa rz. Bereszta, która jest spławną na przestrzeni 6 w. 100 sąż., to jest do togo miejsca, skąd wyprowadzono kanał werebski, mający długości 2 w. 228 sąż. i łączący rzekę Beresztę z Essą, wpadającą do Lepelskiego je/,. Essa jest spławną na przestrzeni 9 w. 450 sąż. Stąd statki wchodzą do jeż. Proszą, długiego na 275 sąż. Z jeż. Proszą wybudowano kanał lepelski, mający długości 290 sąż.. do jeziora lepelskiego. Jeż. Lepelskie ma 7 i pół wiorst długości, lecz spławne jest na przestrzeni l i pół w., t. j. do źródeł rz. TJły, lewego dopływu Dźwiny. Uła płynie na przestrzeni 98 w., przy Czasznikach robi kilka skrętów, dla obejścia których urządzono czasznicki kanał obwodowy, długi na 569 sąż. Cała wodna droga, zacząwszy od kanału serguckiego aż do ujścia Uły do Dźwiny, wynosi 148 wiorst. Żegluga dokonywa się przy pomocy śluz (sta-widełj, których jest na całej przestrzeni 14. Spław zaczyna się od Borysowa. Wartość drzewa spławianego kanałem berezyńskim wynosi około 75000 rs. rocznie. Żegluga na kanale B. została otwarta 1815 r. Inaczej cała ta komunikacya wodna zowie się systeniatem berezyńskim (Stuckenberg, "Canaele," str. 40-49}.
Bereża, rz., lewy dopływ rz. Uszy.
Bereżankn, 1.) wś, pow. kamieniecki, nad rz. Żwańczykiem, 327 dusz męz., w tej liczbie 24 jednodworcow na czynszu; ziemi włośo. 203 dzies.; należała do Leśniewiczów, dziś Dmi-trowiczów 720 dz.; wieś bezleśna. Oprócz te-50 jest tu część rządowa 569 dz., niegdyś aa.

Ber.

Ber.

149

 

lat  12   gen.  Kniaźninowi   darowana.   Młyn wodny. 2). B., ob. Domaninlea.
Bfre/.aiiUa, wieś, pow. borszczowski, leży nad rzeczką Zbrucz, na samej granicy; rzeka wije się tak krętem korytem, że wieś ta leży na półwyspie wchodzącym w rossyjskie Podole. Przestrzeni posiada obszar dworski: roli ornej 166 m., lasu 76 m.; włościanie posiadają roli ornej 540 m., łąk i ogrodów 26 m., pastwisk 48 m. Gleba urodzajna chociaż wzgórzysta, brzegi Zbrucza strome, grunt czarnoziem głęboki, wszelkie rodzaje zboża oraz tytuń udają się dobrze w całej okolicy. Należy do rz. kat. parafii w Skale, oddalonej o milę, do gr. kat. parafii w Iwankowie o milę (lilia tej ostatniej w B.) Ludności rz. kat. ma 79, gr. kat. 400, izraelitów 39: razem 518. Własność Agenora lir. Gołuchówskiego.
Bereżanka, Berezianka, ł), dopływ rzeki Rosi, wpada do Rosi między rzekami Rubczen-ką i Skwirką u wsi Bcreźnej a poczyna się koło wsi Bereżanka w pow. skwirskim. 2). SJ., ob. Tykicz Górni/. 3). B., dopływ Ilory-nia (ob.)
Bereźawica, jeż. i struga w gub. witeb-skiej, spływają do jeż. Nieczeryce.
Bercżek, wieś, pow. Turka, leży przy go
ścińcu rządowym idącym z Sambora do Turki,
wieś to górska, nad Dniestrem, który o pół mili
?ia południowy zachód we wsi Dniestrzyk Du-
bowy ma swoje źródło. Przestrzeni posia
dłość większa obejmuje: roli ornej 16, pastwisk
4, lasu 81 m. a. Posiadłość mniejsza obejmuje
roli ornej 380, łąk i ogrodów 33, pastwisk 41
mórg austr. Ludności ma 212. Z tych 6 rz.
kat., 193 gr. kat., 13 izraelitów. Należy do
rz. kat. parafii do oddalonej o 3 mile Turki, do
gr. kat. parafii w Żukotynie. Własność spółki
handlowej dla płodów leśnych.	B. E.
Bereżna, ob. Berezna.
Bereżnica, wś i folw., pow. hrubieszowski, gm. i par. Horodło. 1827 r. liczyła 32 dm. i 174 mk.
Bereżnica, mko, pow. rówioński, mko na Polesiu Wołyńskiom, przy zbiegu Bereżanki 7. Horyniem. Cer. prawosł. drewniana, garbarnia, 1643'mk. Należała dawniej do Czac-kich, od 1831 rządowa. Parał', kościół katol ś. Rafała Arch., wzniesiony z muru 1726 przez Bohusława Skirmunta. Parafia kat. dekanatu łuckiego: dusz 969. Kaplico w Horodźcu, Ku-raszu, Sarnach i Niemowiczach.
Hereiniea, ob. Bereśnica.
Bcreźuipa, 1.) wieś, pow. samborski, nad Dniestrem, o 10 kil. na południowy zachód od Ka-mbora oddalona. Przestrzeni większa posiadłość obejmuje: roli ornej 23, łąk i ogrodów 10, pastwisk 2 morgi austr. Posiadłość mniejsza obejmuje: roli ornej 842, łąk i ogrodów 59, pastwisk 377 morgów austr. Ludności ma

631,   rzym. kat.  12, gr. kat. 600,   izraelitów 19.    Należy do rz. kat. parafii w Czukwi, do grec.  kat.  par.  w Koble  starem.    2.) B., wieś, pow. żydaczowski, o milę na południowy zachód od stacyi  kolei żelaznej Iwowsko-czer-niowieckiej w Bortnikach oddalona. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje:  roli ornej 509, łąk  i  ogrodów  172,   pastwisk 52,  lasu 509 morgów austr.    Posiadłość niniejsza obejmuje: roli   ornej 449,   łąk i ogrodów 309,   pastwisk 47 m. a.    Ludności ma 559;  z tego rzym. kat. 102,  gr. kat. 442, izraelitów 15.    Należy do rzym. kat. .parafii do Żydaczowa,  gr. kat. par. ma w miejscu,   która należy do dekanatu roz-dólskiego,   z filią  Rogóżno,  dusz 700.    Do B. należy przysiółek  Żuraków.    3). B. królewska, wieś, pow. stryjski, nad potokiem fiereźni-cą; sama  wieś między górami i lasami znajduje się. Przestrzeni większa posiadłość obejmuje roli ornej 189,   łąk i ogrodów 59, pastwisk 16, lasu 976 morgów austr.   Posiadłość mniejsza obejmuje   roli   ornej   464,   łąk  i ogrodów 98, pastwisk 236, lasu 9 morgów austr.    Ludności ma 472 t. j. rz. kat. 106, gr. kat. 316, izraelitów  50.    Należy  do  rzym. kat.  parafii    do Stryja;  gr. kat. par. rna  w miejscu, do której należy wieś Łotatniki z 74 parafianami; ogólna ilość  dU855. gr. kat. 487;  parafia ta należy do dekanatu stryjskiego.    Ma szkołę filialną.   4.) B. szlachecka,  wieś,  pow. kałuski,  nad Be-reźnicą. o milę  od Kałusza,  rz. Bereżnica ma swoje  źródto o półtorej  mili na  południe od wsi B. szlachecka, we wsi Petrauka, i wpada do Łomnicy o milę  na północ  od tej wsi  za wsią Podmichale. B. szlachecka leży w ślicznej okolicy na Podgórzu karpackiem;   widać  stąd do-skoualo dwie najwyższe w tych stronach góry: Popadię,   pod którą rzeka Łomnica ma źródło, i Bystre,  z pod  której  Bystrzyca wypływa. Przestrzeni obszar dworski posiada:  roli ornej 131 m., łąk i ogrodów 118,   pastwisk 9 m., lasu 77 m.;  włościanie  posiadają roli ornej 464, łąk i ogrodów 605 m.,  pastwisk 24 m., lasu l mórg austr.    Ziemia nieurodzajna, kamienista, u a gliniastym pokładzie, nieprzepuszczalna; im wyższe  położenie tem bardziej  moczarowata, tylko  pasza wszelkiego  rodzaju doskonale się udaje;   głównem   też bogactwem  rolnika jest bydło.    Ludność  rzym. kat. 242, gr. kat 860, izraelitów 25: razem 1127; rz kat. par. w Kałuszu;  gr. kat. par.  ma w miejscu,  do której należy także wieś Uhrynów Stary, mająca 482 gr. kat.;  razem ma ta parafia  gr. kat.   1378. Mieszkańcy  są w wielkiej   części  szlachtą zagrodową, zkąd i nazwisko wsi pochodzi.   Gmina ta ma szkołę filialną do szkoły w Kałuszu. Właściciel: Nathan Schoffel, izraelita.
Berezno, wś i dobra we wschodniej stronie pow. pińskiego, nad rz. Horyniem, który o 3 w. poniżej B. dnieli się na 2 odnogi, przy

150

for.

Bel*.

 

drodze wiodącej ze Stolina do Dawidgródka,
w gra. stolińskiej, w 3-im stanie policyjnym
(płotnickim), w 3-im okręgu sądowym. Dobra
należą do Czarneckich i mają obszaru 2332
mórg.	A l, J d.
Bereżyńce, wś, pow. ostrogski, na południowym skraju tego pow., na pięknej równinie,
0 60 w.   od  Ostroga.    Należała kiedyś do ks.
Ostrogskich, potem Jabłonowskich i Sapiehów,
a w 1809 r. przeszła do rąk obywatela Łoziń-
skiego i dotąd w ręku jego spadkobierców zostaje.
Na polach Bereżyniec jest kilkanaście mogił,
powstałych z czasów hajdamaczyzny, jak o tem
świadczy  doniesienie  gubernatora  klucza la-
chowieckiego  do ks. Jabłonowskiego,  znajdu
jące   się   w   archiwum   ks.   Jabłonowskich.
Ziemia wszędzie czarnoziem, lasu niema, grunt
pszenny 2 klasy.    Wieśniacy uprawiają rolę
1 trudnią się zimową porą furmankami; jest tu
cerkiew parafialna i szkółka wiejska; graniczy
z powiatem etarokonstantynowskim.  Z. Róż.
Bereźce, Bereśce, 1.) wś. w p.mozyrskim, nad Stwihą. 2.) B., okolica w pow. pińskim, śród błot prawego orz. Prypeci, u zbiegu Styru z Prypecią.
Bereżce, rzeczka, nad którą wś Berezówka,
w pow. radomyskim, uchodzi do rz. Myki
w tymże powiecie.	E. R.
Bereźne, mko, pow. rówieński, nad rz. Słuczą, dawniej Jędrzejów, stacya handlowa na szlaku z Wołynia do Pińszczyzny, ma 2500 mk., 9 jarmarków rocznie, handel drzewem i smołą (Czyt. "Tyg. ill." z r. 1871, Nr. 169). Paraf, kościół katol. ś. Szczepana, z muru, wzniesiony przez obyw. Korzeniowskiego 1813. Par. katol. dek. rówieńskiego: dusz 1288. Kaplice: Mokwin, Druchowa, Chotyń, Kamienna i Sechy czyli Tomaszpol. W parafii B., w rzece Bóbr, dotąd trafiać się mają bobry.
Bereźnia, wś, gub. kijowska, u zbiegu rz. Bereżanki z Rosią.
Bereźnia, rz., dopływ Prypeci, pow. słucki. Porówn. Sawicze.
Bereźniaki, 1.) wś, pow. kaniowski, nad rz. Szondrą, wpadającą do Rosi, o 12 w. od Kaniowa. Mieszk. 761, wyznania prawosławnego. Cerkiew parafialna. Ziemi 1156 dzies., wyborny ozarnoziem. Zarząd gminny we wsi Szondrze, policyjny w Kamionce. W r. 1789 było tu 380 mieszk.; wówczas należała do Po-niatowskich, obecnie do Monastyrskiego. 2.) B., wś, pow. czerkaski, po obu stronach rz. Taśminy, o 9 w. od m. Smiły i w takiej że odległości od w. Kamionki, stacyi chwastowskiej dr. żel. Mieszk. 1779, wyznania prawosławnego, cerkiew paraf, i szkółka. Ziemi 5933 dzies., drugorzędnego czarnoziemu. Należy do wielu właścicieli. Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny W Śmile. 3.) B. piaszczyste, wś, pow. czerkaski, nad niewielką rzeką wpadającą do

Dniepru, o 6 w. od m. Moszen. Mieszk. 547, wyznania prawosławnego. Ziemi 2913 dzies., nadzwyczaj piaszczystej, prawie zupełnie pokrytej sosnowym pięknym lasem; ztąd mieszkańcy trudnią się przeważnie leśnym przemysłem. Własność hr. Branickiego. Zarząd gminny we wsi Kumejkach, policyjny w Mo-sznach. Kl. Przed. 4.) B., wś, pow. wileński.
Bcrcźnica, 1.) B. wyższa, wś, pow. Lisko, o 7 kil. od Baligrodu, w parafii rz. kat. Woł-kowyja, z parafią gr. kat. w miejscu (filia gr. kat. par. Bereska). Tu się urodził powieścio-pisarz Zygmunt Kaczkowski. 2.) B. niższa, wś, pow. Lisko, o 13 kil. od Liska, w parani rz. kat. Tlherce a gr. kat. Myszkowce.
Bereźnica, przysiółek wsi Wasylkowic.
Bereźnica, ob. Bereżnica.
Bereźnica, 1.) rzeka, wypływa na granicy gmin Cisowa i Taniawy w pow. dolińskim, w leśnych dobrach i głębokich parowach, pomiędzy lesistemi wzgórzami Jawornikami (585 m.) a Borstkowcm (542 m.) Następnie tworzy granicę między Wołoską wsią i Taniawą, mija Póchersdorf, przysiółek Taniawy; znowu tworzy granicę gm. Lisowic i Nieniowa górnego; tu płynie ważką dolinką (357 m.) między wzgórzami Grabnikiem (365 m.) a Pańską górą (395 m.); pod Banią, przysiółkiem Lisowic, dolina jej znacznie się rozszerza; tutaj przerzyna kolej stryjską, a kierunek północno-wschodni zamienia na północny; płynie ustawicznie łąkami podleśnemi przez gminy Morszyn (już w pow. stryjskim) i Bereżnicę, odtąd znowti w kier. północno-wschodnim, przez Łotatniki, Jaroszyce, Oleksice, Daszawę, Juseptycze (w pow. źydaczowskim). Poniżej Jusoptycz rozgałęzia się Bereżnica na rozliczne ramiona, które okrążają gm. Hanowce i w końcu zlewają się w dwa ramiona; jedno zdąża ku północy błoniami od Rudy przez Kochawinę i Hnizdyczów do prawego brzegu Stryja; drugie zaś ramię, właściwa Bereźnica, toczy swe wody do Rudy ku wschodowi przez Zabłotowce, Bereżnicę królewską i pod Młyniskami rozlawszy się na obszerne błotniska naddniestrzańskie, uchodzi z prawego brzegu do Dniestru. Długość biegu aż do tego ujścia czyni 6 i pół mil. Ważniejsze dopływy jej z praw. brzegu są: Droszowski potok, Wiedernica, Basiówka; z lewego zaś potoki Hyczy i Czereski. 2.) B., potok górski, wypływa w obr. gm. Żabiego w pow. kossow-skim, we wschodniej jej stronie, z kilku źródlisk znachodzących się na połoninach Bubok zwanych, na wschodnich stokach pasma górskiego, ciągnącego się tutaj w kierunku z północy na południe, a odznaczającego się szczytami Hogą gaboryońską (1442 m.), Bubokiem (1462 m.), Białą kobyłą (1473 m.). Płynie głęboką górską doliną przez połoniny "Pod Białą kobyłą" na południe, następnie przez obr. gm. Krzyworówni;

Ber.

Ber.

151

 

zabiera liczne dopływy górskich wód, spływa
jących z okolicznych stoków, poczem zwraca
się na południowy wschód i płynąc między
rzadko rozrzuconemi domostwami Krzyworów-
ui, dość obszerną równinką międzyleśną, ucho
dzi po przeszło półtorarailowym biega do Czar
nego Czeremoszu w tejże wsi. Najważniej
szym dopływem z lewego brzegu tego górskie
go potoku jest Sucha Woda. 3.) B., potok,
wypływa w obr. gm. Petranki w pow. kału-
skiin, w południowej stronie, na granicy z gm.
Krasną, w parowach zachodniego stoku góry
Krasnej (586 m.); płynie parowami na północ,
opływając zachodnie stoki wzgórz Bzowacza
i Pomiarek (465 m.); przepływa wieś Petran-
kę, między Kaniowa górą i Ilechami (464 m.),
przechodzi w kierunku północno-wschodnim
obr. gm. Uhrynowa średniego i starego, nastę
pnie płynie przez gm. Bereźnicc, a minąwszy
Podmichale, wpada do Łomnicy z prawego
brzegu po 3-milowym biegu. Ważniejsze do
pływy z prawego brzegu Gniła, z lewego Ba-
czkań, Solnica i Selanka.	Br. G.
Bereźnicc, okolica w pow. bielskim, gub. grodzieńskiej, niedaleko Brańska, na płd. od Bi ańska.
Bereźnicki majdan, osada, pow, nowo-
gradwołyński, gm. horodnicka, czynszowni-
ków chat 32: włościan dusz 9, z udziałem zie
mi 44 dzies. Należy do dóbr horodnickich,
własność banku pułtawskiego.	L. R.
Bereźniki, 2.) wieś, pow. nowogradwołyń-
eki, gmina horodnicka, włościan dusz męz.152,
z udziałem włos. ziemi 633 dzies.; należy do
dóbr horodnickich, własność banku pułtaw
skiego.	L. R.
Bereźniki, wś, pow. wileński, w pobliżu góra wysoka 124 saż n. p. m.
Bergf, po niemiecku "góra"; ztąd w wielu niemieckich przezwiskach miejscowości polskich wyraz ten wchodzi jako część składowa, np. Berghot, Lem-berg i t. p.
Berg, ob. Góra.
Bergbruch, ob. Liszkoioskie olędry.
Bergel, ob. Górnik.
Bergelau, ob. Czanice i Grodno (Grudna).
Bergen, ob. Góra i Hory.
Bergenhorst, folw., pow. czarnkowski, ob. Pilą.
Bergensin (niem.), Bargedn (poi.), wś, pow. lęborski, na Pomorzu.
Bergenthal, dobra ryć., pow. reszelski, st. p., 248 mk.
Bergfeld, ob. Trzemientówko.
Bergfreiheił, l.) kopalnia węgla kamiennego pod Bóbrkiem w pow. bytomskim. 2.) B" kolonia, tenże sam powiat, należy do Łagiewnik Górnych, o 967 stóp paryskich n. p. m.
Bergfriede, ob. Barkweda i Berkfreda. (Pod nazwą Bergfriede znane s;\ na Warmii i w ogó-

l.o w Prusiech ślady szańców na pagórkach z epoki krzyżackiego podboju tćj ziemi).
Bergheilll, Bergmiihle, ob. Górnik.
Berghof. Bardzo wiele wsi, majątków i folwarków w Kurłandyi nosi to nazwisko.
Berghuf, po łotew. Kolnamujża, wś w pow. dyneburskim, parani Dagda, własność Tizen-holdów.
Berghof, folw. należący do wsi Babinicy, pow. lubliniecki.
Berghof, ob. Berkowo.
Bergkrug, ob. Krasnotoyk,
Bergliug, ob. Brzeźno.
Bergniiiehle, ob. Górnik.
Bergsegen, kopalnia węgla pod Mysłowicami, pow. bytomski.
Bergstein, ob. Kamionka taniecka.
Bergthal, kopalnia węgla pod Janowem, niedaleko Mysłowic.
Bergvorwerk, folw., pow. babimoski, ob. Babimost, dobra szl.
Berhoiueth, 1.) wś, pow. Kotzman, na Bukowinie, nad Prutem, o 12 kil. od Mepoko-loutz, z parafią grecką nieunicką w miejscu. 2.) B., wś, pow. Wischnitz, na Bukowinie, nad Seretem, z przysiółkiem Łopuszną, ma w miejscu st. p. i parafią grecką nieunicką.
Berindcstic, przysiółek wsi Kostiny.
Berkfreda, niom. Bergfriede, dobra i wś, pow. ostródzki, okr. reg. królewiecki, st. p., 682 mk.
Berki czy Borki, wś, pow. kijowski, u spływu rz. Irpeń z Dnieprem.
Berki, ob. Rokiczani.
Berkischestie, wś, pow. Gurahumpra, na Bukowinie, o 2 kil. od st. p. Manzanestie, własność funduszu religijnego, ma w miejscu parafią grecką nieunicką.
Berkft, ob. Rokiczani.
Berkowice, wś, gub. witebska, nad rz. Obol.
Berkowo, fol., pow. średzki, ob. Głębokie.
Berkowo, niem. Berghof, wś i dobra, pow. Iccki. st. p. Zelki.
lierkowszczyzna, okrąg wiejski w gm.
Kry wieżach, pow. wilejski, liczy w swoim obrę
bie wsie: Zarzeczne, Kirzyn, Subycze, Lotki,
Borowe, Łozowe, Zadubienie.	F. O.
Berkozówka, wś, pow. kaniowski, o 5 w.
od Tahańczy, śród lesistych gór nad małą rze
czką wpadającą do Bosi. Mieszk. 1629 pra-
wosław. Cerkiew parafialna i szkółka. Zie
mi 1982 dz., drugorzędny czarnoziem. Wła
sność hr. Buturlina. Zarząd gminny w Pila
wie, policyjny w Korsuniu.	El. Przed.
Berkupis, rz., lewy dopływ rz. Uasupis.
Berladka, wś, pow. mohylowski gub. podolskiej; wraz z wsią Chrzanówką ma 413 dusz męz., 979 dzies. ziemi włość. Do dziedzi-

152

Ber.

Ber.

 

ca należy  1066-dz.  używalnej i 15 dz. nieużytków; własność Januarcgo Sulatyckiego.
Berleż, Berłaż, wś, w południowo-wscho-
dniej stronie pow. iliumeńskiego, niedaleko rz.
Świsłoczy, w głuchej poleskiej miejscowości,
w gm.omelańskiej, w 2-gim stanie policyjnym,
w 3-im okręgu sądowym.	AL Jel.
Berlin, wieś, pow. brodzki, o milę na północny zachód od Brodów, nad rzeczką Berlin-ką, która, wypływając pod Brodami, formuje między Brodami a Berlinem 2 stawy: jeden zwany na przedniej grobli, drugi w samym Berlinie; dalej jeszcze mały stawek, w końcu staw bołdurski we wsi Bołdurach, z którego wypływa pod nazwiskiem Bołdurki i wpada do Styru, na przeciwko wsi Hrycowola. Przestrzeni posiada obszar dworski roli ornej 259 m., łąk i ogrodów 256 m., pastwisk 112 m., lasu 4,906 m.; włościanie posiadają roli ornej 905 m., łąk i ogrodów 1279, pastwisk 94; lasu 5 m. Grleba licha, piasek i baguiska, las niegdyś piękny, obecnie zniszczony. Ludność rzym. kat. 189, gr. kat. 1190, razem 1552. Należy do rzym. kat. w Brodach, grec. kat. paraną ma w miejscu, należącą do dekanatu brodzkiego; ma urząd celny uboczny II klasy, ponieważ leży w okręgu celnym wolnego miasta Brodów; ma i szkołę etatową. Właściciel Kazimierz Mołodecki.
Berlin, folw., pow. wejherowski, należy do Karlikowa, par. kat. w Źarnowie.
Berlin, Berolinum, stolica Prus, leży wprow. brandebur., regen. podstąpińskiej, nad Sprowa, pod 52° 30' sz. p. i 31° 2' dł. w., o 120-150 st. n. p. m., liczy dziś, w skutek znacznego powiększenia w ostatnich czasach, do miliona ludn.; w r. 1651 było ich zaledwie 10,000. a jeszcze w 1803 tylko 103,000. Od 1867 przybyło 17°0. Miasto dzieli się na fi cyrkułów: właściwy Berlin, Kolonia (Koeln), Bc-drzyskie wyspy, Neustadt, lub Dorotheonstadt i Bedrzychów. Posiada 34 mosty, 19 szpitali, 64 kościołów; kolej żelazną do Szczecina, Hamburga, Kolonii, Lipska i t. d. Najpiękniejsze ulice: Fryderyka Wilhelma i pod Lipami; place: Wilhelma, Lipski i Bellc-Allłance; park czyli ogród zoologiczny, katedra, brama bran-deburska, zamek królewski, pałac Bellevue, Monbijou, statua Fryderyka W., Schillera, Goethego. Słynny uniwersytet, szkoła wojskowa, instytut głuchoniemych; akademia królewska nauk, założona w r. 1700 przez Leibni-tza, akademia sztuk pięknych, akademia nauk mechanicznych i budownictwa; towarzystwo naukowe i literackie, gabinety historyi naturalnej, medali, galcrya obrazów, posągów, muzeum egipskie, obserwatoryum, biblioteka królewska. Przemysł ożywiony, fabryki sukna, porcelany, koronek, galonów złotych i srebrnych, inateryj jedwabnych, bawełnia-

nych, płótna, dywanów, zegarków, wyrobów stalowych, branżowych, świec woskowych, kart, wyrobów chemicznych, powozów, bry-czok i t. d. Od r. 1875 ma B. dobroczynne stowarzyszenie polskie p. n. Przytulisko. Wszystkich Polaków w B. liczą do 30,000. B. miał być założony w r. 1142 przez Albrechta Niedźwiedzia, margrabiego brandeburskiego, a podług innych w 1200 przez Albrechta II. Był rezydcncyą margrabiów od r. 1495, ale podniósł się znacznie dopiero za wielkiego elektora Fryderyka Wilhelma (1650). B. zajęty był przez Austryaków w r. 1757, przez Rossyau w r. 1760, przez Francuzów 1806 po bitwie pod Jena.
Berlinek, fal w., pow. inowrocławski, ob. Lc-nartowo.
Berlinck, niem. Berlinohen,h\\v., pow. świecki, st. p. Kotomierz, par. Chełmno.
Berliukn, ob. Berlin.
Ilerlińce, ob. Burlińce.
Bcrliucc łasowe, wś, pow. mohylowski, gub. podolska, 361 dusz męz., 641 dz. ziemi włość.; 956 dzies. uży walnej i 31 nieużyt należało do U ruskich dziś Sobańskich. Dr. M.
Ilerlińce polowe, wś, pow. mohylowski,
gub. podolska, nad rz. Ladawą, 293 dusz męz.;
546 dz. ziemi włość. Ziemi dworskiej 368
dzies. Miała przywilej na miasto przez Sta
nisława Augusta dany Dzieduszyckiemu w r.
1767; pozostała jednak wsią. Należała do
DzierzkóW; dziś Iżyckich.	Dr. M.
Berlisze, po łotew. Bierluzy, wś, pow. dy-neburski, parana birzagolska, własność Józefa, Łabuńiskiego.
Berłnilynka, rz., właściwie I>si'iM'li/i>ht (ob.).
Berłaz, wś, pow. ihumońsld. nad Hwisłoczą, od B. spławną, ob. Berleż.
Berłoliy, ob. PerMy.
Berłówka albo Berłowee, wś, pow. olho-
polski, 684 dusz męz., 1,590 dzies. ziemi włi-
ściciela, a 1366 włościan, należy do Jurycwi-
czów.	Dr. M.
Bcrlowski, potok, wypływa z pod wzgó
rza Babiną zwanego (355 m.), w obr. gin. Sb)-
bódki, w pow. kałuskim w lesie; płynie w kie
runku południowo-wschodnim, zrazu wądołom
a potem łąkami i błoniami; odgranicza gin.
Słobódke. i Przowoziec od Babina. Uchodzi po
5 kilometrach biegu do Łomnicy z lewego
brzegu.	l>r. G.
Bcrnacioc, ob. Bematyce.
Bernatlówkn, wś, pow. trębowelski, oddalona o pół mili na południowy zachód od Strusowa, majątku Włodzimierza hr. Bawo-rowskiego. Przestrzeni ma: roli ornej 587 m., łąk i ogrodów 63 m., pastwisk 16; cały ton obszar należy do mniejszej posiadłości, tylko jeden mórg ogrodu do większej posiadłości. Osada ta leży w bardzo urodzajnej okolicy,

Ber.

Ber.

153

 

W dziewiczej niemi, na stepach strusowskich, które dopiero w ostatnich latach poorano zostały. Ludności ma 431, z tego rzym. kat. 233, gr. Łat. 11)2, izraelitów 36. Należy do rzym. kat. i grec. kat. parafii w Strusowie. Jest lilią parafii gr. kat.
iSt'T!8ćuhkvka, potok, wypływa w obr. gm.
.Nowej Zazdrości, na stepie Zazdrości, w pow.
trębowelskim. Płynie przeważnie na wschód
wądołem przez Zazdrość, następnie lichemi łą
kami Bcrnadówki i po 9 kilometrach biegu
uchodzi z pr. brzegu do Seretu w obr. gm.
lluzdwian.	Br. G.
Bcrnadynka, Bernardynka, Berszadka, rz., z prawej strony dopływ Bohu, nastaje przy Avsi Szarapanówce, płynie z zach. na wschód, na przestrzeni 9 mil., pomija Obodówkę, Ber-sKidę ł poniżej Uścia wpada do Bohu; odlewa 22 stawów; od prawego brzegu przyjmuje naprzód jeden potok, potem rzeczkę Dochnę, która odlewa 7 stawów, a poniżej Berszadkę, która odlewa 5 stawów. Od lewego zaś brzegu przyjmuje jeden potok i odlewa trzy stawy. (Według W. Pola).
Bernarda, osada, pow. wejherowski, st. p. Chylonia.
Bernardowo, osada, pow. wejherowski, st. p. Copoty, inaczej Chylońskie pustkowie.
Bernardshof, folw. założony w 1857 r., ob. Wrzosy.
Bernaszówka, wś,pow. mohylowsld, u zbiegu Żwanu z Dniestrem, z przysiółkiem Te-klówką, 211 dusz męz. Ziemi włość. 465 dzios. a wraz ze Żwancm i Teklówką 991 dz.' uży walnej i 311 dz. nieużytków. Należała do Komarów, dziś Leopolda Sulatyckiego. Dr. M.
Omiatany, wś, pow. poniewieski, niedaleko Poniewieża, nad Ławcną, było starostwo, które w XVIII w. płaciło kwarty 943 zł. pół. i było w emfiteutyczriom posiadaniu Puzynów.
Horiiatycc. Bemacice, Barzdorf, gmina pow. jaworniekiogo na Szl. austr., par. katol., st. p., .4. telegr., labr. cukru, towarzystwo rolnicze, leśne, muzyczne, spożywcze, szkoła ludowa, ludu. 3057.
Bcrnawa, r/,., dopływ Hnyłopiatu, poczyna
się. pr/ed wsią Nizgurcami w pow. bordyczow-
skini, wpada pod Berdyczowcm.	K. E.
Berudaii, wś, pow. głupczycki, par. Kazimierz.
Etcretica, nium. B-arnitz, wś, pow. miclicki, par. żuławska.
Bcrnice, po węg. Bernicze wś w lir. liptow-skicm (Węgry), 88 micszk.
Bcrniki, wś, pow. sokolski, gub. grodzieńskiej, o 22 w. od Sokółki.
Berno (po czesku: Brno, po niemiecku Briimi), stolica Morawy. Leży pomiędzy Czcr-

niojowem i Świtawą, niedaleko ich spływu, na wschoduiem podnóżu Szpilbergu, w przyjemnej i urodzajnej okolicy. Składa się z właściwego miasta, po części murem, wałem i rowem otoczonego, i z 14 przedmieść, oraz miasteczka Berna starego (Alt-Briinn) na zachodzie. Ludność wynosiła 1859 roku 48,500 mieszkańców (758 ewangelików, 1160 izraelitów, z resztą, wszyscy katolicy). Ale doliczyć wypada do 10,000 robotników fabrycznych, z okolicy c.1-dzień na robotę przybywających. Obecnie do 80000 mk. Miasto dobrze zabudowane i gazem oświetlone. Katedra ś. Piotra stoi na skalistem wzgórzu, (iotycki kościół ś. Jakóba ma wieżę 276 stóp wysoką i uwagi godny zbiór książek z pierwszych czasów wynalazku sztuki drukarskiej. Klasztor augustyanów w Starem Bernie ma bogatą bibliotekę. W pałacu namiestnictwa zachowują pług, którym cesarz Józef II, przejeżdżając r. 1769 przez Morawy, orał zagon pod wsią Sławikowicami. ifa zachód od miasta leży góra Szpilberg (Spielberg), 816 stóp wysoka, której zamek, niegdyś margrabski, zamieniony był później na osławione więzienie stanu (opisane, prócz innych, przez Siłvia Pellico). Od r. 1854 więzienie to przeistoczone na cytadellę. Wzgórza na południowym zachodzie, daleko bliżej leżące, zawią się: Petersberg i Franzensberg. To ostatnie zamienione jest w ogród tarasowy do przechadzki, w którym stoi obelisk na cześć cesarza Franciszka I. Ogród Augarten leży na wschodniej stronie miasta. Na cmentarzu widzieć można grobowiec Józefa Dobrowskiego, ojca nowoczesnej literatury staro-słowiańskiej i czeskiej, zmarłego r. 1829. Są drodze ku Ołomuńcowi wznosi się. gotycki słup wodza Zdorada, najdawniejszy z pomników morawskich. Berno jest stolicą namiestnictwa, biskupa, superintondenta, wyższego sądu krajowego, krajowej dyrekcyi skarbowej i generalnej komendy. Z wyższych zakładów naukowych ma Borno:«Kkoł(j tochniczną,akademią stanów morawskich (z 4 profesorami), gimnazyum, wyższą szkołę realną i główną szkołę ewangolicko-augsburską. Jest tu: lilia narodowego banku austryackiego, lilia zakładu kredytowego dla handlu i przemysłu, kassa oszczędności, towarzystwo geologiczne Wenicra, "Matica Morawska" (towarzystwo celom wydawania dziel: czeskich, liczące 1859 roku, 161 członków), towarzystwo dziedzictwa ŚŚ. Kiryla i Strahoty (Mef.odyu.sxa), założone r. 1850 celem wydawania, katolickich książek czeskich (liczące 1858 roku (j,761 członków, 57,626 zł. ren. zakładowego kapitału, a 24,714 złr. rocznego dochodu). Istnieje tu towarzystwo ku dźwignieniu rolnictwa, nauk przyrodzonych i pszczolnictwa (1859 r." było 449 członków). Towarzystwo to założyło roku 1818 "muzeum Franciszka"

154

Bór.

Ber.

 

głównie za staraniem hrabiego Mitrowskiego. Jakoż Morawianie jedynie w uprawie nauk przyrodzonych i przemyśle głównie się dotąd odznaczyli. Liczne wysokie kominy Berna, czarny dym siejące, są dowodem czynności fabryk. Jak Reichenberg w Czechach, tak Berno w Mo-rawie jest głównem siedliskiem fabryk sukiennych. Liczą ich tu ze 20, a wyroby ich idą aż do Ameryki południowej. Prócz tego ma Berno liczne farbiernie, i wyrabia skóry, cukier, towary bawełniane, obicia i t d. Leżąc
0	mil 15 od Wiednia a 25 od Pragi, przy kolei
oba te miasta połączającej, stało się Berno pra
wie   przedmieściem   obudwu   tych   stolic,  a
z powodu wzrastającego przemysłu,  jest jed-
nem z najważniejszych  miast fabrycznych ca
łego  cesarstwa, i zowią je Manchester'em au-
stryackim.    Nie wydało ono  wielu  uczonych
mężów.    Czeskie piśmiennictwo  mało tu jesz
cze uprawiane.    Język niemiecki  wszechwła
dny.    Z zakładów dobroczynnych jest  insty
tut ubogich, kilka innych fundacyj i są 2 ochro
ny dziatek.    Klasztorów liczą 7.    Teatr nie
miecki.    W historyi Berno mało  czein się od
znaczyło.    Oblegali je r. 1428   Czesi Tabory ci
r. 1467  król  czeski Jerzy Podjebrad,  r. 1645
szwedzki   Torstenson.    Pamiątkę   odstąpienia
Szwedów  od oblężenia  obchodzą Berneńczycy
co rok w Kumrowicach  kołaczami (plackami).
Sławków  (Austerlitz), sławny   zwycięztwem
Napoleona   w  dniu   2  grudnia   1805,   leży
tylko o 3 mile na wschód  od Berna   (Według
Enc. Org.)
Bernów, wś, pow. opoczyński, gm. Stużno, par. Gowarczów. W 1827 r. miało 16 dm.
1	93 mk.
Bernsdorf, ob Niedziulww i Ugoszcz.
Bernstadt, ob. Bierutów.
Bernucie, wś, pow. lidzki.
Berny, potok, wypływa w obr. gminy Mi-
zunia w pow. dolińskim, na południowo-wscho-
dnim stoku lesistego i skalistego wzgórza Lutą
zwanego (1093 m.), którego południowy szczyt
zwie się Czerkiszcze (1126 m.); płynie debrami
i parowami zrazu na wschód, potem na połu
dnie i po blisko półmilowym biegu uchodzi
w obr. gminy Mizunia z lewego brzegu do
Świcy.	Br. G.
Berowiaki. Tak według Kaszubów zowie się ludność polska w pow. Chojnickim i świeckim.
Beroza, ob. Iłukst.
Bersa, ob. Behrse.
Berschkallen (niem.), wś i st. poczt., pow. wystrucki, 495 mk.
Berstelll, ob. Birszupa.
Berszada, Berszad, Berszadź. mko w pow. olhopolskim, o 20 w. od Olhopola, mieszkańców 4,627, nad rz. Berszadką, fabryka cukru (mączka), gorzelnia, zarząd policyjny (stan) i gmin-

ny, stacya pocztowa z przyjęciem koresponden-
cyi. Monaster prawosławny ze szkołą niższą;
ziomi włościan: 2,939 dz., dworskiej: 4,345 dz.
Majętność ta należała do ks. Zbaraskich, kil
kakrotnie była niszczona i palona; później wraz
z 25 wsiami była własnością Mikołaja Pia-
skowskiego, następnie Moszyńskich, dziś sukce
sorów Stanisława Juryewicza. Do klucza tego
należy 11,000 dziesięcin ziomi obłożonej po
datkami. W XVII w. B. była miejscem pobytu
atamana kozackiego Bosego. W 1795 była
m. powiatowem, liczy 668 dm.; o AV. od B. le
ży monastyr preobrażeński z 3 cerkwiami.
R. 1823 B. była własnością lir. Piotra Mo-
szyuskiego; ztąd 1823 Antoni Andrzejowski
czynił wycieczki botaniczne. B. jest filią parafii
katol. Czeczelnik.	F. S.
Berszada, Berszadź, Berszadką, ob. Berna-dynka.
Berszienen (niem.), kilka wsi w Prusiech Wschodnich, głównie w powiecie wystru-ckim.
Bersztańskie jeż., w półn.-wsch. stronie pow. grodzieńskiego, w puszczy grodzieńskiej, zlewa swoje wody do Kotry.
Bersztauskie błoto w pow. grodzieńskim, 12 w. dł., 8 w. sz.
Bersztel, Berstel, Berszupa, lewy dopływ rz. Islic. ob. Birszupa.
Berszty, błota nad Kotrą, inaczej Bersztań-skie.
Berszupa, ob. Birszupa.
Berta, kopalnie węgla pod Mysłowicami.
Bertatowce, ob. Bertotowec.
Bertąg, inaczej Bartąg (ob.).
Bertel, ob. Birszupa.
Berteszów, ob. Bertyszów.
Berthelemfalva, ob. Dechtory.
Berthot, ob. Bertotowec.
Bertnicki, potok, wypływa w obr. gminy Bertniki, w pow. buczackim, na łąkach międzyleśnych, płynie zrazu na południe przez wieś Bertniki; tu zwraca się na zachód i przechodzi w obrąb gminy Czechowa, gdzie zrasza łąki i wpada z lewego brzegu do Hrehorówki, dopływu Koropca; długość biegu pół mili.
Bertniki, 1). wś, pow. buczacki, filia par. gr. katol. Hrehorów (357 dusz), o 5 kil. od Manasterzysk, śród lasu, o pół mili od jaru ko-ropieckiego 2). B., ob. Bortniki.
Bertotowec, Bertatowce, po węg. Berthot,
wieś w hr. szaryskiem (Węg.); kamieniołomy,
urodzajny grunt, łąki, pastwiska, kościół filial
ny katol., 362 mk.	H. M.
Bcrtulischken (niem.), wś i dobra, powiat kłajpedzki, pod Kłajpedą.
Bertuiig, ob. Bartąg i Owczarnia.
Bertyszów, wieś, pow. bobrecki, o półtorej mili austr. na południe od Bóbrki a o l milę na zachód od Strzelaik. Przestrzeni posiadłość

Ber.

B«r.

1SS

 

większa obejmuje: ról ornych 192, łąk i ogrodów 21, pastwisk 6, lasu 167 m. a. Posiadłość mniejsza obejmuje: roli ornej 503, łąk i ogrodów 63, pastwisk 16 mórg austr. Ludności ma rz. kat. 7, gr. kat. 505, izraelitów 7: razem 519. Należy do gr. kat. parafii w Dziewiętni-kach, filia Dziewiętnik (660 dusz). Właściciel większej posiadłości Leon Stobiecki. B. B.
Beruń, Bieruń, niem. Berun, mko, powiat pszczyński, o 15 mil od Opola, należy do majoratu pszczyńskiego, ma paraf, kościół katol. ś. Bartłomieja i kaplicę cmentarną, z zapisu księdza Żychonia odnowioną. W r. 1840 miała 1210 mk. (1096 kat., 103 izr., 11 ew.), 116 dm.; ma 7 jarmarków. W pobliżu góra B., wys. 731 st. paryzkich n. p. m.
Beruń-Zabrzeg, niem. Neu Berun, wś, pow. pszczyński, o pół mili od Berunia, przy drodze ku Oświęcimowi, na samej granicy austrya-ckiej, należy do dóbr Kopciowice. Ma st. dr. żel. między Oświęcimem a Mysłowicami, o 4 kil. od Oświęcima.
Berwałd, m. w pow. szczecińskim na Pomorzu, po niem. Baerwałde, stacya poczt., 2229 mieszk.
Berwiauka, rzeka, dopływ Łochwicy, dopływu Pyrry, w puszczy grodzieńskiej.
Berwicha, wieś w powiecie sokolskim, gub. grodzieńska, o 17 wiorst od Sokółki, chat 50.
Bcrwienciszki, okrąg wiejski w gm. Polanach, pow. oszmiański; liczy w swym obrębie wsie: Berwienciszki, Krakówka, Lejłubka, Prackowszczyzna, Ciechany, Szaski, Czarna Łąka, Ożalej, Borciele, Wieczkojnie, Dukojnie, Pietrule, Siei iszczę, Ciechany inaczej Ambro-zowszczyzna.
Berwinka, Bierwinka, rz., lewy dopływ Bobra, przyjmuje Stackę i Kropiwnę.
Berwinkowa, wś, p. kossowski, w głębokich górach karpackich nad rzeką Czeremoszem, naprzeciwko ujścia rzeczki Putyla do Czeremoszu, któren stanowi tutaj granicę między Galicyą a Bukowiną; wieś to czysto górska, śród gór i lasów położona, oddalona od Kut w linii powietrznej o milę, drogą zaś o 4 i pół mili, nie ma żadnej komunikacyi z powodu skalistego położenia, licznych potoków i rzeczek górskich wpadających do Czeremoszu. Przestrzeni zajmuje posiadłość większa lasu 160 m. a. Posiadłość mniejsza roli ornej 51, łąk i ogrodów 95, pastwisk 137, lasu 24 m. a. Ludności ma gr. kat. 261, izraelitów 7: razem 268. Gr. kat parafią ma w miejscu, do której należy także sąsiednia gmina Uścieryki, z 499 parafianami; cała parafia ma 760 dusz i należy do dekanatu kossowskiego. B. należy do dóbr rządowych, tak zwanych kameralnych. B. B.
Berwiszcze, wś, w południowej stronie pow. ihumeńskiego, niedaleko mka Uzdy i dro-

gi wiodącej z mka Łoszy, po lewej stronią; w gminie uzdzieńskiej, w l stanie policyjnym użdzieńskim, w 4 okręgu sądowym. Miejscowość lesista, gleba lekka, uboga. yti. J«l.
Berynka, rz., wpada do Tykicza uhorskiego w pow. humańskim.
Berysław, b. miasto pow. w gub. ehersoń-skiej, '8078 mk., 1739 wiorst od Petersburga a 69 od miasta gubernialnego odległe, Btftoya pocztowa.
Beryzki, wś rządowa w pow. bałckim, dusz męz. 286, ziemi 1614 dz. W 1810 roku oddana na lat 12 generałowi ks. Obolen-skiemu.
Berza, ob. Behrse.
Berzenke, ob. Bzenów.
Berzowica, Brezowica, po węg. Berzeuiat, mko w hr. szaryskiem (Węg.), nad rz. Tory-szą i u stóp góry Fekelehegy, o milę od Lipian (Siebenlinden), kościół katolicki parafialny, młyny wodne, tartaki i papiernia, jarmarki, 1684 mk.
Berzygał, po łotew. Bierzgalś, wś i dobra niegdyś bardzo rozległe, 34,000 dzies., na Łotwie katolickiej, w pow. rzeżyckim położone, których część główna stanowi dotąd osobną parafią berzygalską dekanatu rzeżycko - raź-nieńskiego; sam zaś B. zajmuje obecnie tylko 1241 dz. i jest własnością Ant. "Wejttko. Dobra B. w roku 1468 przez mistrza krzyżackiego Jana de Mengede Jakóbowi de Kock nadane, od 1687 - 1830 utrzymywały się stale w ręku polskó-inflanckiej gałęzi Manteufflów, dziedziczącej z czasów mistrza krzyżackiego Hazenkampa (r. 1546) w tejże części kraju dobra Duksztygał stary, Rezenmujżę, Apsal, Ptamlen i inne. Jeszcze AV wieku bieżącym w skład klucza B. wchodziły majętności: Auer-hof (Medenmujża), Maryental, Józefpol, Tarnów, Iwanówka, Pustopol, Annenhof, Karlhof (Podoi) ł i.; w wieku zaś XVII, do tegoż klucza należały dzisiejsze Sarkanie, Zaleś z Poznaniem i część Cyrmy nad obszernem jeziorem tegoż imienia. Położenie wsi B., oddalonej o l milę od stacyi kolei Iwanówki a zaledwie o ćwierć mili od samej kolei Pet. Warsz., jest prawdziwie urocze. Leży on na obszernem wzgórzu, ocienionem drzewami najrozmaitszemi i okolo-nem dwoma podłużnemi w kształcie szerokich rzek rozściełającemi się jeziorami, z ktqrych każde ma z parę wiorst obwodu a brzegi i wyspy gajami porosłe. Nad tą piękną okolicą do r. 1832 wznosił się pałac okazały, następnie zburzony przez rodziców teraźniejszego właściciela Ant. Wejttko, który atoli w r. 1878 zbudował sobie dom wcale ładny. Kościół pod wezw. Ś. Anny, w 1787 przez Fryd. Mikołaja Manteuffla-Szoege we włoskim stylu tu wzniesiony, odznaczał się pięknem! wysmukłemi wieżami, które jednocześnie z pałacem zbite i niż-

156

Ber.

Bes.

 

kiemi drownianemi zastąpione zostały. Parafia katolicka berzygalska liczy obecnie wiernych 3519. Tenże Fryderyk Mikołaj Mariteuifel w r. 1792 zbudował na wyniosłem wzgórzu, na miejscu dawnego drewnianego, piękny murowany kościół protestancki, przedstawiający obecnie wspaniałą ruinę z wysoką sterczącą wieżą, odzwierciadlającą się w wodach jeziora. W archiwum rodź. berzygalskiej gałgzi Manteufflów przechowane są dotąd ciekawe dokumenty, dotyczące przeszłości kraju i częstych najazdów kryżborskich Korftow na Berzygał. W roku 1816 przyjmowanym był w Berzygale cesarz Aleksander I przez ówczesnego dziedzica Mikołaja Mantouflla, szamb. kr. Stanisława Augusta. Przez Berzygał prowadzą liczne drogi komunikacyjne i handlowe. Z tych ostatnich od otwarcia kolei żel. P. W. tylko trakt birżańsko-lucyński głównie bywa uczęszczanym. Zarząd gminny i szk. ludowa w samym Berzygale, zarząd polic, w mieście Rzeżycy.
Berzygołka, ob. Utroja.
Berzyn, karczma, młyn i folw., pow. babi-moski, ob. Komoroioo.
Berźa, ob. Behrse.
Berżałowce, wieś, pow. sejneński, gmina i parafia Berźniki, ma 24 dm. i 170 mk.
Berźany, mko i dwór prywatny, w pow. szawelskim, nad Wentą, o 38 wiorst od Szawel.
Berżnik, Berśniak, jezioro, pow. sejneński,
iniędzy wsiami Berźniki i Sztabinki. o 5 w. na
wschód od Sejn, ma 277 mórg. obszaru i 30 st.
głęb. Brzeg wschodni i południowy wzgórzy-
ste, zachodni płaski, bezleśny. Na • rzegach
wsie: Krejwińce i Półkoty	Er. Ch.
Ilerżniki, wś i folw. rządowy, pow. sejneński, gmina i par. t. u., przy drodze bitej z Sejn do Grodna, o 9 w. od Sejn, nad jeż. Kclig i strumieniem łączącym jeż. Iłgiel z jeż. Pilwie. Posiada kościół par. drewniany, urząd gminny. W 1827 r. było tu 55 dm. i 464 mk., obecnie ma 96 dm. i 71:9 mk.; par. B. dek. sejneńskie-go liczy 5866 dusz. Gmina B. ma 3640 mk., rozl. 13748 m.,należy do s. gm. okr. I i st. p. w Sejnach o 8 w.; w skład gminy wchodzą: Borżniki wś i iblw., Berżełowce, Bossę, I)egu-cie, Dworczysko, Duby, Grudzewszczyzna, Kraaiiogruda, Krejwińce, Kukle, Maciejowi-zna, Małe, Olszanka, Olkienszczyzna, Poćkuny, Podkulcie, Półkoty, Posejnele,_Posejny, Ryn-gclówka, Sadok, Suworowo, Swiack, \Vere-sowszczyzna, Wigrańce, Zaleskie, Zamiatyno, Zamby i Zegary.
Bcrźoiia, rz., dopływ Niemunia z prawej strony, przyjmuje z lewej strony strugę. Wę-gierynkę; ma źródło w błocie Pohybel na półn. od Rakiszek.
Bcrżory, wś rządowa w pow. telszewskim,

nad jeż. t. n., o 32 w. od Telsz, kościół katol. ś. Stanisława, 1746 wzniesiony przez mieszkańców, filialny płotelski. Por. Płotele.
Berzygał, ob. Berzygal.
Berżynie, ob. Szawle.
Ilerżyny, 1) wś rządowa, pow. wyłkowyski, gm. Wojtkobole, par. Grażyszki. \V 1827 r. liczyła 18 dm. i 153 mk. 2). B., wś rządowa, pow. wyłkowyski, gm. Karkliny. par. Kiotur-włoki; liczyła w 1827 r. 18 dm. i 148 mk.
Besarahia, ob. BessaraMa.
lieschilie,  ob. Baszyn.
Beseniowa, słów. Beszenowa, węg. Besenó-falva, wieś na Podhalu liptowskiem, nad Wagiem; ludności 255 duś:';, przeważnie katolickiej: 9 protestantów (w 1870). Na piaskowcu karpackim potężny pokład białawego trawertynu; z niego tryszczą obok siebie dwie szczawy. które osadziły znakomity pagórek trawertyno-wy. Źródła obecnie niewiele wody dają; zostawiają czerwony osad. Według Zejsznera ciepłota wody 25 sierpnia 1839 wynosiła 11,5°C.
Besidny, potok, wypływa w obr. gm. Ury-
cza w pow. stryjskim, płynie głębokiemi paro
wami z pod działu uryckiego (842 m.) w kie
runku południowo-zachodnim, a zabrawszy li
czne podgórskie potoczki, uchodzi po przeszło
ćwierćmilowym biegu z lewego brzegu do Ury-
cza, dopływu Stryja.	Br. G.
Besiekiery lub Biesiekiery, koi., pow. łęczycki, gm. i par. Grabów. B. należały dawniej do dóbr Grabów, obecnie zostały rozkolonizo-wane. W 1859 było tu 19 dm., 113 mk., obecnie 47 dm. Obszar ogólny gruntów 1134 ni. Znajdują się tu rozwalmy starożytnego zamku, okolonego rowem. Budynek ma długości 55 arszynów, 30 szer. a wysokości 20. Baszta trzyma w kwadrat po 15 arszynów a wysokości 35; grubość murów' około 4 łokci. Pod zamkiem znajdują się piwnice i pieczary. W XV stuleciu B. należały do rodziny Soko-łowskich, z których Wawrzyniec, wojewoda łęczycki, około roku 1500 wystawił niewielki lecz obronny zameczek. W roku 1597 nabył go wraz ze wsią kardynał Andrzej Batory, synowioc króla Stefana, i oddał następnie za swoją synowicą, Jerzemu Rakoczemu, który nie mieszkał w nim, lecz puszczał w dzierżawę. W pierwszej połowie XVII wieku jeden z takich dzierżawców, Jan Szymon Szczawiński, starosta łęczycki, nabywszy na własność upadły zamek, w r. 1653 podźwignął go i wyrestauro-wał, na pamiątkę czego wszystkie w nim od-drzwia rodzinnym swoim herbem Prawdzie ozdobił. Po jego śmierci wieś z zamkiem poszła na exdywizyą dla zaspokojenia dłużników. Nabył ją jakiś szlachcic herbu Ogoń-czyk, który także zostawił po sobie ślady w cyfrach, godłach i niezdarnych malowidłach al-

Bes.

15?

 

fresco treści religijnej. l'o nim były w posiadaniu Gajewskich; z nich jeden zamek tutejszy z dwóch piętr na jedno zniżył. Od roku 1800 przestał być mieszkalnym, a nowy dziedzic Kretkowski obrócił go na gospodarski użytek. Była to niewielka w czworogran wystawiona budowla na kępie, do koła wodą oblanej. Na czele jego wznosiła się wieża, od spodu czworokątna a od góry ośmiokątna, ze spiczastym daszkiem, przez którą na dziedziniec zamkowy brama prowadziła. Z pomników pierwotnej architektury zamku tego dochowały się tylko sklepienia gotyckie w dwóch dolnych pokojach; wszystkie zaś inne ślady odnoszą się do czasów restauracyi Szczawińskiogo, który, gdzie tylko na to pozwoliło miejsce, wszędzie marmurowe Hwoje herby poumieszczał. Dwie tablice marmurowe, nad bramą i nade drzwiami wchodo-wemi znajdujące się, zawierają w łacińskim napisie liistoryą tego gmachu. Opis i rysunek podały "Kłosy" (VII, 21).
Besiekierz, nazwa okolicy (ob.), co do samej formy pokrewna z takiemi nazwami: jak Świnikierz,Sadykierz w Rawskiem, tudzież Besk i Besiekiery w Leczy okiem. W obrębie jej leżą B. Gorzewo, wś i folw., B. Nawojowy wś i folw., B. Rudny wś i folw., wszystkie trzy nad rz. Moszczenicą, pow. brzeziński, gm. Biała, par. Gieczno. Leżą pomiędzy Zgierzem a Mąkolicami. W 1827 r. wszystkie trzy liczyły 34 dm. i 314 mk. Obecnie B. Gorzewo ma 140 mk., 17 dm., ziemi włościańskiej 17, kolonistów 683 mórg. B. Nawojowy, 150 mk., (szlach. 41), 13 dm., ziemi włość. 49, szlaeh. 384 mórg.; B. Eudny, 340 mk., 39 dm.; ziemi włość. 494, folwarcz. 160 mórg.
Besk, stary i nowy, wś, pow. łęczycki, gm. i par. Grabów. W 1827 r. było tu 9 dm. i 106 mk.
Ktsslcitl. Jestto nazwa dość nieokreślona, zarówno etymologicznie (ob. Beskidy), jak topogra-l'icznie. Odnosi sie_ niekiedy do pojedynczych szczytów, niekiedy do pewnej części Karpat galicyjskich a niekiedy nawet, do całego ich pasma (z wyjątkiem Tatr,) od Szląska do Bukowiny. Na określenie pasma, gór wyrażenie "Beskidy" wydaje się nam sto-wniejsze.
Beskid, szczyt w głównym grzbiecie granicznym Tatr nowotarskich, w obrębie wsi Muru Zasichłego; narożnik między dolinami Kaspro-wą od zachodu, Stawów Gąsienicowych od wschodu; na mapach Kummersberga (Bl. 35) i Loschana wpisano w tem miejscu nazwę Piargi. Od tego wierchu ciągnie się między dolinami Goryczkową (od zachodu) a Kasprową (od wschodu) grzbiet 3034-3414 m. długi ku północy; drugi po nad Kasprową i Jaworzynką od zachodu a doliną stawów Gąsienicowych od wschodu dł. 6069 m., aż po Nosal. W nim leżą wierchy Kopa Magóry i Kopa Królowy. Od estiitnittgo wierchu ciągnie się przez Kopienice,

aż ponad Hławówkę i Cyrlę, grzbiet lesisty, 8345 m. długi, ku północy. Wzn. Beskidu- 2006.28 m. (Zejszner); 1998.89 (Loschan), 1995.8 (Kreil); 2002 (Kolbenheyer). Br. G.
Beskid kocierski, małe pasmo gór, do 710 m. npm. wysokie, bujnym lasem świerkowym porosłe, między Andrychowem a Żywcem.
Beskid Wielki, szczyt w Karpatach lesistych, w dziale między przesmykami dukielskim a skolskim, 1005 m. wys.
Beskid Wołosaeki, szczyt w Karpatach lesistych, u źródeł Stuposianki, 1096 m. wys.
Beskidowiec, potok górski, wypływa w obr. gm. Wyszkowa w pow. dolińskim, z pod Czarnego Wierchu (1034 m.), powyżej połoniny Beskidami zwanej; płynie głębokiemi parowami w kierunku półuocno-wschodnim i po półmilowym biegu uchodzi z lewego Brzegu w obr. tej gminy do Mizuńki, dopływu Świcy.
Beskidy. To pasmo gór ma początek w przesmyku Jabłonki (601 m.), koniec u wklęsłości dukielskiej (463 m.), dł. 32 mil geogr.. szer. 8-15 mil. Pasmo główne na ptd. się ciągnie, na granicy lub blisko. Skład piaskowiec karpacki; jałowy, więc i roślinność jałowa, tylko drzewa się udają. Właściwością B. jest kretynizm. Beskidy (zwane także za Staszicem Bieszczadem) są w ogólniejszem znaczeniu tylko książkowa nazwą. Lud (pisze Tatomir) dla całego pasma gór karpackich nigdy tej nazwy nie używa, a i nazwy Karpat wcale nie zna. Beskidem albo Beskidkiem nazywa lud tylko pojedyncze wierzchy, a najczęściej grzbiety, przez które prowadzą przejścia; kid znaczy bowiem w narzeczu górali z okolicy Skoczowa grzbiet; bez kid, beskid znaczyłoby więc tyle co przez grzbiet (Ze-iszner). Beskid nad Andrychowem, Beskidek na wsch. od Babiej góry, przejście z doliny Skawicy do doliny Orawy, Beskid nad Klim-cem, przez który prowadzi trakt ze Stryja do Munkacza i t. p. Polscy podgórzanie i górale pasma karpackie górami, w Wadowickiem także groniami zowią; również i ruski góral nazywa Karpaty tylko poprostn górami, hory. Beskidy rozpadają się na kilka części. Beskidy zachodnie rozpościerają się od przecznicy jabłonkowskiej na Szląsku aż po rzekę Rabę w Galicyi. Grzbiety ich sięgają w przecięciu do wysokości 550-632 m., szczyty do 1260 m. Pasma główne czyli środkowe nie są wszędzie najwyższe, gdyż miejscami przewyższają je poboczne gałęzie. Najwyższy szczyt Babia •ora, wznosząca się na źródłowisku Skawicy i czarnej Orawy, ma 1722 m. wysokości. Podgórze Beskidów zachodnich, wznoszące się w przecięciu do 350 m., rozpościera się aż po południową krawędź doliny Wisły. Linia roz-górza, t. j. linia łącząca te miejsca, gdzie góry nie ustają, jeszcze wprawdzie, lecz gdzie już od

ostatnich wyłomów rzek rozchodzić poczynają i spadek coraz większy ku równinom biorą- przypada nad Białą koło miasteczka Białej, nad Sołą powyżej Kęt, nad Skawą około Wadowic, nad Babą około Myślenic. W okolicy Krakowa od Tyńca aż do miasta Podgórza przypiera podgórze Beskidów zachodnich Krzemionkami (316 m.) aż po sam brzeg Wisły, która oddziela je tutaj od wzgórzystej krainy krakowskiej. Część ta Beskidów jest w ogóle dostępną. Przerzynają ją bowiem liczne doliny, jako to dolina górnej Skawy i Skawicy z kotliną Suchej. Otwierają one przystęp aż do samych pasm grzbietów środkowych, których przełęcze za-klęsłe ułatwiają przeprawę z Galicyi do Węgier. Część gór, ograniczona Rabą, Dunajcem i Popradem, nie ma wspólnej nazwy.- Grzbiet jej główny, ciągnący się od źródeł Raby na zach. aż po wyłomy Dunajca i Popradu na węch., a staczający się stromo ku płd. i wsch. nazywają Gorcami, a skaliste góry, przez które Dunajec żłobi sobie łożysko malowniczym, podłużnym wyłomem, zowią Pieninami. Najwyższy szczyt w Gorcach, Niedźwiedź (na płn. od Zopuszny nad Dunajcem) ma 1309 m.,anaj-wyższy szczyt w Pieninach, Trzy Korony 948,6 m. wysokości. Górce są nazwą ludową. Tak nazywają Podhalanie to pasmo gór, które w stosunku do wysokich Tatr nie zasługuje podług ich zdania na nazwę gór właściwych i dla tego zwą je pogardliwie górkami tylko, czyli górcami. Nazwę Pienin ograniczają zwykle do malowniczych, przepaścistych, głębokiemi jarami poprzerywanych skał wapienia ryfo-wego pomiędzy Czorsztynem a Szczawnicami. W rzeczywistości jednak pasmo wapienne tej samej formacyi ciągnie się wielkim łukiem opasującym od płn. Tatry, który poczyna się w dolinie Wagu, w stolicy trenczyńskiej na Węgrzech, przechodzi w dolinę Orawy, wysuwa się na płn. za Rogoźnik i Czorsztyn i ciągnąc ku południowemu wsch., kończy się w stolicy szaryskiej, także na Węgrzech, na płn. od Pre-szowa. Od płn. są Pieniny łatwo dostępne, ku płd., t. j. ku Dunajcowi, spadają stromo i prawie prostopadle, co im też przy znacznem wniesieniu nad poziom rzeki i ostro miejscami odrzynających się szczytach i grzbietach wiele od tej strony dodaje dzikiej malowniczości. Podgórze tej części gór rozpościera się od Myślenic nad Rabą i Wojnicza nad Dunajcem, gdzie przypada rozgórze, nizkiemi cieklinami aż ku Bochni i dalej po międzyrzeczu dolnej Ilaby i dolnego Dunajca. Liczne doliny przerzynają w rozmaitych kierunkach tę część gór. Dolina Raby ciągnie się aż po główny ich grzbiet, a kotlina sądecka, rozgałęziając się wyłomami Dunajca i popradu w głąb gór, przerywa wszystkie ich pasma i przeprowadza aż na południowe ich stoki (Ru-

ska Wola tuż pod Leluchowem niedaleko wnij* ścia Popradu do Galicyi 483 m. n. p. m.). Beskidy niskie rozpościerają się od wyłomów Dunajca i Popradu aż na źródłowisko Sanu. Część ta Beskidów, zwracająca się już z pełnego wsch. ku południowemu wsch., jest w paśmie galicyjskich Karpat najniższą. Najwyższe jej wierzchy nie wznoszą się wyżej nad 1200 m. Podgórze nizkich Beskidów zniża się bardzo łagodnie i sięga daleko w głąb kraju, aż po za Tarnów (góra św. Marcina), Pilzno, Ropczyce, Rzeszów, Łańcut, Jarosław i Przemyśl (góra Zamkowa 359 m.), miejscami nagle się odrzy-nając, miejscami zaś gubiąc się nieznacznie w nizinie Wisły i Sanu. Linia rozgórza przechodzi tutaj nad Ropą powyżej Gorlic, nad Wisłoka około Jasła, nad Jasełką powyżej Wro-canki, nad Wisłokiem powyżej Czudźca, nad Sanem powyżej Przemyśla, nad Wiarem poniżej Kalwaryi. Jest to najdostępniejsza ze wszystkich części Beskidów, przerżnięta mnóstwem dolin, jak np. doliną jasielską, dolinami Ropy, Jasiołki i górnej Wisłoki, Wisłoka i Sanu. Pośród gór rozpościera się tutaj pomiędzy Wisłokiem a Sanem (Krosno, Jaćmierz, Ryma-nów, Zarszyn, Sanok) rozległa okolica mię-dzygórska, zwana sanockiemi dołami. W tej części gór leży też przecznica dukielska, naj-wygodniejsza i najwyższa ze wszystkich przecznic, ułatwiających przeprawę z Galicyi do Węgier przez główne pasmo Beskidów (najwyższe wzniesienie gościńca pomiędzy Barwi nkiem i Komarnikiem 468.8 m.). Beskidy wysokie rozpościerają się od źródeł Dniestru aż do źródłowiska Czeremoszów na granicy Galicyi i Bukowiny i do tak zwanego Rozrogu, zkąd rozchodzą się góry w rozmaitych kształtach w różne strony. Góry przybierają tutaj odmienną postać, wznoszą się coraz wyżej, od 1400-1700., im dalej ku południowi wsch.; szczyty ich zaostrzają się, boki są spadzistsze, ciaśniej zwarte. B. wysokie znane są więcej pod nazwą Karpat lesistych (ob.). Grzbiet środkowy czyli graniczny Beskidów jest wszędzie połogim, lasami okrytym działem. Wszystkie ościenne łańcuchy mają ten sam kierunek co i grzbiet graniczny i idą w kształcie podłużnych działów, równolegle od siebie, połączone nizkiemi łękami na poprzek i na poprzek poprzerywane wyłomami większych rzek. Miejscami jest grzbiet graniczny najwyższy, miejscami zaś wznoszą się wyżej od niego pasma ościenne. W środku na źródłowisku Wisłoki opadają wszystkie pasma najniżej, ciągną się wszędzie krainą lasów, grzbiety ich mają kształt falistej płaszczyzny i okrywają się gdzie niegdzie nawet uprawnemi zagonami. Zwężają się też tutaj zarazem najbardziej właściwe góry ł linia rozgórza posuwa się najbliżej ku granicy, podczas gdy podgórze przeci-

Bes.

wnie rozpościera się najdalej ku płn. w głąb
kraju. Geologiczna budowa Beskidów jest
bardzo jednostajna. Składają one się z pia
skowca karpackiego, należącego do formacyi
eocenicznej okresu trzeciorzędnego czyli keno-
zoicznego, który pokryty jest cienką warstwą
ziemi i miejscami tylko wydobywa sią na po
wierzchnię. Tylko w zachodniej części wy
stępują na większym obszarze skały formacyi
jurasowej i wapiennej okresu drugorzędnego
czyli mezozoicznego ł opasują dwoma pasmami
pokłady piaskowca. Pasmo północne poczyna
się w dolinie Eeczwy, wchodzi do Galicyi koło
Białej i ciągnie się równolegle z formaoyą pia
skowcową, która je wielokrotnie przerywa,
przez okolice Andrychowa, Wadowic i Wie
liczki, aż ku Bochni. W okolicy Tyńca przy
piera o to pasmo łańcuch pagórków tej samej
formacyi, wydłużający się aż do brzegu Wisły
koło Podgórza, który od zawartych w jego wa
pieniu buł krzemieni nazwano krzemionkami.
Południowe pasmo przychodzi ze stolicy tren-
czyńskiej przez dolinę Orawy do doliny nowo
tarskiej i występuje najwybitniej w Pieninach
na wyłomie Dunajca. Według rozprawy o
Beskidach, napisanej przez prof. Świstunia
z Rzeszowa (czyt. "Sprawozdanie z gimnazyum
rzeszowskiego" za rok 1876) podział powyższy
Tatomira (który i Karpaty lesiste zowie Bes
kidem "wysokim"), należy zmienić w ten spo
sób, że B. zachodnie mają sześć działów: a)
między Olszą i Wisłą na Śląsku; b) między
dolinami Kisuczy, Bystrzyty, Soły, Nowo-
tnianki i drogą Ujsol-Nowoty; c) od Milówki
do Podhory; d) Babia Góra; e) Barania-pasmo;
/) dział Andrychowski. Beskidy zaś wschodnie
czyli nizkie na cztery działy: a) między Skawą
i Rabą; 6) między Rabą, Dunajcem, Popradem,
doliną Szczawnic, Nowegotargu i drogą ze Spy-
tkowic do Orawy; c) Pieniny; d) między Du
najcem, Popradem, przesmykiem dukielskim,
Dołami Sanockiemi, Sanem i niżem nadwiślań
skim. Niektórzy autorowie twierdzą, że na
zwa Beskidów jest nietylko książkową, że np.
lud sam zowie Beskidami niskiemi góry po
obu stronach dukielskiego przesmyku a B. sze-
rokiemi część Karpat lesistych, w dziale między
przesmykami skolskim a delatyńskim. Znane
też są w geografiach nazwy: Beskidy polskie,
śląskie i węgierskie (orawskie). Porównaj
dodatkowo art. Karpaty.	F. S.
Beskidy śląskie (ob. Beskidy), rzęsistemi lasami porosłe, obfitują w drzewo na opał i budulec, w zwierzynę, rudę żelazną, kamienie młyńskie, ciosowe, brukowe i budowlane. Ze szkodliwych zwierząt, prócz lisów i mniejszych drapieżnych, pokazują się już tylko kiedy niekiedy wilki. Na polanach i łąkach B. śląskich utrzymują górale szałasy, w których pielęgnują stada owiec, kóz i krów dających mle-

ko i wełnę. Z wełny owiec wyrabiają sukno
wałaskie na spodnie i guńki a z mleka żętycę
i bryndzę. Najwyższe szczyty: Barania, Czan-
torya, Równica, Łysag ora, Kotarz, Ostry Sto
żek i i. Według Jana Śliwki lud śląski zowie
te góry Beskidami.	F. S.
Desko,   wś,  pow. sanocki,   nad Wisłokiem,
0	6 kil. od Zarszyna, ma parafią obu obrządków
w  miejscn.    Własność   banku   galicyjskiego.
Ma przysiółek Porębę.    Parafia katol. dek. sa-
nockiego,   założona   1594 przez Zygmunta III,
liczy 1214 wiernych.
Besnica (uiem.),   koi.,  pow. brodnicki, st. p. Gurzno.
Bcssarabia, kraj w państwie rossyjskiein, w południowo-zachodniej jego części, graniczy na północ z gubernią podolską i posiadłościami austryackiemi; na wschód z rzeką Dniestrein
1	morzem Czarnem; na południe  z rzeką Duna
jem, która  dzieli  Bessarabią  od Rumunii, na
zachód z rz. Prutem.    Były obwód bossarabski
(31967 w. kw.  według  Strielbickiego) utwo
rzony został z ziem,  które otrzymała Rossya
na mocy  artykułu IV traktatu bukareskiego,
mianowicie z trzech głównych części: 1) z Bes-
sarabii właściwej, mającej 3 raje (cynuty albo
powiaty):   benderski,  akkermański  i  kilijski,
i 4 twierdze: Izmaił,  Kilia,  Bendery i Akker-
man;  2)   z  rai  czyli powiatu  chocimskiego,
to jest Bessarabii północnej, z twierdzą  Choci-
mem, która należała do rodziny wybieralnego
hospodara, z wyjątkiem szczupłych  podatków
płaconych sułtanowi;  3) z części Multan czyli
Mołdawii (wschodniej), leżącej na lewym brze
gu rzeki Prutu i składającej   się z powiatów
czyli cynutów: orhijewskiego,  sorockiego, jas-
skiego,   choterniczeńskiego,   greczańskiego   i
kadrskiego.    Właściwą Bessarabią zamieszki
wał w starożytności  naród Bessów, którzy tu
przybyli z gór Hemus (Bałkanów), i otrzymała
nazwisko od wodza  ich Bessaraba.    Inni pisa
rze,   odnosząc wyraz Bessarab  do VII wieku,
wyprowadzają go od słowa tureckiego rdbb albo
rebb, znaczącego wódz, i przypuszczają, że Bes
sarab  znaczyło  dawniej wodza  Bessów, a za
tem nie ród i nazwisko, ale prosto tytuł.   Inni,
wreszcie, mniemają, że Turcy nazwali ten kraj
Bess  albo  Ak-Serb, to jest   Biała Serbia, a
później  Bessarabia.    Cóźkolwiekbądź,   Besso-
wie, podbici przez  Rzymian,  weszli  w skład
ogólny plemienia  nad-dunajskiego i mieszkali
na obu brzegach dolnych części Dunaju.    Po
licznych  zmianach,  ziemia   Bessów i zmiesza
nego z nimi narodu Kumanów,  w XIII wieku
nazywała   się już Bessarabią.      W  połowie
XIV wieku bessarabski wali-han posyłał woj
sko swoje na pomoc cesarzowej byzantyńskiej
Annie (Sabaudzkiej), przeciw Janowi Kantaku-
zenowi; a przy końcu tegoż wieku Bessarabia,
po krótkiej zawisłości od Węgier, znowu prze-

160

szła pod panowanie wojewodów z rodu Bessa- , rabów, który tymczasem wstąpił na tron "W o- j łoszczyzny i Multan, i odtąd dzieliła zawsze: los tych prowincyj, pod nazwiskiem Dolnych M altan. W r. 1470 wojewoda tych wszystkich ziem Stefan Wielki, pobity przez sułlana Bajazeta II pod Wale-Alba (Biała Dolina), odstąpił Turkom Bessarabią, a chociaż później, uderzywszy niespodzianie na Bajazeta i zwyciężywszy go na głowę pod Wasłujem, wrócił j sobie wszystko co był utracił, wszelako po jogo śmierci kraj ten zawojowali Turcy. W r. 1.560, w opustoszałej j wojnami wyludnionej Bessarabii, osiadło około 30,000 Tatarów 110-gajsldch, którzy zająwszy dolną jej część, nazwali ją Budziakiem. Tatarzy budziaccy nabyli później znacznego rozgłosu, rozbojami i najazdami na Podole i Ukrainę. W wojnach Turcyi z Polską i Austryą składali oni bitne ale niesforne i niekarne wojsko posiłkowe. Bessarabia długi czas zostawała pod rządami liaaów krymskich, ale później przeszła pod bezpośrednie panowanie Porty Ottomańskiej. aNakoniec roku 1812 przyłączona do llossyi; ale Tatarzy nogajscy stąd ustąpili i osiedli na południowym brzegu Dunaju. "Urządzenie tymczasowego rządu w Bessarabii, popis ludności, utrzymanie wszystkich stanów przy dawnych prawach zapewnione traktatem, poruczone było (r. 1812-1813) admirałowi Ozyczagów. Ponieważ Bessarabia przeznaczona była na schronienie tych bojarów greckich, muHańskich i wołoskich, którzy, z powodu przychylności dla Rossyi w ciągu poprzedniej pięcioletniej wojny, mogli ściągnąć na się prześladowanie Porty, przeto mianowany został do pomocy wojennemu i cywilnemu naczelnikowi Bessarabii, generałowi Hartung, jako drugi gubernator, Skarlat Sturdza, jeden z przedniej szych bojarów w obu księstwach, spokrewniony z hospodarami. Urządzenie spraw duchownych w Bessarabii polecono byłemu metropolicie kijowskiemu Gabryelowi, który poprzednio (od roku 1793 do 1799), zarządzał kościołem no-wo-rossyjskim. Pograniczne twierdze: Eilia, Akkerman, a zwłaszcza Izmaił, obwarowane zostały na nowo. Koło Izmaiła generał Tu-czkow założył obszerne przedmieście, osiedliwszy je wychodźcami podczas wojny, z Turcyi, księstw Naddunajskich, Galicyi, nawet IŁossyi. Kiszyniew wyznaczony na stolicę obwodu i miejsce pobytu głównego naczelnika. Po traktacie wiedeńskim r. 1815, szczególny udział w losach Bessarabii brał sekretarz stanu hr. Oapo dTstria; jemu Bessarabia obowiązana za pierwotną swoją organizacyą. Lundość różnorodna i niedogodne urządzenie dochodów skarbowych, były powodem, że dawniejszy zarząd Bessarabii został zniesiony i poruczony komitetowi, składającemu się z mołdawsko-

bulgarskich bojarów i oby waloli, kilku urzędników rossyjskich, pod prezydenoyą gubernatora ekaterynosławskieco Kalagonrgia. Temu komitetowi polecono ułożenie, ustawy dla Bessarabii, która zatwioidzoną była r. 1816, i obowiązywała do r. 1818. Główny zarząd tej prowincyi miał być powierzony wyższemu dygnitarzowi, z tytułem: "Namiestnika pełnomocnego." Na urząd ten powołany podolski gubernator wojenny, geuoral-poruoziuk Bach-meliew. W miesiącu maju 1818 r., cesarz Alexander zwiedził Bessarabia, i w tymże roku zatwierdził nową ustawę zarządu, przygotowaną przez Bachmeticwa. który w r. 182't urząd swój ustąpił generałowi luzów, głównemu opiekunowi kolonistów w 1'oi-syi południowej. W r. 1823 mianowany z>)s'al gonerał-gubernatorem noworosyjskim i naini.-siniku-in pełnomocnym Bossarabii hr. AVoron.:".r,y. i i y m sposobem obie to prowincye zlały s'e \v joiuę całość. Nowa ustawa dla Bessarabii zatwierdzona została r. 1828. Główny ji>j naezcinik. zamiast tytułu namiestnika pełnoniiic.i^go. otrzymał nazwę besisarabskiego goneral-gabernatar.i i prezesa rady obwodowej. Miasta Heni. Akkerman, a zwłaszcza Tzmaił, urządzone zostały na porty handlowe. W r. 1835 po.IziJmu Bessarabią na 8 powiatów: choc.imslu a!b;i cii >-tyiiski, jasski, sjrocki, kiszyniewski, orgi<.-Vvv-ski, bonderski, kagulski i akkermauski. N,;ut-to, miasto Izmaił z wy dz i donem torryiniy;.;:-, składa osobny zarząd miejski (gradonacz.i!-stwo). Bessarabia miała wtedy przestrzei/i 38,9J6 wiorst kw.; z tych jedne trzecią cr.eś ' zajmują grunta uprawne, tyleż łąki i pastwiska. Położenie górzysto. Odrośl gór karpackich, wszedłszy do Bessarabii, składa oddzielny systemat gór, biorący początek w powiecie jasskim; najwyższy jego punkt leży o mil c/tery i pól od miasta Biele. Znaczniejsze z go:-są: KoJro-Dobykuło i Kaj-Dobykuło. Bessarabią oblewają od strony południowo-wscho-dniej wody morza Czarnego. Główniej.«e rzeki są: Dniestr, Prut, Dunaj, Ileut wpadająca do Dniestru i Jałpuch do Dunaju. Pomniejsze rzeki latem często wysychają i wtedy daje uczuć się niedostatek wody. Jeziora słone i słodkie znajdują się w znacznej ilości, zwłaszcza, w południowej części obwodu, w powiatach kagulskim i akkermańskim; większe znicli są: Kaguł, Jałpuch, Katłabug. Kitaj, iśasik i t. d. Klim.it w ogólności bardzo łagodny. Północna część obwodu zmniejsza od południowej, w której powiaty kagulski i akkerinański zasłoaione są górami od mroźnych wiatrów. Lato zwykle bardzo gorące, zima niekiedy surowa, ale niekiedy wilgotna, co utrudzą komuni-kacyą. Grunta gliniaste, pomieszane z piaskiem, w wielu miejscach pokryte warstwą czarnoziemu, nader urodzajne, wydają obficie;

Seś.

161

 

pszenicę,   żyto,  jęczmień,   proso i kukurydzę zwłaszcza w powiatach kagulskim i akkermań-skim.    Ale   rolnictwo nie  stanowi   głównego przemysłu   mieszkańców,   którzy częścią zakupują zboże  z innych guberni).    Rosną tu:   len konopie, tytuń, dynie,   rozmaite jarzyny, drzewa owocowe i t. d.    Wino wyrabia się w znacznej ilości, ale nie zaleca się smakiem.   Stepy i   łąki  rozciągają  się na znacznej   przestrzeni Tak nazwany step budziacki, przymykający do morza  Czarnego,   ma  około  30 mil  długość a przeszło   20 szerokości,   i   dostarcza   prawic przez   cały  rok wybornej paszy  dla liczny cl trzód  i  stad.    Z  tego  powodu   chów   bydła w kwitnącym tu jest stanie. Dawniej Bessara-bią ocieniały  obszerne lasy,   ale  teraz są wyniszczone.    Drzewa budowlanego bardzo mało; opałowe zaś spławia się Dniestrem.    Zwierzyna natrafia się  w lasach   północnej   części;   na południu   korzystniejszom   jest   rybołówstwo. Z pomiędzy minerałów znajdują się w Bessara-bii:   granit,  marmur,  wapień,   saletra.    Ostatnią zbierają  w jeziorach blizkich  morza Czarnego, a raczej w małych jego zatokach.   Corocznie osiada soli morskiej do 7,000,000 pudów. Przemysł rękodzielniczy i handel na nizkim są stopniu.    Tylko   Ormianie i  Grecy  prowadzą handel winem i niektóremi płodami  królestwa zwierzęcego.     Ludność   Bessarabii    wynosiła 18f O r. około 990,000 płci obojga. Składała się z  Mołdawiau,   llosyan,   Greków,   Bułgarów, Ormian,   Serbów, Tatarów, Żydów, Cyganów, tudzież   kolonij   rozmaitych  cudzoziemców,   a zwłaszcza Niemców.    Ukazem z dnia 29 lutego 1828 r.  poddaństwo   zniesione   w  Bessarabii, i wszyscy  mieszkańcy zaliczeni zostali do rzędu wolnych rolników.    Mołdawianie i koloniści w ogólności są zamożni.    Na mocy traktatu paryzkiego,   zawartego dnia 30 marca 1856 r., sprostowaną  została granica Bessarabii i należąca do niej  przestrzeń  205 mil kw.   wcielona do Multan czyli Mołdawii.   Część tej przestrzeni t. z. B. rumuńska na mocy traktatu berlińskiego   1878 r.   wróciła  do Rossyi.    Według najnowszej   statystyki   rossyjskiej   ("Wsieob-szczij kalendar" 1880 r.) gub. bessai-abska dzieli się na 7 powiatów; rozległości ma 883 mil kw. czyli 43267 w. kw.; miejscowości zaludnionych liczy 1302; ludności ob.'płci 1143732;   na 100 męź. 90.9 kob.; w ciągu roku: rodzi się 47498; w ciągu roku:   małżeństw 7981;   cyfra  śmiertelności 2,60.    W miastach żyje 20,5°|0 ludności.    W ogólnej   cyfrze na  100 ludności   86,7 prawosławnych i jedynowierców, 0,8 raskolni-ków,   0.2 ormiano-gregoryanów, 0,4 rz. katolików,  3,0 ewangelików,  8,9 izraelitów  (tych ostatnich według kalendarza Hurlanda 98114). Co do narodowości na  100 wypada  15,8 ros-syan, 2,5 bulgarów, 3,3 niemców,  67,4 mołda-wian, 9,1 żydów, 1,9 cyganów.    W całej  gu-Słownlk Geograficzny. Zeszyt UJ.

bernii są 4 parafie rzym. katolickie, połączone w jeden dekanat bessarabski. Dekanat bes-sarabski dyecezyi tyraspolskiej, obejmuje 4 parafie: Kiszyniew, Chocim, Bielce i Krasne a liczy 5579 wiernych. Co do gleby to półn. część B. jest czarnoziemista. Najgrubszy czar-noziem u źródeł rzek Byk i Czuhur, tudzież nad lleuttem i Bakowcem. Im dalej ku płd., tem pokład cieńszy. Na granicy powiatu jas-skiego i sorockiego grunt błotnisty i słonawy. Brzegi rzek piaszczyste lub gliniaste. (Źródła "Enc. Org.;" Egunowa "Zapiski;" Zaszczuka "Bessarabia;" A. Stuckenberga "Opisanije Bes-sarabskoj obłasti").
Bessi-nofaUa, ob. Beszenoioa. Bestercz, ob. Bańska Bystrzyca. Bestroski, os. leśna, pow. wschowski, niem. Olmesorge.
Bcstużewo, wś, pow. zadoński, gub. wo-roneska, między Zadońskiem a Woroneżem, st. p.
Bestwili, wieś, pow. krotoszyński, należy
do klucza baszkowskiego; 52 dm., 370 mk.,
142 ew., 228 kat., 111 analf. Na początku
XVI wieku była własnością Bnińskich, nastę
pnie Karnkowskich, z których pochodził prymas
Stanisław Karnkowski, później Konarskieh,
Zborowskich, nareszcie dostała się w XVII w.
Sieniutom. Odtąd miała tych samych właści
cieli co dobra baszkowskie.	M. St.
Bestwilia i Bestwinka (z Kaniowem bestwiń-
skim i Głębinowem), wsie, pow. bialski w Ga-
licyi, 3456 n. a. morgów rozl., 366 domów,
2323 dusz; parafia w B. dek. bialskiego (3496
dusz) erygowana w r. 1100; kościół parafialny
poświęcony w r. 1632 przez Tomasza Obor-
skiego; bisk. leodycejskiego, sufr. krakow
skiego; szkoła ludowa dwuklasowa, st. p., go
rzelnia, obszar dworski należy do majoratu
arcyks. Ałbrechta, feldmarszałka wojsk au-
tryackich. Leży na granicy Szląska austrya-
ckiego, blisko kolei żelaznej.	M. M.
Bestwiny, pow. nowo-miński, gm. Siennica, :>ar. Lipno.
Beszcz, wś,  pow. krakowski, par. Kraków, 5   kil.   od  Krakowa,   własność gminy tego miasta.
Beszków, wś, pow.  radomski, gm. Uogów, )ar. Jastrząb.
Besznica, folwark przy granicy Prus, w )ow. rypińskim, gm. Dzierzno, par. Lubowidz, własność Czapskich, powierzchni 180 mórg, w tem gruntu ornego 120 mórg.; liczy 12 mk., dm.; na terytoryum tego folwarku znajduje się posterunek straży pogranicznej.
Besznica, koi.,  pow.  brodnicki, par. Górz-ao.
Beszowa, Beszowa, Banszowa, wś rządowa, >ow. stopnicki, gm. Oleśnica, par. Beszowa. )awne województwo sandomierskie, pow, will

162

Bes.

Bez.

 

ślicki. Leży przy drodze z Pacanowa do Po
łańca. Wieś ta była własnością rodu Jastrzęb
ców. Wojciech Jastrzębiec, bisk. krakowski,
wystawił tu na miejscu drewnianego murowa
ny kościół w 1407 r. a w 1421 r. osadził kś.
Paulinów i oddał im B. na utrzymanie klaszto
ru (Długosz III 124,5). Obecnie kościół ten
jest parafialnym. W 1827 r. B. liczyła 39
dm. i 254 mk. Par. B. dek. stopnickiego, 3404
dusz.	Br. Gh.
Besztanków, Basztanlców, wieś. pow. olho-polski: 808 dusz męz., 1,944 dzies. ziemi włość. a 4505 dworskiej. Należała dawniej do Urba-nowskich, dziś do Eustachego Jełowickiego.
Beszyce, Bęszyce, dolne i górne, wsie rządowe, pow. sandomirski, gm. i par. Koprzywnica. Wspomina obie już Długosz (III, 377). W r. 1827 liczyły 12 dm. i 73 mk.
Beszyno, wś, pow. włocławski, gm. Lu-bień, par. Białotarsk. W 1827 miała 9 dm. i 156 mk., obszaru 631 m. Dobra B. liczą w swoim obrębie wsie: Konibród, Sokulec, Ziemowizna, Kowalki, osada Józefowo, os. młynarska Ziemowizna i część Szewa małego.
Betgoła, ob. Betygoła.
Betlanowce, węg. Bethlenfaha, niem Be-thelsdorf, wieś w hr. spiskiem (Węg.). kościół katol. filial., płóciennictwo, 605 mk. //. M.
Betsche, ob. Pszczew.
Bettler, st. dr. żel. Banreye-Dobszyna, między Rożnowem a Dobszyną, na Węgrzech.
Betygoła, Betgoła, po żm. Betigala, mko,
pow. kowieński, o 74 w. od Kowna. Kościół
paraf, katolicki św. Mikołaja, drewniany, zbu
dowany 1416 przez w. ks. lit. Witolda, odno
wiony 1851 przez parafian. Parafia katolicka
dekanatu wielońskicgo: dusz 7927; kaplica na
cmentarzu w B. Filie w Ugianach, Polepiach
i Miłoszajcach (pod wezw. Chrystusa Ukrzy
żowanego, drewniana, zbudowana 1785 przez
obyw. Januszkiewicza). B. loży u zbiegu We-
wirży z Dubissą, na dwóch wyniosłych gó
rach. Tu Witold i Jagiełło pierwszy kościół
fundowali; tu mieszkał arcykapłan pogański
Gintowt. Krzyżacy zwali B. "Betgale" i czę
sto pustoszyli okolicę, kusząc się o zdobycie
Aukajmu na górzo Pilkałnas tuż pod B. Roku
1706 była tu potyczka ze Szwedami. Połowa
parafii B. należy do pow. kowieńskiego, poło
wa do rossieńskiego.	F. S.
Beutheil, ob. Bytom i Budyssa niższa.
Beutnersdorf, ob. Bartna strona.
Beversdorf, ob. Bobrmumk.
Bewern, ob. Bebra.
Beyern, ob. Raudań.
Beyersdorf, ob. Piotrowo.
Beydittcn i Beymthnen, kilka wai w Pru-siech wschodnich, w pow. tyrlądzkim, królo-wieckim, darkiańskim.
Beynilhncil,  wś,  pow. darkiański; jest tu

cenny gabinet odlewów gipsowych p. Faren-heida.
Bezanka, rzeka, lewy dopływ Wilii, uchodzi niedaleko i powyżej Wilna.
Bezbrudy, Bezlródy, wś, pow. zloczowski, leży nad rzeczką Pełtew, oddalona o pół mili od Kutkorza a 2 mile na północ od Glinian,
0 milę na południe od Buska.    Okolica  tutej
sza należy do najżyzniejszych  w Galicyi,  zie
mia czarna i   ciężka, pokład jej  nadzwyczaj
głęboki, położenie równe, niskie, sianożęcia do
skonałe, lasu poddostatkiem.    Przestrzeni obej
muje  posiadłość  większa  roli  ornej 411,   łąk
1 ogrodów 108,   pastwisk  25,   lasu 853 mórg;
posiadłość mniejsza roli ornej 334, łąk i ogro
dów 238,  pastwisk 21, lasu 82 m. a.    Ludno
ści ma rzyin. kat. 276, gr. kat. 353,  izraelitów
56: razem 685.    Wieś ta należy do rzyni. kat.
i gr. kat. parafii w Kutkorzu i jest tej ostatnio j
filią.    Szkołę ma filialną.    Właściciel Henryk
hr. Łączyński.
Bezdany, wś, pow. wilejski, i majętność przeważnie leśna, około 6,000 dzies. obszaru zawierająca, w parafii Memcnczyńskiej, nad rzeką Wilią położona, o 24 w. od Wilna odległa, ze st. dr. żel. Petersb.-Warsz. t. n. (między Wilejską a Drużyłami). Majętność ta, jak świadczą dokumenty w archiwum teraźniejszego dziedzica zachowane, nadaną była w roku 1516 feria tertia post festum S. S. Omnium (4 listopada) przez Zygmunta I króla polskiego tllrykowi Hozyuszowi, horodniczemu wileńskiemu, ojcu wiekopomnego Stanisława Hozyu-sza, od tej posiadłości przezwanego na Litwie "Bezdany" (Patrz Pisma Adama Mickiewicza t. VII str. 157, wydanie Merzbacha z 1858 r.) a znanego w Europie pod nazwiskiem wielkiego kardynała, który przewodniczył koncylium trydenckiemu w charakterze legata papieskiego. Po śmierci Ulryka odziedziczył B. młodszy syn jego Jan, a po nim syn Jana, Ulryk Hozyusz, który w r. 1605 d. l marca sprzedał tę majętność za 5,000 złotych księdzu Wilczopol-skiemu, kanonikowi wileńskiemu, a ta sprzedaż tegoż dnia i roku konfirmowaną została przez króla Zygmunta III. W kilka lat później, t. j. 5 września 1609, ks. Wilczopolski poinienione dobra wieczyście darował ojcom jezuitom kolegium wileńskiego i akt darowizny na rokach trojeckich wileńskich zeznał. Odtąd pozostawały one v:e władaniu O. O. Jezuitów aż do kasaty ich zakonu. Po zniesieniu zaś jego, dobra B. przywilejem kr. Stanisława Augusta, datowanym z 12 lipca r. 1774, nadane zostały dziedzictwem pisarzowi W-go ks. Lit. (późniejszemu wojewodzie brzeskiemu) Mikołajowi Łopacińskiemu z obowiązkiem opłaty co rok na rzecz fundiiszu edukacyi narodo-Avej 4 i pół procentów od wieczyście na tych dobrach lokowanej summy 72,222 złp., 6 gr.

Bez.

Bez.

163

 

i 2 szelągów. Po/ostają one dotąd w posiadaniu rodu Łopacińskich, z opłatą roczną znacznie zwiększoną do skarbu Państwa i stanowią obecnie własność Ignacego, prawnuka w prostej linii Mikołaja Łopacińskiego. Skutkiem Najw. manifestu z dnia 19 lutego (3 marca) 1861 r., wydzielono z tej majętności i nadano włościanom z dawien dawna tam zamieszkałym około 400 dzies. gruntów. Ludność ich, według ówczesnego popisu, wynosiła 184 osób obojej płci, wyznania rzym. kat. Oprócz tego w obrębie dóbr B., w jednej fermie, jednej wsi i kilkunastu zaściankach, na 600 dzies. gruntów ornych i łąk, zamieszkuje ze 20 rodzin szlacheckiego przeważnie pochodzenia i wyznania rzym. kat., w charakterze dzierżawców tych osad rolnych. Reszta ziemnego obszaru, około 5000 dzies., pokryta jest puszczą sosnową, w której jeszcze na początku b. stulecia drzewa na maszty okrętowe gęsto porastały. O puszczy tej wspominają w swych poezyach Sarbiewski ("Quales Lucisci vel Ne-mencini lucus Udumve Bezdani nęmus" I Ep.) i Naruszewicz, który, jak wiadomo, był proboszczem niemenczyńskim (Patrz jego Oda VII, Memenczyn).
Bezdół, niem. Beesdau, folwark założony 1854 roku w powiecie toruńskim, parafia Dźwierzno.
Bezdziedowicze, wieś w powiecie lepel-skim, z kaplicą katolicką par. Zahaczę.
Bezdzież, mko, pow. kobryński, o 6 w. od
Chomska ku płd. zach., nad błotami, które ota
czają jeż. sporowskie, w dawnem województwie
brzeskiem (pow. piński), Okolica płaska, obfi
tuje w lasy, bagna, pastwiska. Grunt w daw
nej parafii katol. B. dek. kobryńskiego: czar-
noziem, margiel, piasek, glina (Lachnicki).
W okolicy rzeki Jasiołda, Ossownica, Linijka,
Dewianica. Dziś w B. jest dekanat prawosław
ny, obejmuje 12 parafy a liczył 1857 r. 16488
dusz. Pod B. d. 8 września 1771 stoczoną by
ła wielka bitwa przez ks. Michała Ogińskiego
z generałem Albiszewem.	F. S.
Bezednia, przysiółek wsi Sidorowa.
Bezek, wś i folw., pow. chełmski, gm. Staw,
leży w okolicy wzgórzystej i błotnistej, na le
wo od szosy z Chełma do Lublina. Posiada
cerkiew rusińską, młyn parowy, cegielnię.
W 1827 r. było tu 53 dm. i 322 mk. Obecny
obszar gruntów dworskich 2722 m.; włościań
skich 1168 m.	N. K.
Bezgołówna, ob. Zhar.
Bezimienna, wś, pow. berdyczowski, nad małą rzeczką wpadającą do Hnyłopiata, o 5 w. od m. Machnówki, o 12 od Berdyczowa. Mieszkańców prawosławnych 527, katolików 14, izraelitów 11: razem 552. Cerkiew parafialna zbudowana w 1799 r. Ziemi 1241 dzies., pierwszorzędny czarnoziem. Należy do kilku wła-

ścicieli; zarząd gminny we wsi Wołczyńczach,
policyjny w Machnówce.	Kl. Przed.
Bezimienna, rz., powstaje w okol. m. Wasyl-
kowa, w pow. wasylkowskim, płynie w kie
runku południowym, wpada do rz. Miry a ta
do rz. Horochowatki.	E. R.
Bezimienne, błoto w pow. kijowskim, między wsią Kozarowicze a Hlebówką, 3 w. dł., 250 saż. szer. (Fund. "Gub. kij.")
Bezine, ob. Bzinne.
Bezlesie, ob. Eundamj.
Bezławki, niem. Beeslack, wś, pow. rastem-borski na Warmii. Według Kętrzyńskiego jest to jedna z dwóch na cały pow. rastemborski parafij polskich.
Bezmichowa, 1). B. górna, wś, pow. Li-sko, o 7 kil. od Liska, w par. rz. kat. Lisko, a gr. kat. Manasterzec. Właściciel baron Bees. 2). B. dolna, wś, pow. Lisko, o 6 kil. od Liska, w par rz. kat. Lisko, a gr. kat. Manasterzec. Własność hr. Krasickich.
Bezniuchy, wś, gub. witebska, nad rzeką Niszczą.
Bcznoskowce, wś, pow. kamieniecki, 265
dusz męz., 63 jcdnodw. Ziemi włość. 545 dz.
Do Hakowskich 632 dz., do Szydłowskich 751
dzies. należy.	Dr. M.
Bezodnia, rz.. poczyna się w pow. kijow
skim, płynie pod wieś Leśniki i wpada do rz.
Wety a ta do Dniepru.	E. E.
Beżów, wś, pow. bocheński, o 5 kil. od Uścia solnego, w parafii Cerekiew, własność Grabczyńskich.
Bezowłuk, ob. BuzuluŁ
Bezpieczna, wś, pow. huniański, nad rz.
Horskim Ty kiczem, o półtorej wiorsty od m.
Koneły a o 5 w. od m. Sokołówki (tej samej
w której podług mylnych mniemań miał umrzeć
St. Czarniecki), przy wielkiej drodze handlowej
z Kumania do Piatyhor, Skwiry i dalej. Mie
szkańców 680 prawosł. Cerkiew parafialna po-
unicka, zbudowana w 1755 r. (Wizyty Hu-
mańskiego Dziekanatu" z roku 1761). Ziemi
1656 dzies., pierwszorzędnego czarnoziemu,
należy do Susalinej. Zarząd polic, w Humaniu,
gminny w ni. Koneła.	Kl. Przed.
Bezradycze, Bezradzicze, stare i nowe, łączne prawie z sobą, wś, pow. kijowski, po lewej stronie rz. Stulmy. W Starych B. na górze dość wyniosłej i stromej znajduje się prastare horodyszcze, od ludu Torcz nazywane, od którego w niewielkiej odległości na dwóch przeciwnych krańcach wsi wznoszą się jeszcze dwa inne horodyszcza. U nowych zaś B., w bliz-kości brodu na rz. Stułmie, mnóstwo znajduje się mogił. Horodyszcze nazwane Torcz zajmuje do 3 dziesięcin ziemi, opasane wałem dwa sążnie wysokim, mieści w swoim obrębie ślady zarzuconej głębokiej studni. Byłto prawdopodobnie znany z kroniki Nestora gród Torczesk.

164

Bśz.

 

Z grodem tym się wiąże następujące wspo
mnienie. Gdy w,1043 r. umarł w. ks. kijow
ski Wsiewołod a Światopełk po nim w Kijowie
objął wielkoksiążęce rządy, Połowcy, dowie
dziawszy się o śmierci Wsiewołoda i przycią
gnąwszy ze stepów, obiegli (mówi kronikarz)
gród Torczesk. Mieszkali w nim Torkowie,
lud stepowy tak jak i Połowcy, ale który, po
rzuciwszy życie koczownicze, hołdował Rusi,
osiadłszy na jej krańcach wzdłuż rz. Stuhny
i Rosi. W. ks. Światopełk kijowski, z Wło
dzimierzem Czernihowskim i Rościsławem Pere-
jasławskim wyprawili się tedy dla dania od
sieczy Torczeskowi. Tymczasem, przeszedłszy
rz. Stiihnę, zostali przez Połowców rozbici
u Trypola, tak że Swiętopełk z Włodzimie
rzem ucieczką ratowali życie a Rościsław uto
nął w rz. Stuhnie. Po tem zwycięztwie tem
przeważnie] jeszcze Połowcy zaczęli oblegać
Torczesk. Oblężenie ciągnęło się przez 9 ty
godni, aż w końcu Torkowie, zmorzeni głodem,
poddali gród, który Połowcy spalili ogniom,
ludzi rozdzielili, wiedli do swoich koszów, do
swoich krewnych i swoich pobratymów. Z pew
nością że gród ten zniszczony już więcej nie
powstał, zostawując w horodyszczu bezrady-
ckiem swego dawnego istnienia jedyną pamią
tkę. Kiedy B. osiedliły się na posadzie zburzo
nego Torczeska, niewiadome. Położenie atoli
wsi tej u samego brodu na rz. Stulmie, którędy
tak później Tatarzy jak dawniej Połowcy za
wsze łatwy mogli mieć wstęp do kraju, nic
dawało z pewnością przez długi czas osiedlić
się mieszkańcom, pomimo aż trzech obronnych
horodyszcz ,i boru w blizkości. Dopiero pod
rokiem 1632 dowiadujemy się z akt, że B.należały
do monasteru kijowsko-pieczarskiego. Jeszcze
w 17 wieku wielkie bory tu zalegały; biegiem
Stuhny od strony Dniepru nieprzystępne bło
ta (bezradyckie, bezrodzickie zwane i według
.Fundukleja mające 7 w. dł., l w. szer.) a
przed Stuhną stepy. Bród tutejszy na Stu
hnie był dla najezdników jedynem w tej stro
nie możliwem przejściem. Mieszkańców w No
wych B. jest 425, w starych 766. W No
wych B. jest cerkiew z r. 1727, mająca 101
dzies. gruntu.	E. E.
Bezulka, potok wypływający w obrębie gminy Rzyczki, w pow. kosowskim, w południowej jej stronie; płynie zrazu na północny wschód, poczem zwraca się na wschód i przechodzi w obręb gminy Jaworowa, płynąc już-to debrami leśnemi, już też łąkami, i po półmilowym biegu uchodzi z lewego brzegu do Ry-bnicy, wpadającej do Czeremoszu. Najważniejszy jej dopływ jest Tarnaszory. Br. G.
Bezunka (niem.), właściwie Pszczonka, folw. dóbr Maciejów na Szląsku pruskim.
Beziui, rz., rozgranicza pow. witebski od suraskiego.

Bez wola. wś i folw., pow. radzyński, gm. Lisiawólka, par. Wohyń; cerkiew rusińska. W 1827 r. miała 162 dm. i 691 mk.; obecnie 1034 mk. i 3906 m. obszaru.
Beżejów, wieś, pow. sokalski, o 2 mile na południo-zachód od Sokala, o trzy ćwierci mili na półn.-wsch. od Bełza. Okolica sławna z bełzkiej ziemi, na której najlepiej z całej Ga-licyi udaje się pszenica sandomierska. Przestrzeni ma posiadłość większa roli ornej 181, łąk i ogrodów 9, pastwisk 4 morgi austr.; posiadłość mniejsza roli ornej 468, łąk i ogrodów 67, pastwisk 8 morgów austr. Ludności ma rzym. kat. 38, gr. kat. 256, izrael. 9. Wieś ta należy do rz. kat. parafii w Ostrowie, a gr. kat. parafii w Żabczu murowanem. B. R.
Beżnica, ob. Bieżnica.
Beźnik, (właść. BrzeźmkJ, wieś i folwark nad rz. Wężownica, pow. opoczyński, gmina i par. Skrzyńsko. AV r. 1827 miała 13 dm. i 140 mk.
Bo..., ob. Bem..., Ben...
Beblo lub Bemblo (por. Bebelno), wś, pow.
olkuski, gm. Ojców, par. Biały kościół. Leży
na drodze z Czaj o wic do Będkowic, na wyży
nie pomiędzy doliną ojcowską a Bętkowską.
W 15 w. należała do dóbr królewskich (Dłu
gosz II 53). W 1827 r. miała 56 dm. i 338
mieszk.	Br. Ch.
Bobnów, 1). wś, pow. wieluński, gm. Kono-pnica, par. Osyaków. W 1827 r. było tu 16 dm. i 157 mk. 2). B., wś, pow. konecki, gm. Gowarczew, par. Końskie. W 1827 było tu 26 dm., 170 mk. 3). B., ob. Bębnowa.
BoJbnówka, 1.) B. mała, wś, pow. prosku-
rowski, gm. Juryńce, 366 dusz mez., 384 dz.
ziemi włość. Ziemi używał, dworskiej 374 dz.,
należała do Cieszkowskich, dziś Romana Po-
pławskicgo; ma kamień wapienny i glinę do
brą na cegłę. 2). B. wielka, duża wś, pow.
proskurowski, gmina Czarny-Ostrów, 600 dusz
męz. włości i 137 jednodw.; 1529 dz. ziemi
włość.; ziemi dworskiej z Serhijówką 3579 dz.;
należała do Krasińskich, dziś Jodki. Jest i ta
kamień wapienny.	Dr. M.
Bąbnówko, 1.) folw. pryw., pow. mławski, gm. Ratowo, par. Radzanowo, rozl. 781 m., w tem gruntu ornego 425 mórg. 2.) B., wieś drobnej szlachty, pow. mławski, gm. Ratowo, parafii Radzanowo, posiada 3 budynki, mieszkańców liczy 12 męż., 15 kob.; powierzchni morgów 107, w tej liczbie 74 morgi gruntu ornego.
B^bnowo, 1.) albo Adolf owo, wś, powiat mławski, gm. Ratowo, par. Radzanowo, liczy mieszk. 209 (męż. 96, kob. 113), budynków 35, w tem mieszkalnych 12. 2). B., ob. Bębnów.
B(;bny, ob. Barikowa.
Bqchy,   1.) wieś włość.,  pow. płocki, gm.

Bęc.

165

 

Drobin, paraf. Lęg; 10 dm. i wiatrak; rozl. 179
mórg., gruntu ornego 178. 2.) B., wieś dro
bnej szlachty, w pobl. poprzedzającej, ma 47
mk., w tej liczbie mę,ż. 24; 6 dm., rozl. 238
morgów, gruntu ornego m. 167.	Ch.
H<;czurkn, wś, pow. myślenicki, par. Krzy-waczka, o 10 kil. od st. p. Izdebnik, własność Henryka Schmitta.
Boczków, wś, pow. kielecki, gm. Górno, par. Leszczyny. W 1827 r. było tu 77 dm. i413mk.
Bączkowice, wś i folw., pow. piotrkowski, gm. Ręczno, par. Bęczkowice. Posiada kościół par. drewniany z XVIII w. W 1827 r. było tu 20 dm. i 118 mk. Par. B. dek. piotrkowskiego liczy 2236 dusz.
Beczkowo, wś, pow. szczuczyński, gm Szczuczyn, par. Wąsosz, o 2 w. od granicy pruskiej, na lewo ode drogi ze Szczuczyna do Grajewa, ina 918 m. obszaru.
Bączyn i Bęczynek, dwie wsie, pow. wado-wicki, par. Pobiedro, o 3 kil. od st. p. Brzeź-nica.
B(^dai'gOWO, niem. Bendargau, wś szlacli. i młyn, pow. wejherowski, niedaleko Smażyna, w parafii Strzepcz; włość B. ma 7 folwarków.
Bt^liuha, Będiuhy, ob. Bendiulia.
Btjclków, 1.) osada, przedtem mko, nad rz. AYolborką, pow. brzeziński, gm. i par. t. n., w nizinie nadrzecznej, przy drodze z Brzezin do Piotrkowa, na lewo od linii dr. ż. w. w.,
0	9 w.   od stacyi  koi. i poczty  w Rokicinach.
AV 15 w.   B. był własnością  rodziny Spinków
h. Prus, którzy w 1462 r. podnieśli go do rzę
du miast i wzniośli piękny kościół par. murowany,
w stylu oslrołukowym.   Znajdują się tu jeszcze
ruiny niewykończonego gmachu,  który jeden z
dziedziców B. Aleksy Dembowski, zamierzył na
giełdę  kupiecką wystawić,   w mniemaniu,  że
ta mieścina  stać sig  może  jednym ze środko
wych   punktów  handlu krajowego.    Znajduje
się tu jeszcze urząd gminny, szkoła, dom przy
tułku dla starców i kalek (?),  olejarnia.    W r.
1827  B.   miał  62 dm. i 479 mk.    W 1859 r.
62 dm.  i 606 mk.,  w  tem 252 żydów.    Obe
cnie ma 1000 mk.,  69 dm.    Ziemi mieszczań
skiej   471   mórg.,   dworskiej   z  fol.    Nowiny
1	młynem   Grobla  943   m.; w tem  ornej   597.
Opis i  widok ruin "giełdy"   pomieściły "Kło
sy" (VI-208).   Par. B. dekanatu brzezińskie-
go  ina   1580 dusz.    Gm. B. należy  do s. gm.
ok.   IV  w  os. Ujazd,   od  Brzezin   21 wiorst.
W gminie  istnieje gorzelnia, olejarnia, 3 mły
ny wodne, cegielnia, torfiarnia; ludn. 3069. 2.)
B., wś, i Bfdkmvska-Wólka, wś, pow. sieradzki,
gm. Barczew, par. Burzenin.    Ma olejarnię.
B(L(lko\vice, Bętkowice, Bentkowice, Bądko-wice, wś, pow. olkuski, gm. Ojców, par. Biały Kościół. Leży w przecudnej dolinie przerżniętej przez rz. Będkówkę, o ścianach skalistych,

pokrytych lasem. Położona blizko Ojcowa (o 6 w.) stanowi cel wycieczek przebywających tam gości i zasługuje na bliższe poznanie, tak dla wielce malowniczej drogi, wiodącej przez tak zwaną Dyablą bramę (skałę fantastycznie zwieszoną po nad drogą), jak i dla kontrastu jaki przedstawia zielona, równiutka łąka stanowiąca dno doliny z poszarpanemi jej bokami. Jestto starożytna osada (wspomina ją Długosz I, 18). W 1827 r. było tu 39 dm. i 274 mk.
Będkówka, Bentkówka, rzeka a raczej stru
mień. Poczyna się pod wsią Będkowice, i nie
zadługo przechodzi do obwodu krakowskiego
w Galicyi, gdzie za wsią Rudawą uchodzi do
Rudawy, ubiegłszy wiorst 6.	Br. Ch.
B^dlewo, młyn wodny, wś Zgorzelica, pow. namysłowski.
Bc. domin, 1.) niem. Gross-Bendomin, wś, pow. kościerski; par. Stare Grabowo, niedaleko Nowej Karczmy. Tu ur. się Józef Wybi-cki. 2.) Będominek, Klein-Bendomin, wś tamże, niedaleko Kościerzyny. 3.) Będomińska Papiernia, niem. Bendominer-Papiermuhle, pod Bę-dominkiem.
Be(dowska, nitin. Bendawitz, kolonia, pow. wielkostrzelecki, niedaleko Dobrodnia, w parafii Wielki Staryszcz.
Bc(dzelill, ob. Bendzelin.
Bądzcń, Będzień, wieś, pow. lipnowski, gm. Czarne, paraf. Mokowo, położona o 4 w. od zarządu gmin., nad jeż. Jeziorki. Gruntów włość. 664 mórg., w tem 585 m. ornych, 31 domów i tyleż budynków mieszkanych, 243 mk., t. j. 118 m. i 125 kb. Na folwarku te goż imienia, liczącem 27 mórg. (20 ornych), znajduje się młyn wodny i wiatrak.
Btjdziechów, wś, koi. i folw., pow. turecki,
gm. Skarzyn, folwark 14-włókowy, własność
Bokołowskiego; koloniści posiadają po 15-20
mórg a włościanie 10-20-morgowe gospodar
stwa. Ludność zamożna.	W. S.
i^dzieiiiin, wieś włość., pow. mławski, gm. Rozwozin, par. Lubowidz, 197 mk. (100 męż., 97 kob.), budynków 25, rozl. 125 mórg., w tem 48 mórg. gruntu ornego. Folw. należy do dóbr Poniatowo, posiada 3 budynki, mieszk. 9.
Bądziemyśl, wś, pow. ropczycki, par. rz. kat. Sędziszów, o 8 kil. od Sędziszowa.
Bt^dziemyski potok, wypływa z południo
wego stoku wzgórza Będzłemyśla (358 m.),
w obrębie gm. Nockowej, płynie na połud.
wśród pól i błoń, poczem przeżyna wieś w kie
runku zachodnim i po milowym biegu uchodzi
prawego brzegu do potoku Bystrzycy, do
pływu Wielopolki, wpadającej do Wisłoki.
Najważniejszy dopływ z lewego brzegu tworzy
potok Będzienica.	Br. G.
Bądzieniea, potok, wypływa śród lasów Woli głobieńskiej, pow, rzeszowski, na półn.

166

Bfd-

 

wsch. krańcu wzgórza Wiśniowej, także Żgło-
bieniem zwanego (410 m.); płynie granicą tej
że gminy z AViśniową, a minąwszy chaty wi-
śniowskie, Pochniaską zwane, płynie koło fol
warku nockowskiego Będzienicy (pow. ropczy-
cki), na północ przez łąki i po przeszło półmi
lowym biegu uchodzi w Nockowej do Będzie-
myskiego potoku.	Sr. G.
Uedzień, ob. Będzeń.
Bedzieszyn, wieś, pow. odolanowski; 15 dm., 122 mk., l ew., 121 kat., 29 analf. Dominium B., pow. odolanowski, składa się z 2 miejsc.: 1) B., 2) Młyn Białynia; 901 mórg. rozl., 6 dm., 112 mk., wszyscy kat., 28 analf.
Bodziesz J11, Bandziszeioo, niem. Bangschin, dobra szlacheckie, pow. gdański, par. św. Wojciech, st. p. Pruszcz.
Bądzieszyna, wś, pow. brzeski w Galicyi, par. rz. kat. Tropie, o 4 kil. od st. p. Czchów.
Bądziniirowice, niem. Bendzmirowicz lub Schoenberg (od r. 1873), wś szlach., pow. choj-nicki, niedaleko Czerska, par. Czersk.
Bedzimirowo, niem. BandemersUof. wś, pow. słupski, na Pomorzu.
Bodzill, Będzyń (źródłosłów bądź, widoczny i w nazwie sąsiedniej wioski: Małobądź), miasto rządowe, powiatowe, loży nad rz. Czarną Przemszą, pod 50° 19' 7" szer. geogr., a 36° 48' l" dług. geogr. Odl. od Warszawy 39 '/ą mil, od Piotrkowa 21 mil, od najbliższej stacyi dr. ż. w. w., w Dąbrowie o 4 w. Posiada kościół paraf, katol., kaplicę ewangelicka, szkołę początkowa, urząd powiatowy, sąd pokoju, należący do II okr. zjazdu sędziów pokoju w Częstochowie, stacyą pocztową, szpital, dom schonienia dla 7 starców i kalek. W 1827 r. B. miał 256 dm. i 2254 mk.; w 1858 miał 361 dm. (w tem 121 murów.) i 4140 mk. (w tem 2445 izr.). Obecnie posiada 365 dm. (140 mnrow.) i 6090 mk.; co do wyznania: 1403 chrześcian, 4687 izraelitów. Do miasta należy 1,000 morgów ziemi. Z zakładów fabrycznych najważniejsza jest rządowa huta cynkowa, zatrudniająca około 25 robot. i produkująca około 100,000 pud. cynku rocznie (w 1877 wyrobiono 105,000). Istnieje prócz tego fabryka cegły ogniotrwałej i tuż pod miastem bogata kopalnia węgla Ksawery. B., pierwotnie osada naterytoryum przyległego Małobądzia, zawdzięcza swój rozwój zamkowi, który tu na skalistej górze po nad Czarną Przemszą założył jeszcze Bolesław Wstydliwy około połowy XIII w. Kazimierz W. przerobił, umocnił zamek, a jednocześnie kupiącej się pod jego osłoną osadzie udzielił przywilej lokacyjny i prawo niemieckie. Był to bowiem punkt strategicznie ważny z powodu trwającej ciągle waśni z książętami sąsiedniego Szląska, którzy najeżdżali często pograniczne okolice. Tutaj też w 1434 r. zawarto z nimi ostateczną

ugodę. 1589 r. pełnomocnicy niemieccy i polscy zawarli też ugodę, zwaną paktami będziń-skiemi, skutkiem której dwór rakuzki uznał Zygmunta III królem, a Maksymilian brat łludolfa II zrzekł się pretensyi do tronu polskiego i odzyskał wolność. Jan III Sobieski, śpiesząc pod Wiedeń, odpoczywał tu 20 sierp. 1683 r. Wojny szwedzkie dały się we znaki miastu i jego zamkowi, który przy niedbałości starostów obrócił się w ruinę, pomimo częściowych restauracyj w 1588 i 1616 r. dokonanych. Gdy około 1830 r. powzięto myśl założenia w B. szkoły górniczej, bank polski z pomocą lir. Saczyńskiego zajął się restauracyą murów zamku, w których zamierzono pomieścić ten zakład. Zaniechano jednak tego zamiaru i dziś sterczą tylko ruiny dwóch murów górnego zamku. Miasto samo nic było otoczone murami i miało tylko drewniane bramy. Kościół parafialny, istniejący od 1365 r., został zabrany w w. 16 przez aryanów i wtedy to ludność katolicka wystawiła sobie drugi kościółek, pod wezwaniem św. Tomasza. Po ustąpieniu aryanów odzyskano kościół parafialny, a drugi kościółek na górzo bendzińskiej nie przestał istnieć, lecz owszem wymurowany został na nowo 1834 r. ze składek mieszczan, staraniem ówczesnego proboszcza. B. stanowił starostwo niegrodowc, w woj. i pow. krakowskim, z którego w 1770 r. płacił Jan Dębow-ski 2257 złp. i 23 gr. kwt. Par. B. dek. t. n. ma 1365 dusz. Widoki zamku i miasta B. podał wraz z opisem "Tygodnik {Ilustrowany" w 1861 r. (Nr. 87), w 1864 r. (Xr. 269) i w 1873 (Nr. 307). Powiat lędztiski gub. pioti-kowskiej leży na zach. połud. krańcu gu-bernii i całego królestwa, graniczy od półn. z pow. częstochowskim, od wschodu z pow. olkuskim, od pół. z Galicyą, od zachodu zaś ze Szląskiem pruskim. Południowo-zachodnia i środkowa część, stanowiąca pod względem geologicznym przedłużenie Szląska, przedstawia krainę wzgórzystą, bogatą w węgiel kamienny i inne produkta kopalne; północno-wschodnia połowa stanowi równinę pokrytą przeważnie lasami i przerżniętą drobnemi rzeczkami, których wody spływają do Czarnej Przemszy i Brynicy, dwóch głównych rzek powiatu. Uboga gleba nie sprzyja rolnictwu, które zostaje na dość nizkim stopniu rozwoju; za to bogactwo kopalne, przy obfitości mate-ryału opałowego i wody dostarczającej siły poruszającej, sprowadziło pomyślny stosunkowo rozrost przemysłu górniczego, któremu tu się oddaje większa część ludności. Głównym ogniskiem tego przemysłu jest Dąbrowa. W ostatnich latach mianowicie, gdy obniżenie wartości rubla utrudniło konkurencyą szląskim kopalniom, produkcya węgla kamiennego wzrosła tu w 1878 r. do 55,000,000 pudów w 29 ko-

Będ.

Bia.

167

palmach: koncentruje się ona w pasie na 2 ljl mili długim, a 2 mile szerokim, pomiędzy wsiami: Wojkowice, Strzyżowice, Łagisz, Gołonóg, [Strzemieszyce, Sławków i granicą austryacką. Przemysł fabryczny przedstawia 9 gorzelni, 5 browarów, jedna dystylarnia, l olejarnia,
I	fabr. octu, l fabr.   wyrób, bawełnianych, 12
tkackich  warsztatów,   10 tartaków,  3 młyny
parowe,   54 wodnych, l garbarnia, 9 fabr. wa
pna i cementu,   11 cegielni, 8 fabr.   żelaznych,
II	górniczych zakładów.    Wysiew zboża wy-
nosit w 1872 r. oziminy33,808 czetw., jarzyny
39,958, kartońi 112,725.   Średni urodzaj przy
nosi   od 3   do   4 ziaru.    Pod względem komu-
uikacyi  należy B. pow. do lepiej uposażonych:
przerzyna go w całej długości droga żel. warsz.
wied.   od  st. Poraj   począwszy   aż do Granicy
i z odnogą   z Ząbkowic  do Sosnowca, przytem
wszystkie   ważniejsze punkta powiatu są połą
czone   pomiędzy sobą drogami bitemi, poprowa-
dzonemi  również do wszystkich stacyj dr. żel.
w. w. i łączącemi   powiat B. tak z sąsiedniemi
powiatami jak i z główniejszemi pogranicznemi
punktami   Galieyi i Szląska.    B.   powiat przy
rozległości   24,81  mil   kw.,    liczył w  1872
roku  92,764 mieszk.    Składa   się  z 18 gmin,
obejmujących  8 osad ł 213 wsi.    Pod wzglę
dem sądowym   dzieli  się na pięć okręgÓAY (dla
sądów gminnych), w Dąbrowie, Ujejscu, Siewie
rzu, Koziegłowach,   Żarkach i jeden sad pokoju
dla  m.   Będzina,   należący   do   zjazdu sędziów
w Częstochowie.    Dekanat  będziński dyecezyi
kieleckiej składa się z 23 paratij: Będzin, Chru-
szczobród, Oiągowice,   Czeladź, Gołonóg,   Gro
dziec,   Koziegłowy,    Koziegłówki,   Mrzygłód,
Megowa, Niegowonice, Niwka v. Zagórze, Ol
sztyn, Potok-złoty. Przybyszów,   Sączów, Sie-
monia, Siewierz, ^argoszyce, Wojkowice, Wło-
dowice, Żarki i Źrembice.	Br. Ch.
Będzin, folw., pow. sycowski, należy do dóbr Łazisko.
B^k, niem. Banlmu, wś, pow. kluczborski, par. Kluczborek, z kopalnią żelaza. Par. kościół owang. w miejscu.
Boklewo. 1.) B.-Andrasy InbAndrysy, osada, pow. lipnowski, gm. Czarne, par. Mokowo, liczy gruntów dworskich 239 mórg., w tem 194 ornych. 2.) Beklewo-Izydory, wieś, pow. lipnowski, gm. Czarne, par Mokowo, położona przy strudze bez nazwy, o 2 w. od zarządu gm. Gruntów włość. 8 mórg. (5 ornych), 5 domów, 3 budynki mieszkał., 48 mk., 23 męż. i 25 kob. Folw. t. n., należący do drobnej szlachty, liczy 58 mórg. (43 ornych), 2 bud. inicszk., 11 mk., 6 męż. i 5 kob. Folw. t. n. wraz ze wsią Tupadły liczy 1000 nirg., w tej liczbie 600 m. ornych, 2 bud. mieszkał., 9 mk., t. j. 5 męż. i 4 kob. 3.) Becklcwo-Mo-stowc, wieś, pow. lipnowski, gm. Czarne, paraf. Mokowo. nad strugą bez nazwy i jeż.
Lenieć, położona o 2 w. od zarządu gmin. Gruntów włość. 37 mórg. (33 ornych), 22 domów, 9 bud. mieszkał., 119 mk., t. j. 57 m. i 62 kob. Folwark t. n., należący do dóbr Wielgie, liczy 18 mk., t. j. 12 męż. i 6 kob., 2 bud. mieszk.
Bękota. Tak Stryjkowski nazywa zamek pod Bakotą, w XIV w. przez Koryatowiczów odnowiony.
Bękowice, wś, pow. raciborski, u zbiegu Cyny z Odrą. Lud mówi po morawsku a uczy się w szkole i modli się po polsku. To samo w Tworkowie.
Bekowo,   niem. Bankau, wś rycerska (llit-tergut) w pow. świeckim, niedaleko Warłubia, ma ziemi 3483 mórg,  ludności 246, katolickiej 171,   protestanckiej 75; zaraz  w pobliżu znajduje się Małe Bekowo czyli Bękówko, cegielnia  bękowska   i   trzy młyny bękowskie.    Od wsi tej   B. wywodzi  ród  swój   familia  Czap-skich, linii bękowskiej, którzy się zwali podobno za  krzyżackich czasów von Hutten, "czapka". Pierwszy   raz   zachodzi    nazwa    Bekowo   r. 1295.    Za krzyżaków w r. 1350 mistrz wielki Henryk  Dusmer   nadaje   dobra B. i Płochocin wiernemu  swojemu  Henrykowi von Frischen-bach  pod   obowiązkiem,   żeby  mu  służył   na wojnie.    W r. 1357 posiada B. jakiś Mikołaj, które   to   imię   często   zachodzi u późniejszych Czapskich; w r. 1385 mają B. dwaj bracia Henryk i Jestken  von Vrissenbach.    Ii. 1454 wymienia się  po pierwszy  raz Hugo von Hutten, właściciel   B.    Nieco   później   zachodzi bardzo dobroczynna   Barbara   Schoffynen,   której imię Schoff najprawdopodobniej jest już spolszczona czapka,   "Hut".    Od XVI w. począwszy piszą się  właściciele  B.   li   tylko Czapscy;   we wsi mieli   własną kaplicę, w której domowy kapelan   odprawiał  nabożeństwo.    W r. 1780 Michał i Ludwika z Czapskich  Skórzewscy pobudowali  nową kaplicę  w B.    Obecnie od dłuższego czasu znajduje się B. w ręku niemieckiem. Bąszowa, ob. Beszoiua. Bęszyce, ob. Beszyce.
Bątków, Bctkowiee i t. p., ob. Becików i nast. BętkoWO,   niem. Bentkau,   lub   Bentke.,   wś, pow.   trzebnicki,   u jednego   ze  źródeł Ślęzy, w parafii  Trzebnica.    Ze  wzgórza wiatrakowego piękny widok na Sobótkę.
Biacowce, Biacowec, po węg. Mind-Szent, wieś w hr. spiskiem (Węg.), ma kościół katol. paraf., piękny dwór hr. Csakiego, właściciela, budynki gospodarcze, park, młyn wodny, cegielnia, grunt urodzajny; 783 mk. H. M.
Biadacz, Bźadaczów, l.) kolonia należąca do wsi Landsmierz. 2.) B., część wsi Nagodowic. 3.) B., przysiółek wsi Wędziny. 4.) B., niem. Wachmcitz, wś, pow. olesiński, par. Wysoka. Pod tą wsią rz. Stobrawa ma źródło. 5.) B., wś, pow. opolski, par. Czarnowąs, z folwarkiem Kraje (Krenz).

168

Bia.

Bia.

 

Biadaczek, 1.) folw. należący do dóbr Rup-tau w pow. rybnickim. 2.) B., były folwark należący do Gogołowy Górnej w tymże powiecie.
Biadaczów, ob. Biadacz.
Biadaszka, niem. PeadausMe lub Pia-tiamchke, wś, pow. mielicki, par. Frejno, z wielka cegielnią.
Biadaszki, dwie wsie t. n., pow. wieluński, jedna w gm. Kurów, par. Ghotów, druga w gm. Galewice, par. Cieszęcin. B. w par. Cieszęcin miały 1827 r. 15 dm. i 107 mk.
Biadaszki, 1.) wś, pow. ostrzeszowski; 85
dm.; 253 mk.; l ewang., 252 kat.; 54 analf.
2.) B., pustkowie, pow. odolanowski, ob. Odo-
lanów. 3). B., pustkowie, pow. odolauowski,
ob. Gliśnica.	M. St.
Biadauschke (niem.), Gross- i Klein-, dwie wsie, pow. trzebnicki, par. katol. Kotzcrko. niedaleko rzeczki Szecki. Por. Biedaszkowo.
Biadki, wieś, pow. krotoszyński, 227 mórg.
rozl.; 56 dm.; 499 mk.; 90 ew., 409 kat.; 94
analf.; stać, poczt, i koi. żel. Krotoszyn o 8
kil.; gościniec w miejscu.	M. St.
Biadoliny, 1.) B. radłowskie, wś., pow. brzeski w Galicyi, o 7 kil. od Wojnicza, ma 2661 n. a. mor. rozl.; w tem 1387 m. lasu, 153 dm., 922 dusz; parafia w Wojniczu; szkoła ludowa jednoklasowa; kasa pożyczkowa gminna. B. leża przy samej kolei żelaznej Karola Ludwika, której stanowią, stacyą, między Słotwiną a Bo-gumiłowicami, o 60 kil. od Krakowa. 2.) B. szlacheckie, wś, pow. brzeski w Galicyi, w par. kat. Dębno.
XSial..., liiał... Miejscowości, których mizwy zaczynają, się w ten sposób, bardzo są. liczne: w niektórych atoli okolicach miejscowe narzecza nadają im odmienne brzmienie, np. białoruskie Biel... lub ma-loruskie Bił... i dla tego w razie pominięcia pod BiaŁ.. pewnej nomenklatury prosimy o poszukanie jej pod Biel... lub Bit... a nawet Bel... (słowackie) i Bjal... Bjel... (łużyckie).
Biała (niem.), ob. Biała.
Bialablott, ob. Białelłoto.
Bialachowo, ob. Białockowo.
Bialafliess, leśnictwo, pow. czarnkowski, ob. Nothivendig.
Bialasee, ob. Biała i Białejezioro.
Bialcz, ob. Białcz.
Białek, ob. Białek.
Bialensitz, ob.
Bialigruild, ob. BMyyrad.
Bialiki, wś szlach. i włość., pow. szczuczyń-ski, gm. Grabowo, par. Lacliowo.
Bialke, ob. Białka.
Bialken, ob. BiałM.
Bialla, ob. Biała i Budki.
BiallagOlTa, ob. Białagóra.
Biallebrzegi, ob. Białolrzni/i.
Biallojahnen, ob. Białojany. Bialoblott, ob. Białolłoto i

Bialowiesz (niem.), ob. Białowieże. Bialska wola, ob. Biała. Bialski powiat, ob. Biała i Biały. Bialskie  jezioro,  pow.  gostyński,  o  8 w. na półn. wschód od Gostynina,   leży pomiędzy jeziorami: Luceń,   Drześno i Sumin; brzegi ma wyniosłe,  bezleśne.    Długie   od  zachodu   ku AYschodowi na 3 w., szerokie trzy ćwierci wiorsty.    Obszaru  ma 1,3 w. kw.    Rzeka   Skrwa odprowadza wody jego do Wisły. Por. Białe. BialiiUen, ob. Białuty.
Iłisilii, najpowszechniejsza z nazw miejscowości w obrębie całej słowiańszczyzny:_góry, rzeki, jeziora, morza, osady, zarówno n zachodnich jak  wschodnich i południowych słowian, noszą to miano. Biała, por. Białe, Białka i t. p. Biała, 1.) (Radziwiłowska,   książęca,  Alba ducalis),   miasto   powiatowe   gubernii   siedleckiej,   w języku urzędowym Bieła zwane, leży nad rz. Krzną, pod 52° l',6"  szerokości i  40° 47'   długości   geograficznej   względem  Ferro; odległe   od Lublina mil 16,   od  Warszawy 21 mil, dawne województwo i pow. brzeski.   Obecnie  B.   posiada  kilka zakładów  naukowych, przeznaczonych dla ludności rusińskiej:  jak gi-mnazyum męzkie,   seminaryuin nauczycielskie, dwie    szkoły   początkowe    męzka   i   żeńska. Z władz rządowych   znajduje tu się zarząd powiatu, zarząd akcyzy IV okręgu, zjazd sędziów pokoju i  sąd pokoju III okręgu dla B. i Terespola.   Szpital ś. Karola na  25  łóżek i dwie ochrony na 14 i 30 dzieci,  stacyą dr. żel. War. Teresp.,   st. poczt, i telegr.   W 1827 r.   B.   liczyła 309 dm. i 3386 mk.; 1858 r. 323 dm. (57 murowanych) i 3786 mk. (w tem 2394 izrael.). W 1878 r. było 350 dm. i 7112 mk.   Do rnia-ita należy 2825 morgów   ziemi.    Przed zbudowaniem kolei łączyła się z Warszawą głównym traktem  pocztowym brzeskim   (Biała, Międzyrzec,   Zbuczyn,   Siedlce,   Mingosy,   Kałuszyn, Mińsk, Miłosna):  mil 20 i pół.    llzym. katol. jar.   bialska   dekanatu  t.   n.   liczy   wiernych 2750.    Założycielem miasta był  Piotr Jano-wicz Biały,  woj. trocki, pierwszy het. W. Lit. (urn. 1498), dziedzic Ołyki, Nieświeża. W XVI w. była własnością Illiniczów, od których nabył ą 1568 r. Radziwiłł Sierotka.    Starożytna ta osada była miejscem obronnem, jak się okazuje z wałów  wyniosłych i rowów   głębokich, otaczających zamek.    Wysoka i mocna wieża stoi dotąd nienaruszona, na 52 łokcie wysoka, opatrzona zegarem.    Radziwiłł,   zwany  Sierotka, zbudował ten piękny zamek.    Gimnazyum tutejsze,   a  raczej, jak je nazywano,   akademia, była filią krakowskiej i w r. 1628, za Aleksandra Ludwika Radziwiłła, otrzymała  od  dziedziców fundusz na utrzymanie ubogich uczniów. W r. 1633 Wilski,  oficyał podlaski, pomnożył tej   szkoły  fundusze i sprowadził   z  Krakowa profesorów    gramatyki,    retoryki,    poetyki i filozofii.    Kościół farny, fundowany w r. 1520

Bia.

Bia.

169

 

pod wezwaniom Panny Maryi i ś. Jadwigi przez Grzegorza Iwanowicza marszałka wielkiego litewskiego, czas jakiś należał zapewne do wyznania lielweckiego. Za Jana Kazimierza został przywrócony katolikom. Odnowiony staraniem Katarzyny z Sobieskich Radzi-wiłłowej przed rokiem 1690, która ozdobiła go ołtarzami i wieżę na nim wzniosła. Trzy kaplice dotykają, tego kościoła; w jednej mieszczą się relikwie św. Wiktora, sprowadzone z Rzy-mn. Bazylianie zostali tu sprowadzeni w roku 1690 przez Karola Stanisława Radziwiłła, kanclerza wielkiego litewskiego, który im kościół wymurował; najczęściej przemieszkiwał w zamku i zmarł roku 1719, znacznie przyczyniwszy siędo jego przyozdobienia. Reformatów fundował w roku 1671 Michał Kazimierz Radziwiłł, hetman polny litewski, a Siostry Miłosierdzia Karol Stanisław Radziwiłł, kanclerz wielki litewski roku 1716. Oddział Szwedów w roku 1706 miasto i zamek spustoszył z rozkazu Karola XII. Za Augusta II mieszkali tu ciągle możni dziedzice Bialuj, a dwór ich był siedliskiem gościnności, zabaw i wystawności. Ostatnimi z Radziwiłłów, którzy tu przebywali, byli: Karol, wojewoda wileński, zwany Panie Kochanku (umarł tutaj dnia 22 listopada 1790 r.) i Dominik, jego sy-nowiec, syn Hieronima, podkomorzego litewskiego. W B. urodził się zasłużony historyk nasz Julian Bartoszewicz, który między innemi pracami zajmował się wyjaśnieniem przeszłości B. i historyą bialskiej linii domu Radziwiłłów. W b. szkole obwodowej tutejszej uczył się przez czas jakiś J. I. Kraszewski, który pisał o B. w dziele: Obrazy z życia i podróży. Wilno 1842 i w Atheneum I, 70. Rysunek kościoła podał Tyg Illustr. z 1871 r. (194). Zamek zaś w tomie VIII z 1863 r. (500 str.) Monografią J ul. Bartoszewicza o zamku bialskim drukuje teraz (1880) "Przewodnik nauk. i liter. IWOAV-ski." Powiat bialski gub. siedleckiej w obecnych zmniejszonych rozmiarach utworzony został w 1866 r. z dawnego większego pow. bialskiego, który rozdzielono na dwa powiaty: konstantynowski i bialski. W obecnym swym obszarze przedstawia on trójkąt, którego bok wschodni stanowi rz. Bug, tworząca zarazem granicę od Cesarstwa, gub. grodzieńskiej; podstawę od strony północnej stanowi łamana linia na północ od szosy warsz. brzeskiej; od zachodu trzeci bok niema żadnej naturalnej granicy. Powierzchnia powiatu przedstawia płaszczyznę nisko położoną, z niewielkiemi wzniesieniami w pobliżu brzegów Bugu. Wy-nioślejsze stosunkowo wzgórza ciągną się po za Krzną w północnym krańcu pow. około Biały, Woskrzenic. Kijowca, Dereczanki, Malowej góry, Mokran; dochodzą one do 67 saż. nad póz. morza. Najwyższe wzniesienie przedstawia

wyżyna z praw. brzegu rz. Krzny, niedaleko Bugu, otoczona dokoła mokradłami a mieszcząca na sobie wsie: Dobrzyń i Koroszczyn; dochodzi tu ono do 75 saź. (około 550 stóp). Znaczna ilość lasów i nizkie położenie sprzyjają gromadzeniu się wód w drobnych jeziorkach i rzeczkach, spływających do Bugu. Główną rzeką powiatu jest Krzna, zabierająca w siebie Grabarkę, Zielawę, Białkę i inne strumienie. Błota znajdują się głównie po brzegach Krzny. Gleba ziemi średniej dobroci sprzyja głównie uprawie żyta; obfitość łąk i pastwisk hodowli licznego inwentarza. W r. 1878 wysiano w całym powiecie pszenicy 2566 czetw., żyta 13048 czetw., jarego zboża 44-0 czetw., owsa 9317 czetw., jęczmienia 3839 czetw., gryki 1621 czoLw., innych zbóż 1598 czetw. Wysadzono kartofli 21729 czetw. i siana zebrano około 950,000 pudów. Przeważną część powiatu zajmują średnie posiadłości ziemskie; wielkich własności jest kilka zaledwie; Kodeń (hr. Krasińskich) ma 11,302 mórg, Sła-watycze (ks. Hohenlohe) liczy 6900 mórg i Si-tuik (tejże właścicielki) 3489 mórg. Pięć majątków liczy przeszło 2,000 iPÓrg a 17 więcej niż 1000 mórg. Lasy, prócz rządowych (leśnictwa Rokitno, Horbów, Dobrzyń), najzna-czniejsze są w dobrach: Kodeń (około 6000 m.j Przemysł fabryczny bardzo ubogo przedstawia się i pow. B. zajmuje ostatnie miejsce w całej gubernii co do ilości fabryk i ich produkcyi. Znajdujemy tu 2 gorzelnie (prod. roczna 5000 rs.), 5 browarów (18787 rs.), warzelnię miodu (400 rs.), 4 olejarnie (575), 2 fabr. octu (665 rs.), 7 garbarni (19240 rs.), l fabr. mydła (150 rs.), 3 fabr. świec (640 rs.), l fabr. drew. gwoździ (11,800 rs.), l tartak (10,000 rs.), l smolarnię (900), l dziegciarnię (915 rs.). Ogółem 29 fabryk z produkcyą roczną na 69152 rs., co stanowi czterdziestą niemal część produkcyi całej gubernii a ćwierć produkcyi najuboższego pod tym względem pow. garwoliń-skiego. Pow. B. przy rozległości 25,4 m. kw. liczył w 1878 r. 59,274 mk. (28967 męż. i 30307 kob.); podług wyznań: 36,120 prawosł. (rusinów), 13,319 żydów, 9494 kat., 233 protestantów, 108 mahometan. W ciągu 1878 r. ur. się 1461 (2.5%), zmarło 1008(1,7%), zawarto małż. 225(0,7%). Pod względem kościelnym było w pow. 30 paraflj dla ludności rusińskiej, tworzących tak zwane bielskojc bła-goczynije i 7 par. katolickich. Zakłady naukowo w 1878 r. były l gimnazyum, l semi-naryum nauczyczycielskie, l szkoła 2-klasowa, 30 szkół początkowych i l prywatna szkoła żeńska: w ogóle 35 zakładów i 1606 uczniów (w tej liczbie 1431 chłopców i 175 dziewcząt). Pod względem sądowym pow. B dzieli się na cztery okręgi sądów gminnych (Horbów, Ło-niazy, Kodeń i Sławatycze) i jeden sąd pokoju

170

Bia.

Bia.

 

w Biały.    Pod  względem   administracyjnym zaś na 15 gmin następujących: Dobrzyń, Koby lany, Kodeń, Kostomłoty, Koscieniewicze, Łubianka, Łomazy,  Międzyleś, Piszcząc,  Połoski Rososz,  Sidorki, Sitniki, Sławatycze, Zabłocie Rzym.-katolicki   dekanat   bialski dyec.   lubelskiej  składa  się  z 7 parafij: Biała,  Huszcza Łomazy, Malowa-góra, Piszcząc z filią Horbów Sławatycze i Terespol;  zaś  grecko-unicki dek bialski b. dyec, chełmskiej dzielił się na 14 pa-v;ifij: Biała, Cicibór, Dokudów, Horbów, Hrud lvi j owiec, Klonownica, Kościeniewice, Koszoty Łomazy, Ortel-Królewski, Ortel-Książęcy, Ro-kitno i Woskrzenice. 2.) B., os., przedtem mko nad rz. Białka,   w pow. rawskim,   gm. Marya-nów,  dawne  województwo  i  ziemia rawska. Mikołaj  Kościelecki, biskup chełmski,   połowę tuj majętności   otrzymał   od króla   Aleksandra, drugą zaś 1510 r. kupił i wieczyście do dochodów  swego biskupstwa  przyłączył.    W roku 1521 Zygmunt  I  pozwolił  Jakubowi  Bucza-ckiemu, biskupowi chełmskiemu, wieś tę zamienić na miasto, któremu nadał prawo magdeburskie, targi i jarmarki.   Święcicki, opisując Mazowsze około 1620 r., mówi, że miejsce to słynęło "nie rozległością  i   ozdobą lecz z rozboju, i to w najdalszych   stronach.    Szlachta  okoliczna, nieustraszona, skłonna do przyjęcia udziału  w każdem  bezprawiu, postrach   dla   możnych, z dziką swawolą się bestwi, krew rozlewając  i   szerząc pożogi.    Szczególniej   odznaczają się Pomrożanie, przezwani tak od strumienia Mroga" (Święcicki,  119).    W skład dóbr &. wchodzą:   osada Biała, t wsie;   Żurawia, G o-ślinki, Marchoły, połowa Świejk małych, Chude Lipie, kolonia Aleksandrów,   tartak Podbor-uy,   młyny   Podborny  i  Podbielny,   karczma Czekaj i osada G-ośliny duże. W 1859 r. os. B. miała ludn.   3,786,  w  tem  izraelitów  2394. Domów murowanych  57,   drewnianych  266. Parafia  B.  dek.  rawskiego  liczy   6042  dusz 3.) B., wś, pow. nowo-radomski, gm. Rząśnia, par.   Pajęczno,   od  miasta   Pajęczna o pół mili odległa.    Dziedzictwo   niegdyś  obudwu Bielskich, Marcina ojca i syna Joachima,   dziejopi-sów polskich.   Tu pierwsza historya powszechna i krajowa po polska była napisana.    Z tego ustronia wyszły poważne karty kronikarza-oj-ca i dźwięczne rymy syna.    Obaj pełni  zasług w zaciszu B. dla powszechnego  dobra i sławy swych ziomków  pracowali. W r. 1587 wieś tę swywolnc żołdactwo zburzyło.    Joachim Bielski  w roku 1594 zbył ją Mikołajowi Gomoliń-skiemu,   następnie  weszła   w dom Starczcw-skich.    Jędrzej   Starczewski,   ostatni  z tej rodziny dziedzic B., roztrwoniwszy majątek, postradał tę wioskę, którą na publicznej licytacyi nabył Denzo,  radca  sprawiedliwości Prus południowych.    Ten pomny na sławę posiadłości, zamierzał starożytny dom mieszkalny Biel-

skich do pierwotnego wrócić stanu. Tym końcem wzniósł na pozostałych fundamentach domu naszych kronikarzy, cztery ściany główne, pokrył je dachem, a w jednej ze ścian osadził kamień z następnym napisem: Q,uo pridem Bielski Chronicon Poloniae conccpit Hanc yillam semper salya sit
Restaurat Dcnzo haeres Anno Domini MDCCCXX. Wkrótce  atoli Denzo,   pragnąc  się wynieść do Prus, zamienił Białe z Józefem Martinim,  dziedzicem wsi Kruszyny, na inne dobra w Szląsku położone.    Martini  chciał odnowić  dom Bielskich,   ale zanim  wziął się do tego,   ogień zniszczył go do szczętu, tak że dziś same tylko mury z niego   sterczą.    W 1827 r. bj^ło tu   37 dm. i 220 mk,    4.)   B. (górna i dolna),   dwie wsie rządowe,   nad  rz. Białka,   pow. częstochowski, •m. Kamyk,  par. Biała,   o 9 w. na północ od Częstochowy,   przy drodze   z Częstochowy  do Miedzna.    B.   górna w 1827  miała  24 dm. i 182 mk. obecnie ma 49 dm.    B. dolna w 1827 roku  liczyła   19 dm.   i  144 mk.,  teraz ma 22 domy.    Istnieje  tu   kościół   par.   drewniany, 1407 r. założony; par. B. dek. częstochowskiego, liczy 1800 dusz.    W 15 w.  zwano B.  kościelna wielką a drugą małą.    Obie  należały do dwóch Bielów,   z domu Ostoja. B. kościelna miała 24 łany kmiece, folwark i sołtystwo. Parana  tutejsza była filią kłobuckiej.    Długosz Tli.    5.) B., wś i tbłw., pow. wieluński,  gm. Saramnice,  par. Biała, o  9 w.   na zach. półn. od Wielunia, na trzy części podzielona, niegdyś dziedzictwo Psarskich, potem Zaremby.    Jedna część rządowa.    Posiada   kościół par. drewniany z 18 w.  i   szkołę początkową.    W 1827 r. jyło tu 99 dm. i 781 mk., obecnie jest 127 dm. Parafia  B.   dek.  wieluńskiego  ma 1330 dusz. 3.) B., wś rządowa,   pow. piotrkowski,  gmina ięczno, par. Sulejów, na wyniosłości stanowią-.ej krawędź lewego brzegu doliny Pilicy; w po-)liżu B.  o 4 w.   na zach.   leży  Bialska wola. W 1827 r. B. liczyła 35 dm. i'248 mk. 7.) B., wś i koi., nad rz. Czarnowką,   pow. brzeziński, 25 w. od Brzezin, par. Grieczno, gm. t. n., na prawo od drogi ze Zgierza do Ozorkowa.    Posiada iościół filialny,   szkołę gminną,  urząd gminny, iztery młyny,   57 dm., 670 mk.    Ziemi włość. 384 mórg,  kolonistów 472 m.    Gmina B. na-cży do s. gm. okr. I w os. Stryków,   st. poczt. v Zgierzu;  posiada:   młynów wodnych 7,   go-zelnię, olejarnię, szkoły 2, ludn. 2972. 8.) B., vś i probostwo,   nad rz. Białą, pow. janowski, ;m. Kawonczyn,   par. Janów, o 2 W.  na półn. id Janowa,  na wyniosłych brzegach rzeczki Mały.    Istniał  tu dawniej  kościół parafialny tatoiicki.    W 1827 r. było tu 143 dm. i 662 nk. B. nałoży do ordynacyi Zamojskich i ma 49 dm.  B.  probostwo  18   dm.    9.) B., wś folw., pow. radzyński, gm. t. n., par. Radzyń,

Bia.

Bta.

171

 

0 12 w. na zachód Radzynia. W 1827 r. było
tu 51 dm. i 343 mk.    Posiada sąd gminny okr.
IV i urząd  gminny; st. p. Radzyń;  w gminie
istnieją: 2 gorzelnie,   l browar,   4 młyny wo
dne, 3 cegielnie; 5089 mk.    10.) B., wś. folw.
donacyjny  (do majoratu Łęck należący) i koi.
rządowa, pow. płocki, gra. Brwilno,   nad rzeką
Wierzbicą,  posiada kościół parafialny murowa
ny, świeżo  wystawiony  w 1878 r. na miejsce
dawnego   drewnianego.    W 1827   r. B.   wieś
miała  37 dm.  i 408 mk., kolonia  zaś 21 dm.
1 147 mk.    Folw. liczy dziś 187 mk.,   U dm.,
a wraz z folwarkami: Brwilno, Draganie, Trze-
powo i osadą karczemną Moszewo, należącemi
do tegoż samego majoratu,  zajmuje rozległości
2,719  m.   (2l98  m.   gruntu' ornego).    Wieś
włość, zajmuje powierzchni 1240 m., liczy 323
mk.,  40 dm.    Kolonia B. ma rozl. 1166 mórg.;
w tej liczbie 1146 m. gruntu ornego;  liczy 285
mk. i 32 dm.	Br. Ch.
Biała, 1.) wś, pow. kamieniecki, ma 525
dusz męz., 991 dz. ziemi włość. Do Lachowi-
cza należy 178 dz., do Radziej owakiego i Fa-
renholcowej 202 dz., do Farenholca JSTecha-
jewa i Machnickiego 552 dz., do Huberta Głę-
bockiego 61 dz., do Waleryana Głębockiego
85 dz. i do Justyny Głębockiej 240 dz. ziemi
używał. Jest tu kamień wapienny. 2.) B.,
AVŚ rządowa, pow. jampolski, ma mieszk. 528.
Ziemi 1162 dzies. Należała do starostwa
jaruskiego.	Dr. M.
Biała, 1.) m. powiatowe w Galicyi, położone pod 36° 9' szcr. półn. i 49° 10' dług. wsch. od Ferro, zajmuje 44 n. a. morgów rozl., ma 349 domów, liczy 3249 męź., 3286 kob., razem 6635 ludności, z której 4906 rz. katolików, 1458 ewang., 2 gr. kat., 260 izraelit. Siedziba starostwa, sądu pow., urzędu podatkowego, notaryatu, posterunku żandarmeryi, urzędu pocztowego i telegraficznego, rady powiatowej. Rz. kat. urząd dekanalny i parafialny w miejscu; kościół parafialny w miejscu, poświęcony przez biskupa tarnowskiego, Floryana Janowskiego w r. 1786. Superintendentura i probostwo ewangelickie, szpital powszechny, założony w r. 1846, fundacya ks. Bakowskiego dla ubogich. Szkoła wydziałowa 8-klasowa z dyrektorem i 10 profesorami, 5 lekarzy, 2 apteki. Miasto leży nad rz. Białą, która rozgranicza Galicyą od Szląska austr., na równinie, w położeniu ma-lowniczem, u stóp zachodniego Beskidu. W B. rozpoczyna się gościniec rządowy, zwany środkowym galicyjskim, wybudowany w przeszłym wieku zaraz po zajęciu Galicyi-istnieje także st. koi. żel., będącej odnogą kolei północnej Cesarza Ferdynanda z Dziedzic do Żywca. B. należy do najokazalszych miast w Galicyi, ma piękne place, regularne ulice, wspaniale budowane domy i oświetlenie gazowe.

Ludność, w znacznej części zniemczona, jest bardzo zamożna i nie trudno tutaj spotkać znaczne majątki. Samo miasto miało z końcem 1877 r. 319,548 złr. w. a. majątku, a w r. 1877 złr. 41188 dochodu. Pod względem przemysłu i handlu stoi B. na pierwszem miejscu w Galicyi. Istnieją tutaj następujące zakłady przemysłowe: warsztaty tkackie, rafi-norya spirytusu, cegielnia parowa, gorzelnia, młyn parowy, fabryka krochmalu, fabryka machin, fabryka zapałek, fabryka chemikaliów i kilka fabryk sukna. Kasa zaliczkowa robi znaczne obroty pieniężne. B. rna do roku 4 jarmarki i 2 targi tygodniowe. Wyniesiona została do rzędu miast przywilejem Augusta II, wydanym na korzyść Jakuba Zygmunta z Rybna Rybińskiego, wojew. chełmińskiego i starosty lipnickiego, pozwalającym każdemu domy stawiać, ogrody i sady zakładać, łaźnie i jatki budować. Przywilej ten rozszerzony został w r. 1757 przez Augusta III. Przy lu-stracyi miasta w r. 1765, dochól miejski podany jest na 39,604 złp. 8 gr. Pod B. kopalnie żelaza arcyksięcia Albrechta. Okolicę m. Biały zbadał pod względem wyniesienia nad poziom prof. Karol Kolbenhayer (Sprawozd. Kom. fizyogr. t. IX, i III). Parana rz. kat. bielska, dawniej część lipnickiej, ma 6009 kat., 1490 ew., 300 izr. Dek bielski dyec. tarnowskiej, liczy 12 parafij: Bestwina, Biała, Danko-wice, Hałcnów, Jawiszowice, Komorowice, Li-pnik, Kozy, Międzybrodzie, P;sarzowice, Sta-rawieś, Willamowice. Ogółem liczy 33087 kat., 2733 ew., 1437 izr. Powiat bielski ma 3 miasta, l mko, 67 gmin wiejskich, 22 t. z. "przełożeństw obszarowych", razem jednostek administracyjnych 93. Rozległości 11,4S mil kw. austr. Ludności 81664. Miasta: B., Kęty i Oświęcim; mko Willamowice. 2.) B., czyli Białka, wś, pow. myślenicki, 11 kil. od Zawoi, ma 1977 morgów rozl., 203 domów, 1153 dusz, parafia łacińska w Makowi e, szkoła ludowa filialna, położenie górskie, tartak parowy; ludność trudni się wyrobami z drzewa. Własność Maurycego hr. Genois. 3.) B., wś, pow. rzeszowski, o 4 kil. od Tyczyna, ma 1279 m. rozl., 19i) domów, 1155 mieszk.; parafia łacin, w Słocinie a gr. kat. w Zalesiu; szkoła ludo-wa-filialna, kasa pożyczkowa gminna, browar 'abryczny; leży przy gościńcu powiatowym z Rzeszowa do Błażowy. 4.) B., wyżną i niżna, dwie wsie, pow. grybowski, mają 3188 mórg. rozl., 246 domów, 1641 mieszk.; parafia łacińska w Grybowie, szkoła ludowa filialna w Bia-ty niżnej, tartak parowy i wodny. B. leży jrzy kolei żelaznej tarnowsko-leluchowskiej, o parę kil. od Grybowa, przy gościńcu krajowym do Bobowy. M. M. 5.) B., wieś, pow. ;arnopolski, o pół mili na północ od Tarnopola, nad stawem tarnopolskim i tegoż wierzchowi-

172

Bia.

Bia,

 

nami; przez środek wsi przechodzi kolej żelazna Karola Ludwika. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej 945, łąk i ogrodów 166, pastwisk 42, lasu 204 mórg. austr.; posiadłość mniejsza obejmuje roli ornej 1198, łąk i ogrodów 456, pastwisk 8 mórg. Ziemia podolska, bardzo urodzajna, położenie wysokie, 1666 stóp nad powierzchnię morza wzniesione. Ludności ma: rzym. kat. 214, gr. kat. 320, izraelit. 212, razem 746. Należy do rzym. kat. parani w Tarnopolu, gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należą także wsie: Czy-stytów z 440 grecko kat. parafian, i Płotycz z 215 duszami; cała parafia ma 975 parafian, należy do dekanatu tarnopolskiego. Kasa pożyczkowa z funduszem zakładowym 244 złr.; browar, własność Samsona Goldenberga i gorzelnia. B. należała długo do rodziny Turkułłów. 6.) B., także Białe zwana, wieś, pow. przemy-ślański, nad potokiem "Złota Lipa" zwanym, który w tej wsi bierze początek, a przepłynąwszy przez folwark Pisarówka, po pod wsie Re-kszyn, Stryhańee, Dworce, w Buszczu tworzy stawek, stanowi granicę między Buszczem i Poruszynem, przepływa pod wieś Szumlany małe i między wsiami Hirowice i Żuków łączy się z drugim potokiem również "Złota Lipa" zwanym, tworzy bezpośrednio po tem złączeniu się ogromny staw brzożański, z którego jako rzeka "Złota Lipa", dalej ku Dniestrowi dąży. Przestrzeni obejmuje większa posiadłość roli ornej 117, łąk i ogrodów 17, pastw. 55, lasu 564 mórg.; posiadłość mniejsza obejmuje roli ornej 1922, łąk i ogrodów 853, past. 173, lasu 53 mórg austr.; grunt lichy, moczarowaty, położenie wysokie. Ludności ma rzym. kat. 743, grec. kat. 740, izrael. 27, razem 1510 Wieś ta należy do rzym. kat. parafii do oddalonego o a/4 mili Dunajowa. Grecko kat. parafią ma w miejscu, do której należy także wieś No-wosiółka z 541 parafianami; zatem cała parafia obejmuje 1281 parafian i należy do dekanatu narajowskiego. Posiadłość większa nałoży do klucza Dunajów, dóbr stołowych arcybiskup-stwa rzym. kat. lwowskiego. 7.) B. (z przysiółkami: Krzemionką, Podlesiem i Zawieniem), wieś, pow. rawski wGalicyi, o pół mili od .Ma-gierowa oddalona, nad potokiem. Okolica lesista, piaszczyta i błotnista, wzniesiona na 1369 stóp nad powierzchnię morza. Przestrzeni obejmuje obszar dworski roli ornej 314, łąk i ogrodów 60, pastwisk 40, lasu 626 mórg.; mniejsza posiadłość roli ornej 1301, łąk i ogrodów 128, pastwisk 246, lasu 64 mórg. Ludności rzym. kat. 245, gr. kat. 1019, izraelitów 23, razem 1287; należy do rzymsko kat. parafii do oddalonego o pół mili na wschód Magierowa, gr. kat. parafią ma w miejscu, która należy do dekanatu potylickiego. Wedle podania w tej lasami okrążonej wsi chronili się ludzie w cza-

sie napadów tatarskich w chatkach pobudowanych naokoło cerkwi, przy której znachodzą się metryki od 1785 roku, jeden dzwon z 1599 roku, zapiski od 1618 roku. Właściciel Wilhelm hrabia Siemiński Lewicki. 8.) B., wieś, pow. czortkowski. o ćwierć mili od Czortkowa na północny zachód oddalona, przy ujściu potoczku Biała do rzeki Seretu. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje: roli ornej 1212, łąk i ogrodów 95, pastwisk 43, lasu 2182 morgi; mniejszą posiadłość roli ornej 4111, łąk i ogr. 470, pastwisk 248, lasu 14 mórg. Ludność rzym. kat. 323, gr. kat. 2795, izraelitów 75, razem 3193. Należy do rzym. kat. parafi w Czortkowie, grecko kat. parafią ma w miejscu (dusz 2651), należącą do dekanatu czort-kowskiego; posiada szkołę etatową. B. B. 9.) B., wś, pow. tarnowski, o l kil. od Tarnowa, w par. rz. kat. Jurków, własność spadkobierców ks. W. Sanguszki. 10.) B., wś, pow. czerniowiecki na Bukowinie, o 3 kil. od Czer-niowiec, w parafii greckiej nieunickiej Len-czestie, własność funduszu religijnego. 11.) B., przysiółek Bilska (ob.).
Biała, 1.) wieś, pow. czarnkowski, 35 dm.,
307 mk., 23 ew., 284 kat., 94 analf. 2.) B.,
Behle, wieś szlach. i dobra, pow. czarnkowski.
17,006 mórg. rozl., ordynacya księcia sasko-
altouburskiogo; 2 miejsc: 1) B., 2) osada Ce
gielnia (Ziegclkrug), 187 dm., 1709 mk., 632
ew., 1051 kat., 26 żydów, 367 analf. W r.
1878 ludności było już 2269. Kościół paraf.
należy do dekanatu czarnkowskiego. B. ma
dwie szkoły elementarne, ew i kat. W miej
scu jest gorzelnia i fabryka sera, ajentura po
cztowa, stać. poczt, i koi. żel. Trzcianka o 6 kil.,
gość. o 6 kil. Kościół w B. już istniał w pierw
szej połowie XV wieku, bo w księgach bisku
pich z r. 1445 jest, o nim wzmianka. Pierwo
tny, drewniany, pogórza! w XVII wieku
i wtedy ówczesny dziedzic Franciszek Czarn
kowski, kasztelan poznański, wystawił nowy
r. 1628 murowany. Obecnie w kościele nie
ma pomników z wieków ubiegłych. Na po
czątku b. wieku Eadolińscy byli właścicielami.
W okolicy znajdują się żale, w których wyko
pano urny, złożone w zbiorach tow. przyj,
nauk poznańskiego. 3.) B., Bialasee lub Weis-
sensee, leśnictwo, pow. bydgoski; l dm., 7 mk.,
l ew., 6 kat., 3 analf.	M. St.
Biała, 1.) niem. Gellen lub Biala, wieś częścią szlachecka, częścią włościańska, w pow. świeckim, niedaleko Laskowic, leży nad jeziorem; obszaru ma 2078 morgów, mieszkańców 181, z których większość protestancka. Szkoła miejscowa jest ewang. Niedawno temu znaleziono pod B. stare, kamienne narzędzia, które służyły do składania ofiar. Es. F. 2.) B., niem. Bialla, osada i młyn, pow. lubawski, niedaleko st. p. Ląkorz, w par. kat. Skarlin. 3.)

Bia.

Bid,

173

 

B., niem Weissflies lub Weissfiuss, wieś i dobra, pow. wejherowski, par. Wejherowo. W tymże pow. inna os. t. n. należy do par. Luzyna, po niem. zowie się Louisenhof, leży blisko Redy. 4.) B., os., pow. człuohowski, niedaleko Kramarzyn i Borzyszków. 5.) B., niem. Bialla, wś, pow. tucholski, niedaleko st. p. Czersk, W par. Śliwice, nad jeziorem, o którem Długosz wspomina. 6.) B., niem. Bialla, mko w pow. jańsborskim, około 2000 mieszk., trudniących się rzemiosłami, uprawą roli i wyrabianiem płótna. Kościół ewang., st. p., 8 jarmarków na rok. 7.) B., niem Weissenfluss, wś w pow. leckim, niedaleko sli. p. Zelki. Według Kę-trzyskiego wś w pow. leckim B. zniemczono na Weissensee a Pańską Wolę na Weissenfluss. 8.) B., niem. Bialla, wś, dobra i młyn, pow. olecki, niedaleko st. p. Mieruniszki i Budek.
Biała, wś na Szląsku austr., w kat. par. Jabłonków. Tu urzędowała czas jakiś rada generalna konfederacyi barskiej.
Biała, 1.) niem. Bielan, wś, pow. raciborski, niedaleko Hulczyna, w par. katol. Busławice. 2.) B., przysiółek wsi Gorzów w pow. olesiń-skim. 3.), B. Tak według Słownika p. Knio nazywają Ślązacy miasto Ziilz, ob. Biały. 4.) B., prawdopodobne pierwotne nazwisko wielu wsi na Śląsku pruskim, zwanych dziś Bielan a w dawnych aktach Bela, Beala, Bele, Bccl i t. d. Kajważniejsze w pow. nissauskim (wś, paraf, katolicka), świdnickim (par. Górka) i złotoryjsko-hajnowskim (par. Ilajnów). Świdnickie Bielan nazywane bywa w dokumentach z XIV w. "Bela polonicale".
Biała, węg. Uj-Bela, ob. Nowa-Biala.
Biała, rzeka, bierze początek pod Godziszo-wom, w pow. janowskim, płynie przez Rataj-ską Wolę, Rataje, Białe, około Janowa i wpada do Bukowny pod Bąkiem. Długa 17 w., szer. 6 st., głęboka do 4 st. Dno i brzegi iłowate. 2.) B., rz., wypływa z jeziora śród piasków w oklicy Białej Przeniszy, w pow. olkuskim, na zachód od wsi Klucze i pod Sową Kużni-czką wpada z lewego brzegu do Białej Przemszy. Długa 8 w. Według "Hydrografii m. Krakowa i jego okręgu" przez Franc. Marczy-kiewicza (Kraków, 1847), B. wypływa z kopalni olkuskich, płynie pod Klucze. Hutki i pod Łazami wpada do Białej Przemszy. 3.) B. lub Biała panieńska, ob. Bawół. Br. Ch.
Biała, 1.) rz., Iowy dopływ rz. Obszy, w gub. smoleńskiej, ma źródło niedaleko wsi Bar-barówki, pow. bialskiego; płynie najpierw kreto, śród lasów, dalej po łąkach, na przestrzeni 21 w. Dopływy: Nowa, Kamionka, Wuźa (Siemienow). 2.) B., rz., dopływ Orlanki, w pow. bielskim, gub. grodź., długa 26 w.; pod Bielskiem Lubczę przyjmuje. 3.) B., rz., lewy dopływ Supraśli. 4.) B., rzeka, ob. Bolt-łtpie. 5.) B., o które] Siemienow wspo-

mina pod  Alulą, że  przyjmuje dopływ Alulę, nie jest, nawet wjego Słowniku pomieszczoną.
Biała, 1.) Rzeka, ob. Biała rzeka. 2.) B., także Białą wodą i Bieleńską zwany potok; prawy dopływ Raty w obr. gm. Butyn w pow. żółkiewskim. Powstaje na łąkach gminy Tro-ściańca, pod jego przysiółkiem Krużynami. u zachodniego stolcu góry Harcy, na granicy trzech powiatów, jaworowskiego, rawskiego i żółkiewskiego. Płynie zrazu granicą pow. żółkiewskiego i rawskiego, poczem w powiecie rawskim przez gm. Białą i Magierów. Za Ma-gierowem przepływa na przestrzeni półtorej mili wielkie błotniszcza i moczary magierow-skie, poczem przechodzi w obr. pow. żółkiewskiego i w kierunku północno-wschodnim płynie przez Dobrosin, Biesiady i Lubellę, śród łąk i pastwisk Ługami zwanych. Przed ujściem (212 m.) rozgałęzia się na dwa ramiona. Długość biegu 5 mil. 3.) B., potok w obr. gm. Białej w pow. przemyślańskim. Powstaje z dwóch strug, z których północny, Bródek zwany, wypływa z pod Grzędowej góry (392 m.) w zachodniej stronie tej gminy; południowy zaś z pod Mohiłki (408 m.). Obie strugi łącza się we wsi Białej i tworzą potok B., który, płynąc na połud.-wschód ważką dolinka międzywzgórzystą, mija przysiółki dunajew-skio Targówkę i Pisarówkę; uchodzi do Złotej Lipy z pr. brz. Długość biegu 5 ćwierci mili. 4.) B., także Mlynmeką zwany potok, powstaje na łąkach z kilku źródlisk w zachodniej stronie gm. Kosowa w pow. czortkowskim, na granicy tegoż powiatu z buczackim. Zrazu płynie na południe a koło folw. Sianożętami zwanego zwraca się ku południo-wschodowi; przepływa w Kosowie dwa stawki, w Choiniaków-ce jeden; następnie gminę Biały Potok, Siemia-kowce a w Białej wpada z pr. brz. do Seretu po 26 kil. biegu. Przeważnie płynie ważką doliną, zwartą wzgórzami obustronnie; a od gminy Siemiakowiec płynie ^ wądołem po pod lasem Hordową zwanym. Źródła leżą 351 m., ujście 220 m. n. p. m. 5.) B., potok górski, powstaje z kilku potoków górskich, spływających z połoniny Skupową zwanej (1583 m.) w obr. gm. Hryniawy w pow. kossowskim; płynie krętem korytem ku północy, już to wądołami i parowami leśnemi, już też śród łąk górskich; zrasza łąki gm. Krasnoilly i tutaj po l i pół milowym biegu uchodzi do Czarnej, dopływu Czarnego Czeremoszu. B. przyjmuje liczne dopływy górskie (bezimienne), a przedewszystkiem w obr. gm. Hołowego, spływające z wzgórz i lasów hołowskich. Koryto kamieniste; wody rwące. 6.) B., potok, wypływa na łąkach gm. Gwoźdźca starego w pow. kołomyjskim, płynąc na południe głębokiemi parowami tworzy granicę gm. Zahajpola i Kobylca; w obr. •m. Zahajpola uchodzi z lew- brz. <lo

174

Bia.

 

dopływu Prutu. 7.) B., niem. Bel-Bacli, węg. Bela, potok tatrzaósko-spiski, wypływa z pod przełęczy zdziarskiej, płynie zrazu ku północy, potem ku wsch., aż do ujścia doń Źlebadow-skiego potoku; poczem zwraca się na połud.-wschód, a wreszcie od wierchu Palenicy (1172.6 m.), na wschód i w Buszowcach wpada do Popradu z lewego brzegu. Zabiera li-cizne potoki górskie, jak z północnego brzegu Strednicę, Milikowski, Zarzecki, Zalezowski, Młynarski, Żlebadowski potok, Kończynę, i z połudn. brz. z Tatr Babinę, Reglański potok, Kempelbach, Klein Urenbach, Suchy potok i t. d. 3.) H., węg. Bela, strumień tatrzań-łłko-liptowski, powstaje z połączenia potoków Cichej i Koprowej na wysokości 997.3 m. Płynie w południowo-zachodnim kierunku i powyżej Przy byliny łączy się z Rączko wą i wypływa na Podhale liptowskie. Według Wahienberga B. bierze początek swój ze stawu Smreczyń-skiego. Wpada do Wagu pod Aradkiem z pr. brz. Długość biegu od połączenia 3 mile. Z pomiędzy ważniejszych dopływów wymienić należy Daszowiec, Dowalowiec i Raczkową. Biała,. Dwie rzeki na Szląsku pruskim noszą to nazwisko, po niem. Bielą. Obie uchodzą z prawej strony do Nissy kładźkiej: pierwsza, zwana iMndecker Bielą, pod Landek; druga, Fre'waldaver Bielą, pod Jfissą. Biała, rz., ob. Reda.
Biała, dość znaczny szczyt w Pieninach.
Biała błotna, wieś w stronie południowo-
zachodniej pow. włoszczowskiego, gm. Irządze,
przy trakcie t. z. powiatowym, pomiędzy Le-
lowem a Pilicą, nad Białka albo Szczerbnica.
Wieś po części położona na niewielkiem ka-
mienistem wzgórzu, po części w dole nad rze
czką. Liczba mk. 327. męż. 151, kob. 176.
Domów 37. W r. 1827 było tu 27 dm., 217
mk. Ogólna rozległość mórg. 909, z któ
rych na dworskie przypada 757, na włość,
mórg. 152. W gruntach dworskich ziemi or
nej 286 m., nieużytków 42 m., łąk 82 mórg.,
lasów 347 m.; z gruntów włościańskich ziemi
ornej mórg. 135, łąk mórg. 17. Ziemia dosyć
urodzajna. Grunt mocno falowaty, wzgórzy-
sty, poprzerzynany tu i ówdzie głebokicmi pa
rowami, albo też poprzedzielany dosyć niskiemi
dolinami, łąki niezłe. Lasy już dosyć prze
trzebione, po części sosnowe, po części dębowe.
Z zakładów przemysłowych znajdują się: go
rzelnia z produkcyą roczną 16518 rubli, i młyn
wodny na rzeczce Białce z produkcyą roczną
1200 rubli; dwa stawy, w obrębie wsi, z li-
chem rybołówstwem.	Dr. B.
Biała Brzezina, folw. należący do dóbr Wielkie Dubensko, pow. rybnicki.
Biała Brzoza, os., należąca do dóbr Wrbkau (niem.), pow. raciborski, niedaleko drogi z Raciborza do Opawy.

Białacerkiew, Białocerkiew, u ludu Biłaja berków', urzędownie Biełaja Cerkow, mko, >ow. wasylkowski, na rozległej równinie po obu brzegach rzeki Rosi i nad jej dopływem iotką, o 47 w. od Wasylkowa, o 32 w. od Chwastowa, o 81 w. od Kijowa. Liczy 18697 mk. t. j. 8461 prawosł.; 412 katol., 16 staro-wierców. 9808 izraelitów. Posiada 3 cerkwie, L kościół katol., 2 synagogi, gimnazyum, obszerne sklepy murowane, fabryki narzędzi rolniczych (załóż. 1853 przez Stan. Lilpopa), świec stearynowych, garbarnię i od r. 1880 Dank miejski imienia Aleksandry hrabinej Bra-nickiej. W B. odbywa się 11 jarmarków ro-;znie, głównie na zboże i na bydło. B. posiada zarząd gminny, policyjny (stan), st. poczt, i st. dr. żel. chwastowskiej (między TJstinowką a Sucholasami). B. jest stolicą parafii katolickiej dek. kijowskiego, liczącej 2711 dusz, do której należą 4 kaplice: w Potyjówce, Jeziornie, Wólce Połowieckiej i w samejże Białejcerkwi. Dobra B., zwiększone spadkiem po ks. Potemki-nie, odziedziczonym przez jego siostrzenicę hetmanowe Branicką, przedstawiały jedne ze znaczniejszych i bogatszych majętności w kraju. W r. 1860 do trzech wnuków hetmana Ksawe-rego Branickiego należało: dwie trzecie części powiatu wasylkowskiego, trzecia część tarasz-czańskiego i kaniowskiego, ćwierć zwinogrodz-kiego oraz znaczna część powiatów czerkaskie-
•o i radomyskiego. AV samym powiecie wa-sylkowskim posiadali oni 206985 dzies. ziemi i na niej 40,740 dusz męzkich włościańskich. W tej liczbie na hr. Władysława Branickiego. dziedzica B. Cerkwi, wypadało 131583 dzies. Do podniesienia kultury w dobrach B. i pomyślności miasteczka przyłożył się też wiele p. Przesmycki, który w r. 1838 został rządcą tego majątku. Początek B. kryje się we mgle podaniowej. Według jednego podania miasteczko to miało otrzymać swoje nazwisko od cerkwi z brzozowego drzewa, w dawnych wie-kaoh zbudowanej: według zaś innej legendy, kozak pewien nazwiskiem Mołodeć miał zabić zbójczynię Biła. która z szajką swą w okolicy rozbijała; skarby znalezione przy niej użytemi zostały na zbudowanie cerkwi, którą biła czyli białą od nazwiska zbójczyni przezwano. Nasi niektórzy łacińscy kronikarze nazywali B. po łacinie: .Album Fanum". Wnioskują niektórzy też, że tu miał stać jakoby dawny Juriew, założony przez w. ks. Jarosława, ale to domysł bez żadnej pewnej podstawy. Około 1550 r. Fryderyk Proński, wojewoda kijowski, dla poskromienia wycieczek tatarskich w B. zamek zakłada, tudzież mieszczan tutejszych swobodami obdarza. B. była od najdawniejszych
czasów królewszczyzną i nim została właściwie starostwem, była pod zarządem wojewodów kijowskich. Pierwszym starostą B, zo-

Bla.

Bia.

175

 

stał ks.  Janusz Ostrogski, syn Wasyla Konstantego  ks.   Ostrowskiego, wojewody kijowskiego. Miasto to,  położone na samym "szlaku czarnym."   z trudnością mogło się zasiedlić, aż dopóki   za ks. Prońskiego  nie stanął tu zamek warowny,   który,  jak mówi Sarnicki,   stał się latarnią morską (pharus)  i  jaskinią  schronienia  dla  mieszkańców   stepowych  tego kraju; stąd  też najpierwej   Ukraina  bywała  ostrzeganą o zbliżaniu się Tatarów, którzy, jak tenże tylko co wzmiankowany  dziejopis dosadnie się wyraża "zaglądali tu jak psy do kuchni." Więc za staraniem   tutejszych starostów  ludność się ściąga  zewsząd i osiada, pod warunkiem kilku lub kilkunastoletniej  woli czyli słobody.    lle-wizorowie czyli lustratorowie zamków J kr. Mości ukrainnych zjeżdżają tu od czasu do czasu i  przysłuchują się skargom,   zażaleniom i tak zwanym  delacyom,   zanoszonym   od  bojarów i mieszczan  tutejszych.    Starostwo   zaś bywa rozdawane jako chleb dobrze zasłużonych wielkim  dostojnikom   kraju,   jako   to:   hetmanom wielkim kor.  i kasztelanom krakowskim.   Oto jest poczet,   wedle lat ułożony,   starostów bia-łocerkiewskich; 1) Janusz  ks.   Ostrogski,   kasztelan krakowski urn. 1620; 2) Stan. Lubomir-ski woj. krakowski  urn.  1649; 3) Konstanty Jacek Lubomirski urn. 1663; 4) Dymitr Jerzy ks. Wiszniowiścki hetm. poi. um. 1682; 5) Stanisław Jan  Jabłonowski hetman  w. kor.   um.  1702; 6). Jan Stanisław Jabłonowski  wojewoda  ruski   umarł   1731;   7)   Stanisław   Wincenty Jabłonowski   wojewoda   rawski    um.   1754; 8)  Jerzy Wandalin  Mniszech,   kasztelan krakowski   um. 1778.   Po starostach  dajemy  tu spis namiestników czyli podstarościeh,   którzy, sprawując w imieniu starostów rządy nad sta-rostwami,  jako  tacy,  używali  w stosunkach niemałego    znaczenia,   wpływu   i   przewagi: 1571 r.   Eustachy  Skarowski,   1575 r.   kniaź Dymitr Bułyha   Kurcewicz,   1630   r.    Piotr Chowański, 1636 StanisławRokosz, 1640-1648 Zygmunt z Wójtowiec Czerny (Podczas wojen Chmielnickiego   przerywa się ich szereg i dopiero około 1720 r. znów występują ale  pod nazwą gubernatorów), 1720 r. Szumski,  1729 Chmielewski,   1729 Żurowski, 1737 Borowski, 1750 Koźmian,   1765 Szymon  Rylski  stolnik czerwonogrodzki, 1775 Zielonka, 1783 Żyliński. W  rejestrze   albo  inwentarzu   zamków JKM. z r. 1570 czytamy: "m. Białacerkiew jest pod juryzdykcią  zamkową.    Postanowienie   rewi-zorskie na mieszczany,  wolności mieszczańskie podług listów  króla JM. i zachowania jako na Ukrainie wszystkim wcale zostawili, i przy-nicheśmy ich zachowali.    K temu  też widząc i rozumiejąc  rzecz  być słuszną,  a przystojną jaki przy tym zamku ukrainnym ludziom przychodzącym, i ktoby chciał na mieszkanie osieść, takicli  ludzi  zachowując je  przy  łasce króla

JM., wolności im dali do lat 20; a urząd zamkowy ma tego pilnie przestrzegać,   aby  ludzie dobrej  sławy  i  powieści osiadali;  w  baszcie miejskiej   mieszczanie   od przyjazdu  z Kijowa, mają  straż mieć i tę basztę   budowaniem  opa-trować, także ostróg około miasta."    Mieszczanie B. hojnie byli królewskim obdarzeni przywilejem.    W 1597   r. Zygmunt  III  potwierdził na sejmie  w Warszawie  mieszczanom B. posiadanie uroczyszcz i sieliszcz oddawna im służących.    W 1615 r. ciż mieszczanie   otrzymali na sejmie  przywilej  na wolność  od wszelkich podatków pospolitych i osobnych stołowi króla J M. należących, od poborów szosowego,  czopowego na sejmie  uchwalonych,  także  od myt i ceł ziemnych i wodnych.    W rok potem  re-wizorowie  w lustracyi  mówią o tym przywileju  ze swej   strony   domieszczają:   "to prawo dobre jest,  jako  miejscu  temu  niebezpieczeństwu  podległemu,   nietylko   na taki czas,   ale i na wieki,   słusznieby  od króla JM. i Rzplitej miało być pozwolone, ponieważ nieladajaki odpór czynią  nieprzyjacielowi do korony za czę-stemi  inkursjami  tatarskiemi,   które   bywają; więc i straże polne,   dzienne i nocne od nich są najpewniejsze,   które   oni   iustawnie   kosztem i stratą   braci swojej  strażnaków i samych siebie odprawują,   na którą, jko powiadają, eks-pendują  złotych dwanaście set."    Według tej lustracyi (1616 r.) było  w m.  B. domów miejskich "posłusznych" 300, kozackich domów "którzy niechcą być^pod posłuszeństwem" 300 i coś więcej.    W 1620 r.  Zygmunt III przywilejem datowanym   w Warszawie  nadaje tym mieszczanom prawo magdeburskie.   Odtąd jurysdyk-cya mieszczańska  mieści się na zamku,   w którym zasiada wójt,   burmistrz i ławnicy.    Herb miasta  był:   łuk  z cięciwą  naciągniętą,  a na nim  trzy strzały.    Konstytucya  z 1631   wyraża: "ponieważ B., Lubomierz i Trylesy zniszczone przez Tatarów i kozaków, które każdo-roczną  straż na szlaku siedząc w polach odprawują  skąd wszystka  Ukraina  ostrzegana od pogańskich napadów bywa,  zaczem wszystkie processy i banicye o przeszłych podatków nieoddanie  zniesiemy  z nich i kasujemy." Z nastaniem   atoli  wojen   Cmielnickiego   wszyscy w ogóle  mieszczanie  B., chcąc  czy nie chcąc, zniewoleni  byli przystać do kozaków.    Wielu nich wojay wygubiły,   wielu z nich przeniosło się na Dniepr. Dopiero po uciszeniu się kozackiej zawieruchy znowu rzplita m. Białacerkiew i jej mieszczan do dawnych praw i swobód powróciła.    Lustraeya z 1768 r. wyraża:   "sądzi się to miasto prawem magdeburskiem, a urząd magdeburski  od wszelkich  danin i podatków wolny jest."    Gdy zaś  ustawą czteroletniego iejmu  z dnia 3 maja   1791 roku  przywrócono miastom  ich przywileje, a miasta  mniejsze do przywilejów większych przyrównano, dźwiga-

176

fcia.

ftfd.

 

jąć one i do stanu miast doprowadzić usiłując, wtedy i B. tychże prerogatyw dostąpiła; jakoż w skutek tego Prane. Branicki hetman w kor. dziedzic Bialocerkwi d. 14 marca 1792 roku w Warszawie wydał zalecenie do rządców dóbr swoich, aby nie przeszkadzali i nie wzbraniali mieszczaństwu B. wolnej elekcyi członków do magistratu. Nadmieniliśmy wyżej, że już w r. 1616 w m. B. było więcej kozackich domów, którzy niechcą być pod posłuszeństwem, aniżeli mieszczańskich posłusznych. Królowie polscy chcieli podźwignąć, zaludnić wschodnie pustkowia nadgraniczne państw swoich przez lokowanie na wzór zachodni miast, z nadaniem tymże szerokiego zakresu; dla tego to obdarzali je tak zwanem prawem magdebur-skieni, polną sypali im garścią przywileje i wolności; tymczasem przez zbieg okoliczności najzupełniej miejscowych, wszystkie te porządki brano z Zachodu na dzikiem pograniczu przeszczepić się nie dawały; mieszkańcy tutejszych miast czyli osad szlakowych, nie do kupieckich lub rzemieślniczych brali się korpora-cyj, ale do oręża, który starczył im tu za wszystko, nawet za chleb powszedni. Toż i starostwa tutejsze, w myśli dawania odporu napadającym codziennie prawie Tatarom, urządzone były na kształt wielkich ekonomi] wojennych; wcześnie też z własnych miejscowych żywiołów (przeważnie z mieszczan straż w polu na szlakach odbywających) wytworzyły lud orężny, który z czasem, słabo nadzorowany i podporządkowany, wyrodził się w tak zwanych "kozaków" czyli jak ówczesne lustracyę nazywają ich "nieposłusznych." Jeszcze w 1572 roku Zygmunt August wyznaczył był rezy-dencyą w Białejcerkwi dla szlachcica Jana Ba-dowskiego, któryby sądził sprawy kozaków przybywających z Kiżu do królewskich miast, z któremi już ich wtedy pewna solidarność wiązała, pochodząca bądź z jednej i tej samej rodowości, bądź ze wspólności jednego i tego samego rodzaju życia. Urząd zamkowy nie miał się wtrącać w sądy tego rezydenta królewskiego. Z czasem mieszczanie "chodzący w kozaki a nieposłuszni" w temże mieście tak dalece wzrośli w liczbę, że około 1637 r., jak mówi Okolski, była tu już ich siedziba (prima sedes), którzy wybijając się z posłuszeństwa, od lada wiatru chwiejąc się w wierności w końcu wyradzali się na żywioł swawolny; jakoż w 1648 r. wszyscy oni stanęli po stronie buntu. B. Chmielnicki utworzył z nich pułk tak zwa-iy białocerkiewski, który w 1649 roku pod Zborowem był najliczniejszym, najpotężniejszym. Oto jest spis pułkowników bia-łocerkiewskich: 1648 Hyra; 1649 Hryhory llromyk; 1664-5 Tarasenko (ten był wiernym Bzplitej); 1666 Jan Krawczenko; 1671 Iwan Butenko; 1703 Korowka, Makijowski;

1710 Tański. Po ustaniu buntów horodowi kozacy B. zostawali poo zwierzchnictwem i komendą starostów i podstarościch. W 1750 r. wytoczyła się dość drażliwa sprawa między Stan. Winc. Jabłonowskim, starostą B., a regi-mentarzem partyi ukraińskiej Antonim de Ossa Ożga. Ożga zażądał od starosty kozaków ho-rodowych w pomoc wojsku, któremu dowodził w wyprawie przeciwko hajdamakom. Starosta nie dał kozaków. Sprawa ta doszła do króla, który przez mandat pociągnął starostę do odpowiedzialności do sadu nadwornego asesorskiego. Jabłonowski się złożył tem, że to nie są horodowi ale jego kozacy nadworni, których trzyma li tylko dla bezpieczeństwa miasta i straży przy fortecy, którą własnym kosztem i sumptem reparuje.- Brak żywiołu kupieckiego , przemysłowego, handlowego na Ukrainie był powodem właśnie, że żydzi wcześnie zaczęli zagnieżdżać się po miasteczkach ukraińskich. W B. atoli dopiero w 1721 r. pierwszą o nich wzmiankę napotykamy. W 1768 roku, według lustracyi, żydów osiadłych w m. B. było 223.-Zamek B , wzniesiony około 1550 r. przez ks. Prońskiego wojewodę kijowskiego, jako zapora warowna przeciwko napaściom Tatarów, w 1570 r. zupełnie był zniszczał i potrzebował opatrzenia i naprawy. "Ten zamek, mówi inwentarz zamków JKr.M. tegoż roku, ma w sobie 4 baszty, grodzień 158, wszystkie baszty i horodnie nienakryte, pogniło i opadłe, że się niczemu niegodzą. Strzelba zamkowa: dział 2, jednego koniec upadł a drugie bardzo słabe, działo jedno bez łoża, hakownic 41, nie wszystkie naprawne, arka-buzów 18, nie wszystkie też naprawne". Stan więc obronny zamku był godzien politowania i dla tego to książę Wasyl Konst. Ostrogski przestrzegał na sejmie stany Rzplitej, że zamek ten tak zniszczał, że w razie napadu niepi-zy-jacielskiego nie mógł się obronić. Przestroga czy napomnienie nie poszły w las, jak widać, bo w 1594, kiedy Erich Lassota von Steblau, wysłannik cesarza Rudolfa II do kozaków, przejeżdżał przez B., zastał już ten zamek odnowionym. Lustracya z 1622 r. nie skarży się na złe opatrzenie zamku. W 1664 r. atoli, gdy pomimo zawartej uprzednio jeszcze z kozakami ugody hadziackiej, Ukraina wichrzyć nie przestawała, Stefan Czarniecki wojewoda ruski, aby na wodzy utrzymać buntujących się kozaków, porozmieszczał w zameczkach ukraińskich garnizony polskie, i zamek białocerkiewski odbudował na nowo, używszy do tego uajbieglejszych w sztuce fortyfikacyjnej, pod nadzorem Jana Sapiehy pisarza poi. kor. Odtąd zamek B., przeistoczony na fortecę, nosi już to ostatnie miano, a jak wiele ją ważono, świadczy denominacya, jaką jej statecznie w aktach publicznych dawano: "propugnaculum

Bia.

Bia.

177

 

tlkramae etantemuralePatriae." Bo też w istocie, twierdza ta, dobrze opatrzona, przed którą cała drżała Białacerkiew, pod komendą dzielnego jenerał majora Jana Stachorskiego, którego z załogą osadził był Stef. Czarniecki, potem innych niemniej dzielnych i walecznych dowódzców, przez lat kilkanaście, w czasie wichrzeń Doroszenka, wszystkie niemal siły i życie w Ukrainie utrzymywała. Szereg komendantów B. jest następny: 1664 do 1668 Jan Stachórski jenerał major; 1668-1671 r. Lobel; od 1671 - 1672 G-erhard. Fitinghof; w 1672 znowu tenże Lobel; w 1678 Ernest Rappe; w 1679 r. Otto Eappe; 1693 Ludwik de Orgiewal, 1694 r. Gałecki. Tu się poczet komendantów B. przerywa, albowiem w 1702 warownię B. ubiegł był Samuś z Palejom, którą przez lat sześć w swojem trzymali ręku, aż do 1708 r., gdy hetman Mazepa, schwytawszy Paleja, Białacerkiew i Korsuii swymi ludźmi osadził. Twierdza B. aż znowu w 1712 roku zwróconą została lizplitej. Jakoż w następnym roku (1713) obywatele _ województwa kijowskiego na sejmiku w Żytomierzu uchwalają wystawić na utrzymanie fortecy B. sto piechoty pod komendą Ilińskiego starosty niżyń-skiego. Tento Iliński "z azardcm zdrowia i fortuny własnej" przez lat kilka utrzymywał fortecę. Następnie regimentarz Swidziński miał nad nią "czułą pamięć" t. j. zrestaurował ją staraniem swojem i pracą. W tym czasie komendantem B. był jenerał major de Bojeu. Wojska rossyjskie, powracające z Polski po obiorze Augusta w 1735 r., zajęły chwilowo twierdzę B. Od 1735 r. był komendantem tej fortecy Dominik Kosiorek Bekierski, miecznik bra-cławski; w 1765 r. Michał Karbowski. Lu-stracya z tegoż roku (1765) opisuje stan i położenie B. fortecy: "Wał z czterema rądelami. które do warowni broniły przystępu, otaczał ją dokoła, ostawiony palami dębowemi, miejscami we cztery rzędy, z fosą głęboką z trzech stron, z czwartej zaś strony rzeką zabezpieczony. Wjazd od miasta prowadził przez trzy bramy; pierwsza z szlagmantcra, druga ze zwodem, trzecia nareszcie w wale wysokim kryta, niby podziemna; u boku tej bramy nad rz. Ilo-sia, rądel osobny, duży; w środku zaś fortecy mieściły się budynki t. j. dom dla komendanta i pp. oficerów, odwacht, dla gimejnów, kurdy-garda, kaplica, cekauz w ziemi; armat żelaznych na rądelach i po wale stojących 25, moździerzy żelaznych 2. W wale były podziemne przejścia czyli tak zwano wycieczki, przez które osada mogła być opatrzoną w żywność, gdyby zwyczajna komunikacya przeciętą została. Studnia była w fossie za wałem. Ale obok tej fortecy wówczas stał w blizkości rz. Rosi i za»ek starościński, zbudowany niedawno przez starostę B. Stanisława Wincen-
Słownik Geograficzny. Zeszyt UL

tego Jabłonowskiego. Zamek ten był dokoła obwarowany wałem, z bramą, ze strzelnicami; we środku stała gubernia t. j. dom dla gubernatorów starościńskich, obok kurdygarda dla iufanteryi nadwornej starościńskiej, cekauzik mały, dalej dwór rezydencyonalna p. starosty, budynek duży, z drzewa rzniętego stawiany, w koło wapnem tynkowany, przy nim kaplica; na pokojach podłoga heblowana, drzwi snycerską robotą z zamkami francuzkiemi, piece ka-ńowe eto.; dalej szły stajnie, kuchnie, kurdy-gardy, masztarnie. Oprócz tego całe miasto było, po wale niewielkim opalisadowane. Jerzy Wandalin Mniszech, starosta B., dawał corocznie do fortecy na opalisadowanie po 500 pa-lów i robociznę. Dziś jedyny ślad tej fortecy pozostał w szczątkach wału, wysokiego na 2. od rzeki na 3 i pół sążni, w którego obrębie mieści się kościół katolicki.-W 17 w. istniała podobno w B. jedyna cerkiew nikołajewska, i druga troicka na Zarzeczu. W 18 zaś wieku przybyła nowa cerkiew murowana, przez hetmana Mazepę i pułkownika Mokijowskiego założona, ale niedokończona; stała aż do dni niedawnych w ruinie. Z uniackich cerkwi w tymże wieku istniały tu: Preobrażeńska, Petro-pawłowska, Troicka, na Zarzeczu zbudowana na nowo w 1718 r., Bohorodiczna, Uspenska. Pokrowska, Andrzeja Apostoła i św. Michała. Obecnie w B. trzy cerkwie się znajdują: Preobrażeńska murowana, wzniesiona przez Aleks. z Engelhardtów h r. Branicką, hetmanową w. kor., i obok niej dawna, będąca w ruinie, założenia Mazepy a teraz odnowiona, i trzecia Maryi Magdaleny, na Zarzeczu, zbudowana na posadzie dawnej z przeszłego wieku troickiej cerkwi. Już w 1667 r. konstytucyą aprobowana została na usilne prośby komendanta Jana Stachórskiogo fundacya kościoła i klasztoru oo. augustyanów. Z laudum z 1715 r. dowiadujemy się, że w tymże roku istniał tu jakiś kościół, ile że w tymże czasie obywatele województwa kijowskiego na reparacyą dachu tegoż kościoła pewną ofiarowali summę, ale czy byłto kościół oo. augustyanów, czy inny- nio wiemy. Dopiero około 1743 r. stanął tu nowy kościół i klasztor pod tytułem misyi oo. jezuitów, fundacyi Stan. Winc. Jabłonowskiego, wojewody rawskiego i starosty B. Jakoż d. 3 grudnia 1751 r. Kajetan Sołtyk biskup koadjutor kijowski zjechał do B., gdzie, jak mówi ówczesna gazeta "konsekrował kościół oo. jezuitów, przy hucznem z armat biciu; potem clerinn i gości zaprosił do zamku i częstował/' Kościół był z drzewa a rezydencya murowana; już w 1746 tutejsza misya była w kwitnącym stanie, liczyła wielu zakonników; pomiędzy nimi wielu światłych i zawołanych kaznodziejów. W 1771 r. słynął tu z wymowy o. Awedyk superior. Andr. Załuski, gdy
12

178

Bia.

Bia.

 

został biskupem kijowskim, chciał, mówi Frie-sius, katedrę swoją przenieść do Białejcerkwi, ale to nie przyszło do skutku. Po kasacie jezuitów, drugi Załuski, Józef Andrzej, także biskup kijowski, tak sprzyjał jezuitom, że chciał aby oni w B. tak jak przed kasatą mieszkali, byle jak świeccy księża chodzili. W skutek konkordatu zawartego d. 20 listopada 1780 r. przez komisyą eduk. z biskupem kijowskim i kapitułą żytomierską, już po zniesieniu jezuitów, taż kapituła obowiązała się była płacić księżom przy kościele B. złp. 3000, jako też dyrektorowi szkoły parafialnej po złp. 200. Kapituła atoli po niejakim czasie przestała wypłacać tę summę, tak że księża w B. bez żadnego utrzymania zostawali, aż nareszcie w 1789 r. d. 12 grudnia Fr. Ksaw. Branicki, hetman w. kor., dziedzic B., na kościół i utrzymanie księży pewną summę zapisał. Nadto, w miejsce daw-iiego pojezuickiego kościółka wzniósł okazały dom Boży, na miejscu wyniosłem, śród dawnych watów fortecznych, pod tytułem św. Jana Chrzciciela. W 1820 r. była tu przy kościele szkółka parafialna i szpital na 5 ubogich.- Kronika m. B. w mnogie obfituje wypadki. Pierwszy spór kozaków ze starostami ukraińskimi najpierw zamanifestował się tu w postaci napadu i rabunku. "W 1541 r. Kosiński wpadł tu na dwór kniazia Bułyhy Kurcewicza, pod-starościogo B., i dobrawszy się do komory tegoż, zabrał wszystką jego majętność; w toj liczbie szkatułę z klejnotami, papierami i przywilejami na starostwo ks. Janusza Ostrog-skiego. W 1596 r. zaś, Semen Zalewajko, podniósłszy bunt, ścigany przez St. Żółkiewskiego hetm. poi. kor., podstąpił pod B., w której stał z rotą swoją kniaź Kiryk llnżyński. Nalewajko, położywszy się taborem u jednej z bram miejskich, drugą bramą, którą mu mieszczanie, mając z nim porozumienie, otworzyli, wpadł do miasta. Było to nocą. Rużyński tymczasem, nic o tem nie wiedząc, wypadł jednocześnie ze swojemi ową pierwszą bramą, i uderzywszy na tabor kozacki, wziął go i rozgromił. Zalewajko zaś po splądrowaniu miasta, gdy wracał do taboru (nic nie wiedząc, że rozgromiony) spotkał się z Rużynskim, który się z nim ucierając, co prędzej zamknął się w zamku. Ale nazajutrz Stanisław Żółkiewski nadciągnął z Trylis, i Zalewajko dawszy mu rządną bitwę, w nocy uszedł do Trypola. Żółkiewski wszedł do B. Kozackie najazdy przeszły, ale napady tatarskie rok w rok się powtarzały. W 1626 r. zaszła tu krwawa z tatarami bitwa. Stefan Chmielecki uderza na tatarów obozem pod B. rozłożonych i we wstępnym boju znosi ich do szczętu, 40 tysięcy trupem na placu położywszy. Kiedy 1637 r. zarzewie wojen kozackich, przygasłe na chwilę, znów się rozpłomieniać zaczęło w głębszej

Ukrainie, Mikołaj Potocki hetm. w. kor. w drodze do Czerkas przybył do B. Xa spotkanie jego wyjechali kozacy, którzy, lubo wielu się z nich udało do powstania, ochotnie go wszakże przyjęli. Potockiemu tym razem powiodło się te bunty uśmierzyć. Ale przyszedł rok 1648, i cała Ukraina ponownie zajęła się pożarom wojny kozackiej. W tymże roku dnia 2 czerwca, po rozgromię korsuńskim, Bohdan Chmielnicki, sprawca tej wojny, był już w B. Od tego też czasu B staje się jednem z miast kozackich. Tu zawarto sławny rozejm po bere-steckiej i innych klęskach kozackich. Ze strony Polski wysadzeni byli do traktowania o pokój Adam Kisiel w. kijów., Hlebowicz smoleński, Grąsiewski i Kossakowski. Od kozaków B. Chmielnicki i Jan Wyhowski, pisarz wojskowy. Przy wjeździe polskich komisarzy lud się wzburzył i Chmielnicki "wiela własną ręką zabił." Około połowy m. września zaczęto rokowanie, 20 tegoż m. skończono. Wojsko polskie podstąpiło pod miasto z bębnami i muzyką i w wielkim porządku, przed którem Chmiel-nioki i starszyzna mieli wykonać przysięgę. ale lud znowu się wzburzył, wysłano do Potockiego deputacyą, wymagającą zmiany warunków i powrócenia zborowskich punktów. Z odmowną odpowiedzią powstanie wzrosło, i Polacy musieli siłą odpierać siłę. Całą dobę walczyli kozacy z pomocą krymskich tatarów, co przy nich po Beresteckiej klęsce zostali, ale kiedy ich napaści udaremniała silna artylerya Polaków, skłonieni od Chmielnickiego zaprzestali oporu; wznowiono rokowanie 26 i 28 zawarto pokój, wzajemną przysięgą stwierdzony. Ugody tej punkta były następne: wojsko kozackie z 40 na 20 tysięcy ma być zmniejszone, i w jednym tylko woj. kijowskiem przebywać może. Hetman utrzymuje przy sobie Czehryn, ale wchodzi pod posłuszeństwo hetmana kor. Żydzi mają mieszkać w królewskich i szlacheckich dobrach. Tatarów z Ukrainy odprawić, z postronnemi mocarstwami stosunków nie mieć, królowi i rzplitej wierność chować. Lud nie kontent był z tych warunków i dalsze kroki Chmielnickiego doprowadziły do poddania Ukrainy llossyi. Gdy Chmielnicki w 1654 poddał się Rossyi, niebawem zjechał do B. stolnik Leontyj Łopuchin, aby przyprowadzić do przysięgi na wierność pułk białocerkiewski. Ale po ugodzie hadziackiej w 1658 r. B. znów przeszła do Polski. Król Jan Kazimierz w 1663 r. idąc z wojskami na wyprawę zadnieprska. w B. cały tydzień odpoczywał. Tu podczas pobytu królewskiego ks. Prażmowski biskup łuoki dał ucztę dla duchowieństwa ruskiego, po której ks. Gralatowski i ks. Piekarski rozpoczęli dysputę teologiczną o hierarchii kościelnej. Król pociągnął dalej za Dniepr, ale gdy się tam biją wojska jego, tu na Przeddnieprzu Sulinu

Ula.

Bia.

179

 

i Wysoczanin wszczynają znowu bunt. Machowski regimentarz pozostawiony przez króla z oddziałem dla utrzymania w porządku i posłuszeństwie niespokojnego ludu, przed buntem zmuszony był schronić się do B. i w niej się zamknąć. Przez cztery tygodnie Zaporozey oblegali B., lecz usłyszawszy o idącym na odsiecz hetmanie Teterze. odstąpili. Wkrótce potem Stefan Czarniecki, wróciwszy z za Dniepru, fortyfikuje na nowo B. i silną wprowadza doń załogę, pod dowództwem Jana Stachórskie-go. W 1665 r. d. 22 czerwca Brzuchowiecki hetman lewego brzegu Dniestru, z kozakami podstąpił pod B. Stachórski dzielnie się bronił, i Brzuchowiecki, nic nie sprawiwszy, musiał od oblężenia odstąpić. Hetmanem po Teterze przez króla ogłoszony został Doroszenko, lecz ten, rozdąsany na pokój w Andrusowie (1667), rychło się poddał Porcie. Twierdza w B., której bronił zawsze garnizon polski, stała Doroszence "cierniem w oczach" a więc należało mu ją koniecznie zdobyć. Jakoż d. 26 lipca (1667) pospołu z Tatarami obiegł on B. Ale i tym razem z pomocą wojsk wojewody kijowskiego Szeremeta, który przyszedł na odsiecz, udało się Stachórskiemu Doroszenkę odpędzić. Jeszcze i w latach następnych t. j. w 1670 - 71 i 73 tenże Doroszenko kusił się o B., ale zawsze daremnie. Odtąd też B. przez długi czas przygód nie doświadczała wojennych, aż w 1702, gdy Palej przez fortel ubiegł tutejszą twierdzę. I znowu zaczyna się dla niej cały szereg wypadków. W 1703 r. po schwytaniu Palej a, Mazepa wchodzi z wojskiem swem do B., pomimo rozpacznej obrony w zamku drużyny Palejowej; w 1709 zaś roku, gdy po bitwie połtawskiej Mazepa był zmuszony uciekać wraz z Karolem XII do Turcyi, wojska rossyjskie zajęły B. W 1711 r. Filip Orlik pospołu z ordą tatarską kusi się
0	zdobycie B.,  ale bez  skutku.  B. nareszcie
w 1712  r. została oddaną komisarzom polskim
1	odtąd  rozpoczyna  się  dla niej po dobie dość
długiej   wypadków  krwawych doba niemniej
długa  pokoju.    W  1732  r. d. 29 maja, Stan.
Wincenty Jabłonowski,  starosta tutejszy, jak
donosiła jedna  z ówczesnych gazet warszaw
skich,   zawitał  tu z małżonką  swoją,   przy li
cznej   asystencyi   nie  tylko   kilkunastu   cho
rągwi  kozackich,  rajtaryj i grenadyerów,   tu
dzież   50 ludzi  swoich   nadwornych,   ale  też
urzędnicy  i  szlachta   pobliższa   przybyli   na
przywitanie p.  starosty,  który gdy czterema
karetami poszóstnemi wjechał  do miasta, z ar
mat ognia dano.    Komendant tutejszej fortecy,
i inni  oficerowie  p. starostę wizytując, solen
nie  częstowani byli.    W  1740 r. d. 22 maja
znowu tenże starosta B. był odwiedził.    Osta
tnim wysiłkiem dawnej kozaczyzny  było haj-
damactwo.   Jakoż hajdamacy, plądrujący po

l kraju, po dwakroć, to jest w 1750 r. i nareszcie w 1768 r, kusili się o B., ale zawsze odpór w twierdzy znajdywali. Za rządów ostatniego starosty Jerzego Mniszcha, została zdjęta mappa starostwa B.; mappa ta obecnie się znajduje w Paryżu w bibliotece publicznej na ulicy Richelieu, w oddziale kart i rycin, pod tyt. "Carte de la Starostie de Bialacerkiew, posse-dee par Son Excellence Mr. le Comte de Mni-szech, Marechal de la Cour, levee dans les an-nees 1755 et 1756". Stanisław August, otrzy-mawszy od rzplitej prawem wieczystem tutejsze starostwo 1774 r., nadał je 13 grudnia t. r. Fr. Ksaw. Branickiemu, hetm. w. kor. i jego potomstwu. W przywileju wymienionych jest 134 wsi, miasta: Stawiszcze i Białocerkiew: cum arce, fortalitio et suburbiis.-O trzy wiorsty od m. B. znajduje się letnia rezydencya hr. Branickich, z pałacykami i ogrodem ozdobnym, nazwanym Aleksandryą. Ogród ten założony na początku tego wieku przez Aleksandrę z Engelhardtów hr. Branicka, żonę Prane. Ksaw. Branickiego, hetmana w. kor. Hetmanowa Branicka, zamiłowana w ozdobnem ogrodnictwie, zamieszkawszy w B., nie mogła od-razu w tej podaniowo jeszcze na pół dzikiej okolicy znaleśó odpowiedniego miejsca na ogród; jakoż urządziła była czasowo spacerowy ogród dla siebie w lasku szkarawskim; aż dopiero dobrze później wybrała pod samą B. dogodne miejsce pod ogród, który od swego imienia przezwała Aleksandryą. Pani ta, pierwsza też zapoznała tę okolicę z ozdobnym ogrodem, pierwsza sprowadziła tu topole kanadyjskie i piramidalne, wprzódy nieznane tu, i inne drzewa i krzewy z królestwa polskiego i zagranicy z wielkim nakładem i kosztem. Ogrodu tego plan nakreślił zagraniczny ogrodnik Muffet i zajął się sadzeniem drzew i urządzeniem klombów. Po Muffecie ogrodnikami przy Aleksandry! byli: Sztunge, Bartecki, Witt, Jens. Ogród to rozległy i okazały. Położony nad brzegiem rz. Rosi, obfituje w parowy, które, zbiegając ku rzece, porosłe drzewami, zroszone strumieniami, tworzą urozmaicone, ozdobne i dalekie widoki. Wyspę na rzece Rosi leżącą, lasem zarosła, łączy z ogrodem most z kamienia ciosowego. Za rzeką las dębowy, miejscami z brzeziną zmieszany, jest dalszym ciągiem tego rozległego ogrodu, który się tu w park zamienia angielski. Oprócz położenia arcymalowniczego, jeszcze zdobią ten ogród altany, mosty, mostki, posągi, wodotryski i wodospady. Znajduje się tu znakomita oranżerya, w- której kolekcya egzemplarzy pięknych palm zastanawia. Jest i cieplarnia, obfitująca niemniej w kwiaty egzotyczne i rzadkie rośliny. Sad owocowy obszerny od strony miasta i drugi od pola, umiejętną ręką ogrodnika Jensa pielęgnowane, nie pozo-

180

Bia.

Bid.

 

stawiają nic do życzenia. Ale tu nietylko bogactwa flory i pomony podziwiać należy; jest też nie mało godnych uwagi pamiątek historycznych. Pomiędzy innemi jest domek ogro-mnemi białemi akacyami obsadzony, zwany monarszym; w nim chowa się łóżko, na któ-rem d. 12 i 13 września 1816 r. nocował cesarz Aleksander I; zasłania je parawan z drzewa topolowego, przyozdobiony haftem na kanwie, roboty Maryi cesarzowej. W drugim pawilonie jest urna z malachitu, ofiarowana przez cesarza Mikołaja I w 1823 r. "Wiele jest jeszcze innych darów familii cesarskiej. Po aleach rozstawione statuy bronzowe, kupione 1816 we Włoszech; były one obstalo-wane przez Napoleona I dla upiększenia Luwru. Przed domkiem tak zwanym monarszym postawiony jest piedestał z ciosowego kamienia i w nim osadzona sztuka kamienia po zdobyciu Warny z Turcyi przysłanego, wynalezionego w ziemi, na którym znajduje się wyobrażenie dwóch kobiet z dziecięciem, z napisem na wierzchu kilku słów greckich. Na pamiątkę wzięcia Warny pod wodzą Grafa Woroń-cowa urządzona i upiększoną została część ogrodu tego, osobnem opasaniem oddzielona i "Warną" przezwana. W tej części ogrodu poseł turecki, wracając z Petersburga, w czasie swej bytności na pamiątkę własnoręcznie posadził drzewo. Jan Lipoman, autor znanego, dziś już rzadkiego dzieła "Zastanowienie się nad mogiłami" (Wilno 1832), ogłosił też drukiem "Opisanie ogrodu Aleksandrya pod Białącerkwią położonego" (Z rękopisu Edwarda Rulikowskiego).
Biała Cerkiew, ross. Bielaja Cerkow, wś,
pow. sieński, gub. mohilewska, gm. czerej-
ska, starodawna osada, za jeziorem czerejskiem
zbudowana. Był to niegdyś monastyr z cer
kwią św. Trójcy, fundowany przez Bohdana
Sapiehę w początkach 16 w. Zniszczony w na
stępnych latach, na nowo wymurowany przez
kanclerza Leona Sapiehę i hojnie przez tegoż
uposażony. Monastyr zajmowali bazylianie
aż do zniesienia tegoż zakonu w Cesarstwie.
Odtąd istnieje tu paraf, cerkiew prawosł. z ple
banią. B. w uroczem położeniu, okolona je
ziorami i lasem dębowym, otrzymała obecną
nazwę od świątyni miejscowej, której wieża
wyniosła góruje nad całą okolicą. Pierwo
tnie znana była jako "Monastyr czerejski".
Bazylianie posiadali tu kilka wsi z lasami i je
ziorami, co wszystko zostawało następnie pod
zarządem Izby dóbr państwa. Ferma B. rozl.
200 dz. z jeziorami, od 1869 r. zostaje w dzie-
dzicznem władaniu Iwanowa, teraźniejszego
sędziego pokoju w okręgu sądowym orszań-
skim.	A. Ch.
Białacerkiewka,   u   ludu    Bttocerkowka,

urzędownie Biełocerlcowka, mko, pow. ehorolski, gub. połtawska, st. p.
Białachowo, ob. Białochowo.
Biała Czirocka, po węg. Bela-Csiroka, wś w hr. ziemneńsldem (Zemplin, Węg.); uprawa roli, młyny wodne, 1042 mk.
Białaczow, os. i folw., przedtem mko, nad
rz Drzewiczką, pow. opoczyński, gm. i par.
Białaczow. Własność hr. Małachowskich. Po
siada kościół parafialny murowany św..Stani
sława, założony przez Prandotę bisk. krakow.,
urząd gminny, szkołę początkową i dom schro
nienia dla starców. Ozdobę całą B. stanowi
pałac i rozległy park dziedziców. B. był staro
żytną siedzibą rodu Odrowążów i Białaczow-
skich; ztąd pochodził błog. Prandota bisk. krak.
Długosz zwie B. "oppidum", kiedy jednak zo
stało miastem nie wiadomo. Stanisław hr. Ma-
łachowski starał się przywrócić dopiero B. po
stać miasta. On to wzniósł pałac i urządził
obszerny park. Gospodarstwo rolne już przed
50 laty było starannie prowadzone, lasy urzą
dzone i systematycznie obsiewane, gospodar
stwo rybne. W 1827 r. było tu 81 dm. i 651
mk., w 1858 r. 77 dm. i 900 mk. obecnie ma 94
dm., 1180 mk. B. iolw. ma 2590 m. obszaru; do
osady i włościan należy 924 m. Par. B. dek.
opoczyńskiego liczy 3981 dusz. Gmina B.
należy do s. gm. ok. IV w os. Źarnów, st. p.
w Opocznie, odl. od Opoczna 7 wiorst. W gm.
znajdują się: wielkie piece do topienia rudy
żelaznej, fryszerki, cegielnie, dwie kopalnie
rudy, gorzelnia, browar, młyn wodny, ludn.
4457, rozl. 16198 m., w tem ziemi dworskiej
10,995 m., domów 355. W skład gm. wcho
dzą: Białaczow, Buk, Ilińska, Miedzna-drewnia-
na, Nadote, Ossa, Parczów, Petrykozy, Sędów,
Skromna, Węglany, Woroncówka, Zakrzów,
Żelazowice.	Br. Ch.
Białaczowska-Ruda, wś i folw., nad rz. Drzewiczką, pow. opoczyński, gm. Białaczow, par. Gowarczów. Fryszerki i piece do topienia rudy, gorzelnia, browar i młyn. W 1875 r. wyrobiono tu żelaza surowcu 13,550 pud., kutego zaś 8154 pud.
Biała-dunajcowa, rzeka Biała, powstaje pod samym Beskidem lesistym z połączenia dwóch potoków Wiśniażki i Bieliczny w obr. gm. Izb, w pow. grybowskim. Płynie z południa na północ w wielkich zakrętach i nagłym spadkiem przez gminy Banicę, Snietnicę, Brunary wy/nie i niźnie, Florynkę, Kącłową, Białą wyźnią, Grybów, Białą niżnią, Stróże wyżnie i niźnie, Wilczyska, Jeżów, Jankową, Bobową, Zimnowódkę, Pławną, Zborowice, Ciężkowice, Tursko, Gromnik, Chojnik, Siedliska, Dąbrówkę, Tuchów, Garbek, Piotrkowice, Łowczów, Łowczowek, Woźniczną,Świebodzyn, Koszyce wielkie i małe, po pod Tarnów, i pod wsią Białą wpada do Dunajca. Zabiera szcze-

Bia.

Bia.

181

 

gólnie z pr. brzegu liczne krótkie i nagłe wo
dy górskie, przedewszystkiem Czertyżnankę,
Czarną, Sodół, Gródecki potok, Stróżański,
Bieśninkę, Ostruszę, Rzepienik, Lubaszową.
i Bobówkę; z lewego zaś brzegu Banicę, Czyr-
niankę, Pioruukę, Binczarówkę, Pająkę, Strzy-
ławkę, Grodna, Jasienną, Chojnicki potok,
i Siedliski. Długość biegu przeszło 12 mil.
Brzegi są skaliste, wody rwące.	Br. G.
Białagarda, ob. Bialogród.
Biała góra, zwana też Weissenberg, wś, pow. gródecki, z parafią rz. kat. i st. p. w miejscu, własność hr. Ponińskiego.
Białagóra, 1.) niem. Weissberg, folw., pow. poznański, ob. Komenderya. 2.) B., Weissberg, folw. proboszczowski, pow. babimoski, ob. Prze-mentowe Przedmieioie (Primendorf). M. St.
Białagóra, 1.) uiem. Sandberg, wś, pow. świecki, pod Nowem. 2.) B., niem. Biattagorra lub Sop/uenthal, dobra, pow. lubawski, niedaleko Lubawy. 3.) B., niem. Weissenberg, wś, pow. sztumski, niedaleko st. p. Piekło. 4.) B. lub Witowa góra, niem. Gross-Wittenberg, wś, pow. wałecki, niedaleko st. p. Piła. 5.) B., niem. Weissenberg, osada do Buchwałdu należąca, pow. grudziąski, niedaleko st. p. Jabło-nowo. 6.) B., niem. Wittenberg, wś, pow. lęborski na Pomorzu.
Biała góra, nazwa pasma wyniosłości lu
belskich, będących przedłużeniem gór sando
mierskich. Zaczyna się od wsi Majdan Górno
pod Tomaszowem i ciągnąc się prawym brze
giem Huczwy, zwraca się na południe do Ga-
licyi, zkąd wraca i zapełnia lekkiemi wzgórza
mi przestrzeń między Huczwą a Bugiem. Naj
wyższe wyniesienie na półn.-wschód od wsi
Majdan Górno dochodzi do 1,000 st. (143 i 140
saż. roś.).	Br. Ch.
Biała góra, szczyt na połud. od Oleska w Galicyi, 428,5 metrów wys.
Biała góra, ob. Bjelagóra.
Biała-góra, historyczna góra na płn.-zachód od Pragi czeskiej, 1166 stóp paryskich wysoka, od Pragi oddzielona doliną Szarki. Pod tą górą 8 listopada 1620 rozegrała się bitwa, która stanowi epokę w dziejach czeskich.
Biała-Haiicza, rzeka, lewy dopływ Niemna,
Wypływa z jeziora Hańcza, w pow. sejneńskim
i dąży ku południowi pod wieś Kopciowo, Mię-
ciszki, Macewicze, poczem przybiera kierunek
wschodni, tworząc dwa łuki, jeden ku południo
wi, drugi ku północy i pod wsią Świę-to-Jań-
skie wpada ż lewego brzegu do Niemna. Dłu
ga 18 wiorst. Przyjmuje z lewego brzegu rz.
Serejkę, z prawego Eniadę (?). Koryto pia
szczyste, szerokość od 2 do 5 sąż. Od wsi Ko-
pciowa można spławiać drzewo.	L. W.
BiałatlilS, potok. ob. Przylubicnia potok. Biała karczma, niem. Weissekrug, wś, pow. gdański, niedaleko st. p. Plehnendorf.

Biała Królikowska, wś, pow. słupecki, gm. Grodziec, par. Królików. Dworskich gruntów mórg 4128, włościańskich 204. W 1827 było tu 15 dm. i 140 mk; obecnie 334 mk.
Biała-krynica, wś, pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwinowo. W 1827 było tu 11 dm., 108 mk.
Biała-krynica, ob. Bialokiernica.
Biała książęca, ob. Biała (str. 168).
Biała Łuźa, 1.) osada wiejska w południo
wej stronie pow. ihumeńskiego, w głuchej
miejscowości, ku granicy pow. słuckiego,
w gm. szackiej, w I stanie policyjnym (uź-
dzieńskim), w 4 okręgu sądowym. 2.) B.,
osada w północnej stronie pow. mińskiego,
w gm. ostroszyckiej, w I stanie policyjnym,
w 3-im okręgu sądowym.	Al. Jel.
Biała (nowa), ob. Nowa Biała.
Biała panieńska, wś, pow. koniński, gm.
Dąbroszyn, par. Dzierzbin. B,ozl. 1214 mórg.,
lasu 599 mórg. rządowego, do leśnictwa Turek
należącego. Wieś ta stanowi wieczystą dzier
żawę. Od Konina odl. 23 w., przy szosie ko-
nińsko-kaliskiej. W 1827 r. było tu 12 dm.
i 126 mk., obecnie 133 mk.	J. Ch.
Biała potok, wypływa w lesie Podhorody-
szczem zwanym, w obr. gm. tejże nazwy,
w pow. bobreckim w Galicyi, u południowych
stóp góry Kumali (477 m.). Płynie na połu
dnie zrazu dobrami lesnemi, poczem łąkami śród-
leśnemi przez gminę Stoki; w Stokach zwraca
się na zachód i płynie łąkami na granicy gin.
Strzałek i Lanek małych i po l '/4 milowym
biegu uchodzi z lewego brzegu do Boberki, do
pływu Dniestru.	Br. G.
Biała Przemsza, rzeka, bierze początek ze źródeł za os. Wolbromiem w pow. olkuskim. Dwa strumienie, jeden z pod Łobzowa, drugi z pod Poręby górnej, połączywszy się, tworzą, tę rzekę, która, płynąc naprzód w kierunku po-łudn.-zach., zwraca się pod Chrząstowicami ku północy, dalej na Gołczowice, Błędów do Okra-dzionowa, w kierunku zachodnim, odtąd na Sławków i Maczki w kierunku prawie zupełnie południowym, a ztąd, stanowiąc granicę sraju od Galicyi, płynie w kierunku zachodnim ku Niwce, gdzie łączy się z Czarną Przemszą w samym punkcie zejścia się granic Królestwa Polskiego, Galicyi i Szląska. llzeka ta ma źródła w opoce wapiennej; płynąc na gruncie bardzo piaszczystym, koryto swoje zanosi pia-ikiem. Zasilana z obu stron zdrojami, prawie nigdy w całym swoim nie zamarza biegu. Długa 52 w., z tych 13 płynie granicą. Pod Sław-towem znajduje się na niej most, a drugi kolei żelaznej na samej granicy kraju, murowany, sklepiony, mający 2127, stóp w świetle. Do Białej Przemszy wpadają: z prawego brzegu: struga z pod Domauicwic, płynie przez Bydlin i Cieślin, ma ujście pod Gołczowicami; struga

182

fiia.

Bia.

 

z pod Kodaków i B/yczówka; z pod Jeziorowic, Łąk i Megowonic małe strugi połączone, pod wsią Łazy; struga z pod Strzemieszyc i War-wasa, która płynie przez Porąbkę i Klimontów i wpada niedaleko ujścia. Z lewego brzegu: struga z błot wolbromskich; rzeczka Biała, wypływająca z pod wielkich przenośnych piasków, wpada pod Kuźniczką nową; struga z lasu bu-kowskiego; rzeczka Sztolnia, wypływająca z pod Żurady i Mesuwic, płynie po samym piasku około Siarczynowa i wpada pod wsią Borek; rzeczka Jaworznik, wpada już w krakowskiem, prawie przy samej kolei żelaznej. L. W.
Biała puszcza, dawna nazwa lesistego obszaru pomiędzy Bugiem a Narwią i miastami Pułtuskiem, Ostrowiem, Brokiem i Wyszko-wem. Pasmo jej lasów dotyka południowym krańcem brzegów Wisły pod Jabłonną i przechodzi na lewy brzeg w Kampinoską Puszczę. B. p. nie ma ani błot, ani jezior, wysyła tylko swe wody rzeczkami Brok, Tuchelna, Wymo-kracz i Orz. B. p. należała do biskupów płockich w ekonomii Brok. Na początku bieżącego stulecia liczono tu 85,000 morgów lasu. Br. Ch.
Biała Radziwiłłowska, ob. .BWa (str. 168).
Biała Róża, niem. Weisse Rosę, folw., pow. krotoszyński, ob. Górka.
Białarzeka, dawniej Kanibudy, wś, przy drodze bitej gdańsko-szczecińskiej, nad strumykiem Białą rzeką. Jest tu dużo węglarzy. Szkoła, par. katol. i st. p. w Redzie.
Biała rzeka, tworzy wzdłuż całego biegu
swego granicę Galicyi od Szląska austryackie-
go. Jestto pierwsza większa rzeczka, która do
Wisły od prawego brz. wpada. Źródła ma
w Beskidzie zachodnim, u północnych stoków
wzgórz beskidzkich Klimczaka (1119 m.) i Ma-
góry (1095 m.), na granicy gm. Bystrej ze
Szląskiem. Płynie nieco krętem łożyskiem
z południa na północ, w biegu swym odgrani
cza Bielsko od Białej i pod Kaniowom wpada
do Wisły z pr. brzegu. Długość biegu blisko
4 mile. Przybiera liczne krótkie dopływy
z obu brzegów. Z dopływów B. godne uwagi
są: Straconka i Krzywa.	Br. Ch.
Biała Skała, góra w Tatrach orawsko-li-ptowskich, w głównym grzbiecie, na południowy wschód od Źuberca. Wzn. 1613 m.
Biała Skomielna, ob. Slwmielna.
Białasy, wś, pow. rypiński, gm. Szczatowo, ma szkołę początkową. B. ma 6 dm. i 62 mk. (opuszczona u Zinberga).
Białaszewo, wś, pow. szczuczyński, gm. i par. t. n. Posiada kościół par. drewniany, wystawiony w 1709 r. przez Seweryna Szczu-kę sufragana chełmskiego; urząd gminny, szkoła. W 1827 r. było tu 20 dm. i 121 mk. Obszaru obecnie 1722 mórg. Par. B. dek. szczu-czyńskiego ma 5998 dusz. Gm. B. ma ludn. 5000, rozległości 15815 mórg., s. gm. okr. II

os. Grajewo o 15 w., st. pocztowa w m. pow.
Szczuczyn o 17 w. W skład gm. wchodzą:
Bagienice, Białaszewo, Brzozowo, Brzozowska-
Wólka, Ciemno-Szyje, Gackie, Godlewo, Gro-
ziny, Klimaszewnica, Łipińskie, Łojki,Łosiewo,
Modzele-Wądołowo, Okół, Pieniążki, Sośnia
Sulewo, Zaborowo i Zalesię. Gm. w połowi'
zaludniona przez drobną szlachtę, która żarnie
szkuje wyłącznie 9 z wyżej podanych wsi-
ludność mieszaną posiadają 3 miejscowości, re
szta włościanie.	Br. Ch.
Białaszów, wś, pow. kowelski, gm. Lubi-
tów, 121 dm., 742 mk. Włościanie tu mają
1409 dzies. ziemi, koloniści 1248 dzies. Gle
ba piasek z glinką na pokładzie kredowym.
Obszar dworski należy do Jana Mikułowskiego.
Narzecze włościan rusińskie, kolonistów ma
zurskie i niemieckie. B. ma kapl. katol. parafii
Kowel.	A. Br.
Białaszów, ob. Dermań.
Biała Ściana kieżmarska, niem. Weisse Wand, u wnijścia do doliny Białej Wody w spiskich Tatrach, na południowo-zachodnim stoku góry Stoesschen. Wzn. mostu pod nią się znajdującego 1112.25 m. (Wahlenberg), 1153.8 (Stoczkowski), 1134.75 m. (Oesfeld), 1151.3 m. (Fuchs), 1052 m. (Kolbenheyer).
Biała Turnia, ob. Białostawiański Szczyt.
Biała Waka, okrąg wiejski, gm. B,udomina,
pow. i gub. wileńska, liczy nast. wsie: Wojda-
ty, Bojary-Pogiry, Leśniki.	F. O.
Biała Węgierska, węg. Beki. jedno z miast koronnych w kr. spiskiem (Węg.), u stoku Tatr, nad rz. Popradem; kościół parafialny katolicki i ewang., piękny ratusz, 3 młyny wodno, tartak, uprawa lnu i płóciennictwo, pędzenie wódki z jałowca, zwanej borowiczka, ma 2513 mk. Już w r. 1263 wspominana jako osada niemiecka. Tegoż bowiem roku król Bolą IV wielki kawał ziemi z lasem w pobliżu Białej Wody nadał niejakiemu Leonardowi ptasznikowi. Kościół kat. ma istnieć od r. 1072. W r. 1412 Zygmunt, król węgierski, zastawił B. u Władysława Jagiełły. Leży przy bitym gościńcu prowadzącym z Lewoczy i Kieżmarku do Starej Wsi. Wzniesienie 625.3 m. (Korzi-stka), 618.6 (Fuchs).
Biała wielka, wś, nad rz. Białka, pow.wło-
szczowski, gm. i par. Lelów, o 3 w. na wschód
od Lelowa. W 1827 r. było tu 48 dm. i 353
mk., obecnie 72 dm.	Br. Ch.
Białawieźa, ob. Białowieża.
Biała Wisła, Białka, ob. Wisła.
Biała woda, wś, pow. suwalski, gm. Jele-niewo, par Suwałki, odl. 6 w. od Suwałk, liczy: 54 domy, 232 męż. i 219 kob., razem 451 mieszkańców. W okolicach wsi znajdują się tak zwane przez lud "kamienie", to jest szczątki pogańskich cmentarzów. Pod stosem kamieni znajdują się kurhany z kamiennemi płytami,

Bia.

Bia.

183

 

po otworzeniu których widocznemi są staro
żytne naczynia i urny z palonej gliny. Alfons
Budziński znalazł tu kilka kamiennych topor
ków i młotków różnej wielkości, we środku
przedziurawionych. Kozultat swoich poszuki
wań opisał w "Bibliotece Warszawskiej" (luty
1871 r.).	K. H.
Białawoda, Białowoda (z przys. Niemcową), wś, pow. nowotarski, ma 1865 n. a. morgów, 118 domów, 677 mieszk.; parafia łacin, w Szla-clitowy, grecka w Jaworkach; jestto ostatnia miejscowość w Galieyi na zachód z ludnością ruskiej narodowości; położenie nadzwyczaj górzyste. Obszar dworski należy do państwa nawojowskiego Edwarda hr. Stadnickiego.
Biała Woda, 1.) Bttawoda, niem. Weisswas-
ser, potok tatrzański, wytryska w Tatrach
spiskich z Białego Stawu kieżmarskiego pod
Białostawiańskim Szczytem. Od tego stawu
o 1517 m. łączy się z pr. brz. z przybywa
jącym od poludn. zachodu potokiem z Zielone
go stawu; ztąd płynie na południowy zachód
popod Białą Ścianę kieżmarską i Stosschen,
\ uchodzi do Popradu z lew. brz. na półn. od
Kiezmarlui, naprzeciwko góry Jerozolimy. Od
połączenia się jego z potokiem od Zielonego
stawu do Złodziejskiej ścieżki 4552 m., a od
tej ścieżki do Popradu 12,972 m. Zatem od
Białego stawu do Popradu odległość czyni
19.041 m. czyli 2.54 mili. Dolina nad tym
potokiem zwie _ się doliną Białej Wody. Po
wyżej Białej Ściany znajduje się koszar (ma-
jćrz) kieżmarski; wzniesienie jego 1315.5 m.
(Wahlenberg), 1335.9 (Oesfeld), 1323.8 (Ste-
czkowski, 1340.3 (Fuchs). 2.) B., potok ta-
trzańsko-spiski, także Podupłazkim potokiem
zwany, wypływa ze stawów Czeskiego i Zmar
złego po północnej stronie głównego grzbietu
pod Wysoką. Płynie na północ, zabiera z lew.
brz. potok nastający od południa z Żabiego
stawu i wpada z pr. brzegu do Białki. Dłu
gość biegu przeszło pół mili. 3.) B., potok
na Podhalu nowotarskiem, na gruntach wsi
Zakopanego, nastający z dwóch ramion pod
Giewontem a wpadający od wschodu do Mły-
nicznej, znacznego potoku zlewającego się od
południa do Cichej Wody w Zakopanem. Ło
żysko spadziste i ważkie; o wysokich progach
z wapienia dolomitowego; ztąd liczne kaskady.
Wzdłuż tego potoku ściele się dolinka Białą
zwana;, boki jej stanowią od zachodu ramię
Małej Świnnicy i Suchy Wierch, od południa
Giewont a od wschodu Krokiew. Na zwiedze
nie tej dolinki wystarcza pół dnia. Ujście do
liny 910 m. (Kolbenheyer), 941.07 (Janota).
Środek doliny na połączeniu się dwu ramion
potoku Białej pod mostkiem 1006.17 m. (Jano-
nota). 4.) B., Ob. Biala. 5.) B., ob. Bila-
voda.	Br. O.
Biała Zblicka, po węg.  Bela Izlugya,   wieś

w hr.  ziemneńskiem (Zemplin, Węg.),   kościół paraf. gr. katol., uprawa roli, 422 rak. //. M,
Blałcz, 1.) wś szl., pow. międzychodzki, 1842 mórg. rozl., 7 dm.; 166 mk.; 4 ew., 162 kat.; 50 analf.; st. poczt. Sieraków o 10 kil.; st. koi. żel. Wronki o 15 kił. Niegdyś własność hr. Skarbka. 2.) B. Nowy, domin., pow. kościański; 24 dm.; 168 mk., wszyscy kat.; 38 analf. 3). B. Stary, domin., pow. kościański; 5655 mórg rozl.; 5 miejsc.: 1) B.; 2) folw. Jeligowo; 3) Skóraczewo; 4) Reńsko; 5) osada Prentkowice; 23 dm.; 351 mk.; 14 ew., 337 kat.; 39 analf. Ma kościół paraf, należący do dek. kościańskiego; st. poczt, i koi. żel. Kościan
0	7 kil.;  wieś  dawniej   była   nazwana także
Białem Jeziorem,  i  była własnością  Pigłow-
skich, Pajewskich, Cerekwickich; teraz należy
do Zółtowskich.    Kościół już istniał na począ
tku XV"! wieku, bo w r. 1508 Jan Lubranski,
biskup poznański,  afiliował  do niego  kościół
we wsi Chrzon czyli Krzon.    W r.   1696  za
miast   dawniejszego   drewnianego   Franciszek
z   Błociszewa   Gajewski,   starosta  rogoziński,
ówczesny dziedzic, zbudował nowy, murowany.
W B. urodził  się Ign.  Zakrzewski,   1792-94
przezydent m. Warszawy.	M. St.
Białczewiii, gmina, pow. szubiński; 3 miejscowości; 1) B.; 2) leśnictwo Balczewo; 3) folw. Radaki; 34 dm.; 418 mk.; 149 ew.; 269 kat.; 151 analf.; st. poczt. Żnin o 5 kil.; st. koi. żel. Mogilno o 25 kil.
Białe, ob. Biała.
Białe, 1.) Białle, wś i folw., gm. Duninów. pow. gostyński, ogólny obszar bez jezior 1740 mórg (w tem 1198 lasu i 16 nu włościańskich), dwa jeziora rybne zajmują 355 m. Kościół filialny drewniany, gorzelnia murowana nieczynna, pokłady gliny i torfu. W 1827 r. było 24 dm. i 210 mk., obecnie 14 dm. i 280 mk. 2.) B., okolica szlachecka, pow. ostrowski, w gm. Dmochy-Glmki i Kamieńczyk Wielki, par. Czyżew; w obrębie jej znajdują się wioski: B. Goski, B. Zieje, B. Kwaczoły, B. Mysztale. B. Papieże, B. Figle, B. Ch oroszę. B. Szczepano-wice, folwark, własność Bartholdich dawniej, dziś ks. Augusta Wawrowskiego, ogólna przestrzeń 360 morgów ziemi, dobrej, pszennej
1	w kulturze; zgrabny pałacyk w guście szwaj
carskiego   szaletu; pięknie  utrzymany a rozle
gły park; z tych wsi Szczepanowice, Chorosze,
Figle, Papieże i Zieje leżą w gm. Kamieńczyk
Wielki; pozostałe zaś w gminie Dmochy Glinki.
3.) B., wieś, pow. suwalski, gm. Hutta, o 13
wiorst od Suwałk, liczy:  12   domów i  128
mieszk.
Białe, 1.) wielkie dobra w pow. lepelskim, własność hr. Stan. Zabiełły. 2.) B., wieś w pow. mozyrskim, niedaleko jeż. Żyd.
Białe, 1.) jeż., pow. gostyński, na północ od Gostynina, między wsiami Białe i Gorzewo,

184

Bia.

Bia.

 

zajmuje 244 mórg obszaru, głęb. do 130 stóp.
W środku jeziora kępa a w zachodnim końcu
wypływa strumień, odprowadzający wody do
rzeki Skrwy. Por. Bialskie jezioro. 2.) B.,
jezioro, pow. sandomierski, we wsi Osieczko
nad Wisłą, ma 10 m. obszaru. 3.) B. jeż.,
pow. włodawski, pod wsią Okuninką, w pobli
żu ujścia Włodawki do Bugu, ma 20 mórg
rozl. a 6 sąż. głęb. 4). B. jeż., pow. włodaw
ski, przy wsi Białka, na polud.-wschód od Par
czewa o 15 w. Brzegi lesiste i nizkie, rozległe
21 mórg. 5.) B., jeż., pow. augustowski, na
półn.-wscliód od m. Augustowa, w obrębie
gruntów tego miasta, długości z zachodu na
wschód 5 i pół wiorsty, szerokości od 300 do
600 sażeni, ogólnej powierzchni 900 m. czyli
3,8 w. kw.. głębokie do 70 stóp. W zacho
dniej swej części łączy się z jeziorem Necko,
którego wody mają poziom o 4 st. niżej, we
wschodniej zaś z jeż. Studzienicznem, wchodzi
całe do systemu kanału augustowskiego. Wo
da miękka, koloru białego. Z ryb poławiają
się w niem sumy, szczupaki, okonie, leszcze,
płotki, okleję. St. W. 6.) B., jezioro, po
wiat sejneński, o 6 w. na polud. wschód
od Sejn, po za wsią Białowierśuie, ciągnie
się na 3 w. od północy ku połud.; szeroki od
pół do l w.; brzeg wschodni wzgórkowaty, za
chodni płaski i nizki, obszaru 90 m., głęb 70 st.
7). B., jeż., pow. sejneński, na północ ode wsi
Śtabieńszczyzna, między Sejnami a Krasnopo-
lem, brzegi wyniosłe, 40 m. obszaru, 60 st.
głęb. 8). B., jeż., pow sejneński. Luzy tuż
pod osadą Łoździeje, łączy się przez rzeczkę
Połoździejkę z jeż. Połoździeje i ma 32 m.
obszaru. 9.) B., jeż., pow. suwalski, należy
do systemu wód jeziora Wigry, ma 313 m.
obszaru i 80 st. głębokości. 10.) B., jeż., pow.
suwalski, w dobrach Czostków, o 2 w. na półn.
wschód od Pilipowa, brzeg wschodni lesisty,
inne bezleśne, nizkie; łączy się zjez. Przystojne
przez strumień. Ma 224 m. obszaru i 42 st.
głęb.	Br. G.
Białe, 1.) jeż. w pow. grodzieńskim, na zachód rnka Jeziory, 12 w. dł., l-2 w. szer., (według Strielbickiego 9 w. kw. rozl.), brzegi suche, lesiste. Za pośrednictwem strumienia Ghomuty łączy się z jeż. Mołotniewo, które ze swej strony ma komunikacyą z bardziej północnemi jeziorami Zapurye i Łót. Z pod Zapurya płynie Kalnica i wpada do zatoki Ka-ban jeż. Białego. Z drugiej strony jeż. B. łączy się z jeż. łtybnicą, które daje początek rzeczce Pyrrze, uchodzącej do Kotry. Por. Kotra. 2). B., jeż. w pow. słonimskim, par. Olszew, o 6 w. na zachód od jeż. Czarnego, ma dno piaszczyste, odlewów żadnych niema, rozl. 4 w. kw. 3.) B. jeż., pow. łucki, ma 4 w. kw. rozl. według Strielbickiego. 4.) B. jeż., pow. kowelski, ma 6 w. kw. rozl. według tegoż.

5.) B., jeż., powiat czerkaski, niedaleko wsi
Białozierza, na płd.-zach. od Czerkas, 10 w.
dł., l-l i pół szer. (według Strielbickiego 4
w. kw. rozl.); z płn. przylega do błot irdyń-
skich; dno i brzegi piaszczyste, woda czysta,
dużo ryb i raków; widocznie zmniejsza się na
powierzchnię i głębokość.	F, S.
Białe, jezioro, Virz-jdrw, w Liwonii, 275 kil. kw. rozl. Ztąd wypływa rz. Omowża.
Białe, jeż., pow. czarnkowski, niedaleko Białej.
Białe błota, 1.) pow. augustowski, gmina Balia wielka, par. Hoża Sylwanowce, dobra ziemskie, w końcu zeszłego stulecia należały do Jana Morossa, sędziego grodzkiego. AVr roku 1807 sprzedane Wojciechowi Sobolewskiemu i jego małżonce, dotąd zostają w ręku tejże rodziny. 2.) B., koi. włość., pow ostrowski, gm. Brańszczyk, paratia Poręby. W 1827 r. bzło tu 57 dm. i 379 mieszk.; obecnie jest 66 dm.
Białebłoto, niem. Bialoblott, 1.) wieś, pow. bydgoski; 27 dm.; 187 mk.; 185 ew., 2 kat.; 51 analf. 2.) B., domin., pow. szubiński: 873 mórg rozl.; 2 miejsc.: 1) B.; 2) Pustkowie; 9 dm.; 98 mk.; 23 ew., 75 kat.; 43 analf.; stać. poczt. Barcin o 8 kil.; st. koi. żel. Broniewiee
0	11 kil.
Białebłoto, 1.) niem. Gellenblott lub Biala-Uott, kolonia, pow. świecki, pod Warłubiem, par. Jeżewo. 2.) B., niem. Bialablott lub Gellenblott, ]'ol\v., pow. lubawski, niedaleko Lubawy. 3.) B., uiem. Weisslruch, leśnictwo, pow. ostródzki, pod Olsztynkiem.
Binłebłoty,   wieś,  pow.  lipnowski,  gmina
1	paratia  Bobrowiiiki,   nad  rz.   Wisła,   wraz
z koloniami: Głęboka i Plebanka.    Od zarządu
gmin.   pół w.    Domów 68,   budynków   miesz
kalnych 29,  mk. 220, t. j. 110 męz.,   110 kob.
Parafia ewang. w Ossówce.	F. O.
Białebrzegi, wś w pow. mozyrskim, nad rz. Uborć.
Białe góry lub Miawskie (Miaua) tworzą część Karpat zachodnich i między Miavą a Jabłonkową ^przełęczą odgraniczają Momyią od Węgier. Średnia wysokość 11. p. m. 480- 650 m.
Białegródki, ob. Bialogródka, Billtorod.
Białej i Czarnej Wody doliny w Tatrach, ob. Biała woda i Czarna woda.
Białe-jeziorki, wieś i folw., pow. smyalski,
gm. Czostków. odl. o 22 w. od Suwałk; wieś
liczy 18 dm., 93 mieszk., folwark zaś l dm.
i 6 mk.	K. H.
Białe jezioro, niem. Bialasee, Weissensee, leśnictwo, pow. bydgoski; l dm.; 7 mk.; l ew., 6 kat.; 3 analf.
Białek, niem. Eialek, wś, pow. grudziąski. niedaleko stacyi pocztowej Łasin, par. Schoen-briick.

Bia.

Bia,

186

 

Białeillbork, ob. Baldenlurg.
Białe olędry, niem. Weisshauland, olędry, pow. bukowski; 65 din.; 460 mk.; wszyscy cw.; 102 analf.
Białe Osławy, ob. Osław, Osławy.
Białe Piątkowi), wieś, pow. wrzesiński;
4 dm.; 99 mk.; wszyscy kat.; 24 analf. Do
minium B. należy do dóbr miłosławskich; ma
15 dm.; 205 mk.; wszyscy kat.: 79 analf.
W okolicy stoczono podobno bitwę z Tatarami,
co potwierdzają wykopane przedmioty: buzdy
gan żelazny wysadzany złotem; bronzowe,
srebrne kolczyki, korale z emalii, szkielety
w postawie siedzącej. Muzeum Tow. Przyj.
Nauk Poznańskiego posiada część tych staroży
tności.	M. St.
Białepule, ob. Bialopol.
Białe stawy, stawy w dol. Białej Wody
w Tatrach spiskich, po wschodniej stronie
głównego grzbietu, na południe od przełęczy
koperszadzkiej. Większych jest 3, mniejszych
(młaczek) 5 czy 6. Z większych dwa leżą na
początku doliny, garbikiem przedzielone, jeden
na południe drugiego. Północny 1613 m.
n. p. m. Trzeci większy leży pod ścianą pół
nocną doliny pod szczytem Kopą (1782 m.)
Z nich płynie Biała woda, potok, który poniżej
Koszaru Kieżmarskiego łączy się z przybywa
jącym od połudn. zachodu potokiem ze Stawu
Zielonego.	Br. G.
BiałtJ/yce, niem. Bialemitz, wieś, powiat wrzesiński; 3 dm.; 25 mk.; 3 ew., 22 kat.; 11 analf. B., domin., pow. wrzesiński; 1017 mórg.; 3 dm.; 86 mk.; 47 ew., 39 kat.; 36 analf.; st. poczt, i koi. żel. Września o 4 kil. M. St.
Białtjżyn, 1.) wieś, pow. obornicki; 13 dm.;
142 mk.; 9 ew., 133 kat.; 40 analf. Kościół
parafialny należy do dekanatu obornickiego.
Kościół wspominany w księgach biskupich
z r. 1446. R. 1725 wystawiono nowy z ro
zebranego kościoła w Słomowie, ale bardzo
mały kościółek. Przez wiek XVII B. był
własnością Kaczkowskich, w przeszłym wieku
Mycielskich, potem Kierskich. Do parani kat.
należy filialny kość. w LTchorowie, o którym
Liber beneficiorum wspomina w r. 1510. 2.)
B. olędry, pow. obornicki; 8 dm.; 83 mk.; 46
ew.; 37 kat.; 26 analf. 3.) B., domin., pow.
obornicki; 1885 mórg. rozl., 9 dm.; 123 mk.,
60 ew., 63 kat.; 57 analf.; st. p. Murowana Go-
ślina o 6 kil.; st. koi. żelaznej Oborniki o 12
kiłom. 4). B., niem. Belsin, wieś, pow. czarn-
kowski; 1672 mórg rozl.; 2 miejsc.: 1) B.;
2) Klementowo; 11 dm.; 107 mk.; 88 ew., 19
kat.; 24 analf.; stać. poczt. Czarnków o 6 kil.,
st. koi. żel. Trzcianka o 24 kil.	M. St.
Białka, ob. Biała.
Białka, 1.) wś i Białecka Wólka, wś, pow. lubelski, gm. Jaszczów, par. Milejów. W bagnistej i lesistej okolicy, o 9 wiorst na połd. od

Trawnik, stacyi dr. żel. Nadwiśl. Według Lud. Wolskiego posiada dwa jeziora Bieleckio i Księże, lecz mapa woj. top. król. nie zamieściła takowych. (Por. kartę XX, 2.). B. ma 34 dm. a przyległa jej BialecTca wólka 12 dm. 2.) B., wś, pow. włodawski, gm. Dębowa-Kłoda, par. Parczew. W lasach należących do wsi znajduje się jezioro Białe. W1827 r. było tu 31 dm. i 177 mk., obecnie 290 mk., B. tThnin i Dębowa Kłoda, dobra Kruzenszternów, mają 2305 mórg obszaru. 3.) B., wś i folw., pow. radzyński, gm. Biała, par. Radzyń, o l w. na półn. wschód od Radzynia. W 1827 r. było tu 40 dm. i 275 mieszk., obecnie 34 dm. i 401 mieszk. 4.) B., wś, donacya, pow. krasnostawski, gm. i par. Krasnystaw. Br. Ch.
Białka, 1.) z przys. Wólką, wielka wś,
pow. rzeszowski, sąd pow. w Tyczynie, ma
1345 n. a. morgów, w tem 504 n. a. mórg. la
su; 143 dm., 813 ludności; parafia łacińska o
4 kil. w Błażowy; szkoła ludowa jodnoklasowa,
kasa pożycz, gminna. 2.) B., wieś na Podhalu
nowotarskiem, pow. nowotarski, nad rzeką
tej samej nazwy, dopływem Dunajca. Grani
czy od północy i wschodu ze Spiżem, od za
chodu z Groniem, od południa z Bukowiną,
gdzie potok Palenica tworzy granicę. Parafia
w miejscu. Od Nowegotargu 13 kil. odległa
wieś, która ciągnie się wzdłuż drogi prowadzą
cej na Spiż; długość wsi 3 ćwierci mili. Obe
cnie liczy 227 domów a 1345 mk., z tych 637
mężczyzn a 708 kobiet. Rozległości mórg.
n. a. 2396. Gdy stary kościół drewniany
spalił się, pleban z Ostrowska Marcin Druż-
backi wystawił nowy kościół a biskup sufrag.
krakowski Stanisł. Szeinbek poświęcił. Szkoła
ludowa jednoklasowa, ludność trudni się wyro
bami z drzewa.	M. M,
Białka, niem. Bialke, wś, pow. lęborski, na Pomorzu.
Białka, 1.) lub Biała, rz., poczyna się pod wsią Sokolniki, w połud. zach. kącie pow. wło-szczowskiego, u stóp gliniastej, dosyć wysokiej wyniosłości, wypływając odrazu obfitszym i szybkim strumieniem wody. Przerzyna następnie łąki i pastwiska, do wsi Staromieście należące; okrąża od połud. i zach. Lelów, pod Morem rozlewa się w szerokie i przepaścisie bagna, gdzieniegdzie opasane dotąd istnieją-cemi wałami. Z pod Lelowa B. zawraca nieco ku wschodowi, przepływając przez wieś Białą AYielką; tu już koryto jej jest głębokie i wąskie, ściśnięte wysokiemi, kamienistemi brzegami. Następnie B. płynie stale w kierunku półn. przez wś Wydartuchy; pod wsią Aleksan-drowem wkracza w powiat noworadomski, gdzie rozlewa się na obszerne łąki i pastwiska, należące do mieszczan koniecpolskich. W tem miejscu B. na długości wiorst czterech płynie równolegle z rz. Pilicą, niekiedy tak blisko, że

186

BSa.

Bia.

 

w czasie wylewów wody obu rzek bezpośrednio łączą się ze sobą. Pod Koniecpolem wpada do Pilicy. Na całej długości wynoszącej 20 W. odznacza się w każdej porze roku znaczną obfitością wody źródlanej. Temperatura wody w lecie zawsze niska (od 8° do 12° R.); zimową porą rzadko B. zamarza i to tylko w czasie długotrwałych bardzo silnych mrozów. 2.) B., rzeczka, inaczej Szczerbiąca. Wypływa z tak zwanych gór Kroczyckich, pod wsią Zdowem, w póła.-wschód, stronie pow. będzińskiego, skąd kierując się ku wschodowi, przepływa półn. klin pow. olkuskiego, następnie wkracza w połud.-zach. część pow. włoszczowskiego, gdzie, po przebyciu 10-wior-stowej drogi, wpada do rzeki Krztyni pod wsią Zawadą. W biegu swoim przepływa grunta wsi: Zdów (pow. będziński), Dzibice (pow. olkuski), Budziejowice, Biała błotna, Wilków, Irządze, Zawada (pow. włoszczowski). Ogólna długość Białki wiorst 25. B. stanowi właściwie strumień górski, z korytem wąskiem a głębokiem; prąd wody bardzo bystry. Po deszczu prawie zawsze wylewa. Woda bru-dno-żółtego koloru od mnóstwa zawieszonych cząsteczek mułu i gliny. Kierunek prawie ciągłe prosty, z zachodu na wschód. Przepływa przez grunta wzgórzyste, z początku skaliste i piaszczyste, następnie gliniaste. Na gruntach wsi Biała błotna, Wilków, Irządze i Zawada lewy brzeg jej stanowi wyniosłe (mniej więcej 400 stóp) wzgórze, rzadko porośnięte lasem, jałowcem, albo też stanowiące urodzajne pszennne grunta. Dr. E. 3). D., rz. bierze początek na gruntach wsi Grzymkowice W pow. skierniewickim; płynie w kierunku zach.-połud. około wsi Danków, Podsędkowice, Rzeezków i łąkami zdąża do os. Biały, poniżej której przyjmuje strumień, powstający z połączenia się, około folwarku Lipie, dwóch strug, jednej płynącej od wsi Chojnata Wola, drugiej od wsi Prayłuski. Minąwszy Biała, płynie około wsi Zurawka, Rokszyca, Porady i Pą-gów. Tu zwraca się w stronę zach.-półn. ua Rasławowice, Lesiew, Wólkę Lesiewską, Ossę, Zagórze, gdzie przyjmuje strumień, wypływający z pod wsi Ossa; biegnie dalej przez łąki wsi Zagórza, Przewodowic, za któremi z prawej strony rzeki rozciągają się lasy dóbr Babsk. Na pograniczu tych dóbr i kolonii Julianów, wpada tu rzeczka bez nazwiska, długa milę l, biorąca początek we wsi Chrzczo-nowie, i przepływająca około wsi Gołynin, Studzianka i Babsk, gdzie formuje znaczny staw. Następnie B., przepłynąwszy około wsi Raducz, wpada z prawej strony do rz. Rawki, na północ miasta Rawy, ubiegłszy tym sposobem mil 3 i pół. W ogólności płynie ona przez niziny, pastwiska i łąki. W bliskości ujścia do Rawki, pod Julianowem, szerokość koryta

wynosi 10 do 12 stóp, głębokość od l do 3 stóp. Grunta przez jakie przepływa są urodzajne, lecz w niektórych miejscach, jak około Rokszyc, Lesiewa i pod Przewodowicami, znajdują się piaszczyste wyniosłości. Most na tej rzece pod os. Białą ma długości stóp 04, szerokości 20 stóp. 4.) B., rzeka, początek ma w okolicy wzgórzystej lasów leśnictwa rządowego Janów, w pow. konstantynowskim, pod wsią Walim. Płynie pod Kuszelowką, Wólką Nossowską, BukoAviczami, Leśną, Witulinem, Ciciborzem, Grabanowem i na gruntach miasta Biały, powyżej Sielczyka, wpada do rzeki Krzny. Ma długości mil 3, bieg leniwy, koryto kręte, brzegi niskie, strome, łożysko błotniste. 5.) B., rz., ob. Ittanka. 6.) B., Bia-•lueha, ob. Prądnik.
Białka, rzeka, wypływa z Rybiego (Morskiego oka), w Tatrach nowotarskich; połączywszy się z licznemi potokami tatrzańskiemi, tworzy znamienitą rzekę górską. Jest rzeką graniczną między Tatrami i Podhalem nowo-tarskicm a Spiżem. Płynie zrazu na północny wschód, poczem zwraca się na północ, płynąc wschodnią granicą gm. Brzegów, Bukowiny i Błałki; tutaj przechodzi na ziemię spiską; zwraca się na północny wschód, przepływa miasto spiskie Nową Białą (Uj-Bela, Neu-Bela), a po 3 ćwierciach mili biegu po ziemi spiskiej, znowu tworzy granicę Galicyi od Węgier w obr. gm. Dębna, i między Dębnem i Frydma-nem uchodzi z prawego brzegu do Dunajca. Długość biegu 4 i pół mili. Dopływy z prawego brzegu są: Biała, Jaworzynka potok; z lewego brzegu Roztoka potok, potok Koszystej, Zzawierszy potok, Kozienice, Zzarówienki potok, Podgórzanki, Odewsianki potok, Palenica. Płynąc w kierunku z południa na północ, prostopadle do osi Tatr, tworzy głęboką, na północ coraz więcej rozszerzającą się dolinę, sięgającą górnym końcem swoim we wnętrze Tatr, skąd ta rzeka wypływa. Od Roztoki, potoku wpadającego do Białki, dolina B. aż po Dunajec ma cztery mile długości. Spad B. bardzo znaczny. Most na B. naprzeciw Jaworzyny 970,11 m. (Kolbenheyer), naprzeciw Jurgów 786 m. (Fuchs); ujście 418,49 m. (Korzistka). O trafności nazwy tej rzeki przekonać się można, przypatrzywszy się jej z wierchu jakiego, np. z Krzyżnego; wtedy wydaje się ona, mianowicie w słońcu, jak pas najbielszego śniegu na ciemnozielonem tle. Powyżej ujścia do Dunajca, rozdziela się ona na dwa ramiona. 2.) B., potok, wypływa w obrębie gm. Lecki, w pow. rzeszowskim, z pod lasu "Cisowego," po zachodnio-południowej stronie wsi; płynie przez Leckę i Białkę w kierunku wschodnim, zabierając pomniejsze potoczki leśne z prawego brzegu; np. z pod "Czarnego lasu." Wpada z lewego brzegu do Struga czyli Ryjaka, do-

Bia.

flla.

187

 

pływu Wisłoka. Długość biegu mila.    Br. G.
Białka, strumień na Szląsku austr., dopływ Wisły (ob.).
Białka, rz., ob. Siatki i Biełka.
Białki, 1.) wś, pow. siedlecki, gm. Wi-szniew, par. Siedlce, ma 230 mk. 2.) B. dolne i górne, dwie wsie, pow. garwoliński, gm. Uleż, par. Żabianka; w 1827 r. było tu 31 din. i 218 mk.; obecnie 350 mk.
Białki, 1.) wś, pow. skwirski, nad rzeką
Irpeniem; (w samej wiosce wpadają do Irpenia
dwie rzeczki: Biełka i Mochnaczka), o 19 W.
od Kożanek, st. kijowsko-odeskiej dr. żelaznej.
Mieszkańców 902 prawosł., 22 katol. Cer
kiew parafialna i szkółka. Ziemi 1338 dzies.
nadzwyczaj urodzanej. B. są bardzo staro
żytną osadą; już w 1454 r. Olelko ks. kijowski
zatwierdził ich nadanie przez ojca swego Wło
dzimierza Michałowi Połowcowi; świadczy
także o starożytności wioski wał i mogiła
zwana Rozkopaną. Na początku teraźniejszego
wieku, wioska była we władaniu Proskurów,
później do r. 1836 Berezowskiego, obecnie na
leży do wielu właścicieli. Zarząd policyjny
w Pawołoczy, gminny w Kominie. 2). B.,
wś, pow. lipowiecki, nad rz. Biełka, wpada
jącą do Sobu, o 9 w. odległa od m. Linieć.
Mieszk. 703 prawosławnych i 11 katolików.
Cerkiew parafialna. Ziemi 1255 dzies., nad
zwyczaj górzystej, lecz pierwszorzędnego czar-
noziemu. Należy do Syroczyńskiego. Zarząd
gminny we wsi Jurkowcach, policyjny w Liń-
cach.	'iii. Przed.
Białki, niem. Bialken, wś, folw. i młyn, pow. kwidzyński, niedaleko Kwidzynia.
Białków, wś rządowa, pow. kolski, gminy Kościelec, par. Białków. Posiada kościół par drewniany, zbudowany na nowo w 1809 r. W 1827 r. było tu 28 dm. i 290 mk. Par. B. dek. kolskiego ma 800 dusz.
Białkowce, 1.) wieś, pow. złoczowski, o półtorej mili na północ od Jezierny, nad potokiem Wosuszką, dopływem Strypy. Położenie wysokie, ziemia czarna lecz zimna i wilgotna, zboże rodzi się obficie na słomę, skąpo wydając ziarna. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje roli ornej 404, łąk i ogród. 62, pastwisk l mórg austr.: posiadłość mniejsza roli ornej 789, łąk i ogrodów 94, pastwisk 27 mórg austr. Ludności rzym. kat. 87, gr. kat. 320, izrael. 7: razem 414. Należy do rz. kat. parafii w Jezierny; grec. kat. parafią ma w miejscu, do :której należy wieś Bogdanówka a 240 parafianami; cała parafia liczy 560 parafian, należy do dekanatu zborowskiego. Wieś ta posiada szkołę etatową. Właściciel większej posiadłości Hieronim Sikora. 2.) B., wś, pow. tarnobrzeski, w par. rz. kat. Górzyce, o 20 w. od st. p. Rozwadów.
Białkowicc, wś, pow. piotrkowski, gm. Bo-

gusławice,  par. Wolborz.   W 1827 r. było tu
18	dm. i 121 mk.
Białkówka, wś, pow. krośnieński, w par. gr. kat. Szebnie. Właściciel posiadłości tabularnej Ludwik Gorajski.
Białkowo, 1.) wieś włość., nad rzeczką Ro-sicą, pow. płocki, gm. Rogoźno, parafia Mi-szewko Strzałkowskie, powierzchni zajmuje 460 morgów, mieszkańców liczy 175, posiada
19	domów   mieszk.,    ewangelicki  dom   mo
dlitwy,  młyn wodny i wiatrak.    2.) B., wś,
pow. rypiński, nad rz. Drwęcą.   Mk. koło 100.
Gorzelnia, piwowarnia.
Białłoz..., ob. Bialoz...
Białłozoryszki, 1.) wś, pow. wiłkomirski, paraf, siesicka, niegdyś własność rodziny Biał-łozorów, obecnie Przyałgowskich. 2.) B., wś, pow. rosieński, parafia rynkiska, własność rodziny Białłozorów.
Białobereska, wieś, pow. kossowski, na samej granicy Galicyi i Bukowiny, o 15 kil. od Uścieryk, przy ujściu potoku Młyńskiego do Prutu, o 3 i pół mili na południe od Kut; wioska to górska, w Karpatach, niedaleko granicy węgierskiej leżąca. Przestrzeni ma większa posiadłość: lasu 1464 mórg austr.; posiadłość niniejsza roli ornej 240, łąk i ogrodów 1750, pastwisk 879, lasu 276 mórg austr. Ludność rzym. kat. 2, gr. kat. 997, izraelitów 9; razem 1008. Należy do rz. kat. parafii w Ku-tach; gr. kat. parafią, ma w miejscu, do której na leży wieś Choroszowa; cała parafia liczy 1317 głów i należy do dekanatu koesow-skiego. Wieś ta ma szkołę filialną. Posiadłość większa należy do dóbr kameralnych.
Białobiel, wś, pow. ostrołęcki, gm. i par. Ostrołęka, zostaje pod administracyą magistratu m. Ostrołęki, ludn. 171, rozl. morgów 562.
Białobłockie, okolica w pow. sokolskim, gub. grodź., o 9 w. od Sokółki.
Białobłoto, niem. Bialoblott, wś, pow. lubawski, niedaleko st. p. Matowo. Por. Białe-Iłoto.
Białobłoty, 1.) koi., pow. słupecki, gm. Grodziec, par. Królików. Obszaru ma 1896 m. W 1827 r. było tu 100 dm. i 788 mk., obecnie 1314 mk. 2.) B., wś, pow. suwalski, gm. Andrzejewo, o 22 wiorst od Suwałk, liczy 15 dom. i 140 mk.
Białobłoty i Białobłotko, niem. Gross-i Klein-BMoblott, dobra i folw., pow. grudzią-ski, niedaleko st. p. JabłonoWa, par. Rywald.
Białoboki, wś, pow. łańcucki, o 9 kil. od Przeworska, rozl. 1083 m.. 81 dom., 481 mk., parafia łacin, w TJrzejowicach, kasa pożyczkowa gminna. Obszar dworski należy do ordy-nacyi przeworskiej ks. Lubomir skich. M. M.
Białoborek, ob. Baldenbwg.
Białobożnica, 1.) wś, pow. czortkowski, o półtorej mili na zachód od Czortkowa.

188

Bia,

Bia.

 

strzeni ma posiadłość większa roli ornej 1156,
łąk i ogród. 86, pastwisk 3 morgi austr.; posia
dłość mniejsza roli ornej 889, łąk i ogrodów
102, pastwisk 227 inorg. Wieś ta leży w naj-
urodzajnicjszcj okolicy galicyjskiego Podola.
Ludność rzyrn. kat. 226, gr. kat. 596, irael.
137, razom 959. Należy do rzymsko kat. pa-
ralii w Chomiakówce, gr. kat. parafią ma
w miejscu, do której należą wsie: Rydoduby
z 423, Kalinowszczyzna 441 i Siemakowce
191 parafian; cała parafia ma 1651 dusz
i należy do dekanatu czortkowskiogo; ma szko
łę etatową. Właściciel większej posiadłości
Kalikst Beloeki. 2.) B., przysiółek wsi Sie-
miakowiec.	B. B.
Białobrodzie, mko, w 2-im okręgu admini-str. pow. dziśnieńskiego, własność Łopacińskie-go. Mieszkańców ob. płci 42. Odległe od Wilna w. 226, od Dzisny w. 70.
Białobrzeg, okolica nad rz. Omulew, pow.
ostrołęcki, gm. Nakły, par. Ostrołęka; w obr.
jej mieszczą się dwie wsie szlacheckie: B. bliż
szy inaczej Keble zwany, ma 446 m. obszaru;
w 1827 r. miał 18 dm, i 100 mk.; B. dalszy,
zwany Sopoty, ma 676 mórg.; w 1827 r. było
tu 25 dm i 141 mk., obecnie 183 mk. Jestto
gniazdo Białobrzeskich, wspominane już w a-
ktach z 1393 r.	Br. Ch.
Białobrzeg, wś, pow. bobrujski, nad Bere-zyną, przystań wtórorzedna.
Białobrzegi, 1.) os. miejska, iiadrz. Pilicą,p. radomtki, gm. i par. Białobrzegi. Leży przy trakcie bitym z Warszawy do Radomia. Odl. od Radomia 29 w., od Warszawy 67 w. B. były do roku 1868 miasteczkiem. Obecnie znajduje tu się kościół par. drewniany z XVI w., szktoła początkowa, sąd gminny okr. III, urząd gminny, stacya pocztowa. W 1827 r. B. miały 61 dm. i 543 mk.; AV 1859 r. 60 dm. i 1023 mk.; obecnie zaś 63 dm. i 1299 mk., tudzież 920 mórg. ziemi. Par. B. dek. radomskiego, 1500 dusz. B. gmina ma 3670 mk. 14,616 mórg obszaru: istnieją w niej: l browar, l gorzelnia, młyn wodny i 4 wiatraki, i obejmuje 22 wsi następujących: os.Białobrzegi, Sucha szlachecka, Kamień, Mikówka, Turzno, Suski Młynek, Kedlin, Kożuchów, Kożuchow-ska Wola, Korzeń, Klamy-Korzenckie. Witalin, Jeruzal, Stawiszyn, Dąbrowa, Borki Stawi-skie, Jakubów, Branica, Dąbniak. Jasionna. Klamy-Jasińskie, Borki Jasińskie i Chruście-chów. 2.) B., wś i Mw, donacya, na wyniosłości panującej nad doliną, Wisły, pow. iłżecki, gm. i par. Chotcza, o 8 w. na półn. od Solca. Tu się urodził Marcin Białobrzeski, słynny kaznodzieja. W 1827 r. było tu 22 dm. i 158 mk. Obszar ogólny ziemi dworskiej 2141, włościańskiej 389 m. 3.) B., wś, folw., pow. opoczyński, gm. Unewel, par. t. n. Posiada kościół paraf, murowany z XV wieku. W 1827

r. było tu 23 dm. i 276 mk.; par. B. dek. opoczyńskiego ma 2052 dusz. 4.) B., folw., pow. warszawski, gm. i par. Nieporęt, na piaszczytej i mokrej nizinie na lewym brzegu Narwi, na krawędzi puszczy nieporęckiej, na prawo od drogi bitej z Jabłonny do Serocka. 5.) B., wś, nad Bugiem, z lew. brzegu, pow. sokołowski, gm. Sterdyń, par. Sokołów. Na wzgórzu śród niziny nadbużnej, przy ujściu rzeczki Ciołyni a na przeciw ujścia Nurca. W 1827 r. było tu 29 dm. i 238 mk.. obecnie 306 mk. 6.) B., wś i folw., pow. łukowski, gm. t. n., par. Kock, na prawo ode drogi z Łysobyk do Kocka, śród mokradli. Posiadają sąd gminny, urząd gminny, szkołę gminną, cegielnię, tartak. W 1827 r. było tu 88 dm., 561 mk.; obe-inie 612 mk., 9582 m. obszaru. Gmina B. należy do s. gm. okr. VI., do st. p. w Kocku; od Łukowa 34 wiorst odległa, ludn. 3814. 7.) B., wś, pow.zamojski, g.Tereszpol,par.Nie-lisz, na półn.-zach. od Zamościa, na wzgórzu nad błotnistą doliną rz. Łabuńki, na lewo odo drogi z Zamościa do Krasnegostawu. Była tu poprzednio gmina, lecz została przeniesioną do Tereszpola. 8.) B., wś, pow. augustowski, gm. Kolnica, ma szkołę elementarną. Br. Ch.
Białobrzegi, 1.) wś, pow. łańcucki, nad Wisłokiem, o 10 kil. od Łańcuta, ma 2485 m. rozl., 95 dom., 370 mieszk., paraną łac. w Ko-sinie. Obszar dworski należy do ordynacyi przeworskiej ks. Lubomirskich. 2.) B" wś, pow. łańcucki, o 10 kil. od Łańcuta, rozl. 2480 m., 337 dom., 1820 mieszk., par. łacin, w Żo-łyiii, szkoła ludowa jednoklasowa, kasa pożyczkowa gminna, gorzelnia. 3.) B., wś, pow. krośnieński, rozl. 1088 mórg., 212 dom., 1188 mk. Par. łacińska w Krośnie. Miejscowość ta stanowi prawie przedmieście Krosna od strony zachód.; ma kasę pożyczkową gminną. M. M.
Białobrzegi, niem. Biattebrzegi, leśnictwo, poAV. jańsborski, niedaleko Jańsborka.
Białobrzeskie, wś,w dawnej ziemi bielski ej, gub. grodzieńskiej.
Białocerkiew, ob. Bialwerkiew.
Białocerkiewka, u ludu Btiocerkowka, urzę-downie BielocerkoicLa. mko, pow. chorolski, gub. pułtawska, st. p.. 3455 mk., gimn. realne.
Białochowo, Bur<j-Belchau od r. 1873, iri, BiałacJwfo, dobra rycerskie w pow. grudzią-skim. rozl. 5860 mórg, 285 mieszkańców, przeważnie katolickich. Dawniej istniał w B. za-inek obronny; leżał on na pograniczu Pomeza-nii. śród niedostępnego, wodą i lasami otoczonego miejsca, tuż nad rzeką Ossą, na stromem wzgórzu. Zdobywcy bardzo się ubiegali o bia-łochowski zamek, ponieważ panował nad całą okolicą. Bolesław Chrobry, który bił słupy graniczne w rzece Ossie, zapewne go zdobył. W następnych czasach znowu go posiadają pogańscy Prusacy. W r. 1237 zdobyli zamek

lid.

Bid.

189

 

białochowski krzyżacy, z wielką przemocą naii
uderzając. E. 1268 posiada go jakiś Jonis,
pomezańczyk, syn Sargina, który służy w woj
nie krzyżakom. Następni właściciele tych
dóbr i zamku mają nazwę niemiecką, Schillings-
dorf, z pomiędzy których osobliwie Mikołaj
Schillingsdorf wybitną odgrywa rolę; w. r.
1411, kiedy między Henrykiem von Plauen,
a Władysławem Jagiełłą i Witoldem zawiera
no pokój w Toruniu, on zastępował zakon krzy
żacki. Także i w r. 1422 pośredniczył przy
zawarciu pokoju w. Mielnie. W r. 1440, jako
zastępca związku jaszczurczego (Eidechsenge-
nossenschaft), który powstał przeciw krzyża
kom, znany jest Giinthcr von Schillingsdorf,
właściciel B. B,. 1481 Mikołaj Dyac sprzedał
dobra białochowskie wojewodzie pomorskiemu
Haycke ze Smoląga. Od XVI w. począwszy
mieszkają tu Białochowscy. B,. 1667 posiadają
Białochowo Borowscy. Na początku XVIII
w. wspomina się jako właściciel B. Paweł
Czarliński, który pozostawił dwóch synów
Ignacego i Samuela i jedne córkę Konstancy ą;
Ignacy umarł zbyt wcześnie, a Samuel pojął
za żonę Katarzynę Potulicką, ale także dosyć
wcześnie umarł bezdzietnie. Pozostała po nim
wdowa Katarzyna Potulicką poszła potem za-
mąż w r. 1732 za Pawła z Lubrańców Bab
skiego, kasztelana brzeskiego, który niedługo
po pierwszym rozbiorze Polski w r. 1777 sprze
dał białochowskie swoje dobra, t]ako i inne np.
Ostrowite przy Nowem, Półwieś, Dąbrówkę,
Kulmagę, Wessel (?), Jeżewice, Knibowo, Bał-
dowo królowi pruskiemu Fryderykowi II za
101,000 talarów w dukatach. Tak Fryderyk
jako i żona jego Ludwika częściej gościli w pię
knej tej włości. W r. 1800 Henryk von Kling-
graf otrzymał B. od króla w wieczystą dzier
żawę, która od r. 1848 zamieniła się prawnie
we własność prywatną. Za polskich panów
znajdował się w B. dosyć znaczny kościółek,
w którym osobliwie oo. jezuici z pobliskiego
Grudziądzu częste misye dla ludu odprawiali.
Także i w domu mieszkalnym mieściła się do
mowa kaplica. Do B. należy Białochówko,
zwane po niem Klein Białochowo lub Schil
lingsdorf.	J53. F.
Białochowo, W. i M., dobra, pow. staro-gardzki, niedaleko st. p. Zblewo, w par. Zblewo. Po niem. Bialachowo.
Białocin, wś, pow. piotrkowski, gm. i par. B,ozprza, leży o 3 w. na połudn.-zach. od Ro-sprzy. W 1827 r. było tu 14 dm. i 113 mk.
Białocin, ob. Bielotyn.
Białoćk, Bieleck po ross., wś, pow. owrucki. Ma kaplicę katol. parafii ITszomierz, w dek. owruckim.
Białocka, rzeka, dopływ Narwi z prawej strony.
Białodworska puszcza, dawna nazwa ob-

szaru lesistego w klinie przy zejściu się Narwi z Bugiem, pod Serockiem. Śród niej do końca zeszłego stulecia istniał folw. Białydwór. Przed wiekami miała być tu osadi Jadżwingów (Por. Wikt. Ossoliński "Wspomn. z Podlasia", Bibl. Warsz. 1848 r., IV t, 173 str.).
Białogardu, Białogród, po niem. Bdgardt, wś, pow. lęborski, ziemi pomorskiej, reg. koszalińskiej, niedaleko Lęborga, ma kość. paraf, i 215 mk. Por. Białogród.
Białogłowy, wieś, pow. złoczowski, o 4 mi
le na wschód od Złoczowa. Przestrzeni wię
ksza posiadłość obejmuje roli ornej 962, łąk
i ogród. 267, pastwisk 21, lasu 41 mórg. aust.;
posiadłość mniejsza roli ornej 1367, łąk i ogro
dów 341, past. 18, lasu 6 mórg. Leży na zi
mnem wysokiem Podolu. Ludność rzym. kat.
374, gr. kat. 775, izrael. 17, razem 1166. Na
leży do rzym. kat. parafii w Załoścach; gr. kat.
parafią ma w miejscu, do której należy wieś
Neterpińce z 239 parał; razem cała parafia ma
1014 dusz i należy do dekanatu zborowskiego.
Gospodarstwo na obszarze dworskim jest wzo
rowe; konie, .bydło i nierogacizna poprawnej
rasy. Posiada szkołę filialną i kasę pożyczkową
z funduszem zakładowym 119 złr. a. Właści
ciel większej posiadłości Kazimierz hr. Wo-
dzicki.	B. R.
Białogon, wś rządowa, pow. kielecki, gm. Niewachlów, par. Kielce, odl. o 5 w. od Kielc, leży w nizinie przy trakcie bitym kielecko-krakowskim i drodze bitej, idącej od Włoszczo-wy; posiada łomy marmuru jasno szarego i rudę żelazną. Istnieje tu rządowa fryszerka i walcownia, tudzież fabryka narzędzi rolniczych, posługujące się siłą wody i parową maszyną; posiada warsztaty mechaniczne. Machin i narzędzi wyrabiają za 13,000 rs. rocznie, blachy żelaznej w 1876 r. wyrobiono za 14,000 rs. W 1875 wyrobiono żelaza w ogóle 15,075 pudów, odlewów 4,919 pud. B. ma 76 domów. W B. założoną była pierwsza w Królestwie kassa wkładowo-zaliczkowa. Opis i widok B. podał "Tyg. ill." III, 1861, str. 63).
Białogóra, 1.) wś i folw., pow. kozienicki! gm. Grabów, nad Pilicą, par. Wrociszew. W r. 1827 było tu 13 dm. i 116 mk. 2.) B., pow. łęczycki, gm. Gostków, rozl. morgów 476, domów 10 (opuszczona u Zinberga).
Biało-góra, po niem. Wittenberg, wś. pow. lęborski, ziemi pomorskiej.
Białogóra, ob. Białagóra,
Białogórne, wś. pow. skierniewicki, gm. Grzymkowice, par. Osuchów. W 1827 r. było tu 19 dm. i 135 mk.
Białogóry, wś rządowa, pow. sejnoński, gm. Pokrowsk, par. Krasnopol. W 1827 r. było tu 12 dm. i 176 mk., obecnie 30 dm. i 211 mk. (opuszczona u Zinberga).

190

Bia.

Bia.

 

Białogrontly, wś, pow. szczuc/yński, gm. Ruda, par. Białaszewo.
Białogród, ob. Akerman, Białogródka, Bialo-hrud, Biełgorod, Biłhorod.
Białogród, Białagarda, po niem. Belgard, m. pow. w okr. reg. koszalińskim na Pomorzu, nad rz. Persantą i rz. Leitznitz, ma 7081 mk. Powiat białogrodzki rozl. 20 mil kw., 36 tyś. mk.; głównie rolnictwo i hodowla bydła kwitną tu.
Białogród,niem. Stuhlweissenlwg, węg. Sze-kes-Fehe'rvar, m. stół. hrabstwa białogródzkiego na Węgrzech, 25 tyś. mk.; zwany też B. wielki lub królewski.
Białogródka, Białogród, ross. Biełohorodka, Biłohorodka, mko w połudn. części pow. zasław-skiego, schludne, nad strumykiem Wydawą,
0 20 w. na płd.-zach.  od Zasławia, ma do 400
dm.  i 4000 mk.,  2 cerkwie,  kościół,  kaplicę,
szpital,   gorzelnię,   14 jarmarków,   garbarnię.
Są  wzgórzu ruiny  zamku,  w pobliżu okopy
1 saańce.   R.   1618  tatarzy pod  dowództwem
Gałgi napadli na B. i zniszczyli ją.    Paraf, ko
ściół katol. pod wezw.Przem. Pańsk.  z r 1805.
Parafia katol.  dek.  zasławskiego: dusz 4046.
Ma kaplicę w Załużu.   Dobra B. stanowią oso
bny wydział dóbr sławuckich ks. Sanguszków;
do   B.  należą  folwarki  B., Bieleżyńce, Poko-
szczówka,   Kornica,   Dworzec. Teleżyńce, Pod-
lisce,  Kropiwna,  Piłki,   Czyżówka,  Bisówka,
Sosnówka,  Siniutki,  Suchożyńce, Chrestówka,
Tarnawka,  Kuźmińce,  Polachowa,  Romanów,
Smorszczki, Krzyworudka, Waśkowczyki,  Ku-
czmanówka, Trusiłówka.
Białogrodzkie księstwo i biskupstwo, ob. Biłhorod i Kijowska gitl.
Białohorszcze, ob. Biłohorszcze.
Białohrud, mko, pow. lidzki, o 3 m. od Li-dy, w okolicy wzgórzystej, przeciętej rzekami Dzitwą i Niecieczą. Ma paraf. kość. katol. M. B., z drzewa wzniesiony 1609 przez wojewodę Jana Zawiszę. Parafia katol. B. dekanatu Kdzkiego liczy dusz 1922.
Białohuta, wś, pow. piński, nad Horyniem.
Białojany, Białojania, Bialajonia, niem Bial-lojahnen lub Biellen, wś, pow. ełcki, niedaleko st. p. Bajtkowy.
Białojezierze, ob. Bialozierze.
Białokiernica, Białakrynica, 1.) wieś, pow. podhajecki, o milę na wschód od Podhajec odległa. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje roli ornej 1007, łąk i ogrodów 28, pastwisk 16, lasu 36 mórg.; posiadłość mniejsza roli ornej 1944, łąk i ogród. 122, past. 415 mórg. Grunt zimny, położenie wysokie. Ludność rzym. kat. 825, gr. kat. 493, izraelitów 17, razem 1355. Wieś ta należy do rz. kat. paraf, w Podhajcach, do grec. kat. parafii Nowosłółka; posiada szkołę trywialną. Właściciel większej posiadłości Emil Torosie-

wicz. 2.) B., wś, pow. złoczowski, o 4 mile na wschód od Złoczowa, o 2 kil. od st. p. Olejów; leży nad potokiem bez nazwiska, który tworzy stawy mniejsze i większe w Olejowie, Białokiernicy, Białogłowach, Sfeterpińcach, Nosowcach i Horodyszczu, i pod tą ostatnią wsią wpada do Seretu. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej 267, łąk i ogrodów 133, pastwisk 71, lasu 175 mórg; posiadłość mniejsza roli ornej 406, łąk i ogród. 179, pastwisk 18, lasu 6 mórg. Co do położenia da się zastosować dosłownie co powiedziano powyżej o Białogłowach. Ludność rzym. kat. 214, gr. kat. 253, izrael. 13: razem 480. Należy do obudwu parafi do wsi Olejów. Właściciel większej posiadłości Kazimierz hr. Wodzicki. 3.) B., Fontina alba, przysiółek wsi Woronetz na Bukowinie, w pow. suczawskim, o 7 kil. od Grurahumory, własność funduszu religijnego. B. nałoży do parafii greckiej nieunickiej Woronetz i jest osadą filiponów czyli starowierów, przybyłych tu za Józefa II. Tutejsza gmina starowierów uważa się za najczystszą i najdokładniejszą przedstawicielkę tej sekty a wpływ jej daleko sięga.
Białokiernicki, potok, wypływa po wscho
dniej stronie wsi Białokiernicy, pow. podhaje
cki, u stóp wzgórza Okopu (380 m.); płynie
przez samą wieś w kierunku północno-wscho-
dnim i po krótkim biegu uchodzi z lew. brz. do
Koropca, przy ujściu tegoż do stawu zahaje-
ckiego.	Er. G.
Białokosz, wieś, pow. międzychodzki; 3 dm., 29 mk., 16 ew., 13 kat., 8 analf. 2.) B., olędry, pow, międzychodzki, 12 dm., 88 mk., 46 ew., 42 kat., 8 analf. 3.) B., wś szl., pow. międzychodzki, 3634 mórg. rozl., 3 miejsc. 1) B., 2) iblw. Polko, 3) Stutenhof; 16 dm., 252 mk., 142 ew., 110 kat« 65 aualf., stać. poczt, w Pniewach o 7 kil., stać. koi. żel. Wronki o 18 kil. 4.) B. Mały, wieś, pow. międzychodzki, 6 dm., 63 mk.. 32 ew., 31 kat., 13 analf.
Białokryiiica, pod Krzemieńcem, posiada
zamek dawny książąt Zbaraskich, odnowiony
stosownie przez Czosnoskiego. Władysław,
syn Zygmunta III, idąc na wojnę przeciw Ros-
syi, bawił tu.	(Enc. Org.)
Białolesie, okrąg wiejski, gm. Ewie, pow.
trocki, liczy w obrębie swym wsie: B., Podale-
sie, Korsiliszki, Jacieluny, Kazimirówka, Ło-
zdziany; zaśc.: Abiekryta, Mielnica, Żyrno-
wołka.	F. O.
Białołeka. wś, pow. warszawski, gm. Brudno, par. Tarchomin, jedna z dawniejszych osad śród puszczy zawisłańskiej, przy linii dr. żel. nadwiślańskiej, o 7 W. od st. Praga. Pamiętna bitwą w 1831 r. W" 1827 r. było tu 27 dm. i 429 mk.
Białoniszki, wA, pow. trocki.

Bia.

Bia.

191

 

Białołuwka, BiMowka, niewłaściwie Bili-łowlea i Bieliłotoka, mko, pow. berdyczowski, nad rz. B-astawicą i Sitnią, o 25 w. od Berdy-czowa, o 180 w. od Kijowa, o 7 w. od Kozia-tyna, ma 3282 mk. prawosł., 200 katol., 1460 izraelitów, 2-tygodniowe jarmarki, garbarnię, browar, gorzelnio, zarząd gminny i policyjny. Od gliny białej, która się znajduje na jej gruntach, prawdopodobnie swoje otrzymała nazwisko. Jestto starożytna wielce osada. Wieść głucha niesie, że za bardzo dawnych czasów istniał tu gród Bieliło w, mieszczący w sobie "sorok soroków" cerkwi i liczne rycerstwo, ale orda często napadająca zniszczyła go. W cerkwiach Tatarzy trzymali konie. Kiedy to było, niewiadome, ale być może, że najazd ów Tatarów mógł się zdarzyć w 1483 r., kiedy Mengli-girej lian perekopski, zapuściwszy mordercze zagony po całej kijowszczyznie, zniszczył ją ze szczętem i w jedne wielką zamienił pustynię. Dopiero przy końcu 16 wieku Bieliłow na miejscu dawnego zgładzonego grodu zaczął się osiedlać na nowo pod nazwą Biłołowki czyli Kastawicy. Zatarł się ślad Mengligirejowego najazdu ale blizkie sąsiedztwo nie przestawało i nadal zagrażać jak całemu krajowi tak i tej mieścinie. Jakoż w 1607 r. jeden z najazdów tatarskich został wymierzony na B. Wojska koronne zwiodły tu z nimi bitwę, ale zostały rozgromione, a B. z całą okolicą powtórnie zniszczona. Poległ w tej bitwie Jarosz Wilga Godzimirski, doświadczony mąż w boju, rycerz poślubiony obronie kraju. Nie mogliśmy się dowiedzieć z akt czyją w te czasy B. była posiadłością, ale musiała należeć z pewnością do jednej z tych rodzin tego kraju, które w tej dobie tyle razy ponawianych kolejno napadów tatarskich, zniszczone i ogołocone z mienia i dostatków, musiały się wyprzedawać z dóbr gniazdowych. Jakoż wiemy już z akt, że w 1608 r. nabywa te dobra Anna z Chod-kiewiczów ks. Joachirnowa Korecka, dziedziczka na Korcu, rodzona siostra wielkiego Karola Chodkiewicza. Zaledwie jednak nabyła te dobra, gdy w 1612 r. Tatarzy znów tu wpadli i B., tylko co na nowo zasiedloną, obrócili w perzynę. Pomimo to jednak pani ta można, gospodarna i zabiegliwa, znów staraniem swo-jem wkrótce puste te dobra zaludniła i urządziła i oprócz B. jeszcze inne wioski w bliskości zasiedliła jak: Sestrenówkę, Macliarzyńce, Ohijówke. i Hołubówkę. Osadzicielami tych wiosek była szlachta w służbie ks. Koreckich będąca: Siestrzeniec, Macliarzyński, Ohij i Hołub. W B. zaś wzniosła zamek, tudzież mona-ster wschodniego obrządku i drugi białogłow-ski "niedomurowany." Nadto zbudowała tu dom dla podróżnych, w którym "czerncy doglądać mają, aby ubodzy i przychodzący z niewoli tatarskiej pożywienie słuszne mogli mieć"

(testament jej z 1626 r.).    Jako  matka rycerskiego rodu Koreckich, o których mówi spół-czesuy pisarz, że oni do boju i konia tak składni jakby się na nim rodzili, hodowała w dobrach  swoich   białołowskich   liczne  stadniny koni,   i  rycerskich   swoich  synów   obdarzała końmi  swego   chowu.    Wiadoma jest  śmierć bohaterska i męczeńska syna jej, Samuela ks. Koreckiego, który, wzięty pod Ćecorą, w Stambule  był uduszony w wieży.    Matka go przeżyła.    Po jej śmierci majątność B. spadła na wnukę jej a jedynaczkę  córkę Samuela, Annę, która   była za Andrzejem Leszczyńskim, starostą  derpskim, i na syna jej a brata Samuela, ks. Karola Koreckiego.    Ale Leszczyńska zrzekła się swojej części  na B. na stryja Karola. Książę Karol Korecki fundował  w B. kościół rzymskiego obrządku, o którym  w testamencie mówi: żeby ten kościół fundacyi jego, a drugi w Kalniku  "bez księdza nie bywały."    Umarł on w 1623, i po jego śmierci tak dobra wołyńskie jak i ukraińskie przeszły na jego syna jedynego ks. Samuela Karola.    Ten zaś "czarami przez niewiasty zgładzony,"  umarł w 1651, ostatni  potomek  rycerskiego   domu Koreckich (ultimus  bellatricis   familiae   haeres),   i   cała znakomita fortuna tej  wygasłej a możnej  rodziny zlała się na potomków sióstr ks. Samuela i  Karola a córek  ks. Joachima  Koreckiego t. j.   Czartoryskich,   Sapiehów,  Radziwiłłów i Sanguszków.    Ale książę Samuel  Karol Korecki znacznie był B. długami obarczył, a więc jeszcze za życia   swego rozdał ją był pomiędzy zastawników.    I tak  samą  B. już  w 1644 r. trzymał niejaki Paweł Jankowski.    Ale nadeszły czasy wojen  kozackich i do B. ani  dziedzice,   ani  zastawnicy,    przez czas długi nie zgłaszali się; wszakże gdy się pokój rozświecił, wróciła do B. córka już  zastawnika Jankow-skiego Katarzyna Floryanowa Potocka z Karo-dycz  h.  Lubicz.    Od tej  zaś  w następstwie (zawsze sposobem zastawu)  przeszła  ta majętność do jej córki Maryanny Laskowej.   Tymczasem dziedzice B., sporząc z sobą wciąż o su-kcesyą po ks. Koreckich, nie spłacali na prawie zastawnem   siedzących   zastawników  B.    Aż w   1701 r.   książę   Jerzy  Lubomirski,   jeden z sukcesorów  po  ks. Koreckich   (idący  z linii Izabeli  z ks.   Koreckich  ks. Czartoryskiej)   a również z innymi posiadający  swoje prawa do B., w sam  dzień Wielkanocny  z własną  siłą zbrojną, na której czele był wójt  z Międzyrzecza,  z pomocą  kozaków Semena Paleja,  zajechał to  miasteczko.    Zastawniczka   Laskowa o najazd  zaniosła protestacyą.    Ale nareszcie po długich  korowodach  prawnych  B. i  inne dobra w 1751 r.  zostały przysądzone sukcesorom  Stefana Mikołaja Branickiego,  h. Gryf]', wojewody  podlaskiego   (jako   idącego   z  linii Marcybelli  z ks.  Koreckich  Hlebowiczowej).

Bid.

W" 1725 r. z córką Stefana Mikołaja Branickiego ożenił się Jan Lubomirski starosta boli-mowski i Białołówka już w 1777 r. należała do córki tegoż ks. Maryi Karolowej ks. Ra-dziwiłłowej. Po jej zaś bezpotomnem zejściu, B. wróciła w posiadanie wuja jej Klemensa Branickiego, hetmana w. kor., który jako bezdzietny przekazał dziedzictwo dóbr swych Joachimowi Potockiemu, podczaszemu lit., regimen-iarzowi konfederacyi barskiej, osobistemu wrogowi Stanisława Augusta. Potocki ten Joachim był żonaty z Teressą Sapieżanką, córką Józefa podskarbiego lit. a więc x rodzoną siostrzenicą hetmana Branickiego. Joachim Potocki zostawił dwie córki, które poszły za kasztelanów lwowskich, także Potockich, Krystyna za Piotra Franciszka starostę szczyrzec-kiego, Joanna za Jana starostę kaniowskiego. Piotr Franciszek Potocki, starosta szczyrzecki, poseł do Stambułu, zamieszkawszy w B., pałac tu i ogród założył, podniósł miasteczko. Umarł w Berdyczowie, pochowany w B. na cmentarzu parafialnym. Następnie B. należała do syna jego Jana, ożenionego z Maryanną ks. Czartoryską, stolnikową lit., z którą miał dwóch synów: Józefa i Hermana. Po 1831 r. B. została skonfiskowaną. Z pałacu Potockich, tak jeszcze niedawno istniejącego, dziś śladu nie pozostało. Jest tu kościół parafialny, fundowany W 1777 r. przez Maryą z ks. Łubomirskich ks. Radziwiłłów^ a w 1813 r. zrestaurowany pod tytułem ś. Jana Nepomucena przez Piotra Franciszka Potockiego, starostę szczyrzeckiego. (Parafia katol. B. dek. berdyczowskiego liczy dusz 1967. Ma kaplicę w Mecherzyńcach wołoskich). Obok kościoła stoi tu wielce starożytna baszta kamienna. Przed laty miała też stać druga podobna baszta w miasteczku a trzecia na polu. Z dawnego zamczyska ks. Koreckich, w którego obrębie mieścił się niedawno pałac i ogród Potockich a dziś kościół i tylko co wzmiankowana baszta, ocalały zaledwie ślady wału i przekopu, zamykającego całą przestrzeń położoną w widłach dwóch rzeczek: Sy-tni i Rastawicy. W południowo-zachodniej zaś stronie miasteczka nad rz. Eastawioą zachowały się też ślady innego zamczyska, w pobliżu którego widoczne są ziemne okopy z obozowiska Pałeja. Cerkwi jest tu dwie. Pierwsza gieorgiewska fundowana przez ks. Joachi-mową Korecką razem z monasterem czernców. Druga cerkiew troicka. Po wojnach kozackich B. była upadła i z miasteczka na wieś lichą się zamieniła. Jednakże za staraniem dziedziców zaczęła się podnosić. W 1719 r. już tu byli żydzi a około 1766 r., jak pisze Duńczewski, stanęły tu jarmarki po dwa tygodnie trwające, na wszystko walne. W 1788 roku ks. Marya Radziwiłłową postarała się o potwierdzenie tych jai'marków. Wspomnie-

nia zaś dziejowe odnoszące się do B. 34 nastę-^ pujące: W 1637 r. d. 26 listopada Mikołaj Potocki hetman polny kor. z wojskiem przyszedł do B., idąc na uśmierzenie kozaków buntujących się w głębokiej Ukrainie; stąd też datował swój uniwersał do rejestrowych kozaków z napomnieniem aby się nie łączyli ze zbuntowanymi nierefestrowymi. Za wojen Chmiel-nickiego B. była zajęta przez kozaków. W1651 roku wojska rzplitej, ciągnące wgłębszą Ukrainę, tu nadeszły i jako w kraju leżącym po za linią, którą sobie pretendowali kozacy, zastały "kraj inakszy, kopy w pohi gęste, i wszelkiego zboża dostatek." W 1700 r. wpadli tu kozacy pod wodzą znanego watażki Semena Palija i Czernyka "miasteczko i majdan salitrzany zrujnowali, ludzi porozpędzali." W 1787 r. biskup Naruszewicz, towarzysząc królowi Stanisławowi w podróży do Kaniowa, zjechał na chwilę do Białołowa dla odwiedzenia znajomego i przyjaciela ks. Ostrowskiego, proboszcza tutejszego, który go przyjmując, jak sam pisze "wswojej lepionej chacie," wystosował do niego "jako poety sławnego", wiersz pod tytułem "Sonetto" a kończący się temi słowy: "masz dzisiaj szczęście Rastawico podła, tyle co miały Kastelijskie źródła". Rzączyński -powiada, że w czasie poruszenia się niezwykłego i przecho-du wojsk tureckich lub tatarskich, z nad wybrzeży Czarnego morza dzikie konie, zalęknione, nabiegały w okolicę stepową m. Białołów-ki. Dziś jeszcze w okolicy Białołówki, niedaleko wsi Łopatyna, jest stojło, zowiące się stojłem dzikich koni (Z rękopisu Edwarda Ru-likowskiego i Klaudyusza Przedrzymirskiego). Białopol, Białopole, Biłopil, mko, pow. ber-dyczowski, nad rz. Zakijanką, o 22 w. od Ber-dyczowa, przy dawnym trakcie pocztowym z Berdyczowa do Skwiry, także o 7 w. od st. dr. żel. Browki, ma 4000 mk. Rozległość gruntów bardzo żyznych 1897 dzies. Zarząd gm. w B., polic, w Berdyczowie. Miejsce to nazywane horodyszczem Bernawką, w najdawniejszych czasów wchodziło w skład dóbr sło-bodyskich, a nadanych jeszcze przez w. ks. lit. Swidrygiełłę, namiestnikowi putywelskiemu i zwinogrodzkiemu Kaleuikowi, założycielowi domu Kalenikowiczów i Tyszkiewiczów. Tymczasem nieco później, bo około 1444 r., toż samo horodyszcze Bernawką zostało nadane również przez w. ks. kijów. Olelka Włodymirowicza, ziemianinowi żytomierskiemu Iliaszowskiemu. Jakoż w 1588 r. Wasyl i Fedor Antonowieże Iliaszowscy przedali byli dobra Bernawkę Szymonowi Denisce Matwijowskiemu, staroście ży-tomirskiemu. Ale Tyszkiewicze rozpoczęli o to proces i po kilkoletniem prawowaniu się, w końcu Bernawkę im zwrócono. W 1590 r. już ją posiadał Fedor (Fryderyk) Tyszkiewicz, woj. nowogródzki. Około tego czasu na dawnym

Bia.

Bia.

193

 

horodyszczu Bernawce założył on był zameczek i miasteczko osadził, ale sąsiad Kiryk Rużyński, roszcząc sobie jakieś prawo do tejże Bernawki, wpadł tu niespodzianie z kupą zbrojnych ludzi, spalił zameczek, poddanych rozpędził i pustkę uczynił. Ale gdy tego jeszcze roku tenże kniaź Kiryk Eużyński odjechał był na sejm, Fedor Tyszkiewicz zrobił najazd na Bernawkę alias Białopól i zagarnął ją na powrót i znów osadził. Inwentarz dóbr Tysz-kiewiczowskich z 1593 r. wyraża: "Grunt bia-łopolski, który natenczas jegomość pan Fedor Tyszkiewicz), niedawno trzymając osadził; na nim miasteczko, nad Hujewką, począwszy osa-dzy wać, i na horodyszczenku zameczek założył, w którym miasteczku zbudowana wieża jedna, a druga wieża poczęta budować i niedobudowa-na; jedna piekarnia, na niej strzelby, w niej nie-masz nic. Horodyszczenko zastawiono palami; w tymże miasteczku podymia poddanemi osiadłego ośmdziesiąt; powinności żadnych z nich nie masz, bo nie dawno poczęto osadzać w roku przeszłym 1592. Pożytku tam z tego miasteczka... nic niemasz; do tego folwarku niemasz ani wsi osadzonych" (Arch. J. Z. R., część 6. t. I, str. 229). Odtąd B., aż po dziś dzień nie-wyszedł nigdy z imienia Tyszkiewiczów. Na początku tego wieku mko to było w posiadaniu Wincentego hr. Tyszkiewicza, referendarza w. ks. lit., dziedzica Świsłoezy i Łohojska na Litwie i innych dóbr. Klucz białopolski składał się z następujących wsi: z m. Białopola, Tatarskiego siedliska, Kasperówki, Piatyhorki, Wernyhorodka, Koziatyna (dawniej Hujwy), Jankowiec, Nepadówki, Gurowiec, Puzyrek, Sadek, Panasówki, Dzierżanówki, Gadomiec wielkich i małych, Synhajówki, Zakutyniec. Znajdujemy w źródłach, że był tu kościół katolicki już w 1626 r., ale ten za wojen kozackich prawdopodobnie był zniszczony. Następnie teraźniejszy kościół był fundowany przez Antoniego Tyszkiewicza, starostę strzałkow-skiego. Był on z drzewa i stał na dawnem horodyszczu, otoczonem z jednej strony rzeczką, z drugiej fossą. W 1814 r. stanął na jego miejscu drugi murowany, dziś istniejący kościół, pod tytułem św. Antoniego z Padwy, założony przez Wincentego Tyszkiewicza, referendarza w. ks. lit., dziedzica dóbr białopolskich. Obraz św. Antoniego słynie z cudów. Parana katol. dek. berdyczowskiego ma dusz 1624. Filia w Chałaimgródku; kaplice były dawniej w Wernyhorodce i Czarnorudce (Z rękopisów Edwarda Rulikowskiego i Klaudyusza Prze-drzymirskiego). B. w czasie wojen kozackich stał już po za linią spustoszonego przez wojnę kraju; jakoż w 1651 r. przyciągnęło tu wojsko rzplitej pod dowództwem Rozrażowsldego, dla zasiągnięcia prowiantu, jako z okolicy jeszcze nieogłodzonej. W 1737 r. Stanisław Bługocki,
Słownik Geograficzny. Zeszyt ni.

regimentarz partyi ukraińskiej, zasłaniając kraj od swawolnych kup hajdamackich, podjazdem pod Białopolem szajkę hajdamaków rozproszył. Obecnie Białopól jest w posiadaniu potomków hr. Karola Tyszkiewicza, zmarłego w 1873.
Białopoie, 1.) wś, pow. hrubieszowski, gm. Strzelce, par. IJchanie, W podmokłej nizinie śród lasów i wzgórz, przy drodze bitej z Chełma do Raciborowic, posiada urząd gminny i szkołę początkową. W 1827 r. było tu 57 dm. i 334 mk., obecnie 61 dm. Gmina B. należy do s. gm. okr. I w Jarosławcu, st. p. wDryszczowie, odl. od Hrubieszowa 20 wiorst. W gminie istnieje gorzelnia, smolarnia, 3 młyny wodne, pięć szkółek. 2.) B., folw., pow. płocki, gm. Bie-lino, par. Imielnica, należy do dóbr pryw. Gul-czewo.
Białopoie, ross. Biełopolje, m. nadetatowe, pow. sumski, gub. charkowska, o 233 w. od Charkowa, st. p. i st. dr. żel. sumskiej, bank, 12256 mk.
Białorogi, wś, pow. suwalski, par. Jelenie-
wo, 9 w. od Suwałk, liczy 26 domów, 221
mk.	K. H.
Białorucze, ross. Bieloruczje, mko i wieś z zarządem gminnym, w północnej stronie pow. mińskiego, gub. t. n., nad rz. Włączą (mały dopływ Świsłoczy), przy gościńcu z Mińska do Hajny wiodącym, o 25 w. od Mińska, w 1-szym stanie policyjnym, w 4-ym okręgu sądowym. Cerkiew parafial. i szkoła wiejska. Gm. składa się z 96 wiosek i liczy 1816 dusz męz. August III król polski w 1753 r. wydał przywilej na targi i jarmarki w B. Folwark od 1864 należy do Łopuszyńskich, ma obszaru 647 mor., z młynów i propinacyi około 1000 rs. AL Jel.
Białoruś, Ruś Biała. Nazwa niezbyt ściśle określić się dająca, zarówno pod wzglęnem geograficznym, jak etnograficznym i etymologicznym. Podobno w. ks. Jan Wasilewicz w XV w. nadał to miano swojej krainie, żeby ją nad inne wynieść tytułem, bo zgodnie z duchem wielu języków "biały" znaczył tyle co "wielki", dobry, stary i t. p. Podobnież i książęta litewscy, owładnąwszy Smoleńskiem, przybrali nazwę ks. białoruskich. Wywód nazwy B. od śniegu jest niezręczny; prędzej już przypuścić można, że okolice te nazwano Rusią "białą" od białych świt, które jej mieszkańcy noszą. Topo-graficznie B. obejmowała dawne 5 województw: mińskie, połockie, mścisławskie, witebskie i smoleńskie. W obszerniejszem znaczeniu pod nazwą B. objąć można: część gub. witebskiej, gub. mohilewską, połowę smoleńskiej, część czernihowskiej (dawny powiat starodubowski) oraz powiaty: borysowski, ihumeński, rzerzy-cki, bobrujski gub. mińskiej. W znaczeniu ściślejszem nazwę tę stosują tylko do gub. witebskiej (część wschodnia) i mohilewskiej. W gub. grodzieńskiej natomiast i zachodniej
13

194

Bia.

Bia.

 

części gub. mińskiej był kraj "Czarną Rusią" zwany (Por. też Sus Czerwona). Lud noszący nazwę Białorusów, jest to ten sam, o którym kronikarze piszą, jako o Krywiczanach i Rady-iniczanach, choć od Krywiczan i Czarnorusy pochodzą. W stroju używa białych świt i nosi czapki zwane margiełkami, do garibaldówek podobne. Statystyka podaje ich liczbę na trzy miliony z okładem; ale ścisły obrachunek, skutkiem stopniowej zatraty wybitnych cech, jest bardzo trudny. Już sam język białoruski nosi na sobie cechę zmienności, stale się doko-nywującej, cechę narzeczy przejściowych; i rzeczywiście dziś jest tylko narzeczem, które okazuje wielkie podobieństwo z jednej strony do polskiego z drugiej do rossyjskiego; jest przy-tem gwarą czysto ludową, po wszyscy Białorusini wyksztańceusi zarzucają go a raczej, bezwiednie prawie, kształcąc się, zmieniają w jeden lub drugi z pokrewnych a doskonalszych książkowo języków. Język ów białoruski jest też używany w niektórych powiatach gubernii wileńskiej. Aż do Zygmunta III był on urzędowym na Litwie. W nim wydany w Wilnie statut. Skoryna i Melity Smotrycki pisali białoruskie dzieła polemiczne. W naszych już czasach Kotlarewski po białorusku trawestował Eneidę, Szpilewski i łlarcinkiowicz pisali w tym języku wiersze a Nosowicz wydał 1870 r. w Petersburgu "Słowar1 biełoruskaho nare-czja". Wszelako ten książkowy język białoruski mało jest podobny do ludowego, obecnie używanego, który zresztą ma wiele pod-dya-lektów, prawie wcale niezbadanych dotąd lin-gwistycznie. Niewłaściwie niektórzy pisarze zowią to narzecze polsko-ruskiem lub litewsko-ruskiem.-Przez pewien czas istniała osobno w cesarstwie gubernia zwana białoruską. Dye-cezyą albo biskupstwem białoruskiem nazywano niekiedy w XVII w. nieunickie ruskie biskupstwo mohilewskie, przez Władysława IV ustanowione. Białorusy zachowali do dnia dzisiejszego wszystkie dobre i złe strony słowian; są w ogóle gościnni, pobożni, weseli, łatwowierni, cierpliwi, niezapamiętali, ale jednocześnie zabobonni do najwyższego stopnia, oszczędni do skąpstwa, samolubni, poddający się wpływowi pochlebstwa, nieenergiczni, nieruchliwi, nie-przedsiębierczy, w rozmowach z inteligoncyą nawet duchownymi, ostrożni, niedowierzający, skryci. Jedną z największych wad Białorusina jest pijaństwo; za wódkę Białoruś wszystko zrobić gotów a dosyć mu najmniejszego pretekstu, aby pił, i dla tego tu we święta, jarmarki w karczmach ochocze tańce i pijatyka. Białoruś jest osadzisty, krępy, dosyć niezgrabny, włosy błąd, oczy maleńkie, głęboko osadzone, po większej części szare, twarz okrągła. Białoruś prędko się starzeje, osobliwie kobiety. Odzież ich nadzwyczaj nie wyszukana, jedno-.

stajna; tylko pokrycie głowy u kobiet odznacza
się pewną rozmaitością. Białoruś lubi biały
kolor i tem się bardzo różni od wielko-rosyani-
na, lubiącego kolor czerwony: Laala spódnica.
biały fartuch, biała chustka na głowie oto jest
najulubieńszy świąteczny i codzienny, letni
i zimowy strój białoruski. Czapki Białorusy
noszą najrozmaitsze, z kozerkami i bez nich.
futrzane i nie, okrągłe i rogatywki, n.iszą także
i kapelusze. Kobiety noszą na głowie chustki
różniące się kolorem i deseniem. Drogich rze
czy Białorusi nie mają, ale lubią nosić paciorki
szklane, ozdoby miedziane i czasami srebrne.
Niewyszukane jest także jedzenie i mieszkanie
białoruskie: mleko, twaróg, w jesieni i w zi
mie kartofle, kapusta, buraki, bób, groch, a la
tem szczaw', borowina, i t. p., z razowem chle
bem źle wypieczonym, z mąki nieprzesianej.
żytniej, zmielonej ze źle przewianego ziarna.
w domowych ręcznych żarnach: oto zwykłe
i to w urodzajnym roku u zamożnego gospodarza
pożywienie Białorusów. Co się tyczy miesz
kań, to one do dziś dnia zachowują swój pier
wotny charakter. Chata zbudowana z okrą
glaków, pokryta tranicami bez gwoździ, albo
słomą., z jedną ciasną, duszną, dymną, pełn:>
duszących wyziewów i robactwa izbą, z je-
dnem albo z dwoma maleńkieiri okienka
mi, zastawionemi byle jak kawałkami szkła
i z niewielką spiżarnią w sieni, oto jest
typ mieszkalnych białoruskich budynków.
Czyt. Jana Barszczewskiego "Szlachcic Zawal-
nia czyli Białoruś w fantastycznych opowia
daniach, poprzedzone krytycznym rzutem oka
na literaturę białoruską przez Rom. Podberes-
kiego" 4 tomy, Petersburg 1844-46. Alex.
Rypiński "Białoruś" Paryż, 1840. Turczyno-
wicza "Przegląd historyi Białorusi." Bez-Kor-
niłowicza: "Istor.swiedenijaoBiełorusi" (1855).
Siemientowskij" Etnograficzeskij obzor witeb-
skoj gub." Porównaj "Tyg. Illustr." Nr. 273.
str.'l75 z r. 1873.	F. S.
Białoskurka, wieś, powiat tarnopolski, o
ćwierć mili od Baworowa. Przestrzeni posia
dłość większa ma roli ornej 117, łąk i ogrodów
73, pastwisk 39, lasu 78 mórg austr.; posia
dłość mniejsza roli ornej 582, łąk i ogród. 51,
pastwisk 45 mórg austr. Wieś ta leży w uro
dzajnej glebie podolskiej. Ludność rzym. kat.
256, gr. kat. 358, izrael. 9: razem 608; należy
do obudwu parafij w Baworowie. Ma kasę
pożyczkową z funduszem zakładowym 130
złr.	B. R.
Białoskóry, wś włość., pow. sierpecki, gm. Białyszew, par. Goleszyn, 24 dm., 192 mk., 217 m. rozl. Folw. B. ma 4 dm., 32 mk., 910 mórg. rozl.
Białosoroki, wś, pow. rzeczycki, przy drodze z Michałek do Czarnobyla, na granicy gub. kijowskiej, na prawym brzegu Prypeci,

Bia.

Bia

195

 

z przystanią, której wywóz 1860 wynosił 19692 rs.
Biało - stawiański, szczyt w głównym
grzbiecie Tatr spiskich nad Białemi Stawami,
na zachód od nich, w dolinie Białej Wody. Zwą
go takżo Białą Turnią. Wzniesienie 2229.79 m.
(Kolbenheyer); 2114,5 (Townson); 2231.7 (Ko-
rzistka); 2272,8 (Fuchs); 2057,9 (Pauliny);
2054 (Loschan).	Er. O.
Białostocki powiat, ob. Białystok.
Białostoczka, wś, pow. białostocki, z fabryka farb.
Białosnknie, 1.) os., jedno z przedmieść Goniądza, pow. białostocki, o 47 w. na płn.-zacli. od Białegostoku. Liczy 166 mk. katolików. Otrzymała przywileje: Zygm. III 1593, Wład. IV 1595, Jana Kaź. 1601, Jana III 1677, Aug. II 1755 i Stan. Aug. 1765. 2.) Pod tą nazwą wspominanych jest pod r. 1432 kilka wsi w ziemi bielskiej i łomżyńskiej, np. B.-Papki, B.-Wrzący Stok, które mają być gniazdem znanej rodziny Białosukniów.
Białosuknówka, Biełosuknowka, niewielka wioska w pow. radomyskim. nad małą rzeczką wpadającą do rz. Iłży, o 29 w. od Chabnego, a o 9 w. od wsi Wołczków, z któremi stanowi jedne parafią, mieszkańców 98 prawosławnych. Ziemi 608 dz., zupełnie prawie pokrytej lasem a -w części błotem. Mieszkańcy trudnią się głównie przemysłem leśnym. Należy do rodziny Białosukniów. Zarząd gminny wo wsi Wołezku, policyjny w (Jzarnobylu. Kl. Przed.
Białośliwie, niem. Weissenhóhe, wieś, pow. wyrzyski; 156 dm.; 1601 mk., 1034 ew., f. 6 7 kat.; 339 analf., ma kościół protestancki, cztery jarmarki na rok; st. dr. żel. z Piły do Bydgoszczy, o 39 kil. od Piły. W okolicy wykopano urny na cmentarzysku pogańskiem. 2.) B., niem. FlottweU, królewszczyzna, pow. wyrzyski; 2873 mórg. rozl.; 4 miejsc.: 1) B., 2) Schleinitz; 3) Miiffling; 4) Wydormiihle; 13 dm.; 227 mk.; 93 ew., 134 kat.; 63 analf.
Białotarsk, wś rządowa, pow. włocławski, gm. B,ataje, par. Białotarsk. Posiada kościół z drzewa w bardzo biednym stanie, w XVI w. założony, i szkółkę elementarną. W 1827 r. było tu 23 dm. i 213 mk. Par. B. dek. włocławskiego, ma 3020 dusz.
Białotyn, ob. Biełotyn.
Białousówka, 1.) wś, pow. hajsyński, ma
dusz męz. 621, ziemi włość. 1581 dz. Bo ma
jątku tego w pow. hajsyńskim należy: Łuka-
szówka i Mańkówka, razem ziemi używalnej
1464 dzies. i 75 dz. nieużytków. Własność
Feliksa Sobańskiego. 2.) B., wś, pow. bra-
cławski. liczy 539 dusz męz., 1677 dz. ziemi
włość. Nadana przez Salezego Potockiego
w 1750 r. klasztorowi ks. dominikanów w Tul-
czynie, dziś rządowa.	Dr. M.
Białousy, wś, w pow. sokolskim, gub. gro-

dzieńska, o 21 w. od Sokółki, chat 41.
Białowierśnie, wś rządowa, pow. sejneń-ski, gm. Pokrowsk, par. Berżniki. W 1827 r. było tu 11 dm. i 111 mk.
Białowierza, 1.) wś, pow. jędrzejowski, gm. i par. Mstyczów, o 3 w. na półn. od Msty-czowa. W 1827 r. było tu 27 dm. i 116 mk. 2.) B., wś, pow. pułtuski, gm. Kleczewo, par. Pułtusk.
Białowierzyn, wś i rumunki, pow. li-
pnowski, gm. Kłokock, par. Lipno; 16 dm.,
104 mk.; obszar gruntu 301 morgów, w tem
włość. 293 morgi.	F. O.
Białowieska puszcza, leży w pow. pru-żańskim, między 52° 59' i 52° 51' szer. płn. a 40° 10' i 42° dł. wsch, od Ferro, ma 1054 w. kw. rozl., z czego dwie trzecie części zajmują lasy a jedne trzecią błota i łąki. Na zachodzie otoczona polami, na wschód i południe ma także wielkie lasy, które niegdyś łączyły ją z lasami mińszczyzny. Niegdyś puszcza ta miała do 200 tyś. dziesięcin rozl., ale królowie polscy nadawali różnym osobom prywatnym liczne jej części, niebawem w następstwie karczowane. Do puszczy tej należą pomniejsze puszcze: jałowiecka, świsłocka, ladzka, szere-szewska. Pośród niej spotykamy wiele folwarków i wsi osiadłych, które zajmują blizko 40,000 dziesięcin ziemi. Podług obliczeń Ei-chwalda, obwód puszczy ma 160 wiorst, najdłuższa przekątnia 50, a najmniejsza szerokość 40 wiorst wynosi. Mniejsze miasteczka w obwodzie jej są: Szereszew, Kamieniec litewski, Orla, Narew i Kleszczele. Pod względem hydrograficznym, puszcza białowieska zawiera wiele wody, którą dostarcza Wiśle za pośrednictwem Narwi i Bugu: leży albowiem pomiędzy rzekami Białą, Lśną i Narwią, z których dwie pierwsze płyną od północy ku południowi, ostatnia zaś od południa ku północy. Narewka, odnoga Narwi, wypływa ze środka puszczy z błota Nikor, dzieli ją na dwie prawie równe części, płynie przy wsi Białowieży i po wyjściu z puszczy, na północnej stronie, o sześć wiorst za nią, wpada do Narwi za miasteczkiem tegoż nazwiska. Rzeka Lśna, powiększona wodami rzeki Białej, wpada do Bu-ga pod Pratulinem. W straży leśniańskiej bierze początek mała rzeczułka Leśna, łącząca się na brzegu puszczy z Białą; ta ostatnia wychodzi z majątku Opola, płynie przy Królowym Moście, wpada do Lśny, a potem z nią razem do Bugu. Wszystkie rzeki i strumienie mają spad bardzo nieznaczny, miejscami tworzą błotniste rozlewy i wyspy trzciną porosłe, albo rozdzielają się na tyle odnóg, iż częstokroć między niemi trudno jest rozróżnić główne koryto. Jezior nie ma, a w wodach ciekących, prócz raków, bardzo mało jest ryby. Grunt w puszczy rozmaity: zarastający wrzosem i samą sosną,

196

Bid.

Bia.

 

jest piaszczysty; około '/4 całej powierzchni, tam gdzie się sosna z innemi miesza drzewami, w głębszych tylko warstwach piaszczysty i kamienisty, w ogólności zaś równy. Nazwiska straży dwunastu zachowały się z dawnych czasów polskich i są następujące: 1) augustowska 9,205 kw. dziesięcin, 2) narewska 5,093 dzies., 3) browska 15,555 dzies., 4) hajnowska 6,065 dzies., 5) leśniańska 7,017 dzies., 6) sta-rzyńska 4,133 dzies., 7) stołpowicka 4,932 dzies.. 8) krakowska 7,886 dzies. 9) okolnicka 9,833 dzies., 10) świetliczańska 5,295 dzies. 11) pobielska 7,717 dzies., 12) dziadowlańska 3,028 dzies. Znaczniejsze uroczyska, zwane u nas obrębami, na które znowu dzielą się straże pomienione, są: Podcerkwie, Krukowszczy-zna, Grabowiec, Obolonie, Teremiski bór, Ha-cisk dworzyszcze, Szczekotowo, Cisówka, Cie-sanka, Głęboki kąt, Douhe, Choroszy bór, Sa-chaczewo, Szackie, Bartnicka buda, Sadek i t. d. Większe ostępy są: w stołpowickiej, Hny-leć; w augustowskiej, Czupryki, Żołnice i 0-grad; w browskicj Tracki; w leśniańskiej, Szmujdyn i Nieznanowo. Nadleśniczy albo ibrsztmajster mieszka w Królowym-Moscie, tak nazwanym od mostu, na rzece Białej postawionego z rozkazu króla polskiego Augusta III, gdy ten w r. 1752 na polowanie tu zjeżdżał. U. 1846 podzielono puszczę na 5 leśnictw. Na utrzymanie służby leśnej rząd wydał 1879 r. 3759 rs. W samej puszczy znajdują się wsie i folwarki skarbowe, wydzierżawione od rządu gubernialnego, Inh nadawane w arendę z najwyższego pozwolenia. Do takich należą: Białowież, Mielnisko, Niemierza, Tuszelma, Masie-wo z kolonią Szoły z kilkunastu rodzin szwab-skich składającą się, oraz Narewka, Skopowo, Biernacki most, Lipiny, Orzeszkowo, Hurynów grad i Babia góra. Prócz tych w pośrodku puszczy na 120 dziesięcinach ziemi, są dwie wioseczki Teremiski i Pogorzelce. Ogółem w w obrębie puszczy 36 wsi, stanowiących dwie gminy: białowieską i masiewską. Największą osobliwością tej puszczy są żubry. Bok rocznie następuje dokładne ich obliczenie, ułatwione wielce przez to, że pojedyncze żubry nie są zbyt bojażliwe, a żyjące w stadach trzymają się stale pewnych obrębów zimową porą, w blizkości rżeli i zdrojów, przy których zwykle stoją dla nich stogi siana. Każdy więc strażnik wie niemal z pewnością o liczbie w swoim obrębie. W r. 1821 było żubrów sztuk 370, a w r. 1829, 711, t. j. starych 663, a młodych 48; w przeciągu zatem lat ośmiu, liczba ich prawie się podwoiła, mimo to, iż po zabronionem polowaniu w r. 1821 przez rok jeden i rozmnożeniu się zbytecznem przez ten czas wilków, zginęło od nich żubrów przeszło pięćdziesiąt. Najwięcej utrzymują się żubry w straży augustowskiej, hajnowskiej i brow-

skiej. R. 1879 było do 2000 żubrów ("Wfleó-ski Wiestnik" 1879, listopad.). Pamięć łowów króla Stefana Batorego dochowała się w nazwie wyniosłości przy drodze z Hajnowszczy-zny do Białowieży, Góra Batorowa (Batorowa hora). Przez puszczę idzie zwykły gościniec z Kamieńca do Grodna z b. stacyą pocztowa w samej puszczy Korczyn; od niej prowadzi ku zachodowi mała boczna droga od wsi Białowieży do Narewki. Puszcza białowieska jest naj ogromni ej szy m lasem, jaki się dochował na całym obszarze starożytnej Polski i jedynie może dać wyobrażenie o ogromie tych wielkich puszcz, lasów i borów, w które tak bogatym był kraj nasz niegdyś. Paszcza ta dochowała jeszcze przypomnienie tych dziewiczych ostępów, jakie niegdyś mieliśmy, których nie-tylko stopa ludzka nie deptała przez ciąg kilku wieków, ale promień się słońca przez nie zaledwie mógł czasem przedrzeć. Takim jest w tej puszczy ostęp w straży hajnowskiej, zwany Nieznanów. Pisali o^ puszczy białowieskiej: Juliusz baron Brinken, w dziele p. n.: "Memoi-re descriptive sur laforetde Białowieża", Warszawa, 1826 r. Sprawozdanie o tej pracy ogłosił w Dzienniku Warszawskim z 1826 r. w t. IV Michał Podczaszyński.-"O puszczy biało-wiezkiej i o celniej szych w niej zwierzętach, czyli zdanie sprawy z polowania, odbytego w dniach 15 i 16 lutego 1830 r. na dwa żubry, przez Feliksa Pawła Jarockiego. (Pisma 10-zmaite wierszem i prozą, Warszawa 1830 r, t. II). "Encyklopedya powszechna," artykuł K. W. Wójcickiego. Wacław Przybylski: "Puszcza białowiezka i żubry" w Gazecie Warszawskiej 1860 r. "Stan obecny puszczy białowieskiej," Czas, 1860 m. 271. Miiller Fr. "Ueber die Auerochsen in Bałowieżer Wald". 1860 r. Bobrowski w swoim opisie gub. grodzieńskiej; "Materijały dla geografii i atatyst. Rośli". O żubrach zaś ciekawy artykuł Wrześni owskiego w Atenemn około 1877 r.
Białowieski okrąg kolonistów niemieckich w gub. czernihowskiej, na południu pow. bor-zeńskiego, obejmuje 6 wsi (główna Białowież) i do 3 tyś. dusz osadników, których tu w latach 1865-68 sprowadzono z okolic Frankfurtu nad M., Gdańska i Elbląga.
Białowież, Białowieże, niem. jBialowiesz, wś ryć., należąca do dotacyi probszcza w Tucholi, w pow. tucholskim.
Białowieża. Tak się zwało w XV w. miejsce pod Krakowem, gdzie były ogrody biskupie, za bramą sławkowską (Długosz, Lib. benef. I, 223).
Białowieża, wś, pow. prużański, o 119 w. od Grodna, przy byłym trakcie handlowym z Grodna do Brześcia Litewskiego, nad rzeka Narewką, główny punkt puszczy białowieskiej.

Bla.

Bia.

197

 

Białowieża, niem. Weissthurm, domin., pow.
wyrzyski;  965 m. rozl.,   10 dm.;  63 mk.;  44
ew., 19 kat.; 18 analf.;  st. p. Mroczeń o 2 kil.;
stać. koi. żel. Nakło o 14 kil.	M. St.
Białówka, przysiółek wsi Pikulice.
Biało woda, 1.) wś, pow. nowosądecki, par. rz. kat. Tęgoborze, o 3 kil. od Tegoborza. Własność K. Stadnickiej. 2.) B., ob. Białawoda (z przys. Niemcową).
Biało wody, 1.) wś koi., pow. janowski, gm.. Wilkołaz, par. Boby. 2.) B., wś i folw., pow. hrubieszowski, gm. Grabowiec, par. Tlcha-nie. W 1827 roku było tu 19 dm. i 105 mieszk.
Białowola. wś i folw., pow. zamojski, gm. Mokre, par. Zamość, o 7 w. na połd. od Zamościa w dolinie. W 1827 r. było tu 21 dm. i 132 mk., obecnie 42 dm.
Białozierze, Biełozierje, Bilozierje, 1.) mko w pow. czerkaskim, o 14 w. od Czerkas, o 200 w. od Kijowa, nad dosyć dużem jeziorem zwa-ncm Białe, łączącem się z rz. Tasminą za pomocą błota irdyńskiego. W 1820 r. znaleziono tu szczątki dużego statku, co zdawałoby się dowodzić, że jezioro niegdyś stanowiło odnogę Dniepru. Jezioro to ma także swój przypływ i odpływ. Mieszk. 3896 prawosław., 17 katolików i 208 izraelitów; 2 cerkwie, bóżnica, i szkółka. Ziemi 4891 dzies. piaszczystej. Należała dawniej do czerkaskiego starostwa, 1791 otrzymała przywilej od Stan. Augusta, obecnie stanowi własność rządową, ma st. dr. żel. między Śmiłą a Czerkasami. Zarząd gminny w temże miasteczku, policyjny w Czer-kasach. 2.) B., wś, pow. czerkaski, o 44 w. od Czerkas, nad kanałem idącym przez błota do Dniepru, ma 3653 mk., i 602 dm.
Białozierka, ob. Białotórka.
Białozór, największe w całej Ukrainie naddnieprzańskiej jezioro, na połud.-wschód od doliny Olszanki, w pow. czerkaskim, ob. Białe jezioro.
Białozórka, mko w pow. krzemienieckim, w stronie połud.-zachod. powiatu, o 55 w. od Krzemieńca. Ma 2000 mk., 300 dm., 8 jarmarków. Z dóbr koronnych darowana przez Zygmunta III Zbaraskim, od których dostała się Wiśniowieckim, potem Ogińskim, nakoniec Brzostowskim. Jest tu pałac i piękny kościół paraf, pod wezwaniem Zwiastow. N. P. M., murowany. Parafia katolicka B. dekanatu krzemienieckiego liczy dusz 613. Poczta wKu-pielu.
Białozorów, wś w pow. poniewieskim, nad rz. Jodą; o 23 w. od Poniewieża, parani remigolskiej, niegdyś własność rodziny Białło-zorów. Obecnie należy do obywatela Jasiu-kiewicza.
Białozoryszki, wś nad Wilią, pow. wił-komierski, na praw. brzegu, między Elnokum-

piem a Grabiałami,  rozl. włók 22, własność Tekli Przecławskiej.
Białożyca, rz., bierze początek z jeziora
Bylsa pod Długą, wsią w pow. sejneńskim,
i ubiegłszy 2 w. pod wsią Mizery wpada do
Niemna z prawego brzegu, prawie naprzeciw
Druskienik. Latem woda ledwie się sączy;
na wiosnę wzbiera czasem do 10 st. Brzegi
wysokie.	L. W.
Binłucha, druga nazwa Prądnika, dopływu
Wisły pod Krakowem. Białuchą mianują tak
że potok Robotną, wpadający do Prądnika.
(Umgebung von Krakau nach eineni Originale
der Generalstabs-Abtheilung der 12t Truppen-
Division im kk. Militaer-geogr. Institute photo-
lithographirt, 1867).	Br. G.
Białuny, okrąg wiejski w gm. Rzeczą, pow. wileński, liczy następujące wsie: Szałtuny, Krawczuny, Szkatuła, Pogrunda, Leszczyniaki, Leśniki, Szeszkinia, Buchta, Białuny, Podzie-kaniszki, Śmigle, Płócieniszki, Granica, Woj-ciuniszki. Płaciuniszki, Wyłazy.
Białiisny-Iasck, wś, pow. ostrołęcki, gmina> Wach, par. Myszyniec, ma 1043 mórg i 256 mk. W 1827 r. było tu 24 dm. i 153 mk.
Białuty, wś i folw. pow. błoński, gm. Ra-dzików, par. Leszno. W 1827 r. było tu 27 dm. i 216 mk.; obecnie 305 mk. 2.) B" wś, powiat płocki, gmina Lelice, parafia Boni-sław, ma 44 mk., 5 dm., 480 m. rozl.
Białuty, niem. Bialutten, wś, dobra i nadleśnictwo, powiat niborski, niedaleko st. poczt. Iłowo, ma starożytny kość. katol.
Białwy, niem. Baulwie, dwie wsie, pow. wołowski, st. p. Winczek.
Biały..., ob. Bieli....
Biały, m. pow. gub. smoleńskiej; inaczej Bielsk zwane, dziś Bielyj (ob).
Biały, inaczej Biała lub Bialy Sole, uiein. Zulz, m., pow. prądnicki (Neustadt), reg. opolska, nad rz. Białą, 775 st. par. n. p. m., ma kość. katol. z r. 1400, zbudowany przez książąt opolskich, i na przedmieściach dwie kaplice; 2 szkoły parafialne: polska i niemiecka; wielu izraelitów, od 1699 uprzywilejowanych; miasto wspominane już 1226 r.; na płd. od miasta "szańce szwedzkie," pamiątka po wojnie 30-letniej. Około 3500 mieszk., 2000 katolików, LOOO izraelitów, 500 ewangelików; jarmarków 5 na rok.
Białybór (z Sokołem), wś, pow. inielecki> rozl. 3957 n. a. morgów, w tom 2176 n. a. mórg. lasu; 116 domów; 686 mieszk.; parafia w Rzochowie; leży koło drogi krajowej z I)ę~ aicy do Tarnobrzega; ma hutę szkła. M. M.
Białybór, niem. Weissheide, wś, pow. gru-dziąski, pod Trzebieluchem.
Białybór, Białoborek, Białembork, ob. Balden-burg.

198

Bia.

Bta.

 

Białybród, folw., pow. wągrowiecki, ob. Dumabórz.
Białybrzeg, Biełyj-biereh, niewielka wio
ska w pow. radomyskim, nad rz. Irszą, wpa
dającą do Teterowa; o 13 w. od m. Malina.
Mieszk. 43 praw., cerkiew we wsi Zarudziu,
gdzie i żarz. gm. Ziemi 603 dz., prawie zupeł
nie pokrytej lasem. Mieszkańcy trudnią się
leśnym przemysłem. Zarząd policyjny w Ma
linie.	Kl. Przed.
Biały Dunajec, wieś na Podhalu nowotar-skiem, pow. nowotarski, nad Białym Dunajcem. Osada ta legła w dolinie Białego Dunajca, na trzy czwarte mili długości. Wzniesienie zabudowań, niespełna 500 m. poniżej granicy poronińskiej, 722 m.; mostek na Szyposzowym potoku po drodze z Szaflar do Poronina 702 m. Obecnie liczy 340 domów a 1852 mieszkańców; z tych 911 mężczyzn, 941 kob.
Biały Dunajec, potok górski, powstaje z po
łączenia dwóch potoków górskich Zakopianki
i Porońca w obrębie gminy Poronina na Pod
halu nowotarskiem. Niektórzy piszący o Ta
trach przenieśli mylnie źródło jego na polanę
Kalatówek w Tatrach polskich, gdzie właści
wie potok Bystre ma swoje źródło. Tenże po
niżej wsi Zakopanego na Krupowkach łączy
się z potokiem Cichą-Wodą; oba razem tworzą
potok Zakopiankę, który dopiero w połączeniu
z Porońcem daje Biały Dunajec. Płynie tenże
na północ przez gminy Poronin, Biały Dunajec,
Szafiary i Sowytarg, gdzie po północno-wscho-
dniej stronie miasta S owego targu, łączy się od
lewego brzegu z Czarnym Dunajcem, tworząc
właściwy Dunajec. Połączenie to wznosi się
577,3 m. npm. Przybiera liczne strugi z obu
stron, między któremi potok Floren. Długość
biegu, począwszy od połączenia poniżej kościoła
w Poroninie, wynosi 2 i jedna trzecia mili.
Ob. Drą E. Janoty "Przewodnik na Babią górę,
do Tatr i Pienin," w Krakowie, 1860; W. El
iasza "Ilustrowany Przewodnik do Tatr, Pie
nin i Szczawnic." Poznań, 1870; Br. Gustawi-
cza "Kilka wspomnień z Tatr" w Wędrowcu
1879 r. Kr. 142.	Br. G.
Białydwór, ob. Białodiuorska puszcza.
Białydwór, folw., pow. mławski, gm. Roz-wozin, par. Lubowidz, nad Działdówką, do dóbr Poniatowo należy.
Biały-dwór, okrąg wiejski w gm. Stefano-polu, pow. dziśnieński, gub. wileńska; liczy w swoim obrębie wsie: Dzikiewo, Wasilkowo, Strzelica, Ciereszki.
Biały dwór, niem. Weisshof, osada, pow. krotoszyński, ob. Kośmin.
Biały dwór, niem. Weisshof, wś, pow. gru-dziąski, pod Trzebieluchem.
Białygrąd, właściwie Mateuszlci, niem. Bia,-ligrund, wś, pow. szczycieński, niedaleko st. p. Chochoł.

Białykał, niem. WeisalceJtle, wieś, pow. krob-ski; 37 dm.; 241 mk.; 152 ew., 89 kat.; 76 analf.
Biały kamień, wieś, pow. olhopolski, 409 dusz męz., ziemi włościańskiej 1,181 dz.; było wraz z folwarkiem Gierbinem oddzielncm starostwem.
Białykaniień (z Gawroszczyzną), miasteczko, pow. złoczowski, na lewym brzegu Bugu,
0 l i pół mili na północny zachód od Złoczowa
a o milę  na południe   od Oleska.    Przestrzeni
posiadłość  większa   obejmuje  roli   ornej  140,
łąk i ogrodów 57,  pastwisk 29,  lasu 1228 m.
austr.;   posiadłość mniejsza   obejmuje roli ornej
178,  łąk i ogrodów 100,  pastwisk 81,  lasu l
mórg austr. Miasteczko leży w miejscu, w któ
rym się schodzą  trzy gatunki gleby, mianowi
cie od południa żyzne doliny złoczowskie z tłu
stą, ciężką urodzajną ziemią; czarnoziem tu nie
zgłębiony,   trudny   do obrobienia;   od   zachodu
1 północy   zaczynają się piaski   ciągnące się na
zachód   ku  Buskowi,   Kamionce   Strumiłowej,
Mostom, Cieszanowowi i idące do województwa
lubelskiego,   na   północ  ku  Brodom;   zaś  od
wschodu  leży to miasteczko   pod  samemi gó
rami,   stanowiącemi dział wód między morzem
Czarnem i Baltyckiem.   Z tych powodów grunt
tu bardzo rozmaity, więcej  jednakże piaszczy
sty i kamienisty  niż  urodzajny.    Ludność  rz.
kat. 420, gr. kat. 1090, izraelitów 1634: razem
3.144; obiedwie parafie ma w miejscu.    W tej
miejscowości znajduje się szkoła etatowa 3-kla-
sowa męzka; posiada kasę pożyczkową  z kapi
tałem  2552 złr.    Do  rzymsko-katolickiej  pa
rafii   należą   wsie:  Bełżec,   Czeremosznia,   Po-
czapy,   Skwarzawa,   Usznia   i  Źulice:   razem
jest   w  tej   parafii   rzym.   kat.   2190,   izrae
litów 1950 głów.    Parafia  ta została  ufundo
waną i datowaną w 1613 roku, przez Jerzego
Wiszniowieckiego, kasztelana kijowskiego, i te
goż małżonkę Teodorę ze Szpanów Czaplicównę;
powiększoną została przez Jeremiego  Wisznio
wieckiego  i  tegoż   żonę Gryzeldę Konstancyą
z Zamojskich w 1640 roku, należy do dekanatu
złoczowskiego.    Do   gr.   kat.   parafii   należy
wieś Czeremosznia z 260 parafianami; cała za
tem parafia liczy 1350 greeko-katolickiego wy
znania.    K a pobliskiej górze znajdują się ślady
zwalisk starożytnej  budowy niewiadomego po
chodzenia i czasu, a pod tą piękny ogród i rui
ny niegdyś  obronnego zamku,   w którym mie
szkała żona księcia Radziwiłła Panie Kochanku,
ordynata na Nieświeżu i Ołyce i wojewody wi
leńskiego;   księstwo Radziwiłłowie  nie żyli ze
sobą,   księżna  mieszkała   w Białymkamieniu
i tu umarła; do niedawna żyli tu ludzie, którzy
ją pamiętali.    W B. ur. się  król Michał Wi-
szniowiecki.    Była tu dawniej fabryka  cukru,
od dłuższego już czasu przerobiona  na gorzel-
0 
Bła.

Bia.

 

ni?. Właściciele większej posiadłości: Bogusz
Felix i spadkobiercy Schneidera.	B. E.
Biały Klusek, wś, po w. gostyński, gm. Duninów, par. Gostynin, kolonie włościańskie; ornej ziemi 364 m., 22 domy, 247 mk.
Biały kościół, wś, pow. olkuski, gm. Korz-
kiew, par. Biały kościół, na samej granicy od
Galicyi, na drodze z Olkusza i Ojcowa do Kra
kowa. Piękny stąd widok na Kraków i jego
okolice. Kościół parafialny założono tu w 15
wieku (Długosz I 260); obecnie wzniesiono
nowy poświęcony w 1878 r. W 1827 r. było
tu 22 dm. i 181. Tar. B. dek. olkuskiego ma
2341 dusz.	Er. Ch.
Biały ług, 1.) wś, pow. Końskie, gm. Pi-janów, par. Lipa. 2.) B., wś, pow. kozieni-cki, gm. i par. Policzna. 3.) B., wś, pow. częstochowski, gmina Opatów, parafia Wielko-wiecko.
Biały ług, 1.) os. we wsi Kochcicc, pow. lubliniecki. 2.) B., niem. Weitsswiese, wś, pow. kozielski reg. opolskiej.
Białyu, wś, pow. koniński, gin. Dąbroszyn, par. Królikowe.
było imieniem (Albina) staropol-
skiem i zarazem nazwą herbu (według Pa|>roekie-
i?o) a prędzej może hasłem wojennem (zawoła
niem).	Br. Ch.
Bałyuia, młyn, powiat odolanowski, ob. Bę-dzieszyn.
Białynieze, miasto, pow. i gub. mohilew-bka, nad rz. Drucią, o 45 w. na płn. zach. od Mohilewa, własność najpierw Sapiehów, Ogiń-skich, w końcu Radziwiłłów i W ittgensteina. Sławny Lew Sapieha fundował tu karmelitów i wzniósł dla nich drewniany kościół. W roku 1760 karmelici zbudowali wielki murowany kościół w kształcie krzyża, na wzór fary w Nieświeżu. B. zwano białoruską Częstochową. Obraz ukoronował biskup inflancki Hylzen. Były też w B. maryawitki, które utrzymywały pen-syonat naukowy dla cór szlacheckich. Za miastem park zdziczały i ruiny pałacu Ogiń-skich.
Bialyniu, 1.) wś rządowa, pow. skierniewicki, gm. Głuchów, par. Białynin. Posiada kościół par. drewniany modrzewiowy, wspominany już przez Łaskiego 1521 r. W 1827 r. było tu 53 dm. i 378 mk. Par. B. dek. skierniewickiego ma 1120 dusz. 2.) B., wś, pow. sochaczewski, gm. Kozłów Biskupi, par. Mi-kołajew. W 1827 r. było tu 23 dm. i 167 inieszk.
Biały potok, wieś, pow. czortkowski, nad potokiem zwanym Biały, dopływem Seretu, oddaloną jest na zachód od Czortkowa o l i pół mili. Przestrzeni ma posiadłość większa roli ornej 365, łąk i ogrodów l, pastwisk 50, lasu 595 mórg austr.; posiadłość mniejsza roli ornej 799, łąk i ogrodów 68, pastwisk 60 m. austr. Wieś ta leży w bardzo urodzajnej części Po-

dola galicyjskiego. Ludności rzym. kat. 515. gr. kat. 231, izraelitów 109: razem 855. Należy do rz. kat. parafii w Ohomiakówce, oddalonej o ćwierć mili od grecko-katolickiej parafii w llomanówce; posiada kasę pożyczkową z funduszem 374 złr. Właściciel większej posiadłości: Waleryan Podlewski.
Blały-rąkaw, wś, pow. lityński, 306 dusz męz., ziemi włość. 612 dz. Ziemi dwór. 612 dzies. Wieś bezleśna, należy do 5 obywateli; największa część Łychowskiego 233 dz.
Biały Sole, ob. Biały.
Biały staw, niem. Weisser See, węg. Feher-
tó, w Tatrach Spiskich, po wschodniej stronie
głównego grzbietu w wielkiej dolinie zimno-
wodzkiej, w południowym ramieniu tejże.
Wznosi się na 1650 m. (Pauliny). Drugi wyż
szy zwie się u Pauliny'ego Podługowatym;
trzeci zaś w północnem ramieniu tej doliny
zwie się Niebieskim. Według Kolbenheyera
wzniesienie Białego stawu 1846 m. Por. Białe
stawy.	Br. G.
Białystok, błędnie Białostok, ross. Biełostok, m. pow. gub grodzieńskiej, leży pod 53° 8' szerok. geogr. i 40' 49' dług. wschód., o 74 wiorsty na połud. zach. od Grodna, nad rz. Białą, dopływem Supraśli, 78 wiorst od Gra-jowa, 120 od Brześcia, stacya dr. żel. warsz. petersb., na przestrzeni Warszawa-Wilno, między Łapami a Czarną Wsią, o 163 w. od Warszawy, 882 w. od Petersburga. B. zbudowany był nad rzeczką Białą przez Giedymina w r. 1320. Jan Kazimierz nadał go jako wieś wraz z innemi dobrami Stefanowi Czarnieckiemu, po zgonie którego • przeszedł w drodze sukcesyi do wnuka jego po córce, to jest do Klemensa Branickiego. Branicki w połowie XVIII wieku obrał tu sobie rezy-dencyą, odbudował pałac i wś zamienił wmko. Niegdyś rezydencya ta musiała być bardzo świetną. Plany pałacu i ogrodów dotąd przechowują się w Luwrze w Paryżu w oddziale ,rchitektonicznym. Dziś pozostał jeszcze główny gmach piętrowy, z wyskokami w kształcie podkowy, przerobiony do niepo/nania; wjazd przez bramę piętrową, murowaną i przez dwa dziedzińce; obok murowane piętrowe oficyny, dawna oranżerya i t. p.; z tyłu rozciąga się niegdyś świetny i duży ogród z prastaremi drzewami, stawami, zrujnowanemi mostami, altanami i t. d. Łączył się dawniej z bogatym .wierzyńcem, a dzisiejszy las, pozostały po zwierzyńcu, obecnie jeszcze stanowi ulubiony cel wycieczek. Było to jedno z najporządniej-«ych miast polskich i byłego województwa podlaskiego; z powodu wspaniałego pałacu, rozkosznych ogrodów, wielkich i pięknych domów, zwane Wersalem podlaskim. Do rzędu miast wyniesiony został B. w r. 1749 przez Augusta III na skutek wstawiennictwa Bra-

200

Bia.

Bia.

 

nickich; w wieku zaś XIV jako wś należał od Wiesiołowskich. Po śmierci Branickiego pozostała wdowa bezdzietna. Sukcesorowie Branickiego: Jan, Feliks hr. Potoccy i Maryanna z Potockich hr. Mostowska w r. 1802 sprzedali dobra białostockie, to jest B. z pałacem i 5 wiosek, królowi pruskiemu za 270,970 talarów; że zaś wdowa Branicka miała dożywocie, więc król pruski dopiero po jej śmierci mógł wejść w posiadanie dóbr B. Stało się jednak, że Branicka przeżyła rządy pruskie, trwające od r. 1794 do 1807 i w czasie których B. był miastem kameralnem. Po jej śmierci wpomniani wyżej sukcesorowie, za zgrodą króla pruskiego, sprzedali za też samą summę dobra B. cesarzowi Aleksandrowi I w r. 1809. Ponieważ jednak na dobrach tych hetman Branicki uczynił dla rożnych instytucyj i osób zapisy, a w ich liczbie na fundusz edukacyjny talarów 51.777, duchowny tal. 30,844, ziemi bielskiej 15591 etę., przeto po strąceniu takowych z procentami, sprzedający otrzymali tal. 97,321. Od pokoju tylżyckiego przyłączony do Eossyi, B. do r. 1842 był miastem obwodów em, a odtąd powiatowem. Pamiętny także długą chorobą Augusta II i nadniszczony pożarem w r. 1753 (Echard'a Dykcyonarz z r. 1782). Kiedy Aleksander I przejeżdżał przez B., miejscowość tak mu się podobała, iż ją na letnią rezydencyą przeznaczył, asygnując zarazem na drobne naprawy rs. 2,000. Wyznaczona w tym celu komisya zanadto uprzątała wszystkie cenne ruchomości i zabytki, tak, że cesarz, uwiadomiony o takiem spełnianiu swej woli, wyznaczył inną komisyą. Ale i teraz nie obyło się bez nadużyć. Pomiędzy innemi faktami przytaczają, że np. wielką, kosztowną zasłonę teatralną, z powodu niemożności przetransportowania, pocięto na 4 części i sprzedano przez żydów do Anglii. Pousuwano posągi, powyrywano posadzki. W końcu zdjęto dach miedziany, zastąpiwszy go żelaznym, odmiennego płaskiego kształtu; podczas tej zmiany dworzec przez całą zimę stał bez dachu. Kiedy cesarz powtórnie zjechał do B. w celu zamieszkania pałacu, zastał wszystko tak zrujnowane, że pierwotnej myśli swojej zaniechać musiał. Za czasów hetmańskich gospodarstwo w B. prowadzone było bardzo umiejętnie i korzystnie, i pomimo całej wystawności, rozchód był zawsze z dochodem w zgodzie. Pozostałe, systematycznie i bardzo porządnie prowadzone rejestra gospodarskie, wymownie o tem świadczą. W o-kolicach B. istniały różne piękne ogrody z altanami i pałacykami np. na Wysokim Stoczku, w Bażantarni, w Pstrągami, gdzie pstrągi i bażanty dla pańskiego stołu i na sprzedaż dla zysku hodowano. W Choroszczy, o 2 mile na zachód od B. nad Narwią, stał piękny pałacyk w stylu rococo zbudowany, wodą oblany, śród

wielkiego parku, stawów, kanałów i wysp; dwa małe pawilony piętrowe i dwie takież oficyny wielkich rozmiarów przeznaczone były dla gości, służby i dla ogromnej kuchni, gdzie, między innemi, istniał komin rozmiarów olbrzymich dla pieczenia całych wołów. Przez B. przepływa rzeczka Biała, formująca w środku miasta dosyć duży staw. Ponieważ fabryki po większej części leżą nad tą rzeką i odchody do niej wpuszczają, jest ona tedy nadzwyczaj błotnista i smrodliwa. Ulice dawniejsze zabudowane są dosyć porządnie, kamienicami parterowemi i piętrowemi, mianowicie: Warszawska, Lipowa, Niemiecka; rynek w środku z bazarem i wieżą zegarową, wybudowaną przez hetmanowe. Pokaźniejszemi ulicami jeszcze są: Wasilkowska, Kleindorf nad stawem, gdzie mieszkali dawniej czescy muzykanci hetmańscy. Nowowznoszące się ulice są ciasne, krzywe, cuchnące; domki lub fabryczki drewniane stawiają się bez planu i porządku, jak się komu podoba. Główne budynki, oprócz dworca hetmańskiego: dom sierót, tak zwany prijut, dawniej mieszkania oficyalistów hetmańskich; dom zajezdny po Potockich, w rodzaju pałacyku w Choroszczy, przy ulicy niemieckiej. Parafialny kościół katolicki Wniebowzięcia N. M. P., założony w r. 1584 przez marszałka Piotra Wiesiołowskiego. Kaplice w instytucie panien i na cmentarzu. (Parafia katolicka dekanatu białostockiego ma dusz 12180. Filia w Supraślu, dawniej w Janopolu. Dekanat białostocki dyecezyi wileńskiej ma parafij 15: B., Goniądz, Jasionówka, Trzciany, Dolistów, Knyszyn, Turośń, Choroszcza, Giełczyn, Ju-chnowicze, Kalinówka, Siewodnica, Dobrzy-niew, Suraż, Zabłudów; wiernych 70,118). Ratusz wyniesiony na 564 stopy nad póz. morza, kościół na 458 stóp. (Parafia ewang. B. obejmuje powiaty: białostocki, bielski, sokolski: dusz 3315 (r. 1857); kościół prawosławny l, 2 synagogi, żydowskich domów modlitwy i szkół 16) Z innych zahudowań wyróżniają się jeszcze: odwach i bazar. Domów zajezdnych, brudnych, podrzędnych, wielka ilość. Większych rozmiarów są: Grand-Hotel i Hotel europejski; koszary, szpitale: wojenny, powiatowy, żydowski; bank wzajemnego kredytu, filia banku handlowego wileńskiego i t. p. Fabryk różnych kortów w mieście i na przedmieściach znaczniejszych i okolicy 16, mianowicie kortownie: Bibbert i Jakoby (250 robotników), Commichau (380), F. H. Philipp (150), C. H. Philipp (150), F. T. Timofiejew (200), F. Se-verin (48), F. Ilichter, H. Pinagel, C. Krause, Balde et Sieger (150); przędzalnie i tkalnie: A. Surazki, N. Surazki, A. Słonimski, S. Jesio-nowski; apretura E. Kramm; fabryka kapeluszy od r. 1876 Braimeck et Voss. W roku 1878 l stycznia w B. liczono ludności ogółem 34506

Bia.

Bia.

201

 

dusz, miano wicie mężczyzn 19009, kobiet 15497, w tej Herbie ludności niestałej i wojska: płci mezkiej 3680, żeńskiej 1445 (wojska 950). Podług wyznań: prawosław. 5185 (m. 3014, k. 2171), katol. 3084 (m. 1674, k. 1414), ewang. 5560 (3054 m., k. 2506), izrael. 20365 (m. 10961, k. 9404), mahomet. 312 (m. 30(5, k. 6). Co do przemysłu i handlu w obecnym czasie dodać jeszcze wypada, że po wsiach okolicznych wszędzie fabrykują surowe korty, choć na l-4 krosnach, oddając surowy wyrób do dalszej przeróbki w mieście. Obrót handlowy B. i jego okolic w ciągu jednego półrocza wynosił: koleją warszawsko-peterb. wywóz 2,146,800 pud., wartości rs. 28,174,600; przywóz 4664200 pud., wartości rs. 14,613,300; zatem traci B. przerabiając surowe materyały: pud. 2,517,400, pozostałe zaś 2,146,800 pud. nabierają przez przeróbkę większej wartości o rs. 13,561,300. czyli, żo w ciągu całego roku B. zyskuje rubli 27,122,600. Obrót koleją grajewsko-brzeską w przybliżeniu o połowę mniejszy. Zakłady naukowe: szkoła realna: uczniów do 200, instytut: uczennic 125. Dla zestawienia
1 porównania podajemy  (podług Siemienowa)
cyfry z roku 1860: mieszkańców 16544 (w tej
liczbie  mężczyzn 8146):  kupców 386,  miesz
czan 12,544,  rzemieślników cechowych 1680;
podług  wyznań:  prawosł.   643,  katol.  3887,
ewang.   713,  izraelitów 11288, mahomet. 13.
W tymże r.  1860  było:   cerkwi prawosł. l,
kościół katolicki l i 3 kaplice;  kościół ewang.
l, synagogi 2;  domów modlitwy i szkół izrael.
(chederów) 16; domów 819 (181 murowanych);
sklepów 164, szpital miejski, więzienie, gimna-
zyum  (4 klasy podzielone na  dwa oddziały),
instytut córek szlacheckich i szkoła żydowska.
W r. 1860 dochody miejskie wynosiły 10,609.
rs.   Wedle   sprawozdań   za   tenże   rok 1860
w mieście znajdowało się fabryk sukiennych 3,
w których  wyrobiono  sukna  za rs.  32,775;
przędzalni bawełny 2,   wartość  produkcyi rs.
9320; wełn. 5,  wartość produkcyi rs, 201,620;
wytapialni łoju 2; w. p. rs. 4942; garbarnia l,
w. p. rs. 12425;  browar małych rozmiarów l,
olejarni 2 i mydłami 3.    Robotników w tych
zakładach pracowało około 500; rzemieślników
741 (417 majstrów). W ogóle B. pod względem
handlowym ma znaczenie ważne.    Kupcy pro
wadzą  handel zbożem,   drzewem  i wyrobami
przemysłu rękodzielniczego; targi odbywają się
2 razy w tygodniu, jarmark 24 czerwca,  na
który dowożą wyłącznie płody i wyroby wiej
skie,   przypędzają  konie  i bydło.    B.  łączył
się niegdyś  z Warszawą traktem  pocztowym
26  mil   długim:   Złotoryja,   Tykocin,   Męże-
nin, .Zambrów,   Ostrów,   Budy,   Wyszków,
Serock,    Nowydwór,   Jabłonna.    B.   przyłą
czony   do   Rossyi    od   pokoju   tylżyckiego,
tworzył   tak   zwany   obwód   B.,   rozdzielo-

ny w r. 1808 na 4 powiaty: B., bialski, sokolski i drohiczyński, i istniał do r. 1842, w którym wcielono go do gub. grodzieńskiej i B. został miastem powiat. Białostocki powiat w zachodniej części gub. grodzieńskiej zajmuje przestrzeni 50 mil czyli 2427 wiorst kw. (Sie-mienow; 2552 wiorst kw. Strelbicki), a wedle danych urzędowych na rok 1878 (Pamia-tnaja kniżka gród. gub.) 264791 dzies. kw., w tej liczbie 14633 własności rządowej i 49456 lasów. Wedle tychże danych urzędowych ludność 126400 dusz, t. j. 50 na l wiorstę kw. Fabryk sukna 4, wartość proctukcyi 46126 rs.; kortów 23 produkujących za 1363950 rs.; sukna i kortów 44, produkujących za 1768316'/2 rs.; wyrobów wełnianych 10, produkujących za 445530 rs.; kapeluszy l,produkująca za 36000; flaneli 6, produkujących za 37800 rs.; przędzalni 2, produkujących za 8700 rs.; tytuniu 2, produkujących za 26200 rs.; wódek 11, produkujących za 82801 rs.; browarów 15, produkujących za 117000 rs.; farbiarni 4, produkujących za 45000 rs.; mydlarni i świec 2, produkujących za 15491 rs.; garbarni 6, produkujących za 5932 rs.; hut szklan. l produkująca za 25000 rs.; cegielni 9, produkujących za 15000 rs.; gisernia l, produkująca za 48763 rs. Miejscowości fabryczne: B., Supraśl, Michałowo, Gródek, Choroszcza, Dojlidy, Królowy Most, Skorupy, Nowosiołki, Żółtki, Krzywa, Topole, Wasilków. Najstarszą kortownią jest zakład w Topolach Łyszczyńskich, istnieje bowiem od roku 1826; następnie kortownią Oskragiełłów Moesów w Choroszczy z r. 1846. W pobliżu Choroszczy w Nowosiołkach prowadzi p. Alfred Oskragiełło Moes wysoko postępowe gospodarstwo. Browar jego wyrabia 60,000 wiader piwa bawarskiego przedniego gatunku rocznie. Drugi browar parowy jest w Dojlidach; trzeci mało znaczący w B. Powiat B. dzieli się na trzy stany: Zabłudowo, Starosielce, Goniądz i 11 gmin. W r. 1857 liczyło się tu 10 gmin wiejskich; 216 wsi, 12408 włościan mężczyzn, 98 obywateli ziemskich, izraelitów 16232, synagog 10, domów modlitwy 24; mahomet. 56, ewang. 2381. O osadnikach niemcach w pow. B. dosyć szczegółowo wspomina Klaus w dziele rosyjsskiem p. t. "Nasze Kolonie" Petersburg 1869. Powiat b. ma ze wszystkich powiatów gub. grodzieńskiej najmniej miejscowości zaludnionych, bo tylko 477, ale gęstość jego zaludnienia wyższa aniżeli powiatu słonimskiego, który ma miejsc zaludnionych 1035. Wszystkie parafie katol. pow. białostockiego tworzą jeden dek. tegoż nazwiska, (ob. wyżej); prawosławny zaś dek. białostocki ma 11 parafij, wiernych liczy 11,025 (rok 1857). Powierzchnia powiatu B. cała prawie równa i nizka, szczególnie południowa. Ezeki Narew i Biebrza odgraniczają całą zachodnią część powiatu od

202

Bia.

Bia.

 

Królestwa Polskiego.   Narew toczy swe nurty śród łąk rozległych, nizkich, błotnistych; w granicach powiatu  nie nadaje się do żeglugi   statków,   przystępna jednak dla promów i tratew. Z dopływów jej najważniejsza: Supraśl,   rzeka spławna,   mająca w obrębie powiatu do 15 sążni szerokości i przyjmująca także dopływy rzek: Białą, Płaską i Nicwodyszę.    Dla powiatu nierównie  ważniejszą pod względem handlowym jest rzeka Biebrza, z dopływem   swoim   z prawej   strony,   Netta;   odtąd   jest   już  spłaAYną w ciągu całego lata.    Z przystani  pod Gonią-dzem  wychodzi  głównie zboże.    Do  Biebrzy wpadają  liczne  rzeczułki,   ale  bez znaczenia. Z jezior   w powiecie  najwydatniejsze:   Augustowskie   czyli  Czechowskie   w pobliżu  Knyszyna i Nersel  pomiędzy wsiami Koźne i Bia-łobrzeskie   (do 20 wiorst dług.; 2-3 w. szer.). Błota  i  moczary  ciągną  się wzdłuż rzek; na jesień zalane wodą, latem .zaś można je przebyć, oprócz  zakątka przy  ujściu Narwi i Biebrzy, prawie całkiem niezaludnionego.    Część półuo-cno-zachodnią pomiędzy Narwią i Biebrza zwano dawniej "traktem zatykockim."    Gleba żytnia,  kamienista ale urodzajna;  powiat przerzyna   droga  żelazna warszawsko - petersburska.    Dla zestawienia i porównania przytoczymy   cyfry  z roku   1860   podług   Siemienowa: W tym   roku  powiat  liczył 75135   dusz  płci obojga   (z wyjątkiem miasta B.), w tej  liczbie: szlachty 3057,  włościan  skarbowych  31069, kolonistów 34,   innych   rolników 27,000;  na l milę kw.   wraz   z miastem: 1833 mieszkańców; Powiat  pod  względem   policyjnym   dzielił się na dwa   stany.    Pod względem wyznań  było: prawosł. 10,321, katolik. 58,387, ewangelików 2,846, izraelitów 3527,   mahomet. 44,   cerkwi prawosł. 8,   klasztor męski law nim   zakoni-ków 5;  kościołów katolickich 11,  synagogi   3 i   żydowskich  domów  modlitwy 6.    Ludność, oprócz  miasta  powiat, zamieszkiwała  w mm. nadetatowych: Goniądzu,  Knyszynie i Suraźu, w 216 wsiach prywatnych i 276 skarbowych. Miasteczek  w powiecie 7 (Gródek, Zabłudów, Trzcianna,   Choroszcza,  Jasionówka,   Supraśl, Janopol). Roli ornej  w powiecie 122,254 dziesięcin; średnio na rok wysiewa się żyta 26,229 czctwierti,  pszenicy 1,000  czetw.,  jęczmienia 5,447, owsa 8046 i kartofli 118,659; zbiór zaś wynosi: żyta  do 131,140 czetw., pszenicy  do 6,000, jęczmienia   do   21,000,   owsa  32,184 i kartofli 1,067,931 czetw.    Zboża jest poddo-statkiem nietylko  na  żywność,  ale i do gorzelni.    Łąki  uważane  za najlepsze  w całej gubernii, szczególnie też wyborne są łąki nad-biebrzańskie na zachód od Goniądza  do ujścia, nad   rzeczkami:    Łosośną,   Płaską,   Orlanką, Brzozówką i t. d..    Włościanie skarbowi użytkowali  z 22,304 dz. ziemi,  t. j. po 2 dzies. na głowę   (płci   męzkiej).    W  r.  1860   liczono

w powiecie 5,700 koni, 28,000 sztuk bydła rogatego, 17,900 owiec ordynar.. 26,451 cien-kowełnistych, 18,200 sztuk trzody chlewnej. Lasy obejmowały 61,962 dzies. (40, 687 dzies. budulcu); z tych do dóbr państwa należało 16.090 dzies.; budulec spławiają do Królestwa Polskiego rzekami Narwią i Biebrza. Przemysł leśny dosyć jest rozwinięty pośród wieśniaków, ale nie stanowi głównych ich zajęć. W r. 1860 liczono w powiecie 21 fabryk sukna i kortów, 16 gorzelni, 9 browarów, 2 fabryki terpentyny, 8 cegielni, 25 garncami, l przędzalnia bawełny, l płócienek, l farbarnia, l fabryka powroźnicza i lin, 2 garbarnie. Same fabryki sukienne wyprodukowały sukna, fla-neli i kortów za 1,864,116 rs.; co do wyrobu sukna najwięcej zasługuje na uwagę Supraśl, który sam jeden wyprodukował tych towarów za 1,483,816 rs.; dalej Michałów (154,000), Dobrzyniów (105,000 rs.) i inne. Handel powiatu koncentruje się głównie w m. B., dokąd włościanie zwożą swoje płody i wyroby (Z rękopisu Artura Sulłmierskiego).
Białystok, wieś, pow. łucki, około 700 mk., cerkiew murowana i ruiny klasztoru bazylianów, założonego przez Hulewiczów - Woju-tyńskich, do których niegdyś B. należał.
Białystok, strumień, wypływa na granicy gm. Wulki suszańskiej i Józefowa w pow. Kamionka Strumiłowa; płynie łąkami ku półno-nemu zachodowi, odgraniczając gm. Płowe od ;ejże Wulki; przepływa stawek płowski. dostaje się w obręb gminy Suszna, a minąwszy gminę Obrotów i przysiółek suszański Tobo-tów, przechodzi w powiat sokalski; przepływa ałotniszcza roździałowskie, łąki Wolicy Komarowej; w Komarowie przepływa staw koma-rowski, następnie między lasem Bażantarnią o, Borkiem u południowych stóp Kilowej góry
11 m.), a w końcu staw w Wólce poturzye-
iiej, i wpada w obrębie tejże Wólki do Bugu
i pr. brz. Długość biegu czyni 4 miłe nie
spełna.	Br. G.
Białyszcwo, w&, pow. sierpecki, gm. Bia-:yszewo, par. Goleszyn. Posiada urząd gminny. Gmina B. należy do s. gm. okr. I w Bor-towie kościelnym, st. p. w Sierpcu, odl. od Sierpca wiorst 9, ludn. 3785; rozl. 15388 m.; w tem gruntu ornego 10,026 m. Do gminy B. należą wsie włościańskie: Białoskóry, Bia-:yszewo, Bledzewo, Bledzewko, Dziembako-wo, Goleszyn, Grodkowo-Zawisze, Kowalewo-jodborne, Kowalewo - Skorupki, Kręczkowo, luszewo, Kwaśno czyli Budy Miłobę-dzkie, Ku-niewo, Miłobędzin, Ostrowy, Piaski-Piastow-skie, Piastowo, Susk, Warzyno-kmiece, Warzy-no-skóry, Węgrzynowo, Wola Grąbecka; dobra prywatne i wsie drobnej szlachty: Białoskóry, Białyszcwo, Bledzewo, Dziembakowo, Goleszyn, Grąbeć, Grodkowo-włuki, Grodkowo-

Bia.

Bie.

203

 

zawisze, Kowalewo-podborne, Kowalewo-sko-rupki, Kowalewo-boguszyce, Kossenice, Kwaśno, Kręczkowo, Kuniewo, Miłobędzin, Piasto-wo, Rzodkiewka, Sule, Susk, Stefankowo, Szczepanki, Warzyno-kmiece, Warzyno-skóry, Węgrzynowo, Wilkowo i probostwo Goleszyn, Dobra prywatne B. należą do Zakrzewskiego; wieś włość, liczy 125 mk., 74 męz., 51 kob.; budynków 28, przestrzeni zajmuje 293 mórg, w tem gruntu ornego 266 m.; folwarki B. i Szczepanki wraz z osadami młynarską i karczemną, zwanemi Piaski Białyszewskie, przestrzeni zajmują 1007 m., w tem gruntu ornego 777 m.; folwark B. liczy mieszkańców 39. Do dóbr prywatnych B. należą także folwark Warzyno-kmiece, położony w tejże gm. B. Chu.
Biały Wag, rzeka podtatrzańska, liptowska,
wypływa na południowym stoku Tatr liptow
skich, w Sztierbskich (Szczerbskich) lasach.
Pod Ważcem łączy się z nim Młynica na wy
sokości 948.3 m., płynąca z Zielonego Stawu
pod Krywaniem. Powyżej królewskiej Lgoty
łączy się z Czarnym Wagiem; oba razem two
rzą rzekę Wag. Bielańska woda prawy jego
dopływ.	Br. G.
Biankowo, młyn parowy, pow. czarńkow-ski, ob. Nothwendiy.
Biardy, wś rządowa, pow. łukowski, gm. Dąbie, par. Łuków. W 1827 r. było tu 20 dni. i 116 mk.
Biasowicc (według Knie), niem. Biasso-u-itz 1.) wś, pow. pszczyński, nad Wisłą, w par. kat. Beruń, z folwarkiem Kopań. 2.) B., folw. należący do dóbr Jankowice w pow. rybnickim.
Biberstein, wś włość., pow. lubliniccki, niedaleko Dobrodnia, w par. katol. ś. Piotra pod Sierakowem.
Biberswalde, ob. Liwa.
Bibianki, wieś, pow. odolanowski; 14 dm.; 91 mk.; 88 ew., 11 kat.; 21 analf.
Bibianua, wś, pow. turecki, gm. Piętno, par. Grzymiszew, jedua z większych w powiecie, liczy 74 osad 15-30-morgowych, ludność zamożna. Szkoła początkowa. W 1827 było tu 36 dm. i 450 mk.
Bibice, wś, pow. krakowski, par. rz. kat. Zielonki, o 9 kil. od Krakowa, ma szkołę l-klasową. Znajdywano tu kości olbrzymich zwierząt. Własność klasztoru Norbertanek.
Bibiela, niem. Bibiella, wś, pow. bytomski, niedaleko Tarnowskich gór, w par. katolickiej Wielki Ceglin.
Bibirwa, rz" lewy dopływ Szałtony.
BibkÓW-Majdaii, albo BolryniecU majdan, wś, pow. winnicki, należy do klucza ułado-wieckiego hr. Alfreda Potockiego, liczy dusz męz. 95, ziemi włość. 168 dz., ziemi dworskiej 41 dzies.
Bicajle (Ilgiel), wś. pow. suwalski, gmina

Zaboryszki, par. Puńsk, odl. 3 mile od Suwałk,
liczy 15 dm., 34 mk.	K. H.
Bicbniów, wś, pow. włoszczowski, gmina i parafia Secemin. poczta we Włoszczowie, W 1827 r. było tu'l9 dm. i 114 mk.
Bichowo, wś, pow. lęborski ziemi pomorskiej. Inaczej Biechowo.
Bicyno, ob. Biuzyno.
Bicz, wś, pow. koniński, gm. Staremiasto,
par. Lisiec, rozl. 410 m., 162 mk., grunt pia
szczysty. Od Konina w. 8, od traktu z Ko
nina do Tuliszkowa w. 1.	J. Cli.
Biczowa, duża wś, pow. lityński, dusz męz. liczy 376; ziemi włość. 872 dz.; dworskiej 1100 dz. Należała do Szaszkiewiczów, dziś ks. Golicyna.
Biczyce (z przys. Krasne), wieś, pow. nowosądecki, par. rz. kat. Podegrodzie, o 4 kil. od H. Sącza.
Biezyno, Bicyno, niem. Eens-in, wś, pow. słupski na Pomorzu.
Bidaczów, stary i nowy, dAvie wsie przyległe, nad rz. Ladą, pow. biłgorajski, gm. Sól, par. Puszcza Solska. Leży śród lasów i mo-kradli, na lewo od drogi do Krzeszowa i należy do ordynacyi Zamojskich. W 1827 r. było tu 30 dm. i 289 mk., obecnie 48 dm.
Bidlino, ob. Bedlino.
Bidziny, wś i folw., pow. opatowski, gmina Wojciechowice, par. B;dziny; poisiada kościół paraf, murowany z XVIII w. Słynie tutejsze gospodarstwo z wybornego gatunku pszenicy sandomirki. Obszar ziemi dworskiej 1104 m., włościańskiej 503 m. W 1827 r. było tu 38 i 336 mk., obecnie 57 dm. i 454 mk. Par. B. dek. opatoAyskiego liczy 1624 dusz. Br. Cli.
Bidów lub Widów, folw. należący do dóbr Makowa, pow. raciborski.
Biebehlen, ob. Powieleń.
Bieberstein, 1.) wś, pow. giordawski, pod Barcianami. 2.) B., dobra, pow. ządzborski, pod Ządzborkiem.
Bieberstein, ob. Biberstein.
Bieberswalde, ob. Liwa.
Bieberthal, 1.) dobra, pow. szczydoński, pod Chochłem. 2.) B., leśnictwo, pow. bro-dnicki, pod Golubiem.
Biebrownik, wieś, pow. słupski na Pomorzu.
Biebriisy, okrąg wiejski w gm. Malatach, pow. i gub. wileńska, liczy w obrębie swoim: miasto Inturki; wsie: Zomskiele, Raukucic, Pietrzyszki, Popiszki, Kowszyńce, Bumbiańce, Łeszyszki, Maciuniszki, Sadoniszki, Butkow-szczyzna, Bumbianiszki, Wejksztańce, W^iżyńco, Szymuńce, Rutańce, Koczergi, Balczańce. Mać-kańce, Łaputańce, Świątki, Pokrowsk, Zamoście, Zajezierce, Surguszki; zaścianki: Sikorzy-szki, Węgielka, Gale, Maciele, Juryniszki, Aszkołucie. Iżdogi, Gole, Sklarzyszki, Stanu-

204

Bie.

Bie.

 

liszki, Dowiatyszki, Biebrusy, Hudosiołka, An-draszuny, Rudziesa, Połoka, Kołokosy, Miło-szyszki, Hugołówka, Kiertójka, Szozury.
Bicbrza, rz., początek swój bierze z bagien na połd. od Nowego Dworu w gub. grodzieńskiej, płynie w kierunku półn. od wsi Syruciowiec zwraca się ku zacb. i odtąd w całym swym biegu aż do ujścia w Narew, stanowi granicę królestwa oi cesarstwa. Za wsią Rohożyniec nagle zwraca się ku półn., pod os. Lipsk tworzy wężowaty załom, zawracając ku połud., lecz niebawem powraca do kierunku zachód.; pod Jasionowem przybiera kierunek więcej połud., zrobiwszy znaczniejsze zakręty pod Czarnym lasem i Dębowem, mniej więcej w kierunku połud.-zach., podpływa pod Go-niądz; ztąd nachyla się ku zach.; od Osowca coraz więcej nachyla się ku połud. i tak płynie aż do wsi Okrasiua; następnie dążąc w kierunku połud.-zach., płynie około wsi: Erzostowo, Mocarze, Burzyn, Rutkowskic, Wierciszewo i przepłynąwszy około 140 w. (Bobrowski podaje 170 w., L. Wolski 19 mil, Stuckenberg 140 w., Bliziński, rękopis 220 w.), wpada pod wsią Ruś do Narwi z prawej jej strony. Prawy brzeg' B. znajdujący się w królestwie, nieledwie na całej przestrzeni posiada rozległe błota, zwane Biebrzańskiemi, do których przystęp po największej części jest utrudniony i dla tego szczególniej w powiecie augustowskim, prawie nigdzie nie widzimy osad nad samą rzeką, tylko w niejakiej odległości. Lewy brzeg w cesarstwie jest prawie wszędzie suchy, miejscami wyniosły, jak np. pod Goniądzem. Przy takim stanie B. ma koryto niezupełnie pewne na przestrzeni od źródła do Dębowa to jest do ujścia Netty, w długości 15 i pół mil; szerokość w średnim stanie wynosi od 3-10 sążni, głębokość wody od 5-10 stóp; od ujścia Netty szerokość B. wynosi 10-20 sążni, głęb. od 10-14, a w niektórych miejscach i do 20 stóp. W czase suszy woda miejscami jest tak małą, że można ją pieszo przechodzić i wozami przejeżdżać. Podczas wezbrania wód, rzeka zalewa nawet zabudowania wsi nadbrzeżnych. Największe wezbranie wydarzyło się w roku 1844; wtedy woda wzniosła się na 6 stóp nad stan najwyższy, rozlała od 2 do 7 wiorst po przyległych gruntach i zatopiła część zabudowań mieszkalnych we wsi Brzostowie. Zamarzanie wody najczęściej następuje w grudniu, lody puszczają w marcu lub kwietniu, średnia ich grubość stóp 2. W czasie wód większych spław rozpoczyna się już od osady Lipska, lecz dla berlinek, galarów i tratew właściwie dopiero, jako dogodny przy każdym stanie wód, uważa się od Dębowa, na przestrzeni 68 wiorst, gdzie kanał augustowski łączy się z Biebrzą; odtąd aż do ujścia do Narwi, na długości 10 mil, spławiane bywa drzewo,

zboże, sól, żelazo i i. d. Wiatach 1823124
w czasie budowy kanału augustowskiego, ko
ryto B. było regulowane, np. pod wsiami:
Mocarze i Szostaki prostowane; z tem wszy-
stkiem dziś w niektórych miejscach przed
stawia ono niedogodność dla spławu. Jakoż
pod Dolistowem, Wróceniem i Goniądzem dzieli
się na kilka odnóg, z których żadna nie ma
dostatecznej głębokości; w innych miejscach
zanieczyszczone jest piaskiem, żwirem i kamie
niami; pod Brzostowem, Goniądzem, Wróce
niem i Dolistowem znajdują się zawały ka
mienne, a pod Dawidowizną (pod Goniądzem)
rafa kamienna. Dwa są przewozy na Biebrzy:
jeden w Osowcu, drugi w Ostrowiu, a pod
Sztabinem most drewniany na palach. We
wsi Sieburczyn znajduje się spichrz zbożowy
przeszło na tysiąc korcy. Do Biebrzy zlewają
się w królestwie następujące rzeki: Niedźwie
dzica, poniżej wsi Ponaiiica; Jastrzębianka
z Lebiedzianką naprzeciw wsi Jasionowo; Net
ta pod Dębowem; Stawiska pod wsią Lipowe,
wchodzi w błota biebrzańskie i następnie wle
wa się do Biebrzy; Łęk i Dybła, o pół mili po
wyżej miasta Goniądza; Klimaszewica pod
wsią Mścichy; Wissa przy wsi Płuty w pow.
kolneńskim; nakoniec rzeczka Kamionka pomię
dzy wsiami Rutkowskie i Burzyn. W gub.
grodzieńskiej z lewego brzegu wpadają: Sidra,
Berwina, Kamionka, Stołowuiata, Grodnianka,
Brzozówka, Olszanka, Karpa, Młynówka, Wę-
gierzec, Raciborówka. Według Święcickiego
Andrzeja B. stanowiła granicę między siedzi
bami Jadźwingów (Augustów, Rajgród, Go-
niądz) a ziemią Wizką. Stefan Batory chciał
uspławnić B. na przestrzeni od Lipska do ujś
cia. Znaczenie B. jako drogi wodnej polega na
tem, że wchodzi ona w system połączenia rzeki
Niemna z Wisłą; jakoż od Niemna idzie kanał
augustowski, który, zakończony uspławnioną
rzeką Netta, łączy się z Biebrzą pod Dębowem,
gdzie jest śluza; następnie spław odbywa się
Biebrzą, która wpada do Narwi pod wsią Ruś,
o 3 w. na półn. wschód od Wizny, a nakoniec
Narew, powiększona wodami Bugu i innych
rzek pomniejszych, zlewa się do Wisły pod
Modlinem.	Br. Ch.
Biebrzańskie błota, najrozleglejsze w królestwie, ciągną się po obu stronach rzeki Biebrzy i jej dopływów. Rozpoczynają się około Lipska, położonego na krawędzi suchego lądu; stanowiącego niejako półwysep otoczony z trzech stron błotnistemi nizinami. Wszystkie dopływy Biebrzy tworzą także po obu swych brze-ach błotniste niziny. Ten obszar błotny rozszerza się niekiedy do 18 w. w kierunku od połud. ku północy, jak np. w okolicach Lipska. Miejscami tylko kawałki suchego wyniośloj-szego lądu sterczą jak wyspy lub wrzynają się w formie półwyspu w błotniste przestrzenie.

Bie.

Bie.

205

 

W tych. punktach skupiają się zwykle osady
wiejskie. Wieś Jastrzębna rozsiadła się na ta
kiej wyspie, mając Wilcze bagno z północy,
błota rzeki Jastrzębianki z zachodu a Biebrzań-
skie mokradle od południa i wschodu. Na dru
giej wyspie na pół. od Lipska mieści się wieś
llohożyn, na innej maleńkiej maleńka wioska
Jałowa. Na takich wyspach dalej ku zacho
dowi w pobliżu ujścia Netty spotykamy wsie:
Polkowo, Dębowo, Jasionowo, Kopytkowo. In
ne mniej wyniesione wyspy pokryte są lasami
i niezaludnione. Miejscowości te tylko w cza
sie mrozów lub suchego lata mają stałą komu-
nikacyą z dalszemi okolicami; w innych porach
roku są niejako odcięte od świata i skazane na
wodną komunikacyą. Największy obszar bło
tny rozciąga się na przestrzeni między A.ugu-
stowem, Suchąwolą, Goniądzem i Rajgrodem.
Błota tu mają do 28 w. szer. od zachodu ku
wschód, i do 15 w. w kierunku od półn. ku
połud. Wreszcie niedaleko już ujścia swego
do Narwi, Biebrza tworzy rozległe błota, cią
gnące się w kierunku ku Szczuczynowi na 18
wiorst koło wsi Okrasin, Mścichy, Klimasze-
wizna, Kownaty, Godlewo. Błota Biebrzań-
skie noszą w rozmaitych częściach osobne na
zwy jak: Pankowskie, Kobyle, Borowizna,
Przetok, Tarówka, Bobrzańskie (właściwie),
Pieńczykowskie, Łękowo, Netta, Maleszewskie
i. t. d. Kanał Augustowski wiele się przy
czynił do osuszenia tych błot przez odprowa
dzenie ich wód.	Br. Cli.
Biechów, wś, pow. stopnicki, gm. Wojcza,
par. Biechów, leży na drodze z Korczyna do
Pacanowa. Posiada kościół paraf, drewniany,
założony 1315 r., i szkołę gminną. Biechow-
ska wola leży śród błot w pobliżu B. i Paca
nowa. Par. B. dek. stopnickiego liczy 2534
wiernych.	Br. Ch.
Biechowo, 1.) wieś, pow. wrzesiński; 12 dm.; 148 mk.; wszyscy kat., 29 analf.; ma kościół paraf. dek. miłosławskiego, dawniej pyzdrskiego. Już za Piastów wieś była kasztelanią, jednem z główniejszych miejsc Wielkopolski; zapewne już w XIII wieku istniał kościół, wystawiony prawdopodobnie przez jednego z książąt wielkopolskich. Naruszewicz wspomina o kościele biechowskim dopiero w XIV w., przytaczając kronikę archidyakona gnieźnieńskiego, że podczas wojny domowej Grzymalitów z Nałęczami Mikołaj pleban bie-chowski, przypatrując się r. 1383 ciekawie szturmowaniu Pyzdr, poległ, ugodzony kulą kamienną. W XVI w. B. należało do rodziny Pompawskich, herbu Gozdawa, która za panowania Zygmunta Augusta przeszła do reforma-cyi i kościół biechowski oddała dysydentom. W XVII katolicy go znowu odzyskali. Na początku XVIII w. Smarzewski, ówczesny dziedzic, sprowadził do kościoła zgromadzenie

ks. filipinów, którzy tu pozostali aż do roku
1809. Od tego czasu duchowieństwo świeckie
znowu rządzi kościołem. 2.) B., domin., pow.
wrzesiński; 1471 mórg. rozl.; 2 miejscowości.:
1) B.; 2) kopalnie torfu Syberya; 10 dm., 129
mk.; wszyscy kat.; 57 analf.; st. poczt, i koi.
żel. Września o 11 kil. Własność Zukoin-
skiego.	M. St.
Biechowo, wś, i Biechówlco, dobra ryć., pow. świecki, st. p. Terespol, par. Przysiersk, własność Koszyckiego.
Biechowy, wś, na prawym brzegu Warty, pow. koniński, gm. Wysokie, par. Krzymów. Grunt piaszczysty i sapowaty, podlega wylewom Warty. W tej wsi jest przewóz na promie, jedyny na przestrzeni 4-milowej. Od Konina odl. 14 w. W 1827 r. było tu 15 dm. i 167 mk.; obecnie 129 mk. i 369 m. obszaru.
Biecz, miasto, pow. gorlicki, pod 38°11' szer. półn., 49°9 dług. wschód, od Ferro, byłe miasto powiatowe województwa krakowskiego, stacya pocztowa przy trakcie z Jasła do Grybowa, o 19 kil. od Jasła. Ma 383 domów, 1204 męż., 1246 kob.: razem 2450 mieszk.; z tego 1878 rz. kat., 284 izraelitów. Siedziba c. k. posterunku żandarmeryi, apteka, lekarz, urząd pocztowy i telegraficzny. Parana łac. w miejscu; kościół farny w pięknym stylu gotyckim, zbudowany już w 1326 r. Patronem był dawniej biskup krakowski, teraz c. k. rząd krajowy. Szkoła ludowa 4-klasowa, fundusz ubogich założony przez królowę polską Jadwigę w 1373 celem wspierania miejscowych ubogich. Majątek zakładowy tej in-stytucyi wynosi 61187 złr., dochód w 1877 roku 3553 złr. B. leży na pagórku nad rzeką Ropą, przy gościńcu rządowym południowym czyli karpackim. Uboga ludność trudni się przeważnie rolnictwem, a po części także przemysłem tkackim. B., jedno z najdawniejszych miast, posiadało niegdyś zamek i opasane było murami. W roku 1294 nadał je Wacław król czeski kapitule krakowskiej, ale Łokietek w skutek napadu węgierskiego, który omało się niepowiódł, w r. 1311 odebrał je biskupowi Muszkacie i do dóbr stołu królewskiego przyłączył. Tu w r. 1400 ponowili posłowie Jagiełły z posłami cylijskimi zaręczyny króla z Anną hr. Cylijską, wnuczką Kazimierza W. W 16 wieku Biecz, położony przy głównym trakcie węgierskim, pomnożywszy swą ludność osadnikami niemieckimi, tak zakwitł handlem i przemysłem, że go nazwano "małym Krakowem." W okolicznych górach tutejszych tylu ukrywało się opryszków, że w 1614 r., według podania, stracono ich razem W B. 120. To zrodziło potrzebę oddzielnego powołania ludzi do spełnienia wyroków sądu. i ztąd stało się miasto to głośnem na całą Polskę nauką i wyzwalaniem się katów. Te-

206

Bie.

Bie.

 

raz z dawnego zamku i murów opasujących
miasto sterczą tylko ruiny. Dawną świetność
grodu przypominają domy stare gotyckie, oka
zały ratusz z wieżą starożytna, fara i klasztor
reformatów, fund. 1630 przez Mikołaja Ligęzę.
Trzeci kościół św. Barbary opustoszały. E.
jest miejscem rodzinnem Marcina Kromera hi
storyka, sekretarza trzech królów i bisk. war
mińskiego. Dom jego w dobrym utrzymuje
się stanie a w przytykającej doń okrągłej
baszcie pokazują sklepioną, rzeźbami w cioso
wym kamieniu ozdobioną komnatę, w której
w r. 1512 miał Kromer przyjść na świat.
W farze znajduje się jego portret i tablica, po
święcona przez niego pamięci przodków. Zdo
bił ten kościół także alabastrowy nagrobek
Mik. Ligęzy, starosty bieckiego. Dawniej był
bowiem B. siedzibą starostwa grodzkiego.
Grunta miasta B. zajmują 2843 morgi. W dy-
kcyonarzu Echarda czytamy, że mieszkańcy
z wody rz. Ropy sól warzą a z piany rzecznej
siarkę zbierają (!). W pobl. B. piękny las
grodzki (jodłowy), łąki grodzkie, góra Śtrze-
szyuska i Królewska studnia. Lekarz Antoni
Kotowicz czynił w okolicy B. spostrzeżenia
fitofenologiczne i zoofenologiczne; opisał też
florę okolic B. (Sprawozd. kom. fizyogr.
t. IX).	M. M.
Bieczewo, folw., pow. wrzesiński, ob. Bte-ganowo.
Bieczyn, wieś, pow. kościański; 8 dm., 81 mk., wszyscy kat., 21 analf. 2.) B., folw., pow. kościański, ob. Srocko.
Biedaczek, niem. Biedaszek, młyn, pow. lubawski, niedaleko st. p. Ląkorz, w par. Skar-lin, własność Daszkowskiego.
Biedaczów, wś, pow. łańcucki, o 5 kil. od
Zołyni, rozl. 1080 m., 120 domów, 645 mieszk.;
parafia łac. w Gilarowy. Obszar dworski na
leży do majoratu łańcuckiego, Alfreda hr. Po
tockiego.	M. M.
Biedaszek, wś, pow. włoszczowski, gm. i par. Włoszczowa. Istnieje tu papiernia.
Biedaszki, niem. Biedaschken, wś, pow. wę-goborski, niedaleko st. p. Węgielsztyn. W pow. wystruckim są także dobra zwane Biedaschken, inaczej Karolienen, w pobl. st. p. Bokellen.
Biedaszkowo, niem. B-iadauschke, wś należąca do dóbr Ruda Straburska, pow. mielicki, par. katol. Prejno.
Biedaszkowo, 1.) niem. Mullershof, wieś, pow. bydgoski, 762 mórg. rozl.; 17 dm., 134 mk., 110 ew.. 24 kat., 53 analf.; stać. poczt, i koi. żel. Bydgoszcz o 4 kil. 2.) B., niem. Armheide, wieś, pow. szubiński; 3 dm., 42 mk., 15 ew., 24 kat., 3 żydów, 22 analf. M. St.
Biedaszów, wś, pow. rzeszowski, o 7 kil. od Dynowa. w par. rz. kat. Jawornik polski.
Biedaszówka, przysiółek wsi Zegartowic.
Biedawa, przysiółek wsi Szałowy.

Biedowo, niom. Neu-Maraunen, wś. pow. olsztyński, pod Wartemborkiem.
Bie<li-, Biedrzych, Biedrzyk, rozmaite formy da
wnego imienia, odpowiadającego niemieckiemu Frie-
drich, Fryderyk, a stanowiącego źródłosłów nazw;
Biedry, Biedrzyce, Biedrzychowice i nazwiska Bie-
drzycki.	Br. C'k.
Biedrowice, niem. JBedersdorf, wś, pow. bytomski, w parafii Chorzów.
Biedrusko, domin., pow. poznański, nad Wartą, 12 dm., 212 mk., 88 ew., 124 kat., 103 analf., stać. poczt. Murowana Goślina o 7 kil., st. koi. żel. Swierkówko-Wargowo o 8 kil., Poznań o 20 kil.
Biedry-Falki,   wś szlach.. pow. kolneński, m.   Jedwabne, par. Burzyn.    Założona przez Jana z Biedrzyc   1471 r.    W 1827   r. było tu 29 dm. i 117 mfc.
Biedrzyce, okolica szlachecka, pow. makowski, gm. Perzanowo, par. Gąsewo. W jej obrębie istnieją wsie: B.-Klimki, B.-Koziegło-wy, B.-Starawieś, B.-Falki. Jestto gniazdo Biedrzyckich, wspominane w aktach z 1461 r.
Biedrzychów, wś, pow. opatowski, gm. i par. Lasocin. W 1827 r. było tu 34 dm. i 161 mk.
Biedrzychowice, wś, pow. pipczowski, gm. i par. Sancygniów. W 1827 r. było tu 16 dni. i 113 mk.
Biedrzychowice, niem. Friedersdorf, wś, pow. prądnicki na Szląsku pruskim.
Biegfan, dawne imię polskie.
Bieganin, 1.) wieś, pow. pleszbwski, 22 dm.,
151 mk., 50 ew., 101 kat., 57 analf. W oko
licy wykopują się urny, wykryto groby płaskie
i sześciokątne skrzynie kamienne bez kruszczu.
2.) B., olędry, pow. pleszewski, 18 dm., 13!)
mk.; 114 ew., 25 kat., 39 analf. 3.) B., do
minium, pow. pleszewski, 5 dm., 172 mk., 11
ew., 101 kat., 58 analf.	,	M. St.
Biegano w, 1.) wś, nad rz. Średnikiem, pow. włoszczowski, gm. Radków, par. Dzierzgów, prawie w środku powiatu włoszczowskiego położona. W 1827 r. było tu 29 dm. i 228 mk.. obecnie 32 dm. i 350 mk. Ogólna rozległość 1338 mórg., z których na dworskie grunta 921, na włościańskie 417 m. Ziemia urodzajna, złożona z gleby przeważnie rędzi-niastej i piasku, łąki w nizinie nad Średnikiem niezłe. Lasy, chociaż na gruncie piaszczystym, ale piękne, sosnowe przeważnie; do B. należy młyn, zwany Zalesię, nad Nidą, z roczną produkcyą 1250 rub. Lud średnio zamożny, bez wykształcenia. Dr. B. 2.) B., wś, pow. błoński, gm. Żyrardów, par. Wiski-tki. W 1827 r. było tu 44 dm. i 331 mk.
Bieganowo, dobra, pow. nieszawski, gm. Radziejewo, par. Byczyna. Ogólny obszar 1052 morgów. W 1827 r. było tu 26 dm. i 167 mk.
Bieganowo,   1.) wieś, pow. wrzesiński,  18

Bie.

Bie.

207

 

dm., 132 mk., wszyscy kat., 40 analf.
2.) B., domin., pow. wrzesiński, 2020 mórg.
rozl.; 2 miejsc: 1) B., 2) Bieczewo, 14 dm.,
212 mk., wszyscy kat., 86 analf. Kościół
paraf, dekanatu miłosławskiego, dawniej pyzdr-
skiego. St. poczt, i koi. żel. Środa o 7 kil. B.
jest gniazdem rodziny wielkopolskiej Biega-
nowskich, herbu Grzymała; należało do niej do
XVII wieku. Bieganowscy założyli i uposa
żyli kościół na początku XV wieku. Kościół,
od początku drewniany, takiż pozostał; znajdo
wał się w nim grób Bieganowskich, teraz zaś
już żadnych nie ma pomników przeszłości. B.
jest własnością Stan. Bronisza. 3) B., wieś
szlaeh., pow. średzki, 2005 mórg. rozl., 2 miej
scowości: 1) B., 2) folw. Turek; 15 dm., 159
mk, wszyscy kat., 62 analf'., własność Mate-
ckiego.	M. St.
Biegłów, wś, pow. pińczowski, gm. Czarno-cin, par. Stradów. W 1827 r. było tu 14 dm. i 101 mk.
Biegodzyn, domin., pow. wyrzyski, 458 mórg. rozl., 3 dm., 57 mk., 21 ew., 36 kat., 27 analf., stać. poczt, i koi. żel. Łobżenica o 7 kil.
BiegOIlice, Biegunice, wieś w pow. sądeckim, przy drodze z Starego Sącza do Nowego Sącza, odległa od Starego Sącza o pół, od Nowego Sącza o trzy ćwierci mili. Leży blisko dr. ż. tarnowsko-leluchowskiej i ujścia Popradu, 287 m. npm. Istniała już w r. 1269. W tym bowiem r. św Kunegunda, za zezwoleniem Pawła z Przemankowa, biskupa krakowskiego, miała dać jeden łan na wybudowanie kościoła, który w r. 1646, po zniszczeniu dawnego, od-murowauo. Dziś własność funduszu religijnego. Do B. należy koi Laufendorf.
Biehale (z przysiółkiem Czerniawką), wieś,
pow. cieszanowski, o 25 kil. na południe od
Cieszanowa a o 17 kil. na połud.-zachód od
Lubaczowa, w okolicy piaszczystej, bagnistej
i lesistej. Przestrzeni ma posiadłość większa
roli ornej 60, łąk i ogród. 29, past. 4, lasu
399 mórg., posiadłość mniejsza roli ornej 891,
łąk i ogrodów 240, pastwisk 318, lasu 191 m.
Ludność rzym. kat. 273, gr. kat. 508, izraelit.
65: razem 846. Należy do rzym. kat. parafii
w Łukawcu, gr. kat. paraną ma w miejscu, do
której należą wsie: Łukawiec z 733 i Nowa
Grobla 280 parafian; razem cała parafia liczy
1511 główgrec. kat. wyznania, i należy do de
kanatu lubaczowskiego biskupstwa przemyskie
go. W Biehalu jest szkoła filialna. Właści
ciel większej posiadłości: rzym. kat. bisku
pstwo w Przemyślu.	B. R.
Biehlen, ob. Belnacli.
Biehulin, mko, pow. borysowski, przy drodze z Dokszyc do Borysowa.
Biejkany, okrąg wiejski, gmina Polany, pow. oszmiański, liczy w swym obrębie wsie j

Biejkany, Sybirki, Stiemkowszyzna, Razki, Dziejnowo, Łosza, Mindziany, zaśc. Dziej-nówka.
ŁJie.jko, ISik, różne formy dawnego imienia
(Bisław?), stanowiące źródłosłów nazw Bicz, Bików,
v.. Biejków, Bikcze. Kaź. Stadnicki podaje je w spisie
dawnych nazwisk rodowych (Przyczynki do heraldy
ki polsk. 163 str.).	Br. Cli.
Biejkuw i Biejkowska-wola, właściwie Bików i Bikowska-wola, wsie nad rz. Pilicą, z lewego brzegu, pow. grójecki, gm. i par. Pro-mna, o 6 w. na półn.-wschód od Białobrzeg. W 1362 r. Trojden, książę mazowiecki, nadał B. komesowi Stankowi, od którego potomkowie jego przybrali miano Biejkowskich. Eód ten wygasł obecnie. Była tu dawniej parafia przeniesiona później do Promny. W 1827 r. B. liczył 17 dm. i 140 mk. B. wola (wólka) 20 dm. i 197 mk. Obecnie B. ma 35 dm., a B. wola 19 dm.
Biejniuny, wś, pow. oszmiański, nad rz. Biejniunką, z pięknemi zabudowaniami dwor-skiemi i młynem murowanym, własność Karczewskich.
Biejżaiiy, okrąg wiejski w gm. Wysoki Dwór, pow. trocki, liczy w obrębie swoim wsie: Biejżany, Będry.
Biekło, niem. Beckel, wś, pow. słupski, na Pomorzu,
Biekowo, ob. BeTcowo.
Biel, Biele, są to trawiaste łysiny śród lasów
lub mokradle bielem porosłe; ztąd poszły nazwy Biele,
Bielice, Bieliny, Bielawy, Bielany. Ta ostatnia ozna
czała prawdopodobnie mieszkańców bielu, nie zaś
samą, miejscowość.	Br. Cli.
Biel, wś i folw., pow. ostrowski, gm. Orło, par. Jasiennica, należy do majoratu Orło, nadanego puł. Kucyńskiemu; ogólna przestrzeń folwarku około 400 morgów, grunt przeważnie bielicowaty, w kulturze.
Bielą, rz., z prawej strony wpada do Nissy szląskiej jod m. Nissą; źródła jej na północnych stokach Śnieżnej Góry. Por. Biała.
Bielą, strumień, dopływ Opy.
Bielą, pagórek, ob. Podbiele.
Bielaki. Nazwa plemienia kaszubskiego w pow. wejherowskim, w okolicach: sworzew-skiej, puckiej, oksywskiej.
Bielaki, wś, na zaeh. półn. krańcu p. bory-
sowskiego, wgminiedokszyckiej,w policyjnym
stanie dokszyckim i w okręgu sądowym do-
kszyckim.	AL Jel.
Bielanka, 1.) wś, pow. myślenicki, o 23 kil. od Jordanowa, rozl. 1032 mórg.; ma 40 domów, 219 ludności, parafią łacińską w llabce wyżnej. Położenie bardzo górzyste, przy gościńcu pobocznym prowadzącym na Wt;gry. Ślady zdrojów mineralnych, dotąd bliżej niezbadanych. 2.) B., wś, pow. gorlicki, o 8 kil. od Gorlic; rozl. 1748 mórg., w tem 777 m. lasu, 70 domów, 381 ludności, par. łacińska w

208"

Bie.

Bić.

 

Szymbarku; położenie górzyste, niedaleko gościńca karpackiego, tartak parowy. M. M.
Bielauka, potok wypływający w obr. gm.
tejże samej nazwy na wschodniej jej granicy
z Rychwałdem, z pod góry Mienczowa (673
m.), w powiecie gorlickim; płynie zrazu na za
chód, poczem płynie przez sam środek wsi Bie-
lanki, wąską doliną międzygórską, między
wzgórzami Miastka górą (634 m.) i Bartnicą
górą (632); w obrębie gm. Szymbarka uchodzi
do Ropy z pr. brz.	Br. G.
Bielanken (niem), wś, pow. labiewski, niedaleko st. p. Mehlawischken.
Bielany, 1.) wś, pow. warszawski, gm. Mło-ciny, par. Wawrzyszew. Kościół z klasztorem kamcdułów, na górze pośród małego lasu nad Wisłą o milę od Warszawy położony. Miejsce to, należące przedtem do wsi Półkowa, zwano Półkową górą. Król Władysław IV w czasie wojny w roku 1634 ślubował, jeżeli pomyślny skutek uwieńczy jego usiłowania, wystawić tu klasztor braciom św. Romualda; po powrocie więc z wyprawy, sprowadziwszy zakonników z Krakowa, darował im Półkową górę przywilejem wydanym dnia 5 listopada 1639 roku i wybudował pierwszy kościół i klasztor drewniany, który, jak mówi konstytucya z r. 1641, fundacyą potwierdzająca, wzniesiony w boru królewskim, parkanami od niego odgraniczony, a młynem zwanym Ruda, ze wszyst-kiemi jego przyległościami, tudzież wsią Półkową był uposażony. Być może, iż przybyli z Bielan krakowskich zakonnicy zmienili dopiero pierwotną nazwę miejsca na B. Jan Kazimierz rozpoczął budowę kościoła murowanego, wystawił sobie obok dwór na mieszkanie; wyrobił też bullę papiezką na odpust z nabożeństwem w drugi dzień Zielonych-Świątek, który dawniej ściągał całą niemal ludność Warszawy, zwłaszcza w 18 w. i epoce od 1815 do 1860, kiedy w przejażdżce na B. brał udział cały wytworny świat warszawski, roztaczając wielki przepych strojów i ekwipaży; dotąd tłumnem zebraniem corocznie jest obchodzony. Michał Ko-rybut lubił także Bielany, często tu mieszkał, i on właściwie dał początek teraźniejszemu kościołowi murowanemu, założywszy na nowo fundamenta w dniu 19 czerwca 1669 roku, którego jednak dopiero na początku XVII dokończył kosztem swoim Jan Kazimierz Brzeziński, podkomorzy nurski. August II podobnież z upodobaniem mieszkał na Bielanach, polując w zwierzyńcu, jaki tam naówczas istniał; potem darował zakonnikom swój dom, który na zabudowanie klasztorne został obrócony. Kościół tutejszy jest niewielki, w formie krzyża, skromny lecz gustowny; w ołtarzach mieści obrazy pędzla Smuglewicza. Tu złożone jest serce króla Michała Korybuta i jego matki księżnej Jeremiaszowej Wiśniowicc-

kiej. Na ścianach porozwieszane są portrety
królów polskich i ich rodzin, począwszy od
Władysława IV aż do Augusta III, przez
spółczesnych malarzy wykonane. Znajduje
się też kilka nagrobków, pomiędzy któremi
najlepszy pod względem sztuki podkomorzego
Brzezińskiego. Pomieszkania księży składają
się z 11 małych domków, naokoło kościoła bę
dących; dwa pierwsze stawiane były na mie
szkanie królów Władystawa IV i Jana Kazi
mierza, za których przykładem poszli i wielcy
panowie ówcześni, a każdy prawie z nich
miał w lasku bielańskim osobną swoją pustel
nie. Domki te zatem są historyczną po znako
mitych rodzinach pamiątką; dotąd też nad każ
dym umieszczony herb, snycerską robotą z na
pisem u dołu, ich pochodzenie wskazuje; we
wnątrz zaś rozmaite sprzęty po dawnych miesz
kańcach starannie są tutaj przechowywane. Obe
cnie po zniesieniu klasztoru mieszka tu tyl
ko kilku ostatnich zakonników. Na cmentarzu
od strony wschodniej kościoła znajduje się
skromny nagrobek podnrurowany, a biały ka
mień ciosowy z napisem "Stanisław Staszic,
urodzony 1755 r.; dnia 20 stycznia 1826 roku
umarł;" tu bowiem, stosownie do ostatniej
swej woli, pochowany został ten znakomity
mąż stanu i dobroczyńca ludzkości. Opis i wi
dok B. podały "Kłosy" XVIII str. 352. Enc.
Org. III 506. 2.) B., okolica szlachecka,
pow. sokołowski, gm. Kowiesy, par. Rozbity
Kamień, o 12 w. na półn. wschód od Mąkobód.
W tym obrębie mieszczą się wsie: B.-Wąsy,
B.-Borysy, B.-Jarosławy i B.-Żyłaki. Ogólny
obszar wynosi 1405 m., ludność zaś 546. Naj
większa wś B. Jarosławy ma 609 m., 15 dm.
i 184 mk. W 1827 r. ludność była tu o wiele
większą, wynosiła 765 dusz i 102 domy. 3.)
B., koi., pow. łukowski, gm. i par. Serokomla,
ma rozl. 723 mórg, 34 dm. i 289 młc. 4.) B.,
wś, pow. pułtuski, gm. i par. Winnica. W 1827
było tu 13 dm. i 111 mk.	Br Ch.
Bielany, 1.) wś, pow. krakowski, o 9 kil. od Krakowa, ma 568 mórg. rozl, 64 dm., 380 mk., par. łacińska w Zwierzyńcu. C. k.posterunek żandarmeryi, szkoła ludowa jednoklasowa. B. leży przy gościńcu z Krakowa do Chełmka; ludność trudni się koszykarstwem; jest tu fabryka wyrobów kaflowych. Ozdobą B. jest klaszt. kamedułów, ze wspaniałym kościołem na wysokiej (326 64 m. npm.), lasem porosłej górze, zwanej "srebrną", którego założycielem był Mikołaj Wolski, marsz. w. kor. za Zygmunta III w r. 1604, pochowany w r. 1630 przy drzwiach kościoła. Jan Kazimierz patrzał z B. na pożar Krakowa w 1655 r. (obraz Matejki). August II bawił tu przez 4 dni w r. 1706. Kobietom dozwolony jest wstęp do klasztoru tylko raz do roku 19 czerwca. Wś B. jest własnością zakonu kamedułów. 2.) B. (z przys.

Ble.

209

 

Zasolany), wś, pow. bialski w Galicyi, o 7 kil.
od Kęt, ma 1532 mórg. rozl., 137 domów, 875
mieszk. Parafia w miejscu istnieje z przed
r. 1550. Kościół paraf., dawniej drewniany,
w r. 1828 z twardego materyału wybudowany
i w r. 1833 przez biskupa Tarnowskiego po
święcony; szkoła ludowa filialna. B. leżą koło
gościńca z Oświęcima do Ket, w glebie pszeji-
11 ej.	M. M.
Bielany, 1.) okrąg wiejski, gm. Mikołajów, pow. dziśnieński, gub. wileńska, liczy w swym obrębie wsie: Baranczyki, Brzuszki, Deniso-wo, Masłowszczyzna, Mironczyki, Mierżlaki, Lipno. F. O. 2.) B., dwie wsie, pow. sokolski o 12 w. i o 28 w. od Sokółki. Ostatnia ma 46 chat. 3.) B. Kotiusańskie, wś, pow. mohylowski gub. podoi., 220 dusz nięz., 312 dzies. ziemi włość. Dworskiej wraz z wsiami Olczydajowem wyższym i Popielu-chami, jest 4071 dz. używalnej i 94 nieużyt. 4.) B. Szarogrodzkie, wielka wś, pow. moliy-lowski, gm. Serby, nad rz. Łozową, o 30 w. na płn.-zach. od Mohylowa, ma 212 dm., cerkiew paraf., 953 dusz męz.; ziemi włość. 2053 dz.; dworskiej 1375 uży walne j i 134 nieuźyt. Należała do Kondrackich, dziś ks. llobenlohc.
Bielauce, wś, pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin. W 1827 r., było' tu 15 dm. i 117 mk.; teraz 32 dm., 215 mk.
Bielańska woda, potok tatrzańsko-liptow-
ski, wypływa pod Krywaniem, i uchodzi do
Białego-Wagu z pr. br., w Bielańsku na Li-
ptowie.	Br. G.
Bielaiisko (Belansko), woda liptowska, przy
ujściu Bielańskiej wody (ob.) do Białego Wagu
(ob.), przy drodze z Ważca do Wychodnej.
Karczma przy gościńcu 777.G m. (Wahlenberg);
796.9 m. (Oesfeld); 787.8 m. (Steczko wski);
819.7 m. (Fuchs) n. p. m.	Br. G.
Bielan, ob. Biała, Bjelawa, Bielawy.
Bielan, Bilow, ob. Bilowiec.
Bielawa, wś, nad rz. Jeziorną, pow. warszawski, gm. Jeziorna, par. Powsin, śród niziny nadwiślańskiej, między Powsinein a Jeziorną; znajduje tusię jezioro, mające 18 m. obszaru, szkoła początkowa, gorzelnia, słynny browar, 62 dni. Własność Ludwika Rosmana.
Bielawa, inaczej Bielawy, Bilawy, osada, pow. kartuski, niedaleko st. p. Przodkowe.
Bielawa, ob. Bielawij.
Bielawce, wieś, pow. brodzki, leży w okręgu celno-granicznym, o l '/4 mili na północ od Brodów, śród piasków, bagien i lasów. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej 21, łąk i ogrodów 102, past.'276, lasu 2151 m.; posiadłość mniejsza roli ornej 892, łąk i ogrodów 441, pastwisk 75, lasu 4 mórg. Ludność rzym. kat. 52, gr. kat. 670, izraelitów 25: razem 747. Należy do rzym kat. probostwa w Brodach, grec. kat, parafią ma w miej-
Geogrłflcray. Zetsyt Ul.

scu, dekanatu brodzkiego; do tutejszej grec. kat. parafii należy wieśBołdury z 382 duszami; razem ta parafia liczy 1052 głów gr. kat. wyznania. B. posiada szkołę filialną. Właściciel większej posiadłości Kazimierz hr. Mołodecki.
Bielawiuce, wieś, pow. buczacki, nad Stry-
pą, o półtorej mili na północ od Buczacza, w
żyznej części galicyjskiego Podola. Przestrze
ni posiadłość większa obejmuje roli ornej 222,
łąk i ogrodów 25, pastwisk 4, lasu 68 mórg.;
posiadłość mniejsza roli ornej 810, łąk i ogro
dów 83, past. 35 mórg. Ludność rzym. kat.
84, gr. kat 716, izrael. 13: razem 813. Nale
ży do rzym. kat. i grec. kat. parafi w Petli-
kowcach starych. Posiada kasę pożyczkową
z funduszem 1200 złr.	B. S.
Bielawka, niem. Bielawken, osada, pow. kartuski, niedaleko st. p. Sulęcin.
Bielawki, 1.) wś, pow. kutnowski, gm. Sój
ki, par. Kutno. Od Kutna wiorst 3. Przez
Bielawki przechodzi droga żel. war. byd.
W bliskości dwie cukrownie Sójki i Konstan-
cya. Obszar 480 m. W 1827' r. było tu 14
dm. i 140 mk.; obecnie 151 mk. 2.) B., wś,
pow. turecki, gm. Kowale-pańskie, par. Prze-
spolcw. Eozprzcdane po wyciętych lasach
folw. Kawęczyn grunta dały tej wsi początek
przed kilkunastu laty. Osad 17, gleba pia
szczysta, ludność uboga.	W. S.
Bielawki, 1.) wieś, pow. mogiłnicki, 7 dm., 50 mk., 49 ew" l kat,, 23 analf. 2.) B., olę-dry, pow mogilnicki, ob. Głemboezele gmina.
Bielawki, niem. Bielawken, dobra, pow. sta-rogrodzki, niedaleko Pelplina, par Nowacer-kiew; należały niegdyś do cystersów w Pelplinie.
Bielawki, niem. Peterhof, wś, pow. sycow-ski, w par. Syców.
Bielawy. Tak górale nazywają niekiedy pokryte śniegiem szczyty Beskidu w okolicach Babiej góry.
Bielawy, 1.) os, b. mko, nad rz. Mrogą, pow. łowicki, gm. i par. t. n., odl. od Łowicza 19 w. Posiada kościół par. murowany z XV w. Urząd gminny, szkoła gminna, stacya pocztowa. Najdawniejsza o B. wzmianka sięga roku 1437, gdy bracia Bielawscy erygowali tu kościół. Należały w r. 1505 do pięciu braci Bielawskich, w pół wieku potem w jakiejś części były dziedzictwem Jana Tarnowskiego. Król Zygmunt August ustanowił 1556 roku targ tygodniowy i jarmark na św Wojciech. Dawniej głównym B. przemysłem, były sławne piwa, bardzo pokupne. W r. 1775 B. były własnością Szymona Dzierżbickiego, kasztelana brzezińskiego, następnie przeszły do Skarbków. W 1827 r.N było tu 63 dm.' i 517 mk.; 1859 r. 56 dm. i 612 mk.; obecnie 52 dm. i 326 mk. Par. B. dek. łowickiego, dawniej strykowskiego, ma 1994 dusz. Grmina B. należy do s. gm. okr,
14

2,10

Ble.

Bie.

 

III w Zdunach. W gminie znajduje się fabryka krochmalu, gorzelnia, 2 olejarnie, 2 kopalnie torfu, 6 młynów wodnych, 5 cegielni, 4 szkoły, 7659 mk.; w tej liczbie 6885 katol., 569 żyd. i 205 protest. 2.) B.,wś i koi., pow. koniński, gm. Gosławice, par. Kawnice. Oddalone od Konina 8 w. Kozi. 511 mórg., 264 mk. Niegdyś własność ks. kamedułów z klasztoru w Bieniszewie. Zostały rozkolonizo-wane w 1860 r. W 1827 r. było tu 10 dm. i 120 mk. Ludność przeważnie niemiecka. Jest tu szkoła ewang., t. z. kantorat. 3.) B., wś włość. pow. gostyński, gm. Lucień, par. Gostynin, ornej ziemi 243 mórg., 12 dm., 111 mk. 4.) B., wś włość, nad rz. Mławką, pow. mławski, gm. Mława, par. Grzebsk. W 1827 r. liczyły 20 dm. i 138 mk., obecnie 25 dm., 232 mk. i 1057 mórg. obszaru; wiatrak. Do wsi tej należy osada Szwab. Br., Chu. 5.) B., iblw., pow. turecki, gm. Wola-Świniecka, par. Grodzisko, należy do dóbr Psarki. "Włościanie odseparowani i służebności uregulowane. 6.) B.-Goluskie, wś włość, i folw pryw., pow. sier-pecki, gm. Stawiszyn, par. Radzanowo, położone nad rz. Wkrą lub Działdówką; wś liczy 202 mk., 28 dm., powierzchni 136 mórg.; folw. prywatny liczy 20 mk., 5 dm., rozl. 550 mórg. 7.) H.-Złotowskie, wś włość., nad rz. Mławką, po mławski, gm. Mostowo, par. Szreńsk, posiada osad włość. 27, 195 mk., rozl. 593 mórg. (292 gruntu ornego). B. Chu. 8.) B., ob. Bielawa.
Bielawy,!.) niem. Bleichfelde,wś, pow. bydgoski, 19dm!,236mk., 69 ew., 167 kat., 92 analf. 2.) B., gmina, pow. wyrzyski, 3 miejsc.: 1) wieś, 2) kolonia, 3) domin., należy dodóbrGle-sna, 37 dm., 339 mk., 283 ew., 56 kat,, 91 analf.; stać. poczt. Wyrzyska o 4 kil., stać. koi. żel. Osiek o 7 kil. 3.) B., pow. bukowski, wieś, 4408 mórg. rozl., 2 miejsc.: 1) B., 2) Se-paratowo, własność seminaryum duchownego dyecezyi poznańskiej, 11 dm., 232 mk., 16 ew. 222 kat., 81 analf.; stać. poczt, w Granowie o 5 kil., stać. koi. żel. Opalenica o 12 kil. 4.) B., domin., pow. szubiński. 2127 mórg. rozl., 6dm.,' 132 mk., 18 ew., 114 kat., 47 analf.; stsc. p. Pakość o 5 kil., st. koi. żel. Broniewi-ce o 11 kil. 5.) B., wieś, pow. gnieźnieński, 27 dm., 217 mk., 12 ew., 205 kat., 96 analf. 6.) B., domin., pow. wągrowiccki, 1435 mórg. rozl., 9 dm., 100 mk., wszyscy kat., 41 analf. Własność Szymańskiego. 7.) B. pod Pniewami, wieś, pow. szamotulski, 6 dm., 64 mk., 30 ew., 34 kat., 27 analf. 8.) B. pod Wronkami, wieś, pow. szamotulski, 21 dm., 243 mk., 231 ew., 12 kat., 58 analf. 9.) B., folw., pow. wrzesiński, ob. Wszembórz. 10.) B., pojedyncza osada, pow. pleszewski, ob. Golina. 11.) B., osada, pow. kościański, ob. Wilkowo^ (Wilke). 12.) B,, folw., pow. wschowski, ob. Świerczyna.

13.) B., folw., pow. krobski, ob. Chocieszewice. 14.) B., folw., pow. krotoszyński, ob. Szelejewo. 15.) B., kolonia, pow. szubiński, ob. Trzcinica (Rohrbruch). 16.) B., huby, pow. wągrowie-cki, 6 dm" 55 mk., 19 ew., 36 kat., 15 analf. 17.) B. Nowe, folw., pow. wyrzyski, 2 dm.. 68 mk., 6 ew., 62 kat., 22 analf. 18.) B. Nowe, folw., pow. szamotulski, ob. Psarskie. domin.
Bielawy, 1.) niem. Bielawa, dobra, pow. toruński, niedaleko Torunia, par. Kaszczorek. 2.) B., Bielawi, wś, pow. Chojnicki, niedaleko Czerska, par. Czersk. 3.) B., niem. Bida* od r. 1876, folw., pow. chełmiński, niedaleko LL«-sewa, par. Lisewo. 4.) B., ob. Bielawa.
Bielce, urz. Bielcy, miasto powiatowe pow. jasskiego, gub. besarabskiej, leży o mil 16 od Kiszyniewa, nad rzeką Reut, wpadającą do Dniestru. Traktatem pokoju między Rossyą i Turcyą, zawartym r. 1811, wraz z Besarabi^ przyłączone to miasto do Rosyi, otrzymało później stopień miasta powiatowego. Liczy 6530 mieszk. Parafia katolicka B. dekanatu besa-rabskiego liczy dusz 860. Kościół Wniebowzięcia N. M. P., zbudowany 1824 r. kosztem parafian. ]Sa cmentarzu kaplica. B. są jednym z najznaczniejszych nie tylko w Rosyi. ale w całej Europie targów na bydło rogate. Tu w ciągu roku odbywa się jedenaście jarmarków, na które zjeżdżają się kupcy, tak z połu-dniowo-zachodnich gubernij Rosyi, jako też z Multan, Wołoszczyzny, Austryi i Polski, tudzież krajowcy, w liczbie 8 do 10,000. Xa tych jarmarkach sprzedaje się bydła rogatego nie mniej jak 150,000 sztuk, a niekiedy i więcej. Bydło przypędzane tu bywa po większej części z gubernij: . chersońskiej, taurydzkiej, podolskiej, wołyńskiej i kijowskiej; a wyprowadza się najwięcej do Polski, Austryi, nawet do Prus, częścią zaś do Multan i Wołoszczyzny. Jasski powiat, którego Bielce są stolicą, zajmuje przestrzeni 5,000 wiorst kw.; liczy mieszkańców do 52,000 płci obojga. W tym powiecie zaczyna się osobny systemat gór, należący właściwie do Besarabii i oddzielny od Karpackiego. Powiat skrapiają rzeki: Prut, Reut, Ugór i inne. Grunt urodzajny, wydaje w obfitości pszenicę i kukurydzę.
Bielcin \\i\tBielcimj, zwane toż Bielczyny (ob.).
Bielcza, wś, pow. brzeski w Galicyi, o 4kil.
od Biadolin, rozl. 3555 mórg., 390 dom., 1951
mieszk., parafia łacińska w Bożęcinie, szkoła
ludowa 1-klasowa. B. leży w glebie pszennej;
obszar dworski należy do dóbr Radłów hr.
Holzcl.	M. M.
Bielczaki, Biełczoki, wś, pow. łucki, nad Słuczą, ma pokłady grafitu według Eichwalda.
Bielczecy (łuź.),po niem. dawniej Belschwit:. dziś Ebendoerfel, wś serbska ń'a Łużycach saskich, w pow. budyszyńskim, miała 1875 r.

Bie.

21.1

 

36 dm., 228 mk., w tem 192 Serbów. A. J. P.
Bielczyny, r. 1870 przezwane Bildschón, wś, nad Bielczyńskiem jeziorem, o małe pół mili od miasta Chełmży, w pow. toruńskim, spora wieś włościańska, obszaru ziemi zajmuje 1015 mórg, mieszkańców liczy 350, pomiędzy którymi 318 prot.. a tylko 30 katol. Dawniej należały do kapituły chełmińskiej, rezydującej przy katedrze w Chełmży, która je otrzymała w podarunku od błog. Jutty. Sławna ta pustelnica, rodu książęcego z Sangershausen, przybyła w te strony ok. r. 1260 i mieszkała w ubogim domku rybackim nad jeziorem. Co dzień o świcie udawała się na nabożeństwo do Chełmży. Później na je j pamiątkę wzniesiono kaplicę w B., ale ją potem zburzyli za drugiego swojego napadu Szwedzi. Dziś jeszczu opowiadają sobie ludzie w całej okolicy, jako św. Jutta nie raz, żeby czasu przysporzyć i drogi ukrócić, przechodziła cudownie śród lata środkiem jeziora. Pochowana jest św. Jutta w pobliskiej Chełmży r. 1264. B. mają szkołę lud. ewang. Kś. F.
Biele, błoto, pow. makowski. Tworzy je rzeka Orzyc, powyżej Krasnosielca, śród lasów koło os. Łazy i poniżej przy wsiach Bagienie, Haki a w ogóle na całej niemal długości.
Biele, 1.) wś, pow. kolski, gm. i par Lu-bstów., o 3 w. na połd. od Sompolna. W 1827 r. było tu 11 dm. i 104 mk. 2.) R.-Brześniaa, wś włość., pow. płoński, gm. i par.Sochocin, nad rzeką Działdówka, o 3 w. od zarządu gminy, 741 morgów rozl., w tem 555 mórg. gruntu ornego, 18 dm., w tej liczbie 2 murowane, 229 mk.; we wsi znajduje się szkoła początkowa, dom modlitwy ewangelicki i wiatrak. B. Chti.
Bieleckie, jezioro we wsi Białka, poniżej Biskupic, z prawej strony Wieprza, ma rozl. 60 mórg, głęb. około 50 st., według Ludwika Wolskiego. Są mapie woj. top. król. (XX, 2) nie oznaczono wyraźnie; zdaje się, że leży na półn. wsi Białka i dotyka błota ostrowskiego.
Bielecko, wieś, pow. nowogradwołyński,
gmina kustawiecka, włościan dusz 372, ziemi
włość. 948 dzies., ziemi dworskiej 921 dzies.,
własność Źurakowskich.	L. R.
Bielejewo, 1.) wś. pow. pleszewski, 5 dm., 52 mk., wszyscy kat., 18 analf., stać. poczt. w miejscu, stać. koi. żel. Jarocin o 7 kil. 2.) B., folw., pow. pleszewski, ob. Mieszków. 3.) B., folw., pow. szamotulski, ob. Dolrojewo.
Bielej kn, ob. Męża.
Bieleń, wś i folw., nad rz. Wartą, pow. łaski, gm. Zapolice, par. Strońsk, 21 dm., 250 mk., ziemi włość. 86, dwór. 1014 mor., w tem ornej 800 (Opuszczony u Zinberga).
Bieleńska, potok, ob. Biała.
Bielew, miasto pow., gub. tulska, o mil 17 od Tuły, leży na lewym górnym brzegu rzeki Oki, przy samem ujściu do niej rzeki Bielewki. W r. 1147 należało do dzielnicy jednej gałęzi

! książąt czernihowskich. W r. 1438 han tatar-! ski Ułu-Mahmet zajął Bielew. Wielki książę Wasil Wasilewicz Ciemny wysłał przeciw niemu wojsko, a chociaż han, prosząc aby go pozostawiono w Bielewie, oddawał się zupełnie pod rozkazy księcia, Wasil nie zgodził się
1 drogo   za  to przypłacił.    Po urządzeniu gu-
bernii  tulskiej w r. 1777,  Bielew podniesiony
do   stopnia  miasta  powiatowego.    Tu zakoń
czyła  życie  dnia 4 (16) maja 1826 roku. Saj.
cesarzowa  Elżbieta,   wracając  po zgonie mał
żonka swego,   Cesarza Aleksandra I,   z Tagan-
rogu do Petersburga.    Znajdują się w Bielewie
2 monastery,   męzki i żeński,   18 cerkwi, mie
szkańców 8000, kramów 110, fabryk 2, w któ
rych wyrabiają się wyborne noże stołowe.   Ma
st. p. i bank.    Kupcy tutejsi mają rozległe sto
sunki handlowe, nietylko w Rossyi,   ale z Bu-
charyą,   Chiwą i Kiachtą,   i  prowadzą  handel
głównie zbożem, pieńka  (do 500,000 pudów),
łojem   (do   15,000 pudów),   olejem  konopnym
(do 20,000 pudów) i skórami.   Biełewski powiat
zajmuje  przestrzeni   1,505  wiorst kw.    Liczy
mieszkańców   68,820   płci   obojga.    Położenie
w ogólności górzyste.    Z jeziora Źupel wycho
dzi  strumień   podziemny  na  20 sążni i wpada
w  rzekę  Ista.    Wyborna glina używa   się na
wyroby  garncarskie,   tudzież do fabryk szkła;
sprzedaje się jej rocznie do 50,000   pudów, od
groszy 20 do l złotego pols. za pud na miejscu.
Bielew, wś, pow, mozyrski, przy trakcie wojennym z Mozyrza do Pińska.
Bielewce, okrąg wiejski w gm. Przcbrodzie, pow. dziśuicński, liczy w swym obrębie wsie: Bielewce, Korsakowo, Kubliszczyzna, Milejki, Zwociewki, Matwiejowce, Czepuki, Dziechcia-ny, Zaborze; zaśc.: Czyżewszczyzna, Lizow-szczyzna, Walentorowszczyzna, Borkowo, Wiki-rowszczyzna, Graliewszczyzna, Sławszczyzna.
Bielcwicze, wś, pow. maryampolski, gm. i par. Wejwey. Ma 18 dm., 192 mk., leży o 34 w. od Maryampola.
Bielcwicze, okrąg wiejski w gm. Smorgo-
niach, pow. oszmiański, liczy w swoim obrębie
wsie: Bielewicze, Iżgi, Maciulany, Osipow-
szczyzna; zaśc.: Krukowo.	F. O.
Bielewo, 1.) wieś, pow. kościański; 40 dm.,
334 mk.; 134 ew., 199 kat.; 96 analf. 2.) B.,
domin., pow. kościański; 2490 mórg. rozl.; 9
dm.; 217 mk.; 17 ew., 200 kat.; 75 analf. Ma
agenturę pocztową; poczta listowa do Gostynia;
st. koi. żel. Stare Bojanowo o 26 kil. Niegdyś
własność Raszewskiego.	M. St.
Bicleżyuce, wś, pow. zasławski, i folw. należący do klucza białogródeckiego dóbr sławu-;kich.
Bielicn, 1.) mko w 1-ym okr. administr. pow. lidzkiego, na prawym brzegu Memna, przy ujściu Mołczadki i Memenka, od Wilna 116 wiorst, od Lidy 28 w. Mieszkańców ob.

212

Bie.

Bić.

 

płci 877. Niegdyś starostwo z zamkiem bardzo dawnym. Zygmunt August darował B. Mikołajowi Eadziwiłłowi Eudemu, który w r. 1553 kościół parafialny kalwinom oddał. Synody kalwińskie w XVII w. Cerkiew prawosł. Przeprawa przez Niemen, stacya obserwacyjna i port. Po Radziwiłłach dziedziczy B. obecnie ks. Piotr Wittgenstein. Baliński (Staroż. Polska, t. III, str. 263) myli się, pisząc, że tu był kościół dominikanów, fund. Sapiehy: był i jest kościół (dziś podominikański) w Jelnej,
0	3 w.   od Bielicy,  przy  gościńcu  do   Lidy.
W B. jest tylko  kaplica parafii Jelna.    Gmina
wiejska B. pow. lidzkiego  ma 5489 ludn., t. j.
2624 męż., 2865 kob. Włościanie mka B. mają
2962 dz. gruntu.    Gmina  B.  liczy 674 dym.,
1	składa się z 6 okręgów wiejskich a 28 wsi.
Okręgi te  są:   1) Bielica,   2) Zaczepicze,   3)
Krasna, 4) Poniemuńce, 5) Bucile, 6) Toboła.
Okrąg wiejski B. liczy w swoim obrębie:  mko
B.; wsie: Bądary, Czaplewszczyzna, Zarzecza-
ny, Liniany.    2.) B., wieś i dobra, pow. miń
ski, w gm. samochwałowickiej, w I stanie po
licyjnym, w 3 okręgu sądowym, w parafii kato
lickiej annopolskiej, o 18 w. od Mińska.   Wła
sność Hryniewskich; folwark ma obszaru 750
mor.,   w glebie  niezłej   lecz łąk jest mało. 3.)
B., m.  dawniej   powiatowe,  dziś nadetatowe,
prawie przedmieście miasta powiatowego Hom-
la, ma kaplicę katolicką.    Leży nad Sożą.
Bieiica, ob. Usza.
Bielice, 1.) folw., pow. kutnowski, gmina Krośniewice, staranne gospodarstwo, piękny ogród OWOCOWY. Obszar dworski 360 mórg. (Opnszcz. u Zinberga). . 2.) B., wś. włość, nad rz. Nosik, pow. płocki, gmina Święcice, par. Kobylniki, liczy 7 dm., 61 mk. i 179 m. ziemi.
Bielice, 1.) niem. .Bilitz, fol., pow. mogilnicki, ob. Gozdanin. 2.) B., niem. Alt-Beelitz, domin., pow. bydgoski; 5 dm.; 85 mk.; 8 ew., 77 kat., 46 analf. Pod wsią znajdują się wykopaliska, żale, z których wydobyto znaczną liczbę urn szeregiem ustawionych.. 3.) B. Nowe, niem. Neu-Beelitz, wieś, pow. bydgoski; 40 domów; 574 mieszk.; 466 ewang., 108 katolików; 136 analf.
Bielice, 1.) Stare, niem. Alt-Bielitz, inaczej Płaski, folw., pow. lubawski, niedaleko Biskupic. 2.) Nowe B., niem. Neu-Bielitz, dobra ryć. tamże, par. Skarlin, własność Jackow-skiego.
Bielice, niem. Boehlitz, ob. Bąlcowice.
Bieliczany, wieś, z gminnym zarządem, w półn. stronie pow. ihumeńskiego, nad rz. Bielica, w 3-im stanie policyjnym (Berezyń-skim), w 2-gim okręgu sądowym (Berezyń-skim), ma szkółkę wiejską, cerkiew parafialną, 26 dm. Gmina bieliczańska składa się z 87 małych wiosek i liczy 2000 mieszk. płci męz-

kiej. Pochyłość tej miejscowości na kilka mil
kwadr, ku rz. Uszy jest północną, dla tego też
kraniec powiatu ihumeńskiego w porze wiosen
nej ma późniejszą wegetacyą a zimą śniegi bar
dzo obfite.	AL Jel.
Bielicze, 1.) wś i dobra we wschodniej stro
nie pow. słuckiego, w kierunku drogi ze Słu-
cka do Starobina w gm. czaplickiej, w l sta
nie policyjnym (starobińskim), w 2 okręgu
sądowym. Dobra B. są dziedzictwem Naru-
szewiczów, mają obszaru przeszło 1400 mórg.
w dobrej glebie. 2.) B., wś, pow. kijowski,
o 10 wiorst od Kijowa na zachód, nad rzeką
Borszczahówką, wpadającą do Irpenia. Mie
szkańców 691, z nich 11 izrael. Ziemi 1247
dzies., dosyć żyznej. Mieszkańcy głównie tru
dnią się rolnictwem. Do roku 1810 B. nale
żały do kijowskiej Ławry, obecnie własność
rządowa. Tu w 1161 r. był rozbity książę
Iziasław Dawidowicz i zginął (Kronika Ne
stora).	Kl. Przed.
Bieliczek, niem. Stllerlwf, Beliczel; kolonia, pow. Chojnicki, pod Śliwicami.
Hicliczna. ob. Biliczna.
Bielijówka, wś, pow. skwirski, nad rzeka
Łowczykiem, wpadającym do rz. Berezianki,
o 16 w. od Skwiry i w takiej samej odległości
od Wołodarki. Mieszk. 827, wyznania pra
wosławnego. Cerkiew paraf, zbudowana w r.
1770. Ziemi 8560 clziesiatyn pierwszorzędnego
czarnoziemu, lecz zupełnie prawie bezleśnej.
W przeszłym wieku należała do ks. Wisznio-
wieckich, później do Rybińskiego, kasztelana
owruckiego, który je sprzedał w r. 1799 Be-
rezowskiemu; obecnie należy do wielu właści
cieli. Zarząd policyjny w Borszezahówce.
gminny w Worobijówce.	Kl. Przed.
Bieliki, wś, nad rz. Widawką, pow. uowo-radomskL gm. Brudzice, par. Lgota Wielka, odl. o 14 w. od Radomska, leży w dolinie śród wyniosłości przy źródłach rz. Widawki. Istnieje tu olejarnia, garbarnia, młyn, wiatrak, gospodarstwo postępowe, ogród piękny. Wieś ta jest zdawna w ręku rodziny Strzeleckich Jastrzębców (Według wiadomości dostarczonych przez Ant. Strzeleckiego).
Bieliki, mko, pow. kobelacki, gub. pultaw-ska, założone 1765, należało do kozackiego pułku pułtawskiego. Ma 4861 mk.
Bielilowka, ob. Białołówka.
Bielili, wś, pow. nowogródzki, gub. mińskiej, ma kaplicę katol. par. Wsielub.
Bielili, ob. Bjelin.
Bidina, 1.) wś i fol. nad rz. Bieliną, pow. brzeziński, gm. Łaziska, par. Chorzęcin, na lewo od drogi bitej z Ujazdu do Wolborza.. W 1827 r. było tu 23 dm. i 157 mk.. obecnie 200 mk., 20 dm.; ziemi dworskiej 665 m., włość. 202 m. 2.) B., ob. Bielmy.

Bie.

Ble.

213

 

Bieliniec, wś, pow. Nisko, o l kil. od Ula-nowa, w par. rz.-kat. Bieliny.
Bielińska Wólka, WTŚ, pow. Nisko, o 3 kil. od Ulano wa. w parafii rzym. katolickiej Bieliny.
Bielinu, w.4 włość, i koi. nad rz. Wisła,
pow. płocki, gm. Bielino, par. Imielnica, odl.
od Płocka 8 w. Wieś B. ma 227 m. obszaru,
w tern gruntu omego 219 mórg., 12 dm. i 122
mk.; koi. B. ma 326 mor. (314 gruntu ornego),
21 dm. i 145 mk. Bielino gmina należy do I
okręgu sądowego w Trzepowie, powierzchni
zajmuje ogółem mor. 10,047, w tej liczbie grun
tu ornego 7,096 m. W gminie znajdują się: 2
kościoły katolickie, ewangelicki dom modlitwy,
8 młynów wodnycli, 2 wiatraki, l olejarnia,
5 karczem i szynków. W skład gminy wcho
dzą: Bielino w. i k., Ciemniewko , Gulczewo.
Kempa-Ośnica, Liszyno-Czernie, Liszyno-kolo-
nia, Mirosław, Miszewko-Strzałkowskie, Ośni-
ca, Badzino, Słupno, Wirginia, Wykowo; do
bra prywatne: Gulczewo, składające się z fol
warków: Białopole, Borowiczki, Piotrowo, Pod-
dębie z osadą Tartak i awulsem Grabówka; do
bra prywatne: Miszewko-Strzałkowskie; majo
raty: Słupno i Cekanowo, probostwa: Miszew
ko-Strzałkowskie i Słupno. Rządowe: wieczy-
stodziorżawna osada młynarska Słupno, osada
karczemna i osada straży leśnej w Słupnie,
osada straży leśnej w Wykowic. Powyżej
wymienione miejscowości należą do parafii
Imielnica, Miszewko-Strzałkowskic i Słupno.
2.) B., ob. Bielno.	B. CUu.
Bieliny, 1.) wś, nad rz. Belnianką, pow. kielecki, gm. i par. t. u., na połd. odŚ-to Krzy-skiego pasma Łysogór, o 12 w. na półn.-zach. od Łagowa. Znajduje się tu kościół par. murowany z XVII w., urząd ąminiiy i szkoła. W 1827 r. było tu 21 dm. f 147 mk. Par. B. dok. opatowskiego ma 4338 dusz. Gmina B. należy do s. gm. okr. 11.1 w Daleszycach, st. poczt, w Kielcach, odległa od Kielc 20 wiorst. W gminie są młyny wodne, szkoła początkowa l, ludn. 4528. 2.) B. lub Bielina, wieś, pow. rawski, gm. Góra, par. Łęgonice, na prawo od drogi bitej z Rawy do Nowego Miasta. Tu mieszkali jako dzierżawcy rodzice Paska. W 1827 r. było tu 26 dm. i 178 mk., obecnie 36 dm., 323 mk., 665 mórg. ziemi włość., młyn wodny z 60 mórg ziemi. 3.) B., wś poduchowna, pow. opoczyński, gm. Goździków, par. Bieliny. Znajduje się tu kościół par. drewniany. W 1827 r. było tu 153 dm. i 989 mk. Obecnie obszar ziemi dwór. 1235 mórg., włość. 493 mórg. Par. dek. opoczyńskiego liczy 743 wiernych. 4.) B., wś, pow. iłżecki, gm. Ła-ziska, par. Wielgie, smolarnia. 5.) B., jury-dyka warszawska, ob. Warszawa.
Bieliny (z przys. Mokradło), wś, pow. Nisko, o 7 kil. od Ulanowa, ma 1302 n. a. mor-

gów rozl., 133 dm., 738 mk., szkołę filialną
i paraf. łac. w miejscu; istniała już w pierw
szej połowie 14 w.; kościół par. pod wezwa
niem św. Wojciecha wybudowała ordynatowa
Zamojska, wojewodzina smoleńska, zmarła
1770 r. Kościół został poświęcony dopiero
w r. 1852. B. leżą nad Sanem, w piaszczystej
równinie i wraz z Bielińcem i Bielińską Wól
ką stanowią własność hrabiego Alfonsa Mni-
szcha.	M. M.
Bieli Potok, Biały Potok, po węg. Feher Patak, wś, a raczej ulica mka Rnżemberga w lir. liptowskiem (Węgry), 976 mk. H. M.
Bieli Potok, Biały potok, wś w hr. oraw-skiem (Węg.), uprawa jęczmienia i owsa; znaczne i intratne kamieniołomy, 1032 mieszk.
Bielitz. ob. Bielice i Bielsko.
Bielizna, ob. Grodnia.
Bielki, niem. BoelTc, wś, pow. brodnicki.
Bielki, ob. Bełk.
Bielkiewicze, zaścianek składający się
z kilkunastu siedzib szlacheckich, arendo wa-
nych lub dziedzicznych, w powiecie ihumeń-
skim, nad rz. Ptyczą, w pobliżu targowego
miasteczka Dudzicz, w 3 okr. sąd., w l polic.
stanie, w parafii katolickiej annopolskiej. Po
drugiej stronie rzeki leży tuż wieś i dobra Hre-
bień, starożytna Hrebnia. Tędy przechodził
odwieczny trakt od starożytnego Mińska na
Ukrainę i tu istniał przewóz czyli prom, a na
stępnie most warowny, na którym pobierano
myto z mocy dokumentu króla Władysława
IV, wydanego w roku 1633. Dziś ustronie,
całkiem od wielkiego gościńca oddzielone rze
ką. Pokryto przedhistorycznemi kurhanami,
które badał znany archeolog Konstanty Tysz-
kiewicz w roku 1877. Są to pomniki niezna
nych ludów, kiedyś chwilowo zamłeszluijących
tę ziemię, w czasie wielkich wędrówek hord
różnych, tłoczących się ze wschodu, lub może
autochtonów, starszych niż te dzieje które zapi
sała historya; więc wszystko to jest pokryte ca
łunem tajemnicy, nad rozwikłaniem której mo
zoli się archeologja. W B. nr. się 1808 r. zacny
historyk Aleksander Zdanowicz, którego ro
dzice dzierżawili grunt włoczny od dominium
Dudzicz. Czytaj "Niwa" 1874 r., Nr. 57,
str. 207.	AL Jel.
Biellcn (niem.), ob. Białojany.
Bielno lub Bielino, wś, pow. ciechanowski, gm. Nużewo, par. Ciechanów, między Ciechanowem a Gąsocinem, przy dr. żel. Nadwiśl., o 3 w. od Ciechanowa.
Bielów, wś, pow. zasławski, folw. należący do zasławskiego klucza dóbr sławuckich, odległa odKlewania o milę. W 1150 r. Włodzimierz Andrzejowicz, następnie udzielny kniaź peresopnicki, zbudował tu zamek i przezwał Biełhorodem; zniszczony następnie, B. otrzymał przywilej na miasto i magdeburgią roku 1516;

214

Bi*.

 

z tego czasu znajduje się tutaj w cerkwi
w Ewangelią wpisany poczet domu książąt
Czartoryskicli. Mogiły w znacznej ilości, sku
tki bojów XII i XIII stulecia, oddzielają dzi
siejszą tę wioskę od Peresopnicy.	T. S.
Bielowa, wś, pow. pilzeński, tuż pod Pilznem i w par. rzym. kat. Pilzno.
Bielowce, wieś, pow. borszczowski, nad Dniestrem, w bardzo urodzajnej okolicy. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej 475, pastwisk 22, lasu 42 mórg.; posiadłość mniejsza roli ornej 947, łąk i ogrodów 74, pastwisk 23 mórg. Ludność rzym. kat. 12, gr. kat. 427, izraelitów 136: razem 575. Należy do rz. kat. par. w Mielnicy, gr. kat. parafią ma w Boryszkowcach. Wieś ta posiada szkołę filialną i kasę pożyczkowa z kapitałem 366 złr. Posiadłość większa jest własnością klasztoru sióstr miłos. we Lwowie.
Bielowice, przysiółek wsi Dąbrówki.
Biclowicko, Bilowitzko, wieś powiatu sko-czowskiego na Szlązku austr., rozl. mórg. 525, ludn. 233; filia parafii kat. Grodziec.
Bielowiec, niem. Wagstadt, miasto na S/,lą-sku austr., znaczne fabryki sukienne. Wyroby tutejsze sprzedają się do Węgier, Galicyi, Włoch, Szwajcaryi. Ma parafią i dekanat katolicki, szkołę ludową, sąd okręgowy, st. p., kasę oszczędności, 8 stowarzyszeń, 455 dm., ludn. 3720. B. powiat 16548 mk. Główne gminy: Bilów, Bielan, 861 ni.; Libojaty, Lau-bias, 863 m.; Albrechtice Wielkie, Grosa- 01-bersdorf, 1285; Pustiejow, Petrowitz 1126 m.; Polom Pusta, Pohlom-Wust 955 m.; Slatina, Schlatten, 1015 m.
Bielsk, os., dawniej mko, pow. płocki, gm. Kloniewo, odl. od Płocka mil 2. Położony w okolicy bezwodnej i bezleśnej, nie mógł się B. pomyślnie rozwijać i tylko dobro grunta pozwalają mieszkańcom żyć z uprawy roli. B. obecnie posiada kościół paraf, drewniany, dom schronienia dla starców i kalek. W 1770 r. B. ze wsią Cekanowo jako królewszozyzna płacił kwarty 414 złp. Starożytna ta osada była własnością księży benedyktynów w Mogilnie. Od nich drogą zamiany dostała się książętom mazowieckim. W roku 1424 Ziemowit książę płocki wyniósł ją do rzędu miast; król Zygmunt I obdarzył licznemi przywilejami w r. 1537, a syn jego Zygmunt August potwierdził pierwotną erekcyą w r. 1550. W wieku XVI dwukrotnie zniszczone przez pożary, wkrótce się odbudowało. Dopiero wojny szwedzkie, jak wszystkie inne miasta nasze, o zupełną przyprawiły B. ruinę; klęsk tych dopełniła grasująca morowa zaraza, w czasie której mieszkańcy, odbiegłszy swoich domów, oko-pali się w polach pod wsią Mokrskiem, którego to okopania ślady dotąd pozostały; ztąd też Swięcicki Ań. zwie B, "nikczemną mieściną,"

Bielsk miał trzy kościoły, jeden pod wezwa
niem ś. Ducha, drugi ś. Anny, a trzeci ś. Jana
parafialny; ostatni fundacyą swoją sięga roku
1065; pierwotnie drewniany, w wieku XIV
zastąpiony murowanym, spalony od Szwedów,
znowu wystawiony w r. 1717, uległszy zni
szczeniu, takim jakim jest teraz odbudowany
został w r. 1789. Kościół ś. Ducha dotrwał
do roku 1776, wtedy zaś rozebrany, posłużył
do wyrestaurowania dotąd istniejącego ko
ściółka ś. Andrzeja, przy którym jest teraz
cmentarz grzebalny. W 1827 r. B. miał 72
dm. i 488 mk. W 1857 miał 68 dm., 607 mk.
Obecnie B. ma 841 mk. (401 męz., 440 kob.),
102 dm. (2 murowane), posiada 1248 morgów
gruntu (842 ornego). Jest tu ochronka, szkół
ka początkowa, sąd gminny, 18 sklepów, 3
wiatraki. Jarmarków 6 na rok, targi środo
we co 2 tygodnie. B. jest stacyą pocztową,
w miejscu gdzie się rozbiegają trakty z Płocka
do Sierpca i Mławy. Parafia B. dok. płockie
go liczy 2131 wiernych. 2.) B., wś, pow.
nowo-aleksandryjski, gm. Karczmiska; ma 18
dm., 81 mk. 3.) B. właściwie Belsk (ob.),
wś, pow. grójecki. Na cmentarzu w B. spo
czywają zwłoki Jana Leona Hipolita Kozie-
tulskiego, znanego bohatera z pod Samosierry
w Hiszpanii.	Er. Ch.
Bielsk, miasto pow. gubernii grodzieńskiej, nad rz. Białą i Lubczą, o 122 w. od Grodna, ze st. dr. żel. brzesko-grajewskiej (między Wysokiem Litewskiem a Białymstokiem), odległą,
0 115 w. od Grajewa; ze st. poczt, odległą o 2
wiorsty od st. dr. żel.,  założone  przez Jarosła
wa I,   pierwszy  raz  wspominane   przez   lato-
pisców  pod  r. 1253.    Mongolski  wódz  Baty
spustoszył B.    Następnie   owładnął nim Wło
dzimierz   ks.  wołyński i zaopatrzył   świątynię
tutejszą   w obrazy   i   księgi.    Po jego  śmierci
panem  miasta był synowiec Włodzimierza Je
rzy Lwowicz,   syn księcia  przemyskiego; lecz
wyparty przez Mścisława ks. łuckiego zemścił
się  na zdobywcy, pustosząc gród   ze szczętem.
Pod panowaniem   polskiem B. znosił częste na
pady  tatarów i krzyżaków.    R. 1430   Witold
nadał miastu pierwsze przywileje a 1495, 1499
1 1501 Aleksander I rozszerzył takowe,   obda
rzył  B.  prawem  magdeburskiem  i   utworzył
okrąg zwany potem ziemią bielską   (dzieliła się
ona ostatecznie na trzy powiaty: brański, tyko-
ciński, suraski).    W r. 1507  Zygmunt I oddał
B. Annie,   wdowie  po  Aleksandrze.    R 1542
królowa Bona podarowała  miastu   2385 dzies.
lasu,   który 1561 znowu   od miasta oderwano.
Najświetniejszy  peryod  B. przypada na   lata
1529-1572.  R. 1564 odbył się w B. sejm, na
którym ostatecznie zatwierdzono statut wołyń
ski.    W  ciągu w.  XVII B. upadł skutkiem
wojen; 1664 r. spalony i splądrowany.   Woj
na północna  i  mór 1710 r. ostatecznie spusto-
0 
Bie.

Bie.

215

 

szyły ziemię bielską,   niegdyś   perłę województwa  podlaskiego.    Po drugim  rozbiorze, B. dostał się Prusom;   1807 przeszedł pod panowanie Rossyi,  wcielony  do obwodu  białostockiego a 1842 do gub. grodzieńskiej,  w której naówczas  do powiatu  bielskiego włączono też powiat    drohiczyńaki.    Do   podźwignięcia   B. z gruzów po wojnach książąt   ruskich przyczynił się wiele  Gasztold wojewoda trocki.    Dotąd jest w B. ratusz z XV w.    W pobliżu góra Zamkowa ze śladami zamku (zniszczonego 1563 roku od pioruna),   w którym często przebywali królowie   polscy,   udając  się  na łowy  do puszczy białowieskiej.    Był też B. jakiś czas starostwem.    B. posiada dziś z cenniejszych gmachów pięknie utrzymywaną farę,  wspomniany ratusz,   szpital, więzienie,   gimnazyum męskie, progimnazyum   i   seminaryum   pedagogiczne. W d.  l stycznia   1878 liczył 5810 mk.  t. j. 2756 męż., 3054 kob.;  w tej liczbie  3968 izr., 940 prawosł., 895 katol. i 7 ewang.    Jarmarków  miewa  do roku 8.    W B. ur. się i umarł Józef Jarosze wieź, autor "Obrazu Litwy." Par. kościół katol. w B. pod wezw.  Narodź. N. M. P. i ś. Mikołaja, z muru wzniesiony 1780 przez parafian.   Na cmentarzu kaplica. Parafia katol. dekanatu  bielskiego  liczy dusz 4050.    Dekanat bielski w pow. t. n. składa się z 20 parafij: Boćki,   Brańsk,   Drohiczyn,   Wyszki,   Łubin, Pobikrów,   Topczewo,   Bielsk,   Ciechanowiec, Dołubów, Domanowo, Granne, Narew,, Ostro-źany, Perlejewo,  llutka, Siemiatycze, Śledzia-nowo, Strabla i Winna   (dawniej 25 t. j.  prócz powyższych:   Sadów, Niemirów, Jffielnik, Kle-szczele i Dziatkowicze). Wiernych liczy 49,753. Pow. bielski  gub.  grodzieńskiej   zajmuje  według   Strelbickiego   3130 w.  kw.   a  według urzędowych  danych  325625  dzies.,   z  czego przypada   14520 dzies.   na własność  rządową a 37086 ogółem na lasy.   Ludności ma 122041 t. j. 39 na l w. kw.    Stosunek  wyznań łatwo oznaczyć, _biorąc powyższą cyfrę katolików dekanatu   b 'elskiego   (który się rozciąga na cały powiat) i wiedząc, że izraelitów liczono tu 1857 roku  11616  a  ewangelików 249.    W tymże roku liczono włościan mężczyzn 11024, obywateli ziemskich 229.    Ludność prawosławna ma w pow. bielskim trzy dekanaty:  bielski, drohi-czyński i kleszczelski; w bielskim było 1857 r. 16 parafij  i  27000 wiernych.    Izraelici mieli w powiecie 4 synagogi i 18 domów  modlitwy (tegoż roku).    Dzieli  się powiat  bielski  na 4 stany (zarządy policyjne):  B., Brańsk, Ciechanowiec i Siemiatycze; gmin liczy 15  (w 1857 miał gmin 11, wsi 230).    R. 1878 było w powiecie fabryk sukna 15 z produkcyą roczną na 663723 rs.;  browarów 8,  z prod.  16750 rs.; garbarni  3,  z prod.  1095 rs.;  fabryka miodu l,  z produkcyą 425 rs.    Co  do  powierzchni gruntu, to wzgprza znajdują się  w półn. części

powiatu nad Narwią i ku półn.-wsch. od Biel
ska. Na prawym brzegu Łoknicy na półn. od
wsi Miękisz jest wyżyna zwana "Wałem," na
lewym zaś brzegu tej samej rzeki t. z. "góry
Książęce." Niziny zajmują połud. część po
wiatu, mianowicie też koło Ciechanowca i Dro
hiczyna; równiny koło Bielska (błota bielskie),
Orli, Bociek, Brańska. Między Kleszczelami
a wsią Czerepki równina piaszczysta, bezwo
dna. B-zeki główne Bug i Narew, z dopływa
mi: Łoknica, Orlanka, Liza (Narwi) i Nurzec
(Bugu). Jezior większych niema, błota nad
Narwią, Orlanka, Nurczykiem, Nurcem, oraz
między Narwią i Lizą. Główne zajęcie mie
szkańców rolnictwo. Gleba najlepsza na po
graniczu Królestwa. Około 1857 obliczano
wysiew: żyta 24099 czetw.; pszenicy 5131;
jęczmienia 6765; owsa 15310; grochu 3065;
prosa 670; kartofli 18512. Sprzęt zaś: żyta
120,495; pszenicy 30,786; jęczmienia 27060;
owsa 61,240; grochu 9,195; prosa 10,050; kar
tofli 166,878. Ogrodnictwo pięknie rozwinięte.
Łąki najlepsze nad Nurcem, Bugiem, Orlanka,
Białą, Łososną i Bronką. Największy jarmark
w powiecie w mieście Cieehanowcu 11 kwiet.
(na konie). O samem mieście B. czyt. Bibl.
Warsz. 1867, IV i 1868, I.	F. S.
Bielsk, 1.) wś kozacka, pow. zieńkowski gubernii pułtawskiej, ma 4312 mk. 2.) B., ob. Bielyj.
Bielsk, 1.) wś włość., pow. toruński, par.
Kowalewo, ma 2608 mórg rozl., 54 dm., 421
mk., 176 kat. Do B. należą Bielskie Budy
i Bielskie Krodunki, par. Wielkołąka, 457 m.
rozl., 10 dm., 75 mk., 55 kat. 2.) B., wieś
szlach., pow. kwidzyński, par. Piaseczno, st.
poczt. Czerwińsk, ma 2199 m. rozl. (1522 or
nej, 443 lasu), 15 dm., 296 mk., 221 kat., go
rzelnię. 3.) B., niem. Boelzig (Kętrz. pisze
Boelsk), wś włość., pow. człuchowski, par. i st.
poczt. Koczała, ma 3493 m. rozl., 46 dm., 387
mk., 151 katolików (którzy tu są po większej
;zęści Niemcy).	/. B.
Bielsk, ob. Bielsko.
Bielsk. Pod tą nazwą Enc. Org. opisuje rzekę Białkę (ob.) w pow. skierniewickim i rawskim.
Bielska, rz. opisana w Enc. Orgelbr. (t. III 424 str.), nie istnieje w rzeczywistości a w opi-anym tam kierunku płynie rzeka Czarna, której bieg, choć także błędnie, opisuje taż Enc. pod wyrazem Czarna. Ta ostatnia przyjmuje nały strumyk, zwany podobno Bieliczką 'Por. map. woj. top. Król., (XIX-B).
Bielska struga, koi., pow. Chojnicki, niedaleko Tucholi, par. Polski Cekcyn, ma 224 m. rozl., 4 dm., 46 mk., 38 kat.
Bielska wola, wś, pow. piotrkowski, gm. Łęczno, par. Sulejów. W 1827 r. było tu 16 dm. i 131 mk. ,

216

Bie.

Bie.

 

Bielsken, ób. Bliskie.
Bielski..., ob. Bielsk, Sielsko (Niekiedy i od Białej tworzą przymiotnik: "bielski,-a,-e.")
Bielski (dekanat), ob. HomelsTei dekanat i Bielsk.
Bielskie Budy, niem. Bielsker Buden, ob. Bielsk,
Bielskie Tatry, ob. Tatry
Bielsko, 1.) wieś i domin., pow. między-
chodzki, 716 mórg. rozl.; 33 dm.; 322 mk.;
286 ew., 36 kat.; 63 analf. 2.) B., niem. An-
naberg, kolonia, pow. inowrocławski; 21 dm.;
201 mk.; 161 ew., 40 kat.; 45 anal.; st. poczt.
Wójcin o 11 kil.; stać. koi. żel. Mogilno o 13
kiłom.	M. St.
Bielsko, Bielsk, Bilsko, niem., Bielitz, Bilitz, m. pow. Szląska austr., w księstwie cieszyń-skiem, u podnóża Beskidu szląskiego, na lewym brzegu rz. Białej, wprost handlowego i przemysłowego miasta galicyjskiego Białej, połączone koleją żelazną z Żywcem (20 kilometr.) i z Dziedzicami (skąd się rozchodzą drogi do Krakowa, Wiednia, Wrocławia), a traktem pocztowym z Cieszynem (32 kil.) i Skoczowem (19 kil.). Miasto obszerne i dobrze zabudowane, liczy 10721 mk. Według innych źródeł 14666, w tej liczbie 10240 ew., 3606 kat., 820 izr. Do największych gmachów należy tvi zamek ordynacyi bielskiej, książąt Sułkow-skich, w samym środku miasta położony; przytykają doń rozległe ogrody, ciągnące się wzdłuż rz. Białej. Miasto oświetlone gazem. Ważny punkt pod względem przemysłu wełnianego, głównie sukiennego, i handlu wełną; ma fabryki maszyn, skład soli galicyjskiej. Dolna część miasta 960 st. n. p. m. wzniesiona. B. mieści w swoich murach następujące insty-tucye: rada szkolna okręgowa, c. k. gimn., c. k. wyszsza szkoła realna; semin. naucz, ewan ; szkoły: rzemiosł, tkactwa, miejska ewan., dla chłopców o 8 klasach, dziewcz. o 7 klasach, dziewcząt katolicka, izraelska 5-klasowa; dekanat katolicki, ewang. superiutendura na Morawy i Szląsk; sąd okręgowy, kassa oszczędności, bankhandl. i przemysłowy, filia austr. banku naród.; stowarzyszeń różnych trzynaście. Parafia katolicka B. dekanatu bielskiego liczy kat. 8800, ewang. 10060, izr. 1100. Prócz kościoła parafialnego ma także B. drugi mały kość. św. Trójcy. Dek. katol. B. dyec. wrocławskiej ma 5 parafij i 4 filie a językiem kościelnym urzędowym jest w nim język polski, podobnie jak częściowo i w parani ewangelickiej B. Powiat bielski ma 3.7 mil kw rozl. (51°|0 roli uprawnej, 13% łąk i pastwisk, 28% lasu). Grunt na pu. ialisty, na pd. górzysty (700 do 3500 st. u. p. m.). Mieszkańców 33,000, po części niemców (mniej więcej w połowie katolików i ewangelików, 600 żydów). Mstol; wsi27, dymów 3264. Tak zwane staro-

stwo bielskie na Szląsku auslr. obejmuje powiaty bielski, skoczowski i strumieński. F. S.
Bielsko, niem. Beelitz, m. w okr. podstąpiń-skim (Potsdam) w Prusiech, tkactwo bardzo rozwinięte.
Bielsko stare, niem. Alt-Bielitz, wś i gmina pow. bielski, na Szląsku austr., wraz z Ale-ksandrowicami rozległości mórg. 3103, ludn. 3927. Samo B. Stare, wś, ma 2427 mk., leży tuż pod m. pow. Bielsko, ma parafią ewang. i filią parafii katol. Bielsko. Ludność przeważnie niemiecka.
Bielszczyzna, folw., pow. lubelski, gm. Konopnica, par. Kalinowszczyzna.
Bielszczyzna, zaścianek, pow. trocki.
Bielszowice, niem. Bielschowitz, wś, pow. bytomski, niedaleko Gliwic, ma par. katol. dek. bytomskiego. Są tu kopalnie węgla kamiennego i huta cynkowa.
Bielimy, zaścianek, pow. trocki.
Bielus, ob. Męża.
Bieła, ob. Biała.
Biełąja, Biała wś, pow. ługski, gub. petersburska, st. p. i st. dr. żel. warsz.-petersb., o 192 w. od Petersburga.
Biełąja Cerkow, ob. Białacerlóew.
Biełaszka, ob. Tykicz Górny.
Biełaszki, 1.) wś, pow. berdyczowski, nad
rz. Kotlarką, wpadającą do Rosi, o 6 w. od
Pohrebyszcz, a o 29 od Holendrów, stać. kijow-
sko-odeskiej dr. żel. Mieszk. 1148, wyznania
prawosławnego. Cerkiew parafialna i szkółka.
Ziemi 2632 dzies., wyborny czarnoziem. Na
leży do ks. Wittgensteina. Zarząd gminny
w Pohrebyszczach, policyjny w Samhorodku.
2.) B., wś, pow. humański, nad rz. Biełaszka,
wpadającą do Tykiczu. Mieszk. 1358, wyzna
nia prawosław. Cerkiew parafialna i szkółka.
Ziemi 2350 dzies.,czarnoziemu z glinką, a miej
scami i samej gliny. Należy do talnieńskiego
majątku lir. Szuwałowa. Zarząd policyjny
w Talnem, o 6 wiorst odłogiem, gminny we
wsi Muszurowie.	Kl. Przed.
Bieławin lub Biełowin, wś, pow. chełmski, gm. Krzywiczki, par. Chełm, o 2 w. od Chełma, śród mokradli położona. Stoi tu baszta zwana przez lud "stołpem" (słup) na usypanym wzgórku śród błot. Baszta ta dziś w ruinie, zbudowana jest 7. kamienia polnego na zaprawie wapiennej. Kiedy i w jakim celu została wzniesiona niewiadome. Przypuszczenia archeologów nie są zgodne.
Biełczaki, ob. B-ielezaki,
Biełgoraj, ob. Biłgoraj.
Biełgorod, m. pow. gub. kurskiej, st. dr. żel. kursko-charkowsko-azowskiej, o 133 w. od Kurska, ma bank, st. poczt, i 15453 mk.
Biełhorodka, ob. Białogródka.
Biełka, 1.) mała osada szlachecka, pow. radomyski, nad rzeczką t. n., wpadającą do Te-

Bie.

Bie.

217

 

terowa, o 16 w. odległa od m. pow. Radomyśla,
leży śród lasów i błot. Mieszk. 70, wyznania
katolickiego; trudnią się przeważnie leśnym
przemysłem. Ziemi 491 dz.; należy do mię
dzy r zeckiego majątku Złotnickiego, ojcu które
go został darowany ten cały majątek. Zarząd
policyjny w Radomyślu, gminny we wsi Czu-
dinie. Kl. Przed. 2.) B., osada, pow. nowo-
gradwołyński, gminy kurneńskiej, chat 20, na
leży do dóbr sokołowskich, własność generała
Kniażewicza.	L. E.
Biełka, Białka,!.) rz., dopływ Teterowa z prawej strony, uchodzi przy wsi Krymek, w pow. radomyskim. Przyjmuje rz. Kilewłec, Rajew-kę, Mokry strumień i inne bezimienne. 2.) B., rz, wpada w skwirskim pow. za m. Kominem, do rz. Irpenia. Wspominana w akcie granicznym pod r. 1617. 3.) B., rz., dopływ rz. Sobu w powiecie lipowieckim, ze strony prawej. 4.) B., rz., lewy dopływ rz. Stulmy.
Dietki, wsie, ob. Bialki, Biłki.
Biełkowce, wś, pow. radomyski, nad rz. Swinołużką, wpadającą do Teterowa, o 6 w. od Korostyszowa. Mieszk. 845, wyznania prawosławnego. Cerkiew parafial. i szkółka. Ziemi 2014 dzies. Czarnoziem pomieszany z glinką i piaskiem. W połowie grunta pokryte lasem. Należy do lir. Olizara. Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny w Korostyszowie.
Biełoboh, ob. Bjełoboh.
Biełocerkowka, ob. Białoeerkiewka.
Biełocz, wś, pow. bałcki, gm. Mołokisze, liczy dusz męz. 280. Ziemi włość. 858 dz., ziemi dworskiej używalnej 602 dz., nieuźyt. 108 dzies.; należała do Karwowskich, dziś Mańkowskiego; oprócz tego jest 60 dz. używalnej i 74 nieuźyt. Domineckiego. Dr. M.
Biełocz, Biełoć, rz., lewy dopływ Dniestru, zaczyna się w pow. olhopolskim pod wsią Serbami, wpada do Dniestru w pow. bałckim, między wsiami Stroińce i Biełocz. Długa według Pola przeszło milę.
Biełoj, ob. Bielyj.
Biełojarska, st. p., pow. ekaterynburski, gub. permska.
Biełoostrow, st. dr. żel. finlandzkiej, o 30 w. od Petersburga, a 383 w. od Helsingibrsu.
Biełoruczje, ob. Białomcze.
Biełosoroki, ob. Białosoroki.
Biełopol, ob. Bialopol.
Biełopo(je, ob. Białopole.
Biełostok, ob. Białystok.
Biełotyn, Białocin, Biłotyn, wś, pow. ostog-ski, na południe od Ostroga o 13 w., przy drodze pocztowej do Zasławia, okrążona wielkiemi borami, należy do ks. Ludgardy z Tyszkiewi-czów Jabłonowskiej; od strony Zasławia ogromny rybny staw z młynem. Jest tu fabryka fajansu i porcelany, pokład ziemi po większej części krzemienisty, st. poczt., szkoła żydow-

ska, około 50 żydowskich domów a 80 dom.
włościańskich, którzy nie mają pól, tylko ob
szerne ogrody, i w nich sieją potrochu żyta,
jęczmienia, konopi. Mężczyźni trudnią się pi
łowaniem tarcic i wyrobem leśnych materya-
łów, a kobiety i dzieci pracują w fabryce por
celany i fajansu (1860 r. produkcya 325 tyś.
rs.), i to jest główne ich utrzymanie. W B.
przed 50 laty odkryto wody mineralne siar-
czano i urządzono łazienki, w których prze/,
lat kilka chorzy brali kąpiele; lecz później zo
stały zaniedbane a dziś nie ma śladu łazie
nek.	Z. Kóz.
Biełowice, wś, pow. i par. Opoczno, gm. Krzczonów, na wzgórzach zamykających dolinę rz. Drzewiczki, o 5 w. na wschód od Opoczna. W 1827 r. było tu 42 dm. i 263 mk.
Biełowid, rz., dopływ Dniepru pod miasteczkiem Moszny, w pow. czerkaskim.
Biełowill, ob. Bieławin.
Biełowizna, wś, pow. będziński, gin. Woj-kowice kościelne, par. Wojkowice.
Bicłowodzk, m. nadetatowe, pow. starobiel-ski, gub. charkowska, o 51 w. od Starobielska, st. p., 7900 mk.
Biełozierje, ob. Bialozierze.
Biełozierka, ob. Białozórka.
Biełozicrsk, m. pow. gub. nowgorodzkioj, st. p., 6000 mk.
i gub. chersou-
Biełozierska, st. p,,  pow ska.
Bielusza, ob. Muldowa.
Biełuszka, rz., przetok jarowy, wpada do rz. Talianki w pow. humańskim.
Bietyj albo Bielsk, miasto powiatowe guber-nii smoleńskiej, leży nad rzeką Obszą, wpadającą do Dźwiny północnej, o mil 20 i pół od Smoleńska. Założone r. 1508 przez wielkiego księcia Wasila Iwanowicza, który posłał księcia Piotra Smoleńskiego Łobana-Rapołowskie-go na Białe, dla budowania pogranicznego miasta od strony Litwy; zostawało później pod jej panowaniem. W r. 1654, przeszedłszy wraz z Smoleńskiem pod władzę Rossyi, stało się później wsią, pod nazw. "przeprawy Bielskiej." W r. 1775 podniesione do stopnia miasta powiatowego, z powodu korzystnego położenia handlowego. Tu urządzono skład płodów smoleńskiej, a w części kałuskiej i orłowskiej gu-bernij, wysyłanych do Rygi. Liczy mieszkańców 7709 płci obojga; ma 5 cerkwi, port dogodny, 6 garbarni. Z portu bielskiego wychodzi corocznie żyta, konopi, siemienia lnianego i łoju, na sumę 26,000,000 złp. Powiat bielski, gub. smoleńskiej, zajmuje 9348 w. kw.; powierzchnia na wsch. i płd.-wsch. wzgórzy-sta, we środku i na zachodzie niska, prawie zupełnie błotnista. Tu odrośle wyżyny wał-dajskiej tworzą dział wodny między Dnieprem a Dźwiną. Gleba przeważnie gliniasta, Koku

218

Ble.

 

1860 było w powiecie 111,184 mieszk,, wsi 1551. llolnictwo w nędznym stanie, zboża niewiele się rodzi. Lasy zajmują dwie trzecie całej powierzchni powiatu.
Bienarowa, ob. Bynarowa.
Bienau, ob. Synowo.
Biendawa, Biendarra (?), ob. Biędawa.
Biendiuga, wś, pow. włodzimierski, oddalona od miasteczka Lubomli o 2 w., od Du-bienki w Królestwie Polskiem o 3 w. i od sta-cyi dr. żel. nadwiślańskiej Dorohusk wiorst 12. Położona nad samą rzeką Bugiem, jak nazwa jej wskazuje była kiedyś przystanią dla handlu spławowego. Ze znacznej części Wołynia, a nawet z dalszych gubernij, zwożono tu zboże, które, składane w kilkunastu ogromnych spichrzach, czekało odpowiedniej do spławu pory. Obecnie gdy z pobudowaniam kolei żelaznych, handel zbożowy ku takowym się skierował, a Bugiem mała bardzo ilość zboża i to tylko razem z drzewem, idzie do Warszawy i Gdańska, ruch dawny tu ustał, z licznych spichlerzy jeden tylko został; a i ten stoi pustkami. Skutkiem znacznego dawniej ruchu ludności inteligentniejszej, jak również bliskiego sąsiedztwa Dubienki, ludność B. odmienną ma charakterystykę od innych sąsiednich wsi. Strojem więcej zbliżeni do mieszczan, a inteligencyą i obyczajami o wiele wyprzedzili swoich wioskowych sąsiadów. Wieś składa się obecnie z 48 osad i 350 dusz ludności płci obojej, po większej części wyznania katolickiego; B. wraz z kilku okolicznemi wsiami, należała dawniej do rodziny Wydżgów, od których w spadku po kądzieli przeszła do rąk obecnych posiadaczy Kroczyńskich. Ze szczegółów ciekawszych zasługuje tu na wzmiankę dwór starożytny, zbudowany przez Sieniutę Lechowickiego jak podanie głosi, jeszcze w XIV stuleciu. Znajdują się pod nim obszerne lochy, w których w połowie zeszłego stulecia, ówczesny właściciel B. podkomorzy Kazimierz Wydżga, w gorliwości o rozpowszechnienie wiary katolickiej, trzymał izraelitów chwytanych przemocą w Dubience, a trzymał ich tam, dopóki nie zdecydowali się przyjąć chrztu św. Tak zyskanych nowych chrześcian osadzał na wsi, wyposażał gruntami, a potomkowie ich, rozrodzeni na kilkanaście rodzin, dotąd egzystują we wsi. Jest tu niewielki ale schludny murowany kościółek (filia parafii Luboml), fundacyi tegoż Kazimierza Wydżgi.
Biendiuhówka, wś, nad rz. Mirą, pow. kijowski, o 15 w. od Kahorlika, mieszk. 437, ziemi 1564 dzies., należy do Baniewskiego, dawniej do starostwa kahorlickiego.
Bienemilhl, 1.) kolonia, pow. wschowski, ob. Wygnańczyce (Weigmannsdorf). 2.) B., leśnictwo, powiat wschowski, ob. Wygnań-\

czyce.
Bieiiengarti'11   lub  liienenhof,   iblw.   dóbr Siemianowic, pow. bytomski.
Bienenwerder, ob. Pszczólczyn.
Bienertwiese, ob. BartlówM.
BieA, Hioniiissy,,   imię własne (Benedykt),
stanowi źródlosłów nazw takich jak: Bieniew, Bieni-
szew, Bieniewice i t. p.	Br. Ch.
Hien, wś, pow. kielecki, gmina i parafia Mniów.
Bieniakonie, Beniakony (ob.), mko, pow. lidzki, w 2-im okręgu administr., własność p. Kymszy, odległe od Wilna 47 w., od lady 43. Mieszkańców ob. płci 63. Paraf, kościół katolicki ś. Jana Chrzciciela, założony 1634 z drzewa przez Jana Czaplińskiego. Parafia katol. dekanatu raduńskiego: dusz 4370. Filia w Butrymańcach. Gmina wiejska B., pow. lidzki, ma ludności 2840 t. j. męż. 1436, kob. 1404. Pow. gruntu płaska, lasy, błota, wiele odłogu; rzeki Solcza i Zyżma.
Bieniiikouy, okrąg wiejski w gminie Dzie-wieniszkach, pow. oszmiański, liczy w swoim obrębie wsie: Birzyń, Wojsze, Zabiejgi, Ko-wańce, Dolina, Litwica, Mikolcze.
Bieuiaszowice, wś, pow. dąbrowski, tuż pod Siedleszowicami, w par. rz. kat. G-rem-boszów.
Bieniawa, wieś, pow. podhajecki, nad Stry-pą, o 3 mile na północny wschód od Podhajec. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej: 582, łąk i ogrodów 91, pastwisk 66 m. Posiadłość mniejsza: roli ornej 1284 łąk i ogrodów 123, pastwisk 48 mórg. Kwitnie tu pszczelnictwo. Ludność rzym. kat. 394. gr. kat. 331, izraelit. 12: razem 737. Należy do rz. kat. par. w Nastasowie, gr. kat. par. w Bo-hatkowcach. Wś ta posiada szkołę etatową 1-klasową, należącą do rady szkol, okręg, w Brze-żanach, i kasę pożyczkową z funduszem zakładowym 200 złr. Właścicielka większej posiadłości Gabryela hr. Starzyńska.
Bienica, Benica (ob.), mko, pow. oszmiański, w 2-im okręgu administr., własność p. Szwykowskiego. Mieszkańców ob. płci 172. Odległ. od Wilna w. 94, od Oszmiany w. 53. Dawniej klasztory bernardynów i karmelitów. Cerkiew parafialna. Był tu niedawno jeszcze kościół katol. paraf, dekanatu oszmiańskiego, z kaplicą w Markowie. Wiejska gmina B. liczy 506 dym., 6578 włość. ob. płci. Zarząd gminny w miast. Bienicy. Gmina składa się z 9 okręgów wiejskich: 1) Bienica; 2) Zas-kiewicze; 3) Redźki; 4) Ponizie; 5) Zagsze; 6) Zarudnicze; 7) Zawileje; 8) Jurowszczyzna; 9) Borkowszczyzna. Gmina liczy 82 wsi. Okrąg wiejski B. w gminie B., liczy w swoim obrębie mko B., wsie: Janowicze, Siwica, Hor-bacze, Melidki, Chatucicze.
Bieńczyce, wś, pow. krakowski, 1043 n. a.

Bie.

Bie.

219

 

morgów rozl., 80 domów, 537 mk., probostwo łacin, w Raciborowicacli, obszar dworski jest własnością probostwa św. Floryana w Krakowie, szkoła ludowa dwuklasowa. M. M.
Bienie, niem. Bienien, wś i młyn, pow. ełcki, niedaleko st. p. Grabnik.
Bieniec, wś, pow. wieluński, gm. Mierzyce, par. Pątnów. W 1827 r. było tu 31 dm. i 215 mk. Dawne starostwo płaciło w X\7III wieku 211 zł. kwarty.
Bieniądzice, 1.) inaczej Bieniądzioe, wieś, pow. wieluński, gm. Wydrzyn, par. Czarno-żyły. W 1827 r. było tu 10 dm. i 115 mieszk. 2.) B., wś i folw., pow. radomski, gra. Wolanów, par. Jarosławice.
Bieniew, Bienieioo, wś, pow. błoński, gm. Passy, par. Pawłowice. W 1827 r. było tu 12 dm. i 147 mk.
Bienicwice, wś, pow. błoński, gin. Passy, par. Błonie. W 1827 r. było tu 19 dm. i 316 mieszk.; obecnie 337 mk. Należy do dóbr Słubice.
Bienin, wś w pow. ełckim, nad jeż. Su-nowa.
Bieniów, wieś, pow. złoczowski, jest jakby najbardziej na północny wschód wysuniętem przedmieściem Złoczowa. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje roli ornoj 307, łąk i ogrodów 50, pastwisk 104 m. Posiadłość mniejsza roli ornej 124, łąk i ogrodów 41, pastwisk 3 m. Ludności rzym. kat. 178, gr. kat. 20, izraelitów 8: razem 206. Należy do obudwu parafij w Złoczowie. W tej wsi jest dysfy-larnia sławna na obwody: złoczowski, brze-żański i tarnopolski z gorzałki "bieniówką" zwanej. Własność klasztoru Sióstr Miłosierdzia we Lwowie.
Bieniowcc, wś w pow. sokolskim, gub. grodzieńskiej, o 25 w. od Sokółki, dm. 35.
Bieńki, 1.) stare i nowe, wsie, pow. ostrowski, gm. Dmochy Glinki, par. Rosochate. 2.) B., okolica szlachecka, pow ciechanowski, gm. i par. Sońsk. W obrębie jej znajdują się: B. bucice, B. żarne, B. karkuty, B. skrzekoty, B. śmietanki. Przechodzi tędy droga żel. Nadwiślańska.
Bieńki, niem. Bienken, wś i młyn, pow. ządz-borski, niedaleko st. p. Rybno.
Bieńkowa Wisznia, wś, pow. Rudki, o Y4 mili od tego miasta oddalona. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje: roli ornej 570, łąk i ogrodów 126, pastwisk 38, lasu 733 mórg.; posiadłość mniejsza: roli ornej 1044, łąk i ogrodów 206, past. 54 mórg. Ludność rzym. kat. 230, gr. kat. 1070, izrael. 27: razem 1327; gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należy miasto Budki z 238 parafianami; razem ta parana liczy 1308 gr. kat. dusz i należy do dekanatu komarniańskiego. Wieś ta posiada szkołę filialną, należącą do rady szkol, okręg.

w Gródku. Właściciel większej posiadłości: Jan Aleksander hr. Fredro.
Bieńkowce, wś, pow. rohatyński, nad rze
czką Świrz zwaną, wpada do Dniestru. B.
oddalone są o półtorej mili na zachód od Roha
tyna, a o '/4 mili od Podkamienia. Przestrze
ni posiadłość większa obejmuje: roli ornej
129, łąk i ogrodów 22, pastwisk 74, lasu 13
mórg. Posiadłość mniejsza roli ornej 615, łąk
i ogród. 109, past. 99, lasu 60 mórg. Ludność
rzym. kat. 2, gr. kat. 488, izrael..77, razem 567.
Należy do rzym. kat. parafii i urzędu pocztów,
w Podkamieniu, gr. kat. paraf, ma w miejscu,
która należy do dekanatu chodorowskiego ar-
chidyecezyi lwowskiej. Wieś ta posiada kasę
pożyczkową z funduszem 247 złr. Właściciel
ka większej posiadłości: Leontyna hrabina Sta-
rzeńska.	B. R.
Bieńkowice, wś, pow. bocheński, o 4 kil. od Uścia Solnego, w pow. rz. kat. Cerekiew. Własność 8ylw. Jasińskiego.
Bieńkowice s^dziiiiirowskii", wś, pow. wielicki, o 12 kil. od Wieliczki, w par. rz. kat. Dziekanowice. Własność Ludwika Gołuchow-skiego.
Bieńkówka, wś, pow. myślenicki, ma 3456
mórg. rozl., wtem pastwisk 1264, Iasul003 m.,
259 domów, 1469 ludności; paraf. łac. w miej
scu, erygowana w r. 1793 przez oderwanie
się od parafii w Sułkowicach. Kościół paraf,
poświęcony w r. 1808. Szkoła ludowa jedno-
klasowa. Położenie bardzo górzyste, niedaleko
gościńca z Makowa do Żywca.	M. M.
Bieńkówka, wś, nad Wisłą, pow. chełmiński, par. Starogród. Bienkowska kępa (wyspa na Wiśle), wieś w nizinach, zamieszkała przez chałupników t. j. posiadających drobne posiadłości, st. poczt, i tel. Chełmno. Rozl. 2391,03 mórg magd., 75 bud., 50 dom., 393 mieszk, 347 katolików; na kępie 3 domy i 12 mieszk. W r. 1813 i 1829 za.ała wieś Wisła, przerwawszy groblę na długości 710 prętów (1813), a 110 prętów (1829).
Bieńkuny, okolica w pow. trockim.
Bienisłaus, ob. Benisław.
Bieniszewo lub Bmiszeivo, wś rozkolonizo-wana, pow. słupecki, gm. i par. Kazimierz., przy drodze z Kazimierza do Konina. Miejsce pamiętne męczeństwem pięciu braci Polaków. Jan, Mateusz, Izaak, Chrystynus i Barnabasz, towarzysze św. Wojciecha, osiedli śród puszczy. Pobożność ich i żarliwość tak zniewoliła Bolesława Chrobrego, że wspierał podobno ich apostolską działalność. Według podania, swawolni żołnierze napadli pustelników tych w nocy i dostatek zabrawszy, pomordowali. Król z wielką czcią zwłoki ich w Kazimierzu kazał pochować, zkąd w następnym 1005 roku do Gniezna przeniesione zostały. Ocalony jednak przełożony ich Benedykt dalej na tem miejscu

220

Bie.

Bie.

 

pozostał, przybrał nowych towarzyszów i z nową gorliwością głosił naukę Chrystusa. Na pamiątkę tego męczeństwa postawiono potem cztery kapliczki w samym Kazimierzu, a piątą pr/y drodze do Bieriiszewa. W roku 1640 Wojciech Kadzidłowski, kasztelan inowrocławski, założył śród gęstego boru przy wsi Bieni-szewie, właśnie na miejscu, gdzie mieszkało przed wieki owych pięciu bi-aci, mały klasztor czyli erem karnedułów, których z Bielan pod Warszawą sprowadził. W roku 1781 sami zakonnicy wymurowali sobie piękny kościół, który jednak po ich supremacyi znacznie podupadł i teraz w coraz większą idzie ruinę. Nabożeństwo w nim odbywa się raz tylko do roku, 8 wrz. Klasztor ten w XVIII wieku posiadał dość liczny księgozbiór. Por. "Tyg. 111.", t, VIII z 1863 r., str. 402.
Bicniszcwo, ob. Beniszewo.
Bieniilliy, Biejnńmy (ob.), okrąg wiejski, gin.
llolszany, pow. oszmiaiiski, gub. wileńska,
liczy w swoim obrębie wsie: Biuniuny, Szalcin,
Góreckowszczyzria, 1'ołudy, Kontorowszczyzna,
Iłowy, Gudowszczyzna.	F. O.
Bienkowitz, ob. Binkoicice.
Bierau. ob. Biery.
Bierawa,-S«'azya, Birowa, wś i dób., p. kozielski, u zbiegu Odry z Bierawką, mają filią katol. par. Stare Koźle, gospodarstwo wzorowe, z kilku folwarkami, między innemi Głogowice (Franzdori) i Grabówka (iSackenhoym), st. dr. żel. z Koźla do Bogumina, o 130 kil. od Wrocławia.
Bierawką, Birowa, rz., dopływ Odry z prawej strony, 6 mil dł., ma źródło powyżej wsi Belk, przepływa lasy pilchowickie, uchodzi między Rudą a Kłodnicą, pod Bierawą.
Bierbriinn, ob. Wyborna.
Biercza, ob. Bircza.
Bicrczuki, Birczuki, wś i folw. p. ihumeński,
nad rzeką Bierczukówką wpadającą do Ptyczy,
gm. dudzicka, w 1-ym stanie policyjnym uź
dzie ńskim, w 4-yni okręgu sądowym, w parafii
katolickiej annopolskiej, o 35 w. od M-ńska
i o 50 w. od Ihumenia, liczy około 80 dusz ob.
płci. W XVI w. była własnością Chaleckich,
przez wiano następnie przeszła do książąt Ra
dziwiłłów, a później należała dziedzicznie do
Jelskich, aż z tego znowu imienia przeszła do
Hłasków około roku 1820, na mocy sądu ex-
dywizorskiego. Folwark ma obszaru 500 mor
gów. Grunta są miernie urodzajne, sianożęci
przeważnie torfowe, lasy nieoszacowane. Przez
B. przechodził kiedyś odwieczny trakt handlo-
wo-wojenny z Mińska do Słucka na Wołyń
i dalej. Dziś tego gościńca .zaledwie są ślady,
tradycya zaginęła całkiem.	AL Jel.
Bierczukówką, Birczukówka, niewielka rzeczka, bardzo błotnista, w gub. mińskiej, w zachodniej stronie pow, ihumeńskiego, bierze po-

czątek w moczarach około wsi Paździorek, a płynąc wiorst 5 w kierunku południowym, niedaleko od wsi i folwarku Bocharowicz wpada do rz. Ptyczy z lewej strony. AL Jel.
Bierdzany, niem. Bierdzan, wś, pow. opolski, z parafiią katol. dek. opolskiego (do 1841 filia Bogacicy), należy jako folw. do majoratu turawskiego.
Bierezowka, ob. Berezówka.
Bierezwecz, ob. Berezweez.
Bierkowice, niem. Birkowitz, wś, pow. opolski, par kat. Opole, nad rz. Proszkówką.
Bierliszy, ob. Berlisze.
Bierna, wś, pow. bialski w Galicyi, o 2 kil. od st. p. Łodygowice, w par. rz. kat. Łodygo-wice.
Biernacice, wś, pow. turecki, gm. t. n.. przy szosie z Turka do Łęczycy, o 4 w. od Uniejowa; łącznie z folw. Bronówek ma 86 włók, z czego po skolonizowaniu i uwłaszczeniu zostało przy folwarku włók 43, ziemi dobrej, żytniej. Gospodarstwo od kilkunastu lat urządzone postępowo, dobry inwentarz, gorzelni :i. budowle murowane, dom piękny, ogród starannie utrzymany. Lasu wysokopiennego włók 7, zagajników włók 8. Przez długie czasy własność Skotnickich. Pstrokońskich, w 18 w. Biernackioh, potem Mycielskiego; od r. 1848. Feliksa Lisieckiego, który majątek na teraźniejszej postawił stopie. Obecnie B. należą do Ar. Dzierzbickiego i razem z przykupionemi: Bronowem i Zelgoszczą są jednym z największych majątków nie tylko w powiecie, lecz w gubernii. Działalność obywatelska poprzedniego i teraźniejszego Avłaścicieli zasługuje na zaznaczenie z tego względu, że nabywając sąsiednie pustkowia zamieniają je na pięknie zabudowane folwarki, pod nową kulturę ziemi, konserwują wytrzebione lasy, zagajają wydmy i nieużytki. 'W 1827 r. ^B. liczyły 24 dni. i 214 mk. Gmina B. należy do s. gm. okr. I w Świnicy Warckiej, st. p. AV Uniejowio, odl. od Turka 25 wiorst, ludn. 2448. W. S.
Biernacice, wieś, pow. odolanowski, 2 ( dm., 317 mk., 78 ew., 239 kat., 136 analf.
Biernaszówka, ob. Bernaszówka.
Biomafc, imię własne (Bernard), dało początek wielu nazwom miejscowości.
Biernatki, 1.) wieś, pow. śremski, 23 dm.. 178 mk., 30 ew., 148 kat., 50 analf. 2.) B., folw., pow. śremski. należy do dóbr kórnickich.
5	dm., 79 mk., wszyscy kat.,   33 analf.,   stać.
poczt.   Bnin   o l kil.,   st. koi.   żeL Gadki o 10
kil.	M. St.
Biernatki, ob. Biematy
Biernatowo, niem. Ascherlntde, wieś, pow. czarnkowski, 3 miejsc.: 1) B., 2) Yierort, 3) Miihlenort; 48 dm., 416 mk., 404 ew., 6 kat.,
6	żyd., 28 analf.,  stać. poczt.,  koi. żel. Wieleń
(Filehne) o 11 kil.	M. St.

Bie.

Śle.

221

 

Biernaty, wś włość., nad rz. Działdówką, j pow. mławski, gm. Zieluń, par. Dłutowo, 7 dm. i 63 mk., przy wsi znajduje się, folw. Biernatki, mający 278 mórg- obszaru, 2dm.i6mk. S. Cliu. 2.) B., okolica, pow konstantynowski, gm. Czu-chleby, par. Łosice, na lewo od drogi z Mordów do Łosic, o 3 W. od Łosic. Miejscowość cała na zachód od Łosic po obu stronach drogi nad rz. Tuczną bezleśna. W obrębie tym leżą wsie: B.-stare, B.-średnie, B.-płosoclrze, JJ.-wólka, B-rudnik. W 1827 B. stare miały 19 dni. i 125 mk., obecnie 19 dm. i 156 mk.; B. średnie w 1827 miały 28 dm. i 163 mk.; dziś 27 dm. i 18fi mk.; B. płcsodrze i wólka 31 dm. i 157 mk., dziś 18 dm. i 158 m.; B. rudnik mają dziś 18 dm. i 237 mk. Ogólny obszar tych wsi 1833 morgi. 3.) R.Batogowo, ob. Bator/owo.
Biermlorf, ob. Unistów,
Bierowa, Sterówka, na Szląsku pruskim, ob. Bierawa, BierawTea.
Bierówka, Biróioka, wś. pow. jasielski, o 9 kil. od Jasła, ma 1010 mórg. rozl., 87 dom., 454 ludn.; parafia w Warzycach; kasa pożyczkowa gminna; niedaleko gościńca powiatowego z Warzyć do Frysztalra; obszar dworski jest własnością funduszu religijnego. M. M.
Biertowice, wś, pow. wadowicki, o 4 kil. od st. p. Izdebnik, w par. rz. kat. Sułkowice. Obszar dworski należy do ks. Maur. Montleart.
Biertliłckie, niem. Biertultsclmtz, Buertid-schuetz, wś, pow. kluczborski, AV par. katol. Kluczborek.
x Biertułtowa, niem. Biertidtau, Birtultan, wś, jiow. rybnicki, o milę na pH. zach. od Rybnika, w par. katol. Rydułtów Dolny. Do dóbr B. należą folw. Dołki i Babiagóra, tudzież parę Kopalń węgla.
Bieruń, ob. Beruń.
Bierutów, niem. Bcrnstadt, m. w pow. i księstwie oleśnickiern, o 2 mile na płd.-wscli. od Oleśnicy, na prawym brzegu Widawy, z 3 przedmieściami, ma mur obwodowy, 4 bramy. Ludność przeważnie ewangelicka. Kościół parafialny, powtórnie 1545 erygowany. Cztery jarmarki do roku. St. dr. żel. z Oleśnicy do Kluczborka, o 41 kil. od Wrocławia.
Bierwce szlacheckie, księże \ Bienvecka inola, trzy wsie, pow. radomski, gm. Jedlińsk, par. Goryń. B. szlacheckie w 1827 r. miały 20 dm. i 196 mk.
Bierwinka, ob. Berwinht.
Iliery, Berau, Birau, wieś. pow. skoczowski, gm. Swiętoszówka, par. kat. Grodziec, na Szlą-skn austr., rozl. mórg. 377, ludn. 302.
Bierzanów, wś, pow. wielicki, ma 2474 mórg. rozl., 219 dm., 1495 mieszk. Parafia -łacin, w miejscu, erygowana w r. 1422, szkoła ludowa, gorzelnia, huta, pokłady wapna i gipsu. St. dr. żel. Karola Ludwika, ostatnia przed Krakowem od strony Lwowa, o 8 kil. od Kra-

kowa, o 5 kil. od Wieliczki, z którą także łą
czy się koleją żelazną.	M. M.
Bierzchlewo, niem. Bierzgel lub Bierzgel-sohe Muhle, osada młynarska, pow. toruński, niedaleko st. p. Turzno, par. Gronowo, ma 201 mórg. rozl., 23 mk., 10 kat.; należała niegdyś do benedyktynek toruńskich, 1831 przez rząd darowana osobie prywatnej.
Bierzewice, folw., gm. Lucień, pow. gostyński, ma 203 m. ziemi ornej, staw rybny i młyn cylindrowy, produkujący za 3,000 rs. rocznie.
Bierzgel, ob. Bierzctdewo.
Bicrzgie!, Bieżgło, Bieżgiel, młyn i folw., p. li-
pnowski, gm. i par. Nowogród, jedna z naj
piękniejszych miejscowości gub. płockiej, leży
przy rzeczce bez nazwy, do Drwęcy wpadają
cej. Na jednej z gór. młyn otaczających, znaj
duje się nasyp stożkowy, zwany Szaniec, z cza
sów przedhistorycznych. B. liczy 3 dm., 43
mk., powierzchni zajmuje 121 morgów, w tem
gruntu ornego 92 mórg.	Br. Ghu.
Bierzgliu, wieś, pow. wrzesiński, 18 dm., 200 mk., 116 ew., 84 kat., 59 analf.; stać. poczt, i koi. żel. Września o 6 kil.
Bierzglinek, 1.) wieś, pow. wrzesiński, 8
dm., 71 mk., wszyscy kat., 28 analf. 2.) B.,
folw., pow. wrzesiński, należy do dóbr wrze-
sińskicli, 1819 mórg. rozl., 6 dm., 102 mk., 7
ew., 95 kat., 39 analf.; stać. poczt, i koi. żel.
Września o 2 kil.	M. St.
Bierzgłowo, wieś włościańska, pow. toruński, rozl. 2577 mórg, ludności ma 381 (kat. 292, ew. 89). Oprócz szkoły znajduje się we wsi kościół paraf, katol. Czytamy w aktach kościelnych (wizyta bisk. Olszowskiego), że B. wzięło swoją nazwę od bierzmowania głów, gdyż tu starzy nawet Prusacy przed Krzyżakami przychodzili uczyć się wiary i bierzmowanie odbierać. W r. 1668 istniała jeszcze owa pierwotna kaplica, zamieniona później na zakrystyą; także i prastary drewniany ołtarz w niej pokazywano.
Bicrzgłowski zamek, niem. SMoss-Birglau. inaczej Bierzgłówek, obszerna włość, należąca do miasta Torunia, st. p. Pędzewo, liczy 4258 mórg rozl. (2279 ziemi ornej, 605 łąk, 481 pastw., 953 lasu, 31 wody), 17 dm., mk. 270 (katol. 203, ew. 67). Dawniej był tu zamek obronny, założony około r. 1260. Cztery lata potem wojsko Strojnata, księcia żmudzkiego, zniszczyło go. Musiał być jednak zaraz na nowo odbudowany, bo krzyżacy utrzymywali w nim swoich komturów z pewną liczba (zwykle 12) zbrojnych rycerzy i duchownych (najwyżej 6). Akta wyliczają następujących 15 komturów bierzgłowskich: Arnold Crop r. 1276, Teodor de Spira 1295, Otto de Dreyen-love 1327, Segehard de Schwarzburg 1330, Jan Kothaft 1339-1342, Henryk von Kranichfeld, Heidenryk Rabę 1352, Burchard von Asseburg

222

Bfe.

Bie.

 

1362-74, Kaspar von Prittitz 1385, Walrabe von Schaufenberg 1389, Arnold von Hecke 1404, Konrad von Baldersheim 1404r Paweł Rolman von Dademberg 1404, Jan von Posern 1414, Engelhard Kiesau 1415. W tym roku komendatorya bierzgłowska została zniesioną i między trzech sąsiednich komturów podzieloną. Położenie miał zamek w Bierzgłowie piękne i obronne, na znacznem wzgórzu, z nadzwyczaj dalekim naokół widokiem. Początkowo był własnością królewską, ale w r. 1520 Zygmunt I oddał go miastu Toruniowi w zamian za zamek świecki. W XVI w. znajdował się jeszcze w dobrym stanie, ale potem przez nieoględność właścicieli wiele ucierpiał od ognia, osobliwie r. 1580 i 1590. Obecnie widać po nim dość znaczne szczątki. Kś. F.
Bierzno, wś, pow. kolski, gm. i par. Bru-dzow.
Bicrzów, wieś, pow. ostrzeszowski, 23 dm., 175 mk., 16 ew., 159 kat., 101 analf.
Bierzwiennna, wś, pow. kolski, gm. Kłodawa, par. Bierzwienna. Posiada kościół par. drewniany. 1827 r. było tu 28 dm. i 258 mk. Par. B. dek. łęczyckiego, dawniej kłodawskie-go, liczy 2217 wiernych.
Bicrżllllliyża, JBierży, ob. Birże Inflanckie.
Bieschke, Bieschkoivitz, Bteselikowo, ob. Bie-szki, Bieszkowice, Bieszkowo,
Biese, ob. Pyza.
Biesellen, ob. Bieżą.
Biesiada, wś niewielka we wschodniej stronie pow. mozyrskiego, ku granicy pow. rze-czyckiego, nad rz. Prypecią, pomiędzy ujściami do niej rzek Ptyczy i Tremli, w gm. kopatkie-wickiej, w 2 stanie policyjnym petrykowskim, W 2 okręgu sądowym petrykowskim. Al. Jel.
Biesiadka, ob. Biesiedka.
Biesiadki, wś, pow. chełmski, gra. Cyców, par. Olcho wiec..
Biesiadlti, wieś, pow. nowogradwołyński,
gm. berezdowska, dusz nięz. 207, ziemi włos.
935 dz. Niegdyś nale/ała do dóbr berozdow-
skich ks. Jabłonowskich, obecnie do dóbr pie-
czywodzkich Mikuliczów	L. R.
Biesiadki, wś, pow. brzeski w Galicyi, o 13 kil. od Brzeska, z par. rz. kat. w miejscu, własność funduszu religijnego. Ma szkołę filialną.
Biesiady, wś ł dobra, pow. wilejski, gmina chocięczycka, o 5 mil od Mińska, o 18 w. od Kadoszkowicz (par. i st. poczt.), od koi. żel. li-bawo-romeńskiej (stacya Kraśne czyli Usza) mil 3 i pół; majątek ten graniczy z jednej strony z powiatem borysowskim mińskiej gub. llozl. 6000 morgów, z tych 1200 uprawnych, reszta lasu. Mieszkańców na tej przestrzeni obojga płci od 600 do 650 osób, przeważnie prawosławnych. Od dworu o pół wiorsty znajduje się cerkiew parafialna, od 1840 prawosławna,

pobudowana przed 200 laty, rzadkiej archite
ktury, w formie trójkątu z uciętemi kątami,
formującego nieprawidłowy sześciokąt. Miej
scowość górzysta i malownicza. W małej od
ległości u podnóża góry, na której zbudowana
cerkiew, płynie rzeka Udrą, dopływ liii; po
drugiej stronie rzeki jest góra, na której są śla
dy zamku. Fabryka szkła należąca do Bie
siad znajduje się na folwarku Żabiczach. istnie
je od 80 lat, obrotu ma 10,000 rs. La»y
ogromne i w dobrym gatunku, sosny i jodły
przeważnie, a są też mieszane z iglastemidęby,
klony, jesiony, lipy i olsze. Gleba jest w czę
ści żytnia i pszenna; znajduje się torf, wapno,
kwarc a niedawno odkryto pokłady marglu,
którego używa się i do fabrykacyi szkła.
W rzece Udrze hodują się pstrągi. W obrębie
B. na tej rzece są trzy młyny o jednym i
dwóch kołach czyli gankach. Do majątku B.
należą folwarki Trusewicze, Kołdukówka, Tru-
skowszczyzna, Pawlinięta, Sieliszcze, Żabiczc,
Łosza, Bidorówka, Konotopa, z wodnym mły
nem o dwóch gankach. Majątek B. należy do
Anieli Czechowiczowej. W lasach biesiade-
ckich znajdują się kurhany czyli wołotówki,
podobno z czasów szwedzkich.	M. C.
Biesiady, wieś, pow. żółkiewski, o 2 mile na północ od Żółkwi, w niskiem położeniu śród piasków, w lesistej i moczarowatej okolicy. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej 52, łąk i ogrodów 70, pastwisk 11, lasu 23 mórg.; posiadłość mniejsza: roli ornej 81. łąk i ogrodów 99, pastwisk 72 m. Ludność gr. kat. 152, izraelitów 11: razem 163. Należy do gr. kat. parani w Lubelli. Właściciel większej posiadłości: konwent oo. bazylianów w Żółkwi.
Biesiec, wś, pow. sieradzki, gm. Złoczew, par. Złoczew, o 28 w. od Sieradza, gruntów włość. 260; ludności dusz 435, męż. 210, kob. 225. R. 1827 było tu 19 dm. i 124 mk.
Biesiedka, Biesiadka, wś, pow. taraszczański,
nad małą rzeczką wpadającą do Tykicza, o 10
wiorst od Stawiszcz. Mieszk. 2232, prawosł.,
400 dm. Cerkiew parafialna i szkółka, ogrody.
Leży na bezleśnej równinie, nadzwyczaj uro
dzajnej. Ziemi 4019 dzies. Należy do hr.
Branickiego a dawniej należała do starostwa
białocerkiewskiego. Zarząd gminny w tejże
wsi, policyjny w Taraszczy.	Kl. Przed.
Biesiekiery, Biesiekierz, ob. Besiekiery, Be-siekierz.
Biesig, ob. Piesk.
Bieskau, według Łepkowskiego fiedtiaków, wś, pow. głupczycki, niedaleko Baborowa, należy do księstwa opawskiego. Znajdywano tu przed laty srebrne i złote monety rzymskie.
Bieskidek, góra w Karpatach szląskich, na półn.-wsch. od Izdebnej, 2396 st. wys.
Bieskidy, ob. Beskidy.  Czyt.  L.  Zejsznera

Bie.

Ble.

223

 

"Podróże po Bieskidach"   (Biblioteka  Warsz., 1848 III).
Biedna, wś, pow. gorlicki, o 4 kil od st. p. Bobowa, w par. rz.-kat. Siedliska.
Biesowo i Biesówleo, niem. Gross- i Klein Boessau, dwie wsie, pow. reszelski, niedaleko st. poczt. Rothfliess. B. stanowi parafią katol., dotąd czysto polską.
Biesowo, niem. Bissau, wś, pow. gdański, st. p. Żukowo, ma 1480 m. rozl. W r. 1648 należała do Kruzy.
Biessellen (niem.), ob. Bieżą.
Biesterfeld, Biesterfelde, ob. Bystrze.
Biestern, ob. Bystry.
Biestrzyków, wielki i mały, wieś, powiat nowo-radomski, gmina Dmenin, parafia Rzejowice (dla B. wielkiego) i Chełmno (dla B. małego), na prawo ode drogi z Radomska do Przedborza, należy do cząstkowych właścicieli. "W 1827 r. B. wielki miał 21 dm., 174 mk.; B. mały 25 dm. i 201 mk.
Biestrzykowtcc, niem. Eckersdorf, wś, pow. namysłowski, z parafią katol. dek. namysłow-skiego. Do dóbr B. należą folwarki Zielony Dąb, Kuźnica, Piaseczno i Rogalski Młyn.
Biestrzynnik, wś, pow. opolski, o 3 mile od Opola, niedaleko Małopanów, przeszło pół mili długa, miała dawniej hutę szklaną.
Bieszczad, ob. Beskidy i Karpaty.
Bieszenkowicze, mko, pow. lepelski, nad Dźwiną Zachodnią, poniżej ujścia Krywinki, przy trakcie z Witebska do Boczejkowa i Lepią, st. p. i zwyczajna st. tel., 4638 mk. obojej płci. Dwór gościnny z 60 sklepów murowany, cerk. prawosł. przez Piotra I zał., 4 szkoły żydowskie. Wielki jarmark w lipcu (towarów przywożą przeszło na 600 tyś. rs.). Znaczne dobra B. są własnością hr. Chreptowicza, wnuka ostatniego kanclerza llzplitej Polskiej. Pa-rafia-katolicka B. dek. lepelskiego, ma dusz 1050. Kościół śś. Kazimierza Wyzn. i Rafała Arch., zbudowany 1876 kosztem ks. Kier-snowskiego i ze składek, na miejscu dawnego z 1785, wzniesionego przez ks. Laskowskiego. Kaplica w Wodopojach.
Bieszenowa, ob. Beseniowa.
Bieszewo, ob. Bieżewo.
Bieszki, niem. Bieschke, wś, pow. wejhe-rowski, pod Puckiem, par. mechowska, o półtorej mili od Wejherowa.
Bieszkowicc, Zbieszkowice, niem. Gross i Klein Bieschkowitz, dobra szlach., pow. wejhe-rowski, niedaleko st. poczt. Kielno i par. Kiel-no, należą do klucza wejherowskiego, o 2 mile od Wejherowa.
Bieszkowo, Bieszlcowy, niem. Bieschkmoo, wś, pow. wejherowski, niedaleko st. poczt. Kielno, parafia kieleuska, o 19 kilometrów od Wejherowa.
Bieśliii, wieś, pow. mogilnicki, 13 dm.; 136

mk.;  wszyscy kat.;   70 analf.;   st. poczt, i koi.
żel. w Trzemesznie o 5 kil.	M. St.
Bieśnik, l.)wś, pow. brzeski, w Galicyi, o 4 kil. od st. p. Zakluczyn, ma 1081 mórg rozl.. 39 dm., 206 mk., parafia łacin, w Zakluczynie, leży niedaleko gościńca wojskowego z Gdowa do Ciężkowic; kasa pożyczkowa gminna. Obszar dworski należy do majoratu hr. Lanckoroń-skich. 2.) B., wieś. powiat gorlicki, o 9 kil. od Gorlic, w parafii rzym.-katolickiej Szalowa.
Bieśninka, strumień, wytryska w obrębie
gm. Woli łużańskioj, w pow. gorlickim, z pod
północnego stoku góry Bieśnika (696 m.), pły
nie zrazu na północ przez Wolę łużańską, po-
czem zwraca się na północny zachód przez Lu
źną, Biesnę i Zborowice i tutaj po 16 kiłom,
biegu uchodzi z pr. brzegu do Białej Dunajco-
wej; z dopływów najznaczniejszym jest Sza-
lówka.	Br. G.
Bietowo, dobra szlach., pow. starogrodzki, niedaleko st. poczt. Lubichów i w par. lubi-chowskiej. Rozl. 2879 mórg. (1749 ornej ziemi, 745 lasu), gorzelnia. W liczbie mieszk. wspominani pod r. 1648: Zelski, Kętrzyński, Orlcwski, Gierkowski.
Biewce, wś, pow. kaniowski, o półtorej wiorsty od rz. Rosi, o 24 w. od Bohusławia, o 26 w. odOlszanicy, st. dr. żel. chwastowskiej. Mioszk. 1901, wyznania prawosławnego. Cerkiew parafialna i szkółka. Należy do Udziałów. Została kupiona z całym bohusławskim kluczem od hr. Branickiego. Ziemi 3007 dz., wybornego czarnoziemu. Zarząd gminny we wsi Kidanówce, policyjny w Bohusławiu.
Biezdrowo, 1.) wieś, pow. szamotulski; 16 dm.; 127 mk.; 30 ew., 97 kat.; 44 analf. Ma kościół parafialny dekan. lwóweckiego (Neu-stadt bei Pinne). Rodzina Biezdrowskich go wystawiła; księga biskupia wspomina o nim już r. 1439; początkowo drewniany, w XVII wieku już był murowany, kolacyi Andrzeja Poklateckiego. Ku końcowi XVIII w. ks. Jan Morawski, dziekan lwowski, podźwignął upadający kościół i nadał mu nowy kształt. Z pomników znajduje się nagrobek z ciosowego kamienia, wyobrażający rycerza w zbroi, z napisem naokoło, z którego wypływa, że nagrobek ten wystawił Łukasz Bobolicki rodzicom swoim w pierwszej połowie XVII w. B. miało prócz wspomnianych właścicieli jeszcze Szamotulskich, Odalikowskich; od XVIII w. należało do Bnińskich. Obszary rozległe, w których lasy wytrzebiono, nabył w wieku bież. rząd; dobra zaś biezdrowskie obecnie należą do rodziny Kurnatowskich. AV parafii biezdrow-skiej jest jeszcze kościół w dawnem miasteczku Wartosławiu czyli Xowym moście (Neu-briick), załoźonem w r. 1785 przez Łukasza Bnińskiego, sędziego poznańskiego, starostę

Bie.

610.

 

babimoskiego. 2.) B., dominium, powiat szamotulski, 13191 m. rozl.; 9 miejscowości: 1) B.; 2) wieś Mokrz; 3) folw. Bnino; 4) AYinnagóra (Weinberg); 5) kolon. Aleksandro-wo; 6) leśnictwa: Tomaszewo; 7) Źelasko; 8) Umyślona; 9) Marszewice; 38 dm.; 545 mk.; 1)0 ew., 455 kat.; 145 analf.; st. poczt. Warto-staw (Neubriick) o 4 kil.; st. koi. zol. Wronki o 6 kil.
Bieździadka, wś, pow. jasielski, o 5 kil. od st. p. Kołaczyce, ma rozl. 1643 m., 105 dm.. 725 mk., paraf, w Bieżdziedzy. Obszar dworski jest własnością od 4 wieków przeszło rodziny hr. Homerów z Chyszowa. Stary szlachecki dworzec, zmurowauy w końcu zaszłego wieku; piękny park angielski na pagórku ze staremi drzewami. Tartak wodny i gorzelnia. Bieździadka, potok, wypływa w obrębie gminy Bieździadki w pow. jasielskim, z wschodniego stoku Babiej góry, płynie zrazu na północ, poczem pod kościołem w Bieżdziedzy zwraca się na zachód, płynie przez gminę Bieź-dziedzę i pod Zołaczycami uchodzi do Wisłoki z pr. brz. Długość biegu półtorej mili. Przybiera potoki z pod Łazów i Sowinkę. Br. G.
Bieździedza (z przys. Łazy), wś, pow. jasielski, o 3 kil. od st. p. Kołaczyce, ma rozl. 1206 mórg, 89 dm.; 582 mk. Starożytna parafia istniała już w r. 1326 (Długosz, Lib. ben. I, 222). Kościół paraf, wzniesiony podobno przez Eligiusza Grzymałę pod wezwaniem św. Trójcy, poświęcony został w r. 1453 przez Jerzego bisk. laodycejskiego, sufragana kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Kościół murowany w stylu gotyckim, z oknami ostr >łuko-wemi; przy nim kaplica, zbudowana w r. 1615 przez Zofią z Chmielnickich, wdowę po Jerzym z Chyszowa Homerze właścicielu B., zwana Ro-merowską. Kilka pięknych obrazów, starożytna ozdobna chrzcielnica w guście gotyckim z 13 lub 14 wieku. Kościół w B. spalił się dnia 30 sierpnia 1879 r. Zostały tylko nagie, popękane mury. Pod kościołem obszerne groby familii Eomerów. Na cmentarzu piękna murowana kaplica, w której spoczywają zwłoki Prospera hr. Zborowskiego, ostatniego właściciela B. Szkoła ludowa jednoklasowa, położenie pagórkowate, w glebie dosyć żyznej. M. M.
Bieżą, niem. Biessellen, wś, pow. ostródzki, st. p. i dr. żel., 370 mk., niedaleko Gietrz-wałdu.
Bieźanice, wś, pow. noworżewski, gubernia pskowska, st. p. u zbiegu dróg z Porchowa i Wielkich Łuk do Noworżewa.
Bieżanów, właściwie Bierzanów (ob.). Bieżany, wś włość.,  pow. mławski,  gmina Ratowo^ par. Strzegowo.
Bieżeck. miasto powiatowe w gub. twer-skiej, około mil 40 od m. Tweru, nad rz. Ostre-czyaią, wpadającą do Mołogi. Wspominane

w XII wieku, jako naleźąee do Nowogrodu, leżało o mil 2 od teraźniejszego Bieżecka. Z upadkiem Nowogrodu i Tweru, przeszło pod panowanie książąt moskiewskich. Car Iwan \Vasilewicz, prowadząc wojnę z Szwecyą, zabrał w niewolę wielu Karelczyków i osadził ich w powiecie bieżeckim, gdzie i dzisiaj odróżniają się od innych mieszkańców mową swoją. Miasto liczy 13 cerkwi. 6945 ludności. Kupcy tutejsi prowadzą główny handel płótnem i masłem, wysyłanemi do Moskwy i Petersburga, tudzież ptastwem zimą bitem i zamrożo-nem; latem pędzą liczne stada gęsi. Wysyłają także do Bybińska i obu stolic około 200,000 worków skór kocich. Znajduje się tu 15 fabryk: skór, łoju, wosku i bank. O 2 w. od miasta leży tego nazwiska st. dr. żel. rybińsko-bołogojskiej, odległa od Ilybińska wiorst 126. Bieżecki powiat zajmuje przestrzeni 7,154 wiorst kwadr.
Bieźeii, wś rządowa, pow. częstochowski, gm. Piększowice, par. Truskolasy, na wzgórzu śród lasów. W 1827 r. było tu 25 dm. i 156 mk., obecnie 41 dm.
Bieżewo. Bteszewo, koi., pow. świecki, st. poczt. Szwarckop, par. Bysław, ma 234 morgi rozl., 3 dm., 19 mk., wszyscy kat.
Bieżgieł, Bieżgio, i t. p., ob. Bierzgieł. Bier:-c/lin i t. p.
BieŹllica, Beżnica, ob. Bieżunica. Bieżiiń, os. pryw., przedtem miasto, pow. sierpecki. nad rz. Wkrą, odl. od Płocka mil 6 i pół, przy trakcie z Płocka do Mławy; posiada kościół par. murowany, sąd gminny okr. II. urząd gminny, szkołę początkową', sta-cyą pocztową. Pałac właścicieli odbudował Adam Wołowski. W 1859 r. B. miał 149 dm. (2 mur.) i 2478 mk., w tem 739 żydów. Obecnie mk. 2535, dm. 234 (3 mur.), 2 garbarnie, 4 wiatraki, 6 jarmarków, targi tygodniowe. Do os. należy 1792 mórg. gruntu. Założone przez Jędrzeja z Golczewa, kasztelana płockiego w końcu XIV wieku, otrzymało przywilej erekcyjny i nadanie prawa niemieckiego w r. 1406 od Ziemowita, księcia mazowieckiego i płockiego. Gniazdo starożytnej rodziny Sierpskich, w końcu należało do Zamojskich. Obdarzane przywilejami królów po-skich, liczyło się niegdyś do znaczniejszych miast dawnego województwa płockiego, gdy Święcicki, opisując Mazowsze w pierwszej połowie XVII wieku, nazywa Bieżuń zamkiem i warownią. Upadło ono całkowicie, najpodo-bniej w czasie szwedzkich wojen. Tu się urodził w roku 1716 Andrzej Zamojski, znany w historyi kanclerz wielki koronny, i po złożeniu pieczęci mieszkał w tutejszym pałacu przez siebie wystawionym, zajmując się układaniem zbioru prawa cywilnego. Król Stanisław August w r. 1767 pozwolił temuż Ań-

Bil.

225

 

drzejowi Zamojskiemu nanowo miasto erygować, i prawem magdeburskiem obdarzył. Okolica Bieżunia słynęła zdawna wybornemi rybami i rakami, które dowożone do Warszawy stanowić musiały główne źródło zarobkowania mieszkańców, kiedy dały powód do utrzymującego się dotąd przysłowia: "Gdyby nie ryby i raki, zginęliby Bieżuniaki." Par. B. dek. sierpeckiego 4081 dusz liczy. Gmina B., należy do II okr. sądowego (Bieżuń), ogół powierz. 17,336 morgów, w tem 8342 mórg. gruntu ornego, ludność 6,344, w tej gminie znajdują się 2 kościoły katolickie, dom modlitwy ew., synagoga, bóżnica, sąd gminny, zarząd gminny, 3 szkółki elementarne, 2 garbarnie, huta szklana, browar, tartak parowy, młyn wodny, 7 wiatraków, 25 sklepów i karczem; do gminy należą osada miejska Bieżuń, wsie włość, i kolonie: Adamowo, Dąbrówka, Elżbiecin, Felcin, Karolewo, Korniszyn, Lutocin, Mak, Majnowo, Obręb, Parlin, Pozga, Strzeszewo, Sembórz, Sadłowo, Siedliska, Stanisławowe, Seroki, folwark i jedna osada młyn.; prywatne Pałac Bieżuń z folwarkami Korniszyn, Sadłowo i So-znica, Karolewo, Łonżyn, Lutocin, Władysła-wowo-nowe, Władysławowo-stare, Władysła-wowo-budy, Zabieżuńgrondy czyli Zabieżuii-tawki, Zimolza; wyż wymienione wsie należą do parafii: Bieżuń, Lutocin, Poniatowo.
Bieżunica, Bieżniea. Beżmca, rz. w środku pow. bobrujskiego, bierze początek w okolicach wsi Nieznaje, przecina drogę wiodącą z Hłnska do Parycz i Zubarewicz, i tak płynąc od źródeł na przestrzeni 2 mil, wpada do Ptyczy z lewego brzegu w okolicach Zubarewicz. Kierunek ma zachodnio- południowy. AL Jel.
Bieźyn, wieś, pow. kościański, 68 dm., 408 mk., 64 ew., 344 kat., 7 analf.
Jłiedawa, po niem. Biendawamuhle, młyn i os. w pow. olsztyńskim, niedaleko st. p. Ol-sztynek. Piszą też: Biędara, Biendarra.
Bigajle, ob. Sulocz.
Bigoszówka, przysiółek wsi Zegartowic.
Bigusowo, wś, pow. drysieńki, z kaplicą katolicką parafii rosickiej.
Biguszewo, wś i włość, pow. kartuski, st. p. i par. Sulenczyn.
Biguszki, lit. Bikitszkies, włość, pow. wił-komierski, nad jeziorem Ołowsza, na półwyspie zabudowane, niegdyś książąt Radziwiłłów, później Tadeusza z Kozielska Ogińskiego wojewody trockiego, starosty retowskiego, później Pruszyńskich, następnie Plewaki, od którego przeszło do rąk Bienieckiego; wnukowie tegoż Drozdowscy obecnie są dziedzicami; do tej majętności należą wsie: Siemieniszki, Tałejki, Ku-sznieruny, Małany, Syrutyszki, Kowosiołki, Juliszki i Półbiedy.
Bihadelki, folw., pow. dzisieński, nad jeż.
Słownik Geograficzny. Zeszyt m,

Bezimiennem,  do 3'/3 w. długiem, l w. szero-kiem.
Bihale. ob. Bieliale.
Bihlegóre, ob. Bjela-góra.
Bijllf, Bojne, góra z jaskinią, niedaleko ,Te-zupola, nad Bystrzycą.
Bijota, ob. Windawski kanał.
Bijowce, wś, pow. bracławski. ma 219 dusz
męz., 597 dz. ziemi włość., należy do Maryi
z Potockich Strogonowej.	Dr. M.
Bijuciszki (z folwarkiem Wolanów), wieś w pobliżu miasteczka Borun, pow. oszmiański. Dziedzictwo Andrzeja Wołana (w 17 wieku), obrońcy i krzewiciela kalwinizmu na Litwie. Własność niegdyś Wańkowicza, dziś Wojtkie-wicza.
Bijuciszki, dobra i wś, pow. wileński, niegdyś własność ks. Mikołaja Giedroycia, od 1863 rządowe; była tu filia par. katol. Du-binki. Okrąg wiejski B. w gm. Malatach liczy w obrębie swym wsie: Kluki, Czymbary, Krejwiszki, Morozówka, Paszkańce, Zodziszki, Hudejka, Adamejciszki, Czymbarzyszki, Żeluń-ce, Łowmiany, Skrabiele; zaścianki: Skrablińce, Grobniak, Juszkiele, Szajksztaliszki, Popuńce, Antojedzie, Gasperańce, Pajawry, Kozaki, Mar-kieliszki, Migdaliszki, Wierliga.
Bi.jiik-Lainbat, st. p., pow. jałcki, między Ałusztą i Jałtą.
Bikcze (źródłosłów: Bik), jezioro we wsi Koniawola, pow. lubartowski, gm. Łęczna, leży w zlewie Wieprzu, śród bagien i błot, ma 172 m. rozległości i 48 st. głęb.; brzegi nizkie, błotniste; o 2 w. na półn.-wschói ode wsi, między jeziorami Brzeziczno a Uścimierz.
BikÓW i Bikowska wola, ob. Biejków.
Bikowice, przysiółek wsi Zbykowic.
Bikowine, ob. Bykowina.
Hila\-oAa,Białawoda, Weisswasser, gmina powiatu jawornickiego na Szląsku austr., ludn. 1475. '
BilftWa, Bilawy, ob. Bielawa,Bielawy.
Bilcza, Bieloza, dopływ rz. liii.
Bilcza, 1.) wś rządowa, pow. kielecki, gm Dymińsk, par. Brzeziny, leży w pobliżu drogi bitej kielecko-krakowskiej, ma szkołę. "W 1827 r. było tu 80 dm., 415 mk. 2.) B., wś i folw., pow. sandomierski, gm. i par. Obrazów.
Bilcze, wś, pow. dubieński, ma kaplicę katolicką par. Złoczówka.
Bilcze, 1.) wieś. pow. drohobycki, o milę od Medenic oddalona. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej 37, łąk i ogród. 204, past. 60, lasu 5355 m.; posiadłość mniejsza roli ornej 1533, łąk i ogrodów 1991, pastwisk 728, lasu 49 mórg austr. Ludność rzym kat. 28,
. kat. razem z osadami Młyny zarzeczne, iskowe i suchowolskie 1660. Należy do rzyni. kat. parafii w Medenicach, gr. kat. parafią ma w miejscu, która należy do dekanatu droho-
15

226

Bil.

Bil.

 

byckiego dyecezyi przemyskiej; posiada szkołę' etatową. Właściciel większej posiadłości: spadkobiercy Maurycego Kolischera. 2.) B., z przysiółkiem Manastyrek, wieś, pow. zaleszczycki, nad Seretem z lew. brz., o 2 mile od Zaleszczyk. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli or. 1369, łąk i ogrodów 95, past. 125, lasu 1336 mórg.; posiadłość mniej, roli ornej 3668, łąk i ogród. 284, past. 321 mórg. Ma też dużą winnicę. Ludność rzym. kat. 102, gr. kat. 2096, izrael. 57, razem 2255. Należy do rzym. kat. parafii w Głęboczku, gr. kat. par. ma w miejscu, która należy do dekanatu skalskie-go dyecezyi lwowskiej; w wioskach Bilcze, Dobrykąt liczy 2816, wManasterku 261, razem 3173 parafian. Ma też szkołę 1-klasową. P. Kirkor w rysie swej "Wycieczki na Podole", opisuje słynną jaskinię w Bilczu w ten sposób: wejście do jaskini jest na niwie, nizkie, tak, że na czworakach z dziesięć kroków pełzać potrzeba; następnie wchodzi się do salonów, kuratyrzy, istnego labiryntu, tak, że zapuszczać się w głąb bez szpagatu jest istotnie nie-niebezpiecznie. Jaskinie mają alabastrowe ściany, stalaktytami okryte, wysokości dwu metr. 70 cmt., i chociaż pan Kirkor z p. 8. Koziebro-dzkim półtorej godziny w głąb się zapuszczali, mimo tego u kresu jaskiń nie stanęli. Nachylenie jest tak wielkie, że nawet w środku miejscami iść wyprostowanym nie można. Tyle pan Kirkor. Pierwszą wiadomość o jej odkryciu podał nieznany niemiecki, literą D. podpisany autor w wychodzącem we Lwowie r. 1822 czasopiśmie niemieckiem "Miscellen" Nr. 60, gdzie skreślił zdarzenie odkrycia tej jaskini przez Jana Chmieleckiego, dzierżawcę Bilcza, oraz przedmioty podówczas w niej znalezione, mianowicie kości ludzkie i zwierzęce, naczynia gliniane, monety rzymskie: Honoryu-sza i Hadriana, i inne rzeczy. "Widoczna, że już za czasów rzymskich była znaną i zamieszkałą. Oryginalne sprawozdanie odnalezienia jaskini w Bilczu posiada gabinet archeologiczny uniwersytetu jagielońskiego. Czyt. "Beschreibung der bei Bilcze, Czortkower Krei-ses in Galizien, Podolischer Gegend, entdeck-ten unterirdischen Hoehlen". Hormayr's Arch. 1823, Nr. 57, sq. Właścicielem B. jest Adam ks. Sapieha. Zowią też B. Bilicze B. E.
Bilcze-Wolica, st. dr. żel. Arcyks. Albro-chta, między Mikołajowem-Drohowyże a Uher-skiem-Dobrzany, o 58 kiłom, ode Lwowa.
Bilczew, pow. koniński, gm. i par. Kramsk, od Konina odl. 17 w. Są tu 2 szkoły elementarne, katolicka i ewangelicka, pokłady torfu. W 1827 r. było 17 dm. i 140 mk.; obecnie 288 mk. i 707 m. obszaru.
Bilczew, 1.) wieś, pow. odolanowski; 3 dm., 35 mk., wszyscy kat.; 7 analf. 2.) B., domin., pow. odolanowski, 2 miejsc.: 1) B.; 2) Kowa-

lew; 1443 mórg rozl.; 6 dm.; 115 mk.; 11 ew.; 104 kat.; 51 analf.; st. poczt. Skalmierzyce o 4 kil.; st. koi. żel. Ostrowo, o 12 kil. M. St.
Bilczów, wś, pow. stopnicki, gm. Olganów, ar. Chotel Czerwony. W 1827 r. było tu 22 m. i 150 mk.
Bilczyce, wś, pow. wielicki, o 4 kil. od jdowa, w par. rz. kat. Gdów.
Bilczyn, wś, pow. ostrogski, na pół ud. zach.
od Ostroga, o 22 w. a na zach. od Zasławia o 6
wiorst. Niegdyś należała do ks. Jabłonow-
kich a w 1840 r. przeszła w dziedzictwo Gor-
owa; pokład dolny kredowy a z wierzchu po-
>ielata ziemia z przymieszką glinki i zapewne
d białawej ziemi nazwisko otrzymała; położe
nie górzyste, domy włościańskie na górach i do
mach porozrzucane, przy każdym sad drzew
owocowych. Jest tu cerkiew parafialna i szko-
:a wiejska.	Z. Roi.
Bilczynka, wieś, powiat zasławski, i folwark należący do zasławskiego klucza dóbr sławuckich.
Bilderweitschen (uiem), wś, pow. stołu-)iański, kość. ewang., ludn. kat. i ew., niemieckim i litewskim mówi językiem, o 3 kil. od Ejtkun, pokłady torfu, st. p., 311 mk.
Bildschoen, ob. Bielczyny.
Bileckie, wś, pow. latyczowski, gm. Wój-;owce, dusz męz. 129; ziemi dworskiej 892 dz.; należy do hr. Morkowa.
Bilejka, ob. Męża.
Bilenka, potok w obr. gm. Majdana śred
niego w pow. nadwórniańskim, wypływa z pod
wzgórz zwanych Chorosną; z potokiem Rynni-
stym tworzy potok Babiankę.	Br. G.
Biletów ka, błędna ale stale utrzymująca się w książkach nazwa wsi: Biliłówka (ob.).
Bilew, wś, nad rz. Grysią, pow. łaski, gm. Pruszków, par. Marzenin, na lewo od drogi bitej z Łasku do Zduńskiej Woli, o 8 w. na zach. od Łasku. W 1827 r. było tu 15 dm. i 132 mk., obecnie 16 dm.
Bilice, ob. Bylioe.
Bilicz, rus. Bttycz (dolny i górny), wś, pow. staromiejski, o 4 kil. od Starego miasta, w par. rz. kat. Stara sól; gr. kat. parafią ma w miejscu. Szkoła 1-klasowa. Właściciel hr. Pr. Mycielski.
Bilicze, wś, pow. kowelski, gm. Maciejów, w połowie rządowa, w połowie własność hr. Miączyńskich. Ma 40 dm., 240 mk., 462 dz. ziemi włość. Gleba: piasek i glinka na pokładzie kredowym. Narzecze rusińskie. A. Br.
Bilicze, ob. Bilcze.
Bilicze, niem. Bilitzen, wś, pow. jańsboraki. niedaleko st. p. Kwik.
Biliezna, wś, pow. grybowski, w par. gr. kat. Izby, o 8 kil. od Grybowa, własność funduszu religijnego.
Biliezna, potok górski w obr. gm. Biliczuy>

Bil.

Bił.

22?

 

w pow. grybowskim. wypływa pod samym grzbietem Beskidu lesistego, na granicy Gali-cyi z "Węgrami. Płynie tą wsią na północny zachód, poczem przechodzi w obręb gminy Izb; tutaj powyżej Izb łączy się z Wiśniażką, tworząc Białą Dunajcową.
Biliczyn, wś, pow. mohylowski, gm. Joł-
tuszków, 377 dusz męz., 729 dzies. ziemi wło
ściańskiej, 1005 dz. ziemi dworskiej. Należy
do Krasowskich.	Dr. M.
Bilikowce, wś, pow. lityński, dusz męz.
157. Ziemi włość. 426 dz. Należała do Orłow-
skich, dziś Czemeryna.	Dr M.
liiliłówka, Bieliłowka, ob. Białołówka.
Biliłówka, Bilinówka, Biletówka (?), wieś, pow. skałacki, nad potokiem zwanym Gniła, o milę na południe od mka Grzymałowa. Ludność rz. kat. 29, gr. kat. 124, izraelitów 8: razem 161. Należy do rz. kat. par. w Tou-stem, do gr. kat. parafii w Bucykach, której jest filią, 674 wiernych liczącą; ma kasę pożyczkową z kapitałem 497 złr.
Bilimbajewski Zawód, st. p., pow. ekate-rynburski, gub. permska, st. p. między Kungu-rem a Ekaterynburgłem.
Bilina, rz., dopływ Kyzny.
Bilin, wś rządowa, pow. kowelski, gm. Du-
bowa, nad jeziorem. Rozległości ogólnej 3342
dzies., 125 dm., 780 mk. Należała do staro
stwa kowelskiego na prawach sołtysów i haj
duków. Gleba: krzemionka z marglem na
pokładzie piasku i kredy. Narzecze rusiń-
skie.	A. Br.
Bilina, 1.) B. wielka, wś, pow. samborski, o 23 kil. od Śambora, w par. rz. kat. Dublany, z par. gr. kat. Bilina wielka. 2.) B. mała lub Bilinka, wś, nad zamuloną odnogą Dniestru, do której tu mały strumień wpada, pow. samborski, o 7 kil. od Kranzberga, w par. rz. kat. B. wielka. Obie mają po l szkole 1-klasowej.
Bilinówka, ob. Biliłówka.
Bilitz, ob. Bielice i Bielsko.
Bilkc, mko w hr. beregskiem (Węgr.), ma dwa kościoły gr. katol., bóżnicę żydowską, sta-cyą pocztową, kopalnie i kuźnicę żelaza, młyn wodny i tartak, łomy kamienia wapiennego, jarmark, 3633 mk.
Bilkowo, niem. Boelkau, wś, pow. gdański, par. Prągnowo.
Billenhof, włość w gub. kurlandzkiej, par. mitawska.
Bilnu, wś, folw. i rumunki, pow. włocławski, gm. i par. Kłóbka, ma 70 mórg obszaru.
Bilow, ob. Bilowiec.
Uilów, wś, pow. opatowski, gm. i par. Słupia Nowa.
Biluwce, powiat borszczowski, ob. Bie-lowce.
Bilowicko, ob. Bieloiuieko.
Bilowiec,   Wagstadt, ob. Bielowiec.

Bilowsheicle, właściwie BulowsTieide (ob.).
Bilskie, Bilsko, niem. Bielsken, wś, pow. le-cki, niedaleko st. p. Wydminy.
Bilsko. ob. Bielsko.
Bilsko, wś, pow. janowski, gm. Brzozówka, par. Modliborzyce.
Blisko (z przys. Białą, Ostrą-górą i Boz-mirowem), wś, pow. sądecki, rozl. 1497 mórg, 75 dm., 581 mk., par. w Jakubkowicach, położenie górzyste, gleba dosyć urodzajna. M. M.
Bilwinowo, wś, pow. suwalski, gm. Jele-
niewo, odl. 10 w. od Suwałk, liczy: 28 dm.,
210 mk.; przy wsi osada t. n. ma 4 dm. i 29
mieszk.	K. II.
Bilwiny, okolica w pow. sokolskim, gub. grodź., o 19 w. od Sokółki.
Bił...,   ob. Bial.., Bial..., Biel...
Biłąjacerkow, ob. Białacerkiew.
Biłejszc, wieś do dóbr Dusiaty należąca, dziś rządowa, pow. nowoaleksandrowski, gub. kowieńska.
Biłgoraj, urzęd. Biełgoraj, m. pow. nad rz. Lada z praw. brzegu, odl. od Warszawy 241 wiorst, od Lublina 89 w. Leży pod 50°,53 szer, geogr. i 39°,31.2 dług., wzniesione nad póz. morza na 645 stóp. Posiada kościół par. katolicki i drugi dla ludności rusińskiej, sąd pokoju okr. II należący do zjazdu sędziów w Zamościu, dwie szkoły początkowe, biuro powiatowe, stacyą telegraf., st. poczt., szpital dla chrze-ścian i żydowski, dom schronienia dla starców. Od XVII wieku ludność B. trudni się wyrobem sit i przetaków z włosia, łyka, jedwabiu lub drutu. W 1873 roku wyrobiono sztuk 1,450,000, wartości około 150,000 rs. Dawniej męzka część ludności wyruszała zwykle w różne strony kraju z towarem dla sprzedaży; obecnie zaś kupcy (żydzi) dostarczają im włosów i zamawiają towar, którego sprzedażą sami się zajmują. Konkurencya sit drucianych zaszkodziła temu przemysłowi. B. założony został przez Adama Gorajskiego. Stefan Batory nadał mu prawo magdeburskie i ustanowił jarmark i targi przywilejem z 1578 r. Gorajscy jako dysydenci założyli tu kościół dla spół-wierców. Jeszcze w 1634 Zbigniew Gorajski, odnawiając przywilej erekcyjny, zastrzegł, by każdy właściciel domu dostarczał pastorowi furę drew rocznie. Katolicy mieli w 1604 r. małą kapliczkę. Późniejszy dziedzic Marcin Szczuka założył stojący dotąd kościół paraf, katolicki, przed którym stoi słup z datą 1699 r. Później B. należał do Potockich. W 1781 r. było tu 368 dm. W 1859 r. 500 dm. i 5434 mk., w tej liczbie 2070 żyd. Obecnie 404 dm. (w tej liczbie 36 mur.) i 6570 mk. Ludność tutejsza mówi czystą i piękną polszczyzną, odznacza się niezwykłą pięknością budowy ciała i rysów, co kobietom tutejszym dość smutną zrobiło sławę. Par. B. dek, t. n, ma 1882 wicr-

228

Bił.

Bił.

 

nych (Bibl. War. 1842 r. II 222). Powiat biłgorajski gub. lubelskiej, utworzony z połud. zachodniej połowy dawnego zamojskiego powiatu w 1866 r., zajmuje 31,02 mil kwadr. i graniczy od północy z janowskim i zamojskim, od wschodu z tomaszowskim, od zachodu zaś i południa z Galicyą. Rzeka Tanew rozdziela terytoryum powiatu B. na dwie połowy: północna przeważnie lasami pokryta, nizko położona, obfituje w drobne rzeczki o bagnistych wybrzeżach; południowa część przeciwnie, górzysta i wzniesiona, mało ma lasów i uboga w wody. "W północnej części wody obszernych lasów odprowadzają rzeki: Branwica, Bukowna, Rakowa, Kurzanka, Lada. W południowej jedna tylko mała rzeczka Złota płynie wprost do Sanu. Tanew nie jest spławną. Błota spotykamy po brzegach rzek: Bukowny i Kurzanki, i w lasach pomiędzy temi rzekami się znajdujących. Największe są: Błogie przy wsi Wypalenia, Szeliga na prawym brzegu Kurzanki, i Wypalanki między rzeką Bukowna a Branwica. Około Biłgoraja zaczynają się wyniosłości dochodzące 700 st. nad poziom. Cześć południowa powiatu jest więcej zaludniona i lepiej uprawna; wsie, choć rzadkie lecz duże i ludne bardzo, mają często po tysiąc i więcej mieszkańców. Dla braku dróg ani rolnictwo ani przemysł fabryczny ani handel nie mogły się tu pomyślnie rozwinąć. Powiat cały niema całkiem niemal dróg bitych; jedyna droga wodna, San na małej tylko przestrzeni dotyka granic powiatu a kolej Nadwiślańska przechodzi w średniej odległości 10 do 12 mil od granicy powiatu. Jedyną więcej rozwiniętą gałąź przemysłu stanowi sitarstwo koncentrujące się w mieście Biłgoraju i produkujące za 124.570 rs. rocznie, gdy w całym powiecie istnieje tylko jedna gorzelnia (18,576 rs.), jedna papiernia (4,500 rs.); 4 małe browary: ogółem 6 fabryk z produkcyą dochodzącą do 34,000 rs. rocznie. Pod tym względem B. powiat jest najuboższym w całej guber-nii. W 1878 ludność powiatu wynosiła: 80,355, w tem: 38,600 męż. i 41,755 kob. Podług wyznań w 1876 r. było: 46,595 katolików, 18,294 unitów, 2232 prawosławnych, 14 protestantów i 6761 izraelitów (na 73,898 mk.) Pod względem sądowym B. powiat należy do II okręgu sądowego w Zamościu i dzieli się na cztery okręgi sądowe gminne: Sól, Lipiny, Tarnogród i Józefów. Jeden sąd pokoju w Biłgoraju należy do zjazdu sędziów pokoju w Zamościu. Pod względem administracyjnym B. powiat dzieli się na 14 gmin: Aleksandrów, Babica, Biszcza, Różaniecka wola, Krzeszow-ska-Huta, Kniaźpol, Kocudza, Krzeszów, Łukowa, Majdan Sopocki, Potok górny, Puszcza Solska, Soi i Tarnowatka. Jedyne miasto w powiecie: Biłgoraj; osady miejskie trzy:

Krzeszów, Tarnogród, Józefów. Szkół początkowych w 1878 r. było 19. Dekanat biłgo-rajski dyec. lubelskiej składa się z 9 parafij: Biłgoraj, Gorecko, Huta-Krzeszowska, Józefów-Ordynacki, Krzeszów, Łukowa, Potok Ordy-nacki, Puszcza-Solska i Tarnogród. Br. Cli.
Biłhoroil, czyli Biłliorodka, m. w pow. kijowskim, o 24 w. od Kijowa, nad rz. Irpeniem. płynącym na wschód-północ. Miejsce to dziś podupadłe, wieś licha, lecz znakomitej przeszłości. Nestor wspomina o B. pod r. 910. Włodzimierz W., wielki książę kijowski, jeszcze poganin, trzymał w tym grodzie 300 nałożnic i lubił go jako miejsce rozrywki; opasał go murem w 990 r., którego nie mogąc dobyć Piecyngowie odstąpili bez skutku. Już za czasów Nestora to podanie miało formę legendy; rozpowiada więc kronikarz ten, że w oblę-żonern przez nieprzyjaciół mieście, dla przerwanych dowozów zaczął panować głód. Lud zebrawszy się na wiece albo radę, chciał się poddać. "Książę daleko - mówili - Pieczyn-gi niektórych stracą a głód wszystkich wydusi." Wtedy starzec pewien poradził tak ps-dejść oblegających: - wykopano dwie studnie, W jednej ustawiono kadź z sytą, w drugiej z kisielem, i wezwano starszyznę Pieczyngów do umowy; ci, ujrzawszy owe studnie, pomyśleli że ziemia sama tu wydaje pokarm i napitek, i straciwszy nadzieję zdobycia miasta głodem, odstąpili od oblężenia. Za następców Włodzimierza W. miasto miało na swojem czele tysiącznego i biskupa. Pierwszym biskupem tutejszym był Nikita. Tysiącznikiem za Włodzimierza Monomacha był jakiś Prokopij. B. też jakiś czas był dzielnicą. W 1107 r. panował tu Borys, w 1160 r. Mścisław Wołyński, w 1170 r. Włodzimierz Igorowicz i Rościsław Włodzimirzowicz. Ale w 1238 nastąpił srogi najazd mongołów. Batychan zniszczył Kijów i kraj cały; tej kolei i B. uległ. Odtąd gród ten do dawnej swojej świetności nie doszedł. Dziś niema śladu dawnego książęcego zamku i murów z basztami; wał tylko, znaczną przestrzeń okrążający, pokazuje ich miejsce. Wał ten trzy strony dzisiejszej B. opasuje; z czwartej (zachodniej) kręty zjazd stanowił obronę naturalną. Główny wał około dwóch i pół wiorst ma długości, zewnątrz okolony rowem, najszerszym i najgłębszym od Kijowa; do wielkiego okopu przymyka mniejszy, 320 sążni długi, o wyniosłości nad rz. Irpeniem oparty. Tam stał warowny zamek i cerkiew przez Baty chan a zniszczona. Zewnątrz u zbiegu dwócli okopów jest wyniosłość nazwana cerkowisz-czcm i druga takaż sama nazwiskiem Mikoły, tworząca kopiec z ceglanego i wapiennego gruzu. Między tem wzgórzem i cerkwią leży dolina, gdzie miały być Nestorowskie studnie z sytą i kisielem; ku wsi Horeniczom między

Bił.

Bił.

229

 

błotami znajduje się horodek, otoczony z trzech stron wałem, z czwartej krętym brzegiem rzeki do którego pieszo dojść niepodobna  dla bagna w lesie, a wody  w jesieni i na  wiosnę;  miała tam mieszkać jakaś księżna: całe miejsce zawalone gruzami   ceglanomi.    Po spiistoszeniu  ot Mongołów B. przez  długie  lata stał pustko-Aviem.    Dopiero   za czasów  litewskich  i  polskich zaczął się dźwigać i osiedlać.    W 147^ roku Contarini poseł wenecki przejeżdżał przes B. i miał tu nocleg.    Była tu stacya królewska.   Wiemy z dawnych aktów  sądowych, żo 15. należała  do rodziny Rajów,   od tych  przeszła   do ks. Ortrogskich, a od tych  do ks. Koreckich.    Było to miejsce obronne i warowne Wspomina o nieni Cellaryusz w 1659.    Od ks. Koreckich B. przeszła  następnie  w posiadanie do Max. Brzozowskiego, kasztelana kijowskiego. 'Ale nareszcie  na mocy traktatu  grzymułtow-skiego B., jako leżąca na prawym brzegu rzeki Irpcnia, odpadła od Polski.  Jeszcze w 1673 r. miasteczko   to poddało  się Romadanowskiemu i  wojsko   rosyjskie   zajęło  je.    W 1700 roku Piotr W. darował B. metropolitom   kijowskim; w przywileju  powiedziano  jest,   że to miejsce jest "zapuściałc."BaronSlralhenberg wswojem dziele: Description hist. de l'empire russicn, powiada, że za jego czasów  około Kijowa,   Czer-kas i B. winną  uprawiano latorośl  i   że z niej toż robiono wina,   wyższe gatunkiem,   według jego zdania,   od win saskich.    Dziś B.   należy do   metropolity  kijowskiego,   ziemi  ma   1900 dzios.,   1569 mk.,  chat 276;   cerkiew paraf., szkółka i magazyn zapasowy gromadzki. Biłka, Białka, Biellca (ob!) Biłka, 1.) wś, pow. przemyślański, o 10 kil. od Przemyślan na południe leżąca.    Przestrzeni posiadłość   większa obejmuje roli ornej 454, łąk i ogrodów 41, pastwisk 47, lasu 542 mórg; posiadłość  mniejsza roli ornej 805, łąk i ogrodów 66, pastwisk 117, lasu 9; ludność rz. kat. 42,   gr. kat. 577,   izraelitów   22:   razom   641. Należy do rzym. kat. parafii w Przemyślanach, gr. kat. parafią ma w miejscu,  do której także należy wieś Kosteniów z 355 parafianami; cała parafia zatem liczy 932 dusz gr. kat. wyznania i należy do dekanatu narajowskiego; posiada szkołę   niezorganizowaną,   należącą   do   rady szkolnej w Rohatynie.    Właściciel  posiadłości większej:  Dom narodny ruski we Lwowie. 2.) B. szlachecka (z przysiółkami: Dół, Kleparów, Pogranicze, Werbniki  i  Zakościół),   wś, pow. lwowski, o 9 kil, od  st. p.   Gaja,  mk.  rz. kat 1323;  gr. kat. ?   Ma par. kat.  założoną 1441 ("dek. lwowski zamiejski), kość. 1869 r.  murowany;  w par. 2345 wiernych.  Jest też B. filią gr. kat. par. Zuchorzyce i ma  szkołę 2-klaso-wą.    3.)   B.   królewska,   wś,   pow.   lwowski, o   5 kil   od  Borszczowic.   w par.   rz.   kat.   B. szlachecka.    Jest filią parafii gr. kat.    Zucho-

rzyce, ma mk. rz. kat. 496. Większa posiadłość należy do hr. Komorowskiej. 4.) B., przysiółek wsi: Kozina, pow. skałacki; filia gr. kat. par. Kokoszynce; należy do rz. kat. par. Grzymałów. 5.) B., przys. wsi Siemiakowce. 6.) B., wś, pow. Radautz, na Bukowinie, st. p. Wików, z parafią grecka uieunicką w miejsca; własność funduszu religijnego.
Biłka, 1.) dopływ potoku Olejowej, wpadającego z prawego brzegu do Dniestru. Wypływa w obr. gminy Korniowa, w pow. horo-deńskim, pod wzgórzem Kipiączką (341 m.); płynie parowem na północny wschód i w So-menówcc wpada do Olejowej. Długość biegu pół mili. 2.) B., rzeczka na Bukowinie, lewy dopływ Suczawy, przyjmuje Kriwę.
Biłkoszki, fol., pow. wiłkomierski,par. Szaty, własność Szadziewiczów.
Biłków, wieś, pow. bohorodczański, nad potoczkiem Biłkowczyk, dopływom Bystrzycy nadworniańskiej; oddaloną jest o 3 mile na południe od Bohorodczan a o milę na zachód od Nadworny. Wieś to czysto górska w Karpatach leżąca. Przestrzeni obszar dworski posiada: roli ornej 5, lasu 1465 mórg; posiadłość mniejsza zajmuje roli ornej 622, łąk i ogrodów
398, pastwisk 1096, lasu 63 m. Ludność rz. kat. l, gr. kat. 1250, izraelitów 48; razom: 1299. Należy do rzym. kat. par. w Sołotwi-nie; gr. kat. parafią ma w miejscu, należącą do dekanatu nadworniańskiego. Wieś ta posiada szkołę filialną. Właściciel większej posiadłości: Towarzystwo handlowe dla produkcyi leśnej w Wiedniu.
Biłkowczyk, potok, źródła swoje ma w obr. sym. Biłkowa w pow. bohorodczańskiin w tra-licyi, w zachodni ej stronie tej gminy, w Beskidzie lesistym, pod wzgórzem Bubeuum (933 m.), płynie dobrami leśnemi na wschód między lasem Skitem (801 m.) a Rykiwskim (812 m.), następnie przez gm. Biłków, gdzie zwraca się nieco na południowy wschód i w tejże gminie naprzeciwko Pniowa uchodzi do Bystrzycy Nadworniailskiej (Czarnej). Długość biegu półtorej mili. Zabiera liczne wody górskie
obu stron; najznaczniejszy z pr. brz. zwie
się Biłkmocem.	Br. G.
Biłkowiec, prawy dopływ Biłkowczyka,
wytryska w obr. gm. Biłkowa, w południowej
ej stronie z pod góry Makowca (750 m.) i pły
nie debrami leśnerni na północny wschód, two
rząc granicę gmin Biłkowa i Pniowa. Dłu
gość biegu trzy czwarte mili.	Br. G.
Biłocz, Biełocz (ob.)
Biłohorszcze, wś, pow. lwowski, o 7 kil. od Lwowa, w par. rz. kat. Zimnowoda, ma ilia par. gr. kat. Rudno i szkołę l-klanową, Jominium należy do miasta
Btłopil, ob. liiulopol.
Biłozierje, ob. B/ałozierze.

230

Bił.

B h*.

 

Biłycz, ob. Bilicz.
Billiowskk', niem. Boehmwitz, wś, pow. na-mysłowski, o l kil. od Namysłowa, w par. kat. uamysłowskiej.
Binarowa, ob. Bynarowa,
Binczarowa, wś, pow. grybowski, o 10
kil. od Grybowa, ma 2246 mórg. rozl., 105
domów, 627 mieszk., przeważnie ruskiej naro
dowości. Parafia łac. w Grybowie, ruska ka-
pclania w miejscu, położenie bardzo górzyste,
gleba mało urodzajna.	. M. M.
Biuczarowa, potok, wypływa ze źródlisk leśnych wo wschodniej stronie gin. Binczaro-wej w pow. grybowskim; płynie na wschód łąkamibinczarowskicmiipo 5kiłom, biegu wpada z lew. brz. do Białej Dunajcowcj. Br. G.
Bińczyce, Bieńczyue (ob.).
Bindawa, ob. Biędawa..
Bindt, osada górnicza na Spiżu, o godzinę drogi od Schwarzenberga, 817 mk., własność arcyks. Albrcchta, kopalnie miedzi, po słowa-cku "bania na Bincie". Łączy się koleją żelazną z Markuszowcami.
Bintluj^a, (z niemieckiego "binden", wiązać), inaczej Winduga, nazwa miejsc nad brzegami rzek spławnyoh, na których składano drzewo, przeznaczone do spławu. Ponieważ dla spławiania potrzeba drzewo wiązać w tratwy, jak to dotąd jest we zwyczaju, przeto miejscowości te otrzymały nazwę Bin-dugi. W obrębie Królestwa spotykamy je nad Niemnem, Bugiem, Narwią i Tyśmienieą. Pospolita i w innych prowincyach, gdzie stosownie do narzecza w różne wyrodziła się formy, jak: Benduga, Bgduha, Beudiuclia, Biendiuga i t. p. (ob.).
Binduga, 1.) wieś włość, nad rz. Omulew, pow. przasnyski, gm. i par. Zaręby, 21 dm., 161 mk. i 754 mórg. obszaru (109 ornego). 2.) B.-Majdan, pow. lubartowski, gm. i par. Cze-mierniki.
Binduga, 1.) niem. Bendugen, dawniej wś włość., dziś osada, pow. chełmiński, niedaleko Grudziądza, par. kat. Sarnowo, 288 m. rozl. 2.) B., wś, pow. człuchowski, niedaleko st. p. Zielona.
Bindużka, wś, nad rz. Narew, pow. makowski, gm. Siole, par. Szelkowo.
Bingiele, wś w pow. trockim.
Binsdorf (niem), wś, pow. grudziąski, par. Mokre, 152 mk., 8 kat., należy do Białoehowa.
Biniew, 1.) wieś, pow. odolanowski, 23 dm., 222 mk., 9 ew., 213 kat., 76 analf. Ma st. dr. żel. z Ostrowa do Jarocina, między Ostrowem a Pleszewem, o 104 kil. od Poznania, o 38 od Jarocina, o 10 od Ostrowa, 2.) B., domin, pow. odolanowski, 1452 mórg. rozl., stać. koi. żel. w miejscu. Należy do hr. Skórzewskich.
Biniewo-Marlewo, wieś, pow. wągrowie-
cki, 1131 mórg. rozl., 9 dm., 91 mk., 21 ew.,
70 kat., 24 analf.; stać. poczt, i koi. żel. Eo-
goźno o 2 kil.	M. St.
Binino, 1.) wieś, pow. szamotulski, 28 dm., 195 mk., wszyscy kat., 47 analf,, stać. poczt,

Ostroróg o 2 kil., stać. koi. żel. Wronki o 7 kil. 2.) B., folw., pow. szamotulski, ob. Do-brojewo.
Biniszew, ob. Bieniszew.
Binkowice, niem. Bienkowitz, zwane też Benkowioami, wś, pow. raciborski, nad rzeczką Cynną lub Psinną, z paraną katol. dek. raciborskiego. Założona podobno przez jakiegoś hr. Benko przed XIV w.
Bilłkowo, wieś, pow. śremski, 31 dm., 263 mk., l ew., 262 kat., 46 analf.
Bilinewitz, ob. Bonjecy.
Bilit, ob. Bindt,
Biodrówka, ob. Łukoniua.
Biorda, wś i dobra na północnym krańcu,
pow. bobrujskiego, w gm. bacewiokicj, w 4
stanie policyjnym (świsłockim), w 2 okręgu
sądowym (bobrujskim), nad Olsą, o 6 mil od
Bobrujska. Dobra B. są dziedzictwem Koto-
wiczów i mają obszaru przeszło 5000 mórg.,
lasów i łąk obfitość.	AL Jel.
Biórków, ob. Birków.
Biowtany, wś, pow. trocki, nad Strawą.
Birau, ob. Biery.
Birawa, Birawka, ob. Bi<irmva, Biaraioka.
Birck..., ob. BirTc...
Bircza, Biercza, m., pow. dobromilski, przy trakcie przemysko-sanockim, niegdyś wś No-wobród zwana, słynęła niegdyś z jarmarków, dziś z warsztatów płócionniczych. Ma dwie parafie i szkołę trywialną. Parana katol. istniała pierwej w Boguszówce; 1478 tu przeniesiona, liczy 2579 wiernych. Obecny kość. katol. z drzewa, 1743 zbudowany. Dekanat gr. kat. birczański. dyecezyi przemyskiej; ma 19 parafij: Bachórz, Brzózka, B., Hłudno, Hłumcza, Dobra. Dubiecko, Izdebki, Iskań, Końskie, Lipa, Łubna, Pałowkoma, Piątkowa, Huska wieś, Siedliska, Ulucz, Jabłonica ruska, Jawornik ruski; liczy wiernych 22428. Par. gr. kat. dek. t. n. z filiami: Stara B., Wola Korzeniecka, Rudawka i Kotów dusz 2067 dusz. Do lipca 1876 w B. mieścił się urząd powiatowy, w owym czasie przeniesiony do Dobromila. Ówczesne starostwo birczańskie (Galicya) miało przestrzeni 15 mil kw., mieszkańców 52322, osad 96, gmin 91.
Birczuki, Birczukówka, ob. Bierczuki, Bier-czuMwka.
Biresna, ob. Bereśna.
Birga, Broma, wś w pow. bobrujskim, nad Ołą, o 50 w. od jej ujścia.
Birgelau, Birglau, ob. Bierzglowski zamek,
Birka, niem. Birken, pow. międzychodzki, ob. Górzyce nowe.
Bifkbruch, ob. Brzozowe l/toto.
Birken, ob. Brzezina i Brzóski.
Birkenau, ob. Brzeziny, Brzezinko, Jazy, Wilki.
Ijirkeilberg, ob. Brzozowa góra.

Blr.

Bir.

231

 

Birkenbruch, ob. Brzozowe błoto.
Birkenbritck (niem.), koi. należąca do Bia-łobłota, pow. świecki, par. Jeżewo (st. p. i dr. żel. Laskowice); 136 m. rozl., 13 dm., 70 mk., 62 kat.
Birkenfeld, 1.) folw. pow. krotoszyński, ob. Borzęciczki (Radenz). 2.) B., osada, pow. gnieźnieński, ob. Gay.
Birkenfeld, Birkenfelde (niem.). Wiele wsi osad i dóbr pryw. w Prusiech wschodnich nosi tę nazwę, jak np. pod Gierdawami, Pilkałami i t. d. B. w pow. sztumskim, niedaleko Mal-borga, zwało się dawniej Grzymałą.
Birkenfeld, koi. niemiecka, pow. kluczbor-ski, do dóbr Polanowic należąca.
Birkenfelde, ob. Brzyskorzystew.
Birkenfliess, ob. Suohabrzeźnica.
Birkenfurth, ob. Bormzynko i Tarnówko.
Birkenhain, ob. Pieńki.
Birkenrode, folw., pow. gnieźnieński, ob. Dębnica.
Birkeimnle (niem.), tblw., pow. świecki, należy do wsi szl. Bzowa, par. Bzowo, st. p. i dr. żel. Warlub'.
Birkenthal, ob. Brzozowa i Brzeźno.
Birknausen, ob. Wilcze.
Birkhof, ob. Brzozówka.
Birkholz. ob. Brzeźniak i Nadborowo.
Birki, wś, pow. czehryński, nad rz. Taśmi-nem i wpadaj ącemi do niej rzeczkami Were-szczanką i Bołtuszem, o 4 w. od m. Aleksan-drówki i o 9 w. od Kamionki, stacyi dr. żel. chwastowskiej. Mieszk. 1362, wyznania prawosławnego. Cerkiew parafialna i szkółka. Ziemi 2998 dzies. piaszczystej, dawniej w zupełności pokrytej lasem; grunta piaszczyste; należy do wielu właścicieli, isa wydmach piaszczystych znajdują się tu monety starożytne. Zarząd gminny i policyjny w Aleksan-drówce.
Birków wielki lub Biórków, wś, pow. miechowski, gm. "Wierzbno, par. Birków, od Pro-szowic w stronie zachodnio-południowej, o 9 wiorst, przy drodze do Krakowa, w górzystej okolicy. B. wielki, wraz z folw. Biórków mały i Wiktorya, oraz osadą Zielona, stanowi dobra, mające rozległości 996 mórg. W 1827 r. było tu 32 dm. i 310 mk., obecnie 38 dm., 312 mk.; gruntów włościańskich 182 mórg. Kościół par. drewniany, szkółka elementarna. Osada ta istniała już w XV wieku, za czasów Długosaa należała do Mikołaja Birkowskiego her. Topór. (T. I, etr. 136). Parana tutejsza (dek. miechowski, dusz 1347) istnieje dopiero od r. 1452. Po spaleniu się pierwotnego kościoła, nowy drewniany kościół wystawiony został w r. 1633. 2.) B., z gruntów poplebań-skioh powstała pod B. w 1868 r. nowawieś, zwana Birkowski Wysfółek, mająca 61 mórg. obszaru, 11 eto. i 70 mk. S.) B., mała wś

i folw., o 8 w. od granicy Galicyi i komory Baran. W 1827 liczył 7 dm. i 73 mk., obecnie 15 dm., 108 mk., 84 mórg. włość, ziemi.
Birkowitz, ob. Bierkowice.
Birksdorf, ob. Brzezinki.
Birkwerder, ob. Grabowskie olędry.
Birnbaeumel, ob. Gruszeczka.
Birubaum, ob. Międzychód.
Birowa, ob. Bierawka.
Birówka, ob. Bierówka.
Birsen, włość w gub. kurlandzkiej, parafia Alszwangen.
Birsk, miasto powiatowe gub. ufimskiej, nad Birą i Biełą, 4074 mieszkańców, 1949 w. od Petersburga, a 103 od miasta gubernialnego odległe. Bank, stacya pocztowa.
Birstein, ob. Birsztany.
Birszcze, wś, pow. kalwaryjski, gm. i par. Krasna, o 22 w. od Kalwaryi. W 1827 r. było tu 11 dm. i 105 mk., obecnie 26 dm., 340 mk.
Birsztackie błoto, w pow. grodzieńskim, na praw. brz. Niemna.
Birsztany, mko rządowe w pow. trockim, na pr. brz. Śiemna, o mil 11 od Wilna, 4 Y, od Kowna, 5 wiorst od Pren. Staroż. osada litewska. W samem mieście dosyć wysoka góra stożkowata, niegdyś zamkowa, którą dotąd lud zowie "dwaras uszkiajtas", dwór zaczarowany. Wigand już 1394 wspomina o B. p. n. Birstein. Potem był tu zamek myśliwski w. książąt litewskich a w 1473 r. Kazimierz Jagielończyk z żoną i synami przepędził tu część zimy. B. należały kolejno do starostw: puńskiego i preńskiego. Kościół kat. istniał tu oddawna a Władysław IV nadał mu 1643 r. trzy chaty wieśniacze w B. ł cztery w Źy-dejkach. Są tu trzy zdroje wody słonej, od 1840 nawiedzane przez chorych a od 1854 urządzony zakład leczniczy przez doktora Benedykta Bielińskiego i Adama Bartoszewicza. Chemicznego rozbioru wód B. dokonał najpierw 1851 r. prof. Abicht i aptekarz Justyn Kusze-wicz. Okolice malownicze. Ulubione miejsce przechadzki chorych: Zwierzyniec, na drodze do Pren, z pięknemi szpalerami odwiecznych lip. Tu miał się znajdować zamek myśliwski w. książąt litewskich. Historycznie opisał B. Teodor Narbutt w Wilnie. O wodach tutejszych pisał dr. Regnier w dodatku "Gaz lek." z 1875 r. Podług analizy p. Szyllera z 1860 r. solanka birsztańska zawiera, oprócz małej ilości kwasu węglanego, na 100 części: soli kuchennej l ,84; chlorku manganu 0,36; siarczanu sody 0,61; chloranu sody 0,20; siarczanu wapna 1,25; tlenniku żelaza 0,04. Woda przezroczysta, bez zapachu, smaku silnie słono-gorzkiego, temperatura 7 Y4° B,.; źródeł 3, dają do 6 tysięcy wiader na dobę. Wody birsztań-skie przeważnie w postaci ciepłych wanien

232

Bir.

Blr.

 

wielce pomocne są w cierpieniach skrofuli
cznych, przymiotowych, gośćcu, dnie, obrzmie
niach wielkich gruczołów (wątroby, śledziony,
serca), cierpieniach dróg moczowych i choro
bach nerwowych. Sezon kąpielowy od 15
maja do 15 sierpnia pod kierunkiem lekarza
zdrojowego, apteka; kilkaset rodzin przybywa
tu na kuracyą. Mieszkańców stałych 415 ob.
płci, domów włościańskich przeszło 60, zakład
kąpielowy, dwa hotele, kilkanaście domów
prywatnych dla przyjezdnych, stacya poczto
wa w czasie sezonu kąpielowego. Źródła i za
kład kąpielowy są własnością pobliskiego oby
watela p. Kwinty. Jest też w B. stacya ob
serwacyjna na Niemnie. Paraf, kościół katol.
śś. Tadeusza i Judy, z drzewa wzniesiony 1787
kosztem ks. Kazimierza Sapiehy. Parafia katol.
dekanatu mereckiego: dusz 1100. Okrąg wiej
ski B. w gm. Jezno, pow. trocki, liczy w
swoim obrębie mko Birsztany; wsie: Szkiewa-
ny, Podpronia, Nawdluny, Kiernowo; zaść.:
Szyrwinia, Jarząbkowe. Gaj. Ozyt. "Wody
w B." Gaz. codzienna Warsz. 1860 r. Nr. 117;
"Zakład zdrojowy w B." Gaz. codz. Warsz.
1860 r. Nr. 258, 259. "Staroż. Polska" t. III,
str. 437; "Wycieczki po Litwie." 1.1, 153 -
150; "Tyg. ill." 1869, Nr. 79 i nast.; "Kłosy"
1879 Nr. 728.	Ii. B.
Birszupa, po niem. Bersteln, Bersztel, dawniej Bertel, rz., lewy dopływ rz. Islik, ma źródło na półn.-zachód mka Linkowa, mija Łauksodzic i Zejmele, uchodzi poniżej folw. lluhenthal w pow. bauskim.
Birszy, Birszi, wś w pow. dyneburskim, parafii birżagolskiej, własność Donata Szre-dersa.
Birtultaii, ob. Bwrtułtowa.
Birucz, miasto powiatowe gubernii woro-neskiej, 5097 mieszkańców, 1327 wiorst od Petersburga odległe a 144 od miasta guber-nialnego. Bank, st. p.
Biruki, wś, pow. wasylkowski, nadrz. Rosią,
0 13 w.   od Białej Cerkwi.    Mieszk. 801, wy
znania   prawosławnego.    Cerkiew   parafialna,
zbudowana 1729 r. (" Wizyty białocerkiewskie-
go  dziekanatu"   za   r.   1740).    Sama nazwa
wioski tatarska oznacza "wilka".    Ziemi 1816
dzies.   pierwszorzędnego   czarnoziemu.    Wła
sność  hr.   Branickiego;   dawniej   należała   do
białocerkiewskiego starostwa.    Zarząd gminny
1 policyjny w Białej Cerkwi.	Kl. Przed.
Biruki, okrąg wiejski w gm. Nowy Pohost, pow. dziśnieński, liczy w swoim obrębie wsie: Poszełaty, Trybuchowszczyzna, Dworyszcze, Wisiaty, Wołczki, Górki, Bartosze, Rumiszcze, Charłampowszczyzna.
Biruta, wś, pow. kalwaryjski, gm. Kirma, par. Urdomin, ma obecnie 179 mk., 17 dm., odl. od Kalwaryi w. 18.
Biruta,  wzgórze,  gub.   kurlandzka,   pow,

hazenpocki, nad brzegiem morza, blizko Połągi. Tutaj znajdowała się pogańska kątyna litewskiej bogini Praurymy, na cześć której palono na wysokiej wieży wieczny ogień-znicz. Jedna z kapłanek Biruta, od imienia której nazwano wzgórze, wyszła za mąż za Kiejstuta. Dziś wzgórze pokrywa las. Na wierzchołku wznosiła się dawniej katolicka kaplica św. Jerzego. Geologicznie należy do gór telszewskich. Por. Połąga.
Biry, dwór na lewym brzegu Wilii, powyżej Wierszupki; własność Eadziszewskiego.
Biry, Biery (ob.).
Birzgło, Bierzgło (ob.).
Birzuła, wym. Bir-zuła, st. dr. żel. Odessa-Podwołoczyska, między Borszczami a Czubow-ką, o 437 w. od Podwołoczysk, od Elisawet-gradu w. 268.
Birżagol, po łotewsku Birżagoły, wś i dobra koronne w pow. dyneburskim, nad malowni-czemi brzegami Ruszońskiego jeziora, o 4 '/3 wiorst od Ruszony, stacyi dr. żel. pet. warsz. położone. Kościół paraf. kat. pod wezwaniem śś. Wawrzyńca i Szczepana, r. 1751 przez So-kołowskiego zbudowany na miejscu dawnego drewnianego z końca XVII wieku, fundowanego z czasów gorliwego inflanckiego biskupa Mik. Popławskiego. Filialny kościół erygował w Okrze Konstanty Oskierko w r. 1819. Parafia birżagolska kat. należy do dekanatu górno-dyneburskiego i liczy wiernych 2426.
Birżańska urdynacya, Birmańskie księstwo, ob. Birże litewskie.
Birźańskie, inaczej Szyrweny, jeż., pow. poniewieski, na północ'od mka Birże, 3Y3 w. dł. r/2 szer.; przyjmuje rzeczkę Agłonę a rz. Opo-szcza przez nie przepływa.
Birże inflanckie, po łotewsku Bierży, pow. lucyński, stanowią w dekanacie zalucyńskim całkiem odosobnioną parafią od kościoła birżań-skiego (po łotew. Bierżu-baznica) nazwę swą biorącą. B. i. leżą na skrajnym brzegu Łotwy katolickiej, pomiędzy Keybą, dopływem Wiskuły, i ujściem tejże do więcej znanej rzeki Ewikszty, której początek odgranicza katolicką Łotwę, pow. lucyńskiego, gub. witebskiej, od protestanckiej Łotwy, pow. wendeński, gub. inflanckiej czyli ryskiej. Na południe zaś parafia birżańska od innych całkowicie jest oddzieloną szeroką i spławną Wiskułą (po łot. łka), na której dopiero w r. 1878 pierwszy most został zbudowanym. Osobna majętność Birże wcale nie istnieje. Te nazwę aoei tylko kościół parafialny, plebania i karczma, a tak zwane dobra birżańskie pow. lucyńskiego, są to przeważnie w pobliżu tego kościoła porozrzucane folwarki i majątki, do najrozmaitszych właścicieli należące: 1.) Murowany-Dwór, zaledwie o ćwierć wiorsty 6d kościoła, własność Emmy Benisławskiej. 2.) Stary zamek, o trzy

Blr.

BIr.

233

 

ćwierci w. od niego odległy, Jadwigi Manteuf-fel. 3.) Bonifaców, o l w. odl., włość Nestora Benisławskiego, 4.) Zosoły, włość Emmy Benisławskiej. 5.) Domopol, niegdyś lir. Krasickich, obecnie włość włościanina Zujtynia. 6.) Półjanów, włość barona Hahna. 7.) Lu-dwinów, o l wiorstę od Półjanowa, wł. sukcesorów Augusta Benisławskiego. 8.) TTzulniki, wł. bar. Jadwigi Manteuffel. 9.) Benisław, wł. Szkulteckiego i nakoniec 10.) Augustowo, z osobnym filialnym kościołem, nad jeziorem Augustowskiem, włość bar. Jadwigi Manteuffel. Parafia birż. czyli tak zwane Birże inflanckie stanowią kraj płaski i równy. Należy on do najżyżniejszych części pow. lucyńskiego. Żyzność, jaką sama przyroda tę stronę obdarzyła, zwiększaną jeszcze bywa skutkiem nawozu, którego dostarczają irokre łąki, po łotewsku zwane "kłam" w kształcie siana i słomy. ~W obrębie folwarku Stary zamek leży sławiona ogólnie tak zwana "złota góra", tworząca małe ^yzgórze, zaledwie dostrzedz się, dające, •/. wolnej od kamieni czerwonej gliny złożone, na którem pszenica zimowa do 20 ziaren ma przynosić. Parafia B. ma swój zarząd gminny w Domopolu; poczty zaś dotąd wcale nie posiada i po korespondencyą do pow. m. Lucyna lub do oddalonej o w. 50 Rzeżyey posyłać jest zmuszoną. To też z powodu tego całkowitego odosobnienia prawie nikt z licznych miejscowych właścicieli ziemskich w obrębie Birż inflanckich stale nie przebywa. Drogi komunikacyjne i handlowe prowadzą przez Strużany, Rogówkę i Berzygał do Lucyna, a przez Byków i Drycany do stacyi kolei żel. pet. warsz. i m. Rzeżycy. Wiadomości o B. inti. sięgają roku 1467, w którym starodawny ród de Grun-dis otrzymał tu nadanie od mistrza krzyżackiego Jana M. Osthof. Już za czasów polskich, w wieku XVI, przeszły te dobra prawem su-kcesyi do rodu de Anrep, a w wieku XVII, po wojnie szwedzkiej, Marcin Benisławski za zasługi wojenne przywilejemZygm. III z r. 1610 otrzymał tu nadanie (Patvz E. Kuropatnicki pag. 68). Kościół parafialny B., pod wczw. św. Anny, w r. 1755 wspólnym kosztem Piotra, Józefa i Marcina Benisławskich erygowa-ny, do końca przeszłego stulecia stanowił filią rzeżyckiego. Zostawszy ofiarą płomieni w r. 1852, nanowo został wzniesiony kosztem Teofila Benisławskiego i innych parafian. Oprócz filii w Augustowie są też drewniane kapliczki w Benisławiu, Ludwinowie, Półjano-wie, Saksmalu i Zosołach, w których się atoli nader rzadko odprawia nabożeństwo. Parafia birżańska liczy ogółem 5334 wiernych płci obojej.^
Birże litewskie, mko i dobra obszerne, noszące niegdyś nazwę księstwa birżańskiego, a obecnie stanowiące nowo założoną ordynacyą

birżańską, imienia Tyszkiewiczów, która zawiera w sobie kluczów 17, folwarków 36, wsi 181, zaścianków 77 i zajmuje przestrzeń bardzo znaczną, bo dziesięcin 73,215 ziemi uprawnej a łąk i pastwisk dziesięcin 27,875. B. litewskie leżą na pograniczu Żmujdzi i Kurlandyi, u zbiegu rzek Oposzczy i Agłony, nad stawem utworzonym z rzek zatrzymanych i jeziora zwanego Szyrweny. Od pierwszej unii w r. 1413 i podziału wiel. ks. litewskiego na województwa, było to województwo trockie, pow. upicki, następnie (od r. 1796) gubernia lite\v~ sko-wileńska, powiat również upicki z miastom Poniewieżem, obecnie zaś gubernia kowieńska, powiat poniewieski. Dawna wielkość ks. birżańskiego zupełnie była inną. Mapa geograficzna, przechowana dotąd w bibliotece bir-żańskiej, a nosząca napis: "Carte geographiąuo du Duchć de Birże, biens hereditaires de LL. A. A. les Princes de Radziwiłł, situć dans lu district d'Upita, ceux dc Wilkomierz, Kowno et dans le duchó de Samogitie, faite l'an 178(i au mois de Juin", wykazuje jasno, że Birże, Popiel, Sołomicść, Poniemuń, Soły, Wiżuny, Owanta, Kiejdany, ^ Nowe miasto, Pompiauy, Sałaty, Turszlonie, Żubrzyszki, CytowianyiRo-maniszki, składały jeszcze za czasów ks. Panio Kochanku jedne całość. Puszcza i lasy bii1-żańskie są głównie jodłowe i brzozowe, inno drzewa są rzadsze; są one przepełnione zwierzem i ptastwem leśnem różnego rodzaju. Rysie są rzadkie. Bobry, których tam niegdyś bywało nie mało, od przeszło dwóch wieków wytępione, a niedźwiedzi już nie ma od lat pięciudziesięciu. Łosie od roku 1863 znacznie przerzedzone zostały. Kraj birżański nader jest ciekawy pod względem geologicznym. Powierzchnia ziemi płaska, składająca się z pokładów próchnicy z gliną i żwirem, już to samej gliny wyciskowej, pod któremi idzie wapno skaliste, pod niem pokład gipsu od rzek Agłony i Oposzczy na południe i wschód, mieć musi jakieś wielkie próżnie pod sobą, których sklepieniem są bez wątpienia owe wielkie warstwy gipsu, pokryte warstwą skalistą wapna, utrzymujące na grzbiecie swoim liczne osady, wioski, lasy, pola i t. d. Płaszczyzna mająca pod sobą ten dziwny kaprys przyrody ciągnie się wzdłuż na trzy i pół mile, w szerokości zaś na milę i więcej, w niektórych miejscach ciągnąc się wązkiem pasmem z małcmi przerwami. Granicę tej podziemnej próżni zakreślają rzeki: i tak od miasteczka Birż na północny-zachód, wieś Ropejki, rz. Oposzcza i pola wsi Druściek, Kolny folwark (ob. Hol-stena); na zachód młyn Smordoński, ztamtąd rzeką Smordoną, Totołą, z małemi przerwami, aż do młyna Roubańskiego na rzece Totoli; na wschód i południe wieś birżańska Kłausu-nie, Daużogiry i Gulbin. Przestrzeń ta dzieli

234

Bir.

Blr.

 

się na dwa rodzaje próżni: jedne mające dno suche, drugie mające pod sobą wodę głęboko-denną. Do pierwszego rodzaju należy cześć kraju południowo-wsohodnia od Muntegaliszek do Daużogir; do drugiego należy północna strona tychże Muntegaliszek po za llopejki, Kir-kiły, Smordona i dno rzeki Totoły, aż do jej ujścia; ta część przerwy daje się ostatecznie postrzegać nad brzegami rzeki Ławeny, w miasteczku Poswolu, gdzie są łazienki wody siarczanej. Zapadliny podobne na przestrzeni wyżej opisanej przybywają bardzo często; nieraz kilka ich do roku się tworzy. Sformowanie się podobnej zapadliny zwiastuje pękanie i łamanie się sklepień pod ziemią, które objawiając się stukiem, szumem, hukiem, łoskotem podziemnym, przez opadanie jak gdyby kamieni, padających do wody, już na godzin 24 przed ostatecznem zapadnięciem ostrzega mieszkańców wioski o spełnić się mającem nieszczęściu i daje im czas do ucieczki, poczem z wielkim łoskotem wszystko w ziemię zapada, lub w wodzie tonie, albo też gdzieś pod ziemią ginie, zostawiając po sobie krater formy stożkowej, albo suchy na dnie, lub też mający oko przezroczystej, często niczem nie zgłębionej wody. Zapadliny te, powtarzane od wieków na przestrzeni wyżej opisanej, przez żadnego z geologów szczegółowo i naukowo postrzega-nemi i badanemi dotąd nie były; jedynie ciekawość niespecyalistów takowe oceniała i ich piękność majestatyczną podziwiała. Niektóre z nich, przechodząc przez większe igrzyska przyrody i przez mocniejsze wstrząśnięcia, wspanialszą formę z ułamków brył przekładanych dostały i mają swoją osobną historyą, przechowaną w podaniach ludowych. Opisuje je szczegółowo dr. Ludkiewicz w artykule "o zamkach" umieszczonym w "Tece Wileńskiej ", oraz Eustachy Tyszkiewicz w monoga-fii '"Birźe, raut oka na przeszłość miasta, zamku i ordynacyi", Petersburg 1869, str. 168 in 8-0. Tak np. nazwę "Pożemis," poziomka, nosi zapadlina, do której dna wpada strumień tego nazwiska, początek biorący z -błot birżań-skich za wsią Kłausuniami. Nie można podziwiać tego pięknego widoku wpadania wód pod ziemię inaczej jak wiosną lub w czasie wielkiej ulewy,kiedy strumień wzbierze. Wtenczas masa wody, napełniwszy część znaczną zapadliny, z niezwykłym szumem i wirowym nurtem wpada popod skały, i od tego to nurtu podziemnego cała część kraiku w obszarze wiorsty kwadratowej nosi nazwę Poziomki. Za nią na południe i zachód jest rozpadlina w rodzaju pieczary podziemnej, składająca się z brył połamanychgipsu,<ktere, jedneaia drugich powalone: nieferemae tej jńeczary tworzą sklepienie, zowie się vm Sstwenteje, -t. j. "Święta Dziura". Około Srogi idącej z MunłegaliBEek do

Birź są nadzwyczaj daleko ciągnące się podziemne jaskinie, których sklepienia utrzymują się jakby na arehitektonicznych arkadach i tworzą kurytarz, po którego obu stronach widać osobne jaskinie. W r. 1857 dr. Ludkiewicz wchodził do tej pieczary, szukając w niej pokładu soli. Na pół mili od Świętej Dziury znajduje się na polach wsi Daumian jaskinia, dotychczas nie śledzona i bez żadaej nazwy. Także nad strumykiem Upitką, po za wsią Kir-dany, przy ujściu jego do rzeki Totoły, wiele jest zapadlin suchych, z których się dziś wydobywa najpiękniejszy gips biały, krystaliza-cyi iglastej. Drugie pasmo zapadlin wodą zalanych, ciągnące się od Muntegaliszek do wsi Kirkił przez pola tejże wsi, oraz folwarku Ru-pejek, całkiem inny od poprzednich ma charakter. Tutaj gdzie woda wszystko pochłania co w nią wpada, pozostają tylko duże głębokie kratery ze znacznem okiem wody na dnie, a do nich wspomnienia w tradycyi ludowej także dochowane. Tak np. "Gaspadynia", gospodyni. nazywa się zapadlina z kraterem, na którym. jak podanie miejscowe niesie, stać miała niegdyś obora. Podczas gdy w niej gospodyni krowy doiła, pękły sklepienia podziemne, a o-bora, krowy i gospodyni poszły razem na dno wód podziemnych; ztąd to miejsce, przez lud "gospodynią" nazwane, dotąd te nazwę zachowało. W kraterze Gospodyni często widują pływające ryby, a niekiedy mocny ruch wirowy wody, z czego wnosić wypada, iż woda tej głębokiej zapadliny łączyć się musi i z innemi, daleko większea-.i wodami. Inna zapadlina, równie obszerna i głęboka, nazywa się "Karetą", od tego. iż jakoby jacyś podróżni jadący karetą, w nią wpadli. Na zachód i południe Birż, gdzie się pasmo zapadlin kończy, wytryska z pod ziemi źródło Smordony, od swego przykrego odoru litewską nazwę "smirdi" biorące; jest to sadzawka owalna, mająca w głąb 2 sążnie, w średnicy sążni 6, na dnie której corocznie nowe się tworzą kratery, wybuchające wodą i również co rok zaklesająee. Oprócz wody, przez te kratery wybuchnie niekiedy i pień drzewa olchowego, po części z korą, a tak zaokrąglony i otoczony, iż zdaje się, że go ręka ludzka w tę formę obrobiła. Czasem wybucha z nich kępa trawy pokręconej; lecz zkąd się to wszystko bierz(r) i przez jakie pod ziemią wirowe operacye podobne kształty przybiera, tego dotąd nikt nie .dochodził. Ze źródła Smor-odny wypływa rzeczka tego nazwisku, na której stoi młyn, z powodu dostatku wody wiecenre mielący. Tutaj już Smordana łąezy «ę z wyżej wspomnianą rzeką Totołą, »a której forae-gach znajdują się zapadliny głębokodenne; widać nawet, że one ciągną eię pod 'koryton <tej rzeki, powiada <Lr. Łudkiewicz. Kad fofzegami rzeczki Ławeny przed kilkunaafca łatami -zna-

Bir.

Bir.

235

 

leziono piryt żelazny w kryształach, lubo w zbyt małej ilości. W jeziorach są konchy Planorbis-Corneus, Lymnea-Stagnalis i inne, jakie się zwykle w wodach słodkich znajdują. Wody mineralne siarczane w Porawicy, takie jak i w Smordoniach, znane są i używane oko-licznie jako skuteczny środek lekarski. Znalazły one przy końcu zeszłego stulecia uczonego badacza, który je szczegółowo rozbierał i opisał. Rzadka ta broszura, w języku polskim napisana, zawierająca stronnic 28 in 12-o, bez miejsca druku, nosi tytuł: "O wodach bir-żańskich" przez Pawła Boufała ^oppena M. L. r. 1791. Autor wspomina o "Świętej Dziurze", której wejście dziś zupełnie przez osunięcie skały zamkniętem zostało, jako o miejscu w przeszłości litewskiej mytyczne znaczenie mającem i sięgającem czasów przedchrześciań-skich. Broszura Hoppena zaszczytnie świadczy o tem, że i w owej epoce zajmowano się u nas naukami ścisłemi. Kwestya ludności byłaby najbliższą po topografii. Lud zamieszkujący tę okolicę jest jedno-plemienny, mówi czysto litewskim językiem i w formie swej pierwiastkowej przechował się aż do dni naszych. To też dotąd pozostało u ludu birżań-skiego wiele uprzedzeń i dawnych pogańskich zwyczajów, które się tak z nim zrosły, że ich wykorzenić nie podobna. Z tych uroczystość Kupały, obchodzona w wigilią św. Jana, wnaj-większem jest zachowaniu. Jak wszędzie tak i u Litwinów birżańskich, język i zwyczaje flisów i bartników najodleglejszej sięgają, starożytności. Odosobnienie ich zatrudnień zdaje się być tego powodom. Dotąd bowiem przy odbijaniu od brzegów łodzi towarnej, mniemany i tajemniczy bożek wód odbiera ofiary w monecie i jadle, rzucanem na dno rzeki, przy krótkiej połączonej z pojęciami chrzcściańskie-mi modlitewce. W lasach i na polach birżańskich znajduje się wiele uroczysk, dawnych horodyszcz, zwanych pilckalnie t. j. sypana góra; nad brzegiem Oposzczy widzimy dyabla górę, wialnia kał-nas, nawet istnieje dyabla mogiła, wialnia kapej. Mnóstwo kurhanów i mogilników okładanych kamieniami, zwanych kapej, w których się znajdują ozdoby srebrne, brązowe i narzędzia żelazne. Młotki i toporki kamienne wyory-wane bywają na polach. W zbiorze archeologicznym przy birżańskiej bibliotece ordyna-ckiej są odgrzebane w kurhanach: topór i dzida żelazne, których ostrza umyślnie w ogniu pozakrzywiano przed złożeniem do grobu, na czułą i wymowną oznakę żałoby, że już zmarłemu, który ich używał, służyć nie mogą, a komu innemu służyć nie chcą. Język ludu tutejszego ma na wszystko właściwe sobie nazwanie; małą liczbę późniejszych wyrazów przyjął z niemieckiego lub słowiańskiego. Język ten, nader obfity w wyrażenia, dowodzi, że

Litwini tutejsi od wieków mieli swoje instytu-cye, gospodarstwo, budownictwo, znali handel, rzemiosła, i świadczy zarazem wymownie o wygodnym bycie domowym mieszkańców. Po pięciu niemal wiekach od pierwszej unii i ośm-dziesięcioletnim wcieleniu do Cesarstwa rossyj-skiego. wieśniak birżański w codziennem życiu używa tylko swego języka. Jedyną zabawą tego ludu są pieśni, przy zatrudnieniach domowych przez starszych, w wolnych zaś chwilach dla rozrywki przez młodzież, zimą treści nabożnej, latem więcej światowej, zwane dajnos i w nucie weselszej, śpiewane. Tekst ich, od naddziadów sukcesyjnie w ustach ludu przechowany, czasem i przez dzisiejszych lirników wioskowych układany, opiewa zwykle wojny i bohaterów, wspomina imiona Kiejstuta, Witolda i jakieś historye nieznane, dotyczące najdawniejszych wodzów swego narodu. Czasem wymieniają w nich pogańskie bóstwa, groźnego Perkuna i łagodną Mildę. Liczne też są u nich narzędzia muzyczne, na ich ziemi i przez nich utworzone. Wylicza je i opisuje szczegółowo w monografii powyż wzmiankowanej E. Ty-szkiewicz, podając rysunek kunklów. Instru-menta muzyczne i inne przedmioty własnego wyrobu Litwinów błrżaiiskich, wespół z ich objaśnieniem na żądanie władzy przesłane były z Birż do Moskwy dla upełnienia etnograficznej wystawy w r. 1867. Dawniej mieszkania "włościan tutejszych miały być zupełnie różne od dzisiejszych. Mają się one znajdować dotąd gdzieniegdzie w oddalonych zaką-tach Litwy i Żmujdzi. Tam ogień rozkładał się pośród kurnej ogromnej izby, zkąd dym wychodził przez małe otwory, zastępujące dzisiejsze okna. Podłoga z gliny ubita; drugie wejście było tak przestronne jak wrota, gdyż cały dobytek domowy razem z ludźmi tam się mieścił. Obecnie zaś lud ten zamożny, chaty ma porządne i jednostajne. Miło jest spojrzeć na ich domowe urządzenia gospodarskie, na tę całość miernego dostatku, który ich szczęście stanowi, na wzorową czystość i porządek. Taki jest obecnie stan wieśniaka w dawnem księstwie birżań-skiem, wedle świadectwa E. Tyszkiewicza, który prócz tego robi uwagę, że wieśniak ten, jak się ubierał za swoich kunigasów, tak go i dziś odzianego widzimy. Inaczej się dzieje z wieśniaczkami, które chętnie sięgają po odzież modniejszą. Lud ten"po większej części jest wyznania ewangelicko-augsb. i reformowanego, które Radziwiłłowie birżańacy w dobrach swoich od wieków starali się utrwalić, używając do tego częstokroć środków nielegalnych. Znany jest proces wytoczony ks. Januszowi o ścinanie krzyżów stawianych po wsiach przez włościan-katolików; w pamięci zaś ludu dotąd przetrwało podanie, że który z włościan chcM

236

BIr.

Bir.

 

zmienić wiarę, miał prawo zająć najlepszy grunt i z gospodarki wypędzić którego chciał katolika. Obecnie birżańska parafia ewang. augsburska liczy parafian 4700, reformowana 5608, a prawosławna 662 dusz; co do parafii katolickiej, ma ona w miasteczku kościół pod wezw. św. Jana Chrzciciela, r. 1691 przez Annę z Sanguszków Radziwiłłową z drzewa wzniesiony, r. 1858 przez hr. J. Tyszkiewicza z muru całkiem przebudowany, na cmentarzu zaś kaplico św. Jerzego łundacyi ks. 1'ikturny z r. 1813, filią w Radziwiliszkach, kaplicę w Giejdziunach i liczy parafian 5730. Od wprowadzenia wiary świętej w r. 1386, Birże Litewskie należały do dyecozyi wileńskiej; od roku zaś 1844 t. j. od utworzenia gub. kowieńskiej par. katolicka birżańska weszła w skład dyecezyi żmudzkiej, dekanatu kryniczyń-iskiego. Na budowę z drzewa pierwszego zboru ewangclicko-reformowanego dał pozwolenie ks. Radziwiłł r. 1587. W roku 1870 AYznicsiono tamże nową wspaniałą budowę zboru ewangelików, murowaną ich własnym kosztem. Handel w Birżach Lit. z powodu geograficznego położenia bardzo ułatwiony. Ziemia urodzajna łatwy swych płodów znajduje odbyt. Porty morskie, Dźwina, Wilia i Niemen, naokoło zaś Ryga, Mitawa, Dyneburg, Wilno, Kowno i miasta pograniczne pruskie zakupują i spławiają wszystko co jest do zbycia. Rolnictwo stanowi główne zatrudnienie ludu, zimą i latem temu tylko włościanie oddani, w tom jednem swój byt dobry i prawdziwe znajdują, bogactwo. Monety ich również świadczą o wspominanem wyżej przywiązaniu do daAV-nych zwyczajów. Talary bowiem holenderskie i hiszpańskie, kiedyś drogą handlu nabyte, są między nimi dotąd w obiegu, powiada E. Ty szkiewicz, i nazywają się musztyny, od słowa muszt t. j. bić, tak jak też same talary w Polsce nazywały się bitemi. Ostatniemi laty podniesiony niezwykle wysoko kurs srebra wyniszczył bardzo musztyny. Żydzi przepłacali je, wykupując, i w ogromnej ilości wywozili zagranicę. Pierwsza założona birżańska osada była tam gdzie dziś jest dwór zwany Birże i oberża Murowanka. Ze zaś na to zabudowanie wycięto las brzozowy, zajmujący całą przestrzeń Birż dzisiejszych, a brzezina po litewsku nazywa się berżynia, przeto i nazwanie Birż początek swój od brzozowego gaju wzięło. Pod względem najdawniejszych wspomnień historycznych czytamy w "Starożytnej Polsce," że w 1415 Jagiełło, objeżdżając Litwę, był w Birżach, co E. Tyszkiewicz nader słusznie za rzecz wątpliwą uważa. Pewnem zaś jest, że w połowie XV stulecia Grzegorz Kedkonic, sekretarz kr. Kazimierza Jagielończyka, dziedzic ówczesny Birż, poślubił Annę córkę Mikołaja Radziwiłła, pierwszego noszącego to nazwisko,

i jako bezdzietny, całych swych dóbr przy zgonie uczynił ją dziedziczką. Ta umierając w r. 1492 przekazała te dobra synowcom swoim Jerzemu hetmanowi i Albertowi biskupowi wileńskiemu. Odtąd dobra te przeszły do imienia Radziwiłłów i następnie stanowiły kamień węgielny domu Radziwiłłów linii bii-żańskiej. Córką Jerzego Radziwiłła, pierwszego tego imienia dziedzica Birż, była królowa Barbara. Od Jerzego i Jana, dwóch braci rodzonych, rozdwoił się dom Radziwiłłów na dwie linio: nieświeską i birżańska, a synowie icli dwaj bracia stryjeczni imieniem Mikołajów, zwanych Czarny i Rudy, wyniesieni do najwyższych W kraju dostojeństw przez szwagra ich, króla Zygmunta Augusta, otrzymując tytuł książąt państwa Rzymskiego od cesarza Karola V, zaczęli się pisać: Czarny, na Ołyce i Nieświeżu, Rudy zaś na Birżach i Dubinkacii. Tak więc B. w r. 1547 zostały księstwem. Syn Mikołaja Rudego Krzysztof I, pierwszy tu zamieszkał, wzniósł zamek obronny a w nim pałac dla siebie; miasto znacznie zabudowil i przywileje mu nadał. Dla tego też myśl ogólnie upowszechniona, że córka Jerzego, Barbara, już tu mieszkała, jest mylną. Po śmierci Krzysztofa I, gdy Karol ks. Sudermanii wtargnął do Polski, Jan Karol Chodkiewicz r. 1603 w zamku birżańskim zbierał swe siły wojenne i ztąd wyruszył pod Kirchholm dla pobicia na głowę nieprzyjaciół. Smutniejsze dla Birż nadeszły chwilę, gdy Gustaw Adolf w 1625 wkroczył do Litwy, Poswol i Birże opanował i mocnym garnizonom osadził. Skarbiec książęcy, działa i zapasy wojenne stały się własnością zdobywcy. W skutek uchwały sejmowej z r. 1626 Rzplita Radziwiłła wynagrodziła, co mu dało możność odnowienia zrujnowanej twierdzy i uzbrojenia jej tak, że stała się znowu potężnym i obronnym punktem granic Litwy. W r. 1669 umarł Bogusław Radziwiłł w. ks. lit., ostatni po mieczu potomek linii książąt bir-żańskich, których dobra odtąd przechodzą do linii nieświeskiej. Kiedy Karol XII w roku 1701 w wojnie zRossyą tryumfować rozpoczął, a Piotr Wielki szukał przymierza z kr. Augustem II, birżański zamek przeznaczony został na zjazd dwóch tych monarchów, który August II uwiecznił wybitym na to medalem (Patrz E. Tyszkiewicz "Birże" str. 69, gdzie rysunek medalu podany). W czasie tejże wojny szwedzkiej wybiła ostatnia godzina bytu twierdzy i zamku birźańskiego, zniszczonych przez Lewenhaupta r. 1704. Odtąd same już tylko dobra birżańskie bywały świadkami klęsk nierozdzielnych z Wojną, które w r. 1794 ściągnęły tu wojska polskie i rossyjskie, w ciągłej jędące czynności. Najdawniejszą wzmiankę o Birżach Litewskich jako miasteczku czytamy w liście arcybiskupa ryskiego (Patrz

ftic.

23?

 

"Pamiętn. Tow. przyj. Nauk w Poznaniu" 1860 str. 361). Po śmierci Mikołaja Rudego, pierwszego książęcia na Birżach, syn jego Krzysztof I, zakładając zamek obronny, pragnął podnieść i mko Birże i dlatego mu nadaje prawo magdeburskie, swobody i przywileje oraz 60 włók ziemi, wynosząc je pizez to na stopień miasta. W r. 1589 otrzymało ono na to od kr. Zygmunta III przywilej potwierdzający. Przywileje miasta po najściach szwedzkich Władysław IV nanowo 1644 utwierdza, uwalniając mieszkańców od podatków na lat 12. Ale liczne najścia nieprzyjaciół, skierowane na Birże jako na narożny szaniec obrony granic Litwy, niszcząc wszystko ogniem i mieczem doprowadziły miasto do upadku. Nawet sądy domowe w r. 1817 zniesione zostały, księgi przeniesiono do sądu powiatowego w Ponie-wieżu, a ogólny zarząd miasta oddano dziedzicowi dóbr birżańskich. B. leżą o 63 wiorst od Poniewieża. Cerkiew prawosławna l, kościół katolicki murowany, powyżej już wzmiankowany, wraz z drewnianą kaplica na cmentarzu, zbór ewangielłcki wspaniały, z muru na nowo wzniesiony, kościół luterski, w r. 1638 naprzód z drzewa zbudowany a obecnie murowany, 4 drewniane synagogi, domów 536, z których 400 żydowskich, kramów żydowskich 42, szkół chrześciańskich 3, ewangelicka, luter-ska i włościańska. Ta ostatnia, założona przez fundatora ordynacyi hr. Jana Tyszkiewicza, liczyła uczniów 150 i trwała do roku 1863. Apteka l, garbarnie 3 i wielu rzemieślników. Mieszkańców płci obojga do 3000. Jarmarki 3 do roku. Główne tu jest siedlisko ewangelików na Litwie. W r. 1815 cesarz Aleksander I przejeżdżał przez B., które już w r. 1811, gdy ks. Dominik Radziwiłł znaczną część swych dóbr wyprzedać postanowił, nabyte zostały przez jednego z licznych jego wierzycieli Józefa Tyszkiewicza. W 1816 ukazem cesarskim ustanowioną została w Wilnie tak zwana komisya lladziwiłłowska, dla rozpatrzenia powikłanych interesów i urządzenia dóbr małoletniej ks. Stefanii, córki ks. Domi-ka. Wówczas to wytoczony został wespół z innemi i z Michałem Tyszkiewiczem, synem Józefa, ówczesnym właścicielem Birż, proces o dobra birżańskie, który dopiero r. 1844 w taki sposób ukończony został, że dziedzictwo na Birże synowi nieżyjącego już wówczas Michała, Janowi Tyszkiewiczowi, późniejszemu założycielowi ordynacyi birżańskiej, ukazem cesarskim przyznane zostało. Tenże hr. Jan Tyszkiewicz, założyciel ordynacyi, w 1862, gdy objął dobra birżańskie z działu mu przypadłe, założył w pobliskim Ostrowiu rc-zydencyą i miejsce to pięknym pałacem przyozdobił. Pałac ten, stawem od miasteczka Birż oddzielony, zawiera cenne zbiory naukowe i

bibliotekę przed 20 laty od Michała Borcha zakupioną. W zbiorze rękopisów odznaczają się starosławiański latopisiec z epoki Samo-zwańców i metryka korespondencyi Jędrzeja Opalińskiego z r. 1582. Do tegoż oddziału rękopisów wcielone zostały papiery po-lladzi-wiłłowskie, z dobrami birżańskiemi żadnej nie-mające styczności. W bibliotece znajduje się tomów około 5000, oraz zbiory archeologiczny, etnograficzny i ornitologiczny. Zasługują również na uwagę: gabinet fizyczny tudzież zbiór rzeźb marmurowych i malowideł, zdobiących sale, biblioteki i pokoje mieszkalne. (Teka "Wileńska "O zamkach" Dr. Ludkiewicza; monogr. "Birże" E. Tyszk. Petersburg, r. 1869 str. 168 in 8-vo; "Starożytna Polska" III, 453-459; Siemienow Słownik geogr.-stat. I, 259. Ten ostatni co do obszaru Birż nader błędne podaje cyfry).
Birże, pow. poniewieski, st. poczt., połączona traktem z Poniewieża (wiorst 62) na Poswol (w. 26) i Pompiany (w. 40). Od Kowna w. 193 i pół.
Birżule, jeż. w pow. telszewskim, 6 w. dł., do 4 w. szer., daje początek rzece Wyrwicie, przyjmuje strumienie Guszrę, Growiją i Ni-kocze.
Birżuny, włość niegdyś lenna Brzozowskich, pow. nowoaleksandrowski, gub. kowieńska, parafia sołocka, dziś własność rządowa.
Birżyiiiany, dwór prywatny w powiecie szawelskim, nad Wyrwitą, o 8 wiorst od Szawel.
Bischburg, Biscliofslurg (ob.)
Bischdorf, ob. Biskupice i BiskupiczM.
Bischdorf (niem.), dobra, pow. reszelski, ze st. p., 150 mk.
Bischke, ob. Byszki.
Bischofsburg, ob. Biskupiec na Warmii.
Bischofskoppe,  ob. Biskupia kopa.
Bischofsheide, ob. Biskupice.
Bischofsteili, ob. Bisztynek.
Bischofsthal, ob. Titczkowo, Tusskowo.
Bischofswalde, ob. Biskupnica i Kiełpinels.
Bischofewerder, ob. Biskupieo (na Ober-lądzie).
Bischwalde, ob. Biszwałd.
Bischwitz, ob. Biskupice.
Bise, ob. Pyża.
Bisenz, ob. Bzenieo.
Biska Wólka, ob. Biszcza.
Biskowice (z przys. Rudno), wieś, powiat samborski, nad Strwiążem, o pół mili na północ od Sambora, przy kolei żelaznej Nadduie-strzańskiej, między Nadybami a Samborem. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej 672, łąk i ogrodów 54, pastwisk 114 m.; posiadłość mniejsza roli ornej 1496, łąk i og-r. 354, pastwisk 335 m. Ludności rzym, katol,

Bis.

Bis.

 

1989, gr. kat. 225, izrael. 23: razem 2137. Należy do rzym. i grec. kat. par. w Samborze. Wieś ta posiada szkołę etatową i kopalnię węgla towarzystwa handlowego produktów leśnych. Właściciel większej posiadłości Seweryn hr. Badeni.
Biskupia Kopa, niem. Biscliofsleoppe, szczyt w górach sudeckich, w księstwie opawskiem, 2751 st. par. wys., ob.Arnoldsdorf.
Biskupia Wola, wś poduchowna, o 4 w. na prawo od linii dr. żel. Warsz. Wied., między stacyami Rokiciny i Baby, we wzgórzy-stem położeniu. W 1827 r. było tu 48 dm., 308 mk.
Biskupice, Biskupie, Biskupice, nazwy te
noezą, liczne wsie, należąca w przeszłości do dóbr
biskupich, które albo z przejściem w posiadanie du
chowieństwa zamieniły swa, dawną nazwę, albo też
były to wsie nowoosadzane i zakładane przez bi
skupów.	Br. Ch.
Biskupice, 1.) os. miejska, przedtem mko nad rz. Giełczew, pow. lubelski, gm. Jaszczów, par. Biskupice, odl. od Lublina 29 w., od Warszawy 184. Posiada kościół par. murowany z 1730 r., szkołę początkową. W 1827 r. było tu 61 dm. i 546 mk., w 1859 r. 87 dm. i 807 mk. B. założone zostały prawdopodobnie przez Zbigniewa Oleśnickiego, kardynała i biskupa krakowskiego, który tu, jako w majątku należącym do dóbr stołowych biskupów krakowskich, założył parafią i wystawił w 1444 r. kościół drewniany z modrzewia, który przetrwał do 1730 r. Długosz odróżnia wyraźnie B. wieś (villa) należąca do par. w B. mieście (oppidum), widocznie więc powstało miasteczko na części ziemi należącej do wsi B. Miasto miało wtedy 20 łanów, wieś zaś 9 łanów. Oleśnicki urządził tu na rzece Giełczew staw i młyn. (Długosz II, 549. Tyg. 111. 1863, VII, 228). 2.) B., wś i folw. nad rz. Dłubnią, pow. miechowski, gm. i par. Iwanowice, odl. od Miechowa 22 w. W 1827 r. było tu 27 dm. i 195 mk., obecnie 27 dm. i 200 mk., obszar gruntów dworskich 376 m.; włościańskich 239 m. Dobra B. wraz z wsią Zagaję należały do biskupstwa krakowskiego; pierwotnie wieś ta zwaną była Pieczeniegi i w roku 1322 nadaną została na uposażenie altaryi św. Małgorzaty, przy katedrze krakowskiej. Długosz wspomina (I, 206), że za jego czasów nosiła już nazwę B. Później stała się uposażeniem seminaryum krakowskiego, i ztąd zwaną była: B. seminaryjskie. W 1874 r. przy rozdziale funduszów duchowieństwa krakowskiego przeszła B. na rzecz rządu, a w r. 1877 przez publiczną licytacyą sprzedaną została za 31005 rs. 3.) B., zwane niegdyś Pruskie, wś nad rz. Szreniawą, pow. miechowski, o 3 w. na zach. od Miechowa. W 1827 r. było tu 33 dm. i 141 mk., obecnie 48 dm. i 286 mk.; gruntów włość. 969 m.; młyn wodny. B. jestto osada

wielce starożytna, czego dowodem jest tu odkryte przed kilku laty cmentarzysko pogańskie; u Długosza, przy wskazaniu granic sąsiedniej wsi Komorowa, do klasztoru miechowskiego wtedy należącej, wspomniana pod nazwą Biskupic; lecz czyjąby była własnością nie ma śladu; wnosić wypada z miana, że była dziedzictwem biskupów. Z ostatnich tylko czasów wiemy, że należała do dóbr Prusy, w okręgu krakowskim położonych, i za rządu austrya-ckiego sprzedaną została Teresie G-aszyńskiej, następnie stała się własnością dziedzica przyległych dóbr Rzerzuśnia Teofila Szyca. Folwarku tu nigdy nie było, tylko dwór posiadał niewielkie łąki nad Szreniawą, kawałek gruntu k.omisarski zwany, młyn i propinacyą, nadto włościanie odrabiali. 4.) B., wś, pow. olkuski, gm. i par. Pilica. W 1827 r. było tu 21 dm. i 168 mk. 5.) B., wś, pow. stopnicki, gm. Pacanów, par. Zborówek. W 1827 r. było tu 40 dm. i 209 mk. 6.) B., wś, pow. pińczowski, gmina Złota, parafia Pełczyska. W 1827 r. było tu 19 dm. i 127 mk. 7.) B., wś nad rz. Szreniawą, pow. pińczowski, gm. i par. Książnica Wielka. W 1827 r. było tu 22 dm., 140 mk. 8.) B., wś, pow. opatowski, gm. Modliborzyce, par. Opatów. 9.) B., wś, rządowa i folw., pow. częstochowski, gmina Olsztyn, par. Przybyszów, o 6 w. na półn. wschód od Poraja, st. dr. żel. Warsz. Wied. Należały do starostwa olsztyńskiego; była tu kuźnica w XVI w. W 1827 r. było tu 53 dm. i 189 mk.; obecnie mają 72 dm. 10.) B., wś, pow. sieradzki, gm. Charłupia mała, par. Charłupia mała, o 7 w. od Sieradza, rozległości mórg 884, w tem gruntów dworskich 650 m., włościańskich 234 m. Ziemia urodzajna, gospodarstwa tak dworskie jakoteż i włościańskie zamożne. Ludn. katol. 453, ewang. 3: razem 456 dusz. W 1827 było 26 dm., 222 mk. Szkoła elementarna na 58 uczniów. 11.) B., wś, pow. kaliski, gm. Brudzew kaliski, par. Blizanów. W 1827 r. było tu 16 dm. i 122 mk. 12.) B. Smolane, wś, pow. kaliski, gm. Kalisz, par. Kościelna wieś. W 1827 r. było tu 14 dm. i 115 mk. 13.) B., wś, pow. koniński, gm. Rzgów, par. Królikowe. Rozl. 3250 m., ludn. 401, grunt żytni, dużo łąk i lasu, mnóstwo zwierzyny. Gorzelnia parowa. Od Konina w. 22. W 1827 r. było tu 20 dm. i 280 mk. 14). B., wś, pow. nieszawski, gmina Piotrków, par. Radziejow, 517 mórg obszaru 15.) B., wś, pow. grójecki, gm. Lechanice, par. Wrociszew. W 1827 r. było tu 15 dm. i 166 mk. 16.)B., wś, pow. błoński, gm. He-lenów, par. Rokitno; w 1827 r. było 22 dm. i 114 mk.; obecnie 185 mk. 17.) B., wieś włość., osada rządowa, młyn i karczma, pow. płocki, gm. i par. Brwilno, przy ujściu rzeczki Bkrwy do Wisły; wieś włość, zajmuje po-

Bis.

Bis.

239

 

wierzchni 231 m. (174 gruntu, ornego), ma 7
dm. i 69 m. Młyn wodny nad Skrwą posiada
2 dm., 11 mk., osada karczemna, ma 14 mk.;
znajduje się przy trakcie z Płocka do Lipna
idącym. Tu Bolesta Jastrzębiec kasztelan
wizki, gdy przegrał proces z biskupem płockim
Wernerem o wieś Karsk, najechał go z orsza
kiem licznym i zamordował 4 stycznia 1170 r.
18.) B., folw. nad rz. Sonią, pow. płoński, gm.,
Modzele, par. Nowe-miasto, 2 dm., 78 mk., po
wierzchni 414 m.; cegielnia. 19.) B. Szkolne,
wś włość, i folw. prywatny, pow. płocki, gm.
Drobin, par. Rogotwórsk; wieś włość, zajmuje
powierzchni 175 mórg., liczy 16 dm. i 68 mk.,
folw. pryw. 2 dm. i 20 mk.; 225 mórg rozl.
(195 m. ornej ziemi).	Br. Ch.
Biskupice, 1.) (z przys. Darszyce i Trąbki), wś nad Dunajcem, pow. wielicki, o 6 kil. od Wieliczki, ma 1378 m., w tem 853 m. roli ornej, 61 dm., 365 mk.; kościół paraf, bardzo starożyt., bo istniał już przed rokiem 1223, pod wezw. św. Marcina; szkoła ludowa jednoklaso-wa, położenie pagórkowate, gleba żytnia dosyć urodzajna. Parana dek. wielickiego; od 1223 do 1780 kanonicy reguł, krakow. mieli tu be-neficium; kaplica w Przebieczanach; 2456 dusz katol. w parafii. Właściciel kr. Konopka. 2.) B. (z przys. Domasłowice), wś, pow. brzeski w Galicyi, o 11 kil. od Zakliczyna, z par. rz. kat. w miejscu. Właściciel dominium hrabia K. Lanckoroński. 3.) B., zwane "przy Ra-dłowie," wś, pow. brzeski w Galicyi, o 7 kil. od Radłowa, w par. Radłów. Właściciel Flo-ryan Helcel. 4.) B., wś, pow. dąbrowski, tuż pod Siedleszowicami, par. rz. kat. Grębo-szów. Własność hr. Potockich. 5.) B., przysiółek wsi Gołkowice.
Biskupice, 1.) B. Zaboryczne, gmina, pow. ostrzeszowski, nad Baryczą; 2 miejsc.: 1) B., wieś; 2) B., niem. Bischofsheide, leśnictwo nadleśnictwa Wielowsi w pow. odolanowskim; 153 dm.; 992 mk.; 8 ew., 984 kat.; 414 analf. 2). B., wieś, pow. kościański; 22 dm.; 184 mk.; wszyscy kat.; 44 analf. 3.) B., wś, powiat gnieźnieński; 16 dm.; 125 mk.; 9 ew.; 116 kat.; 73 analf. 4.) B., karczma, pow. gnieźnieński, ob. Mielno. 5.) B. Szalone, niem. Tolle Bischwitz, wś, pow. odolanowski; 67 dm.; 528 mk.; 8 ew.; 520 kat.; 186 analf. Ma kościół paraf, dek. ołobockiego, st. poczt. Skalmierzyce o 4 kil.; et. koi. żel. Ostrowo o 10 kil. 6.) B., wś, pow. inowrocławski; 7 dm.; 78 mk.; wszyscy kat.; 34 analf. 7.) B. królewskie, wieś kolon., pow. średzki; 10 dm.; 121 mk.; wszyscy kat., 41 analf. 8.) B. duchowne, wieś, pow. średzki; 17 dm.; 204 mk.; 118 ew., 86 kat.; 59 analf.; st. p. Pobiedziska o 8 kil.; st. koi. żel. Kobylnica o 6 kil. Wykopano w okolicy urnę ze znakiem krzyża, własność Tow.

Przyj.  Nauk  Poznańskiego.    9.)   B., ob. Bo~
żacin.	M. St.
Biskupice, 1.) niem. Biskupitz, wś i folw., pow. toruński, st. p. Chełmża; do 1772' fólw. był własnością kapituły w Chełmży; ma kościół katol. par. z r. 1794. Folw. rozl. 2440 imorg. (2400 ornej), ma 10 dm., 170 mk., 128 kat. Wś 1188 mórg. rozl., 29 dm.. 301 mk., 274 kat.; posiadłości 29 a z tych 10 mniejszych od 10 mórg. 2.) B., ob. Biskupice, pow. suski. (Co do Arnsdorf (ob.), to myli się Zarański, bo w pow. chełmińskim niema wsi ani Arnsdorf, ani Biskupice).
Biskupice, 1.) niem. Bisehdorf, wś, powiat kluczborski, niedaleko Byczyny i w par. katol. Byczyna, ma więcej mieszkańców ewangelików niż katolików, szkołę i kość. filialny ewangelicki. 2.) B., niem. Biskupitz, wś, pow. bytomski, par. katolicka dek. bytomskiego, ludność prawie wyłącznie polska a bardzo liczna, do 1000 dusz dochodzi. 3.) B., niem. Bisehdorf, wś, pow. i par. w Sycowie, ludność prawie wyłącznie ewangelicka. 4.) B., niem. Bisehdorf, wś, pow. olesiński, z par. katolicką odwieczną i ewangelicką od r. 1787. 5.) B., niem. Bischwitz jenseits der Oder, wś, pow. olaw-ski, niedaleko Oławy, ludność przeważnie ewangelicka, obie parafie w Miękinowie. W pobliżu kolonia. B. 6.) B., niem. Bischwitz bei Wansen, wś, pow. olawski, niedaleko Wieżowa (Wansen), ludność przeważnie katolicka, par. więzowskiej. 7.) B. Bardzo wiele wsi na Szląsku pruskim, zwanych dziś Bischkowitz, Bischwitz, Bischofswalde i t. p., nosiła prawdopodobnie niegdyś nazwę Biskupic; w dokumentach przynajmniej odnoszących się do tych wsi spotykamy w XIII-XV w. waryanty: Btskopitz, Bischkopicz, Byskupicz, Piscopicz i i. Jedna z tych wsi w pow. nowotarskim, dziś Bisehdorf, zwaną była też Swanth, Swantz, z czego Zarański tworzy: "Święt." F. S.
Biskupicze, wś, pow. łucki, ma około 800 mk. Własność hr. Krasickiego.
Biskupiczki, niem, Bisehdorf, wś i folw.,
pow. suski. st. p. Kłsielice, par. kat. Szenwałd,
par. ewang. Trąbki; wś ma 748 mórg. rozl.,
30 dm., 214 mk., 10 kat. Folw. B. ma 10 dm.,
137 mk., 3 kat. Ewangelicy w B. są po wię
kszej części Polacy.	J. B.
Biskupie, wś, pow. koniński, gm. Sławosze-wek, par. Ślesin. W 1827 r. było tu 15 dm. i 179 mk., obecnie 189 mk. i obszaru 1095 mórg.
Biskupice, 1.) niem. Bischofswerder, małe mko na prawym brzegu rzeki Ossy, w pow. suskim. Należało dawniej do dyecezyi pome-zańskiej i było własnością biskupów pomezań-skich, od których odebrało swą nazwę i początek. Jako pierwszego założyciela wymieniają akta biskupa Rudolfa roku 1325. Wraz z całą

240

bit.

Bis.

 

zniemczoną Pomezanią wcześnie przyjęło refor-macyą. E,. 1414 poddało się wojsku Wł. Jagiełły. R. 1454 spalone i na łup wojsku polskiemu oddane było. Po ogniu r. 1730 dość porządnie znowu odbudowane. Obecnie ma ludności 2082, z których katolików jest 200, reszta izraelici i ewangelicy; kościoła katolickiego nie ma; należy B. do par. kat. Lipinki o pół mili za Osą w pow. lubawskim. B. miewa 8 jarm. do roku a wyroby sukiennicze, szewckie i garbarskie tutejsze słyną w okolicy. Jest tu st. dr. żel. z Torunia do Wystrucia, o 77 kil. od Torunia; st. poczt. Dla odróżnienia od następnego B. lud zowie to mko "Biskupiec na Oborlądzie". Kętrzyński nazywa go Biskupice (zapewne omyłka druku). 2.) B., niem. Bitichnfsburg, m., pow. reszelski, ze st. poczt., ma 3774 m. (74°/0kat.),leżynadrz.I)immer, posiada paraną katol. polską, miewa 12 jarmarków rocznie, przez lud zwane "Biskupiec na Warmii". Miasto ma przywilej fundacyjny z r. 1395. Założycielem jego był Jan Mokynen. W B. ur. się znany orientalista polski Ignacy Pie-traszewski.
Biskupin, folw. nad rz. Mień, pow. lipnow-ski, gm. Kłokock, par. Lipno, o 3 w. na zachód od Lipna, o 20 w. od Włocławka, 575 mórg. rozległości, 25 mk. Przy folw. znajduje się osada Biskupianka (młyn), mająca 16 mk., oraz wś, ludności 101 mk. i 19 mórg obszaru.
Biskupka, 1.) wś, pow. ihumeński, własność Bielikowicza, 50 włók rozl. 2.) B., wś. pow. winnicki, osiedlona przez jednodworców, mieszk. 14, ziemi 25 dzies. Należała do Szcze-niowskich, dziś Józefa Jaroszyńskiego.
ISiskupnica, Gębarzewo, niem. Bischofsivalde, wś włość., pow. człuchowski, st. p. Barkenfel-de, 10587 mórg. rozl., 95 dm., 763 mk., 166 kat.
Bislaw (Gross- i Klein), ob. Bysław i Bysła-sławek.
Hisłos/.owa (piszą też Bistuszowa), wś, pow. tarnowski, o pół kil. od Tuchowa, ma 1226 mórg. rozl., w tem 755 mórg. roli ornej, 65 domów, 399 mieszk., paraf. łac. w Rygli-cach, kasa pożyczkowa gminna, położenie pagórkowate, dosyć sprzyjające rolnictwu. M. M.
Bismarck, Bismarka, wś, pow. lęborski, niegdyś miasto (według dykcyonarza Echarda), często pożarami nawiedzane, 300 mk.
Bismarksdorf, wś, pow. pleszewski, 25 dm., 324 mk., 19 ew., 305 kat., 205 analf.
Bismarkshoehe, ob. Stajkowo.
Bismujża, wś, pow. lucyński, parafia run-dańska, własność Waldenów, dawniej Fin-kenaugenów.
Bisówka, wś, pow. zasławski, i folw. należący do białogródeckiego klucza dóbr sławu-ckich.
Bissau, ob. Biesowo.

Bissen, ob. Pyza.
Bissena, ob. Średnik.
Bistein, Bisztynek (ob.).
Bisterec, 1.) B. Welki, po węg. Ńagy-Bisz-
terecz, wś w hr. orawskiem (Węg.), nad rz.
Orawą, dobra gleba, uprawa żyta i pszenicy,
380 mieszk. 2.) B. Mali, po węg. Kis-Biszte-
recz, wś w hr. orawskiem (Węg.), gleba uro
dzajna, 141 mk.	H. M.
Bistra! ob. Bystre na Szląsku austr.
Bistra Krajna,wśwhr. szaryskiem (Węg.),
niedaleko granicy Galicyi, kościół gr. katol.,
grunt nieurodzajny, wiele pastwisk i lasów,
143 mk.	//. M.
Bistritz, ob. Bestercz i Bystrzyca.
Bistritza, przys. wsi Schipot na Bukowinie, st. poczt, połączona traktem pocztowym (196 kiłom.) z Suczawą.
Bistritza, Bystrzyca złota, rz., dopływ Seretu, ma źr. w Alpach rodnajskich w Siedmiogrodzie. Nazwa ztąd, że cyganie złoto w niej płukali. Częściowo tworzy granicę Bukowiny i Mołdawii; ma ujście pod Bakau w Mołdawii. Mil 83/4 długa. Spławna dla drzewa. Mija Jakobeni. Dopływy z lewej strony Cibau, Cirlibaba, Yalcastinei, Argestru, Kolbu; a z prawej Skorusz, Suchardzel, Niagra, Dorna.
Bistuszowa, ob. Bisłoszowa.
Biszcza, wś, i Biska Wólka, wś, nad rz. wpa
dającą do Tanwi z lew. brz., pow. biłgorajski, gm.
Biszcza, par. Tarnogród; duża wieś, ciągnie się na
milę przeszło w bezleśnej okolicy, na wyniosło
ści 646 st. nad poziom morza. Posiada urząd
gminny i cerkiew dla ludności rusińskiej. Na
leży do ordynacyi Zamojskich. W 1827 r. było
tu 238 dm. i 2222 mk. Obecnie 236 a B.
Wólka 36 dm. Gm. B. należy do s. gm. okr.
II w Potoku górnym, st. p. w Tarnogrodzie,
odl. od Biłgoraja 20 wiorst; szkoła 1-klasowa,
ludn. 5753.	Br. Cli.
Biszków, przysiółek Kamionki wołoskiej.
Bisztra Tapoly, wieś w połowie w hr. sza
ryskiem, w połowie w hr. zemuńskiem (Węg.),
nad rz. Topolą; gleba urodzajna, wiele pastwisk
i lasów, kość. kat. fil., 676 mk.	II. M.
Bisztynek, Bysztynek, niem. Bisdwfstein, Bistein, m., pow. reszelski, ze st. poczt., 3500 mk., ma 10 jarmarków na rok. Założone w r. 1385 obok dawnej osady Strowangen, 1455 zdobyte przez krzyżaków, 1589 pogorzało. I w XIX w. częste pożary.
Biszwałd, niem. Bischwalde, wś włość., pow. lubawski, st. p. Lubawa, par. Kazanice, 3370 mórg. rozl., 62 dm., 503 mk., 482 kat. Obok wsi dominium rządowe, 1373 mórg., 5 dm., 83 mk., 60 kat.
Biszycc, wś, pow. wielicki, o 13 kil. od Wieliczki, par. Wieliczka, własność Joachima Borzęckiego.
Biten, Byteń (ob.).

Bit.

Bla.

241

 

Bitków, właściwie Biłków (ob.).
Bitkowczyk, nitkowiec, właściwie Bilkow-czylc, Bilkowiec.
Bitko wice, folw. pryw i wieś włos., pow.
płoński, gm. Sielec, par. Kobylniki, nad rzeczką
Strugą; wś liczy 61 mk., 11 dm., powierzchni
24 morgów. Folwark należy do dóbr Grodko-
wo, zajmuje powierzchni 457 morgów, liczy
44 mk., 4 dm.; wiatrak.	23. Chu.
Bitom, ob. Bytom.
Bitonia, ob. Bytonia.
Bitowtanki, okrąg wiejski w gm. Hanu-szyszkaeh, pow. trocki, liczy w obrębie swym wsie: Smołuki, Bakanaryszki; zaścianki: Przed-moście, Bitowtanki, Dziegieliszki.
Bitschin, ob. Bycina.
Bitschinitz, ob. Byczynica.
Bittehnen (niem.), kilka wsi w Prusiech wsch., w pow. labiawskim i ragneckim.
Bittkow, ob. Bytków.
Bityńce, przysiółek wsi Latacz.
Biwolleria, przys. Wikowa górnego (ob.).
Bixten, włość w Kurlandyi, pow. tukum-ski, par. Neuenburg, z folwarkami Behrshof i Neuhof.
Bizaryńcie, ob. BazarzyAce.
Bizenko, małe jeziorko, w systemacie wód wigierskich, pow. suwalski, należy do majoratu gen. Ganeckiego. Por. Blizienlto (?).
Bizerenda (Bis-OrendaT), wieś, nad rzeką
Nidą, pow. jędrzejowski, gm. i par. Brzegi,
jedna z najstarożytniejszych osad w tej okolicy,
wzmiankowana w dyplomatach z XII wieku.
Do czasu supresyi dóbr klasztornych w r. 1818
należała do cystersów jędrzejowskich. Dziś
stanowi własność rządu. W 1827 r. miała 22
dm. i 161 mk.	Lin.
Bizery, wś, pow. władysławowski. gm. Zy-ple, par. Błogosławieństwo. W 1827 r. było tu 18 dm., 161 mk.; dziś 18 dm., 150 mk:
Bizon (?), w pow. toruńskim, według Kętrzyńskiego.
Biźerewicze, wś, pow. piński; była tu kaplica katol. parafii Pińsk.
Bjelawa, niem. Nieder-Bielau, wś, pow. zgo-rzelicki na Szląsku pruskim, od 1682 r. par. ewang.; i Ober-Bielau, wś tamże, również z par. ewang.
Bjelin (łuż.), niem. ByUen, wś w Marchii
brandenburskiej, blisko północnej granicy języ
ka dolnołużyckiego, w kierunku między Lu-
bniowem a Gubinem, w zeszłem stuleciu jeszcze
serbska, dziś zniemczona. Według podania
w jeziorze zapadłe miasto. Jeszcze przed 40
laty ludzie z niedalekich a serbskich do dzisiaj
Borków przychodzili nad to jezioro i koszule
ciężko chorych, dla uleczenia ich, kładli nad
brzegiem wody.	A. J. P.
Bjełagóra (łuż.), niem. Byhlegure, wś w Marchii brandenburskiej, blisko językowej gra-
Słownik (łeografiMny Zawyt IV.

nicy łużyckiej, dziś zniemczona, w zeszłem stu
leciu jeszcze serbska, leży w kierunku między
Lubniowem a Pieniem (Peitz). Według poda
nia w jeziorze zapadły zamek, który widać
niekiedy przy świetle słońca.	A. J. P.
Bjełoboh (łuż.), góra w paśmie łużyckiem,
na płd. od Gzornoboha, w okolicy dziś już
zniemczonej.	A. J. P.
Blachów, folw., pow. lubliniecki, należy do dóbr Ligoty pod Dobrodniem.
Blachownia (Stara i Nowa), wś, pow. czę
stochowski, gm. Dzbów, par. Konopiska. Śród
lasów nad jeziorem, na prawo od drogi z Czę
stochowy do komory Herby. Posiada wielki
piec, fabrykę odlewów żelaznych i tartak pa
rowy o sile 20 koni. W 1835 r. zakłady te
urządził bank polski na gruncie prywatnym,
a po pewnym czasie takowe zwrócone zostały
właścicielowi. W 1873 r. wytopiono tu żela
za 86,761 pud. W 1827 r. było tu 16 dm.
i 104 mk.	Br. Cli.
Blachownia, ob. Miedar.
Blachta, ob. Błachta
Blada, jeż. w pow. wilejskim.
Bladau, ob. Bladowo.
Bladeil, ob. Władam, Władzenin.
Bladiau (niem.), wielka wś kościelna, pow. świętosiekierski, o 6 kil. od st. dr. żel. Woli-bnik, pośród gruntów płaskich, urodzajnych i pokładów torfu, 1517 mk. ewang., st. p.
Bladllice, Bladnitz, ob. Bładnice.
Bladowo, 1.) folw. i koi., pow. brodnicki, st. p. i par. Lidzbark, gm. Cibórz. Ma 3 dm., 22 mk., 12 kat. 2.) B., niem. Bladau, wś włość., pow. tucholski, st. p. i par. Tuchola, 3812 m. rozl., 57 dm., 382 mk., 343 kat.
Blakowa wola (od. llalc, mała trawiasta halizna śród lasu, nadająca się do koszenia), wś, pow. nowo-radomski, gm. Brudzice, par. Lgota, przy drodze z Radomska do Sulmierzyc.
Blandau, ob. Błędowo i ButM.
Blankensee, leśnictwo, pow. krotoszyński, ob. Krotoszyn.
Blankwitt, ob. Blękwit.
Blanowice, wś i folw., pow. olkuski, gm. i par. Kromołów, ma cegielnię i młyn wodny. W 1827 r. było tu 34 dm. i 355 mk.
Blanowo, ob. Błonowa.
Blansekow, ob. Błądzikowo.
Blansko, w Morawii, małe ale nader ważne miasteczko nad Switawąikoleją berneńsko-pra-ską, o mil 3 od Berna (Briinn). Jest tu jedna z największych fabryk żelaza i machin w cesarstwie austryackiem; są oraz inne fabryki, jak prochu, papieru, wyrobów bawełnianych; sławna plantacya morw i t. d. Ludność dochodzi do 2600 dusz.
Blasendorf, ob. Blasz.
Blascheowitz, ob. Błażejowwe.
Blaseowitz, ob. Bfażejnwice,
tó

242

Bla.

Ble.

 

Blasz, niem. Blasendorf, węg. Balasfalva, rum. Blasin, miasto w Siedmiogrodzie, okrąg sybiński, rezydencya arcybiskupa grecko-ka-tolickiego, gimnazyum, seminaryum nauczycielskie, 1300 mk.
Blatnia, St.-Genois, osada w gm. Jaworze na Szląsku austr.
Blatnick, ob. Blotnik.
Blaiiberg, wzgórze w gub. inflanckiej, na zachód od Wolmaru, 397 st. wys. bezwzględnej, najwyższy punkt tak zwanej wyżyny lemzalskiej, okryty w oczach włościan sąsiednich aureolą cudowności. Por. Błękitne góry.
Iłlauer See, ob. Modry, staw tatrzański, w dol. zimnowodzkiej.
Blausterii, dom szosowy, pow. między-chodzki, ob. Tlersztop (Hermsdorf).
Blażow, po węg. Balas-Vagas, wś, w hr. szaryskiem (Węg.), kościół paraf. gr. katol., młyny wodne i tartaki, kuźnice, obszerne lasy, 1114 mk.
Blcchnarka albo Blichnarka, wś pow. gor-licki, o 12 kil. od m. liście ruskie, ma 1535 mórg. rozl., 79 dm., 407 mk., prawie wyłącznie ruskiej narodowości, paraf, cerkiew w Wysowy; dominium jest własnością gminy Wysowa. Położenie bardzo górzyste, gleba owsiana. W pobliżu źródła rz. Ropy. M. M.
Blechliarkn, Blichnarka, potok górski, wypływa z pod głównego grzbietu Beskidu lesistego, w obr. gm. Blechnarki, na samej granicy Galicyi i Węgier, z kilku strug, które, połączywszy się poniżej tejże wsi, tworzą jeden potok, płynący tuż obok gościńca, prowadzącego z Hanczowy przez grzbiet Beskidu do Zborowa na Węgrzech, w kierunku północno-zachodnim, przepływa wieś Wysową a w obr. gm. Hanczowy wpada do Kopy z pr. brz. Długość biegu 11 kil. Przyjmuje liczne potoki górskie na obu brzegach spływające z Beskidu. lir. Q.
Blechówka, iblw. dóbr Bobrownik, pow. bytomski.
Klechy, wś, pow. ostrowski, gm. Długosio-dło, 36 dm. i 296 mk.
Bledzew, niem. Blesen, miasto, pow. między-chodzki, nad Obrą, o 11 kil. od ujścia do Warty, nad granicą brandenburską, w okolicy pagórkowatej, piaszczystej, leśnej, o 12 kil. na południo zachód od miasta Skwierzyny (Schwe-rin). Do gminy należą 4 miejsc.: 1) B. miasto. 2) B. młyn (Thimmsmiihle), 3) folw. B. 4) kolonia. W r. 1871 B. miał 145 dm., 1546 mk., 150 ew., 1373 kat., 23 żydów, 193 analf. W r. zaś 1878 było 1599 mk., rolnictwem się trudniących. Sąd okręgowy w Skwierzynie. Kościół paraf, należy do dawniejszego dekanatu boreckiego, teraz do dekan. zbąszyńskiego. Szkoła elementarna. Ma B. dwie gorzelnie, piłę parowa, miejską kasę oszczędności. Agentura pocztowa, st. telegr,, ffoic, w miejicu,

poczta osobowa do Skwierzyny, stać. koi. żel.
Landsberg o 30 kil. Kościół bledzewski wy
stawili zapewne opaci bledzewscy, do których
miasteczko od r. 1312 należało. Do r. 1740
plebanami byli księża świeccy; tegoż r. Teodor
książę czartoryski wcielił go do klasztoru
bledzewskiego; aż do r. 1835 jeden z zakonu
ks. cystersów pełnił przy nim obowiązki du
chowne. W parafii tej znajdują się jeszcze
kościoły: 1) kościół i klasztor ks. cystersów,
założony przez księcia wielkopolskiego AVłady-
sława Odonicza, zmarłego r. 1239. Książę ten
sprowadził kilku kś. cystersów z Doberlugu
z Górnej Luzacyi, wyznaczył im miejsce pu
ste, błotniste nad Obrą na mieszkanie, nazwał
tę osadę Nowym Doberlukicm; miało to miej
sce pomiędzy latami 1232-1235. Bolesław,
syn Odonicza, potwierdził darowiznę Ojca.
Niedługo jednakże zakonnicy pozostali w pier
wotnej siedzibie z powodu częstych wylewów
Obry. 2) Drugi kościół jest wZemsku, wysta
wiony r. 1285, dokąd przeniesiono klasztor
z Nowego Doberluku; lecz i tam zakonnicy nie
długo się utrzymali dla braku wody, i przenie
śli się około r. 1407 do wsi B. W B. kościół
z początku był drewniany, od XVI wieku zaś
z palonej cegły; klasztor znacznie rozszerzony
został przez opata Benedykta Gurowskiego
r. 1736, który nowe wybudował skrzydło;
w następnych latacfi kilkudziesięciu drugie
i trzecie skrzydło ukończono. Kościół odbu
dował na nowo opat Onufry Wierzbiński około
r. 1797. Dawniejsze nagrobki opatów, jakie
były w starym kościele, zniknęły bez śladu. 3)
Kościół w Popowie, wsi należącej do opactwa ble
dzewskiego, drewniany, jest filią kościoła zem-
skiego. 4) Kościół w Starym dworku, pierwo
tnie drewniany, przebudowany w mur pruski
przez opata Aleksandra Gurowskiego r. 1726.
Już r. 1768 opat Franciszek Rogaliński, widząc,
że dzieło Gurowskiego nietrwałe, kazał roz
rzucić kościół, wystawił nowy, który jeszcze
istnieje. 5) Kościół w Gorońsku, posiadłości ro
dziny Gorońskich. W wieku XVII wieś prze
szła na własność Gorzeńskich, a następnie Buko-
wieckich, od lat kilkunastu dopiero jest wła
snością Niemca. Kościół drewniany w wieku
XVII dostał się protestantom; od wieku XVIII
naprawiony nakładem Eleonory z Gorzeńskich
Bukowieckiej, chociaż kalwinki, oddany zno
wu został katolikom. Dawniej zwano też B.
Bledziejowem.	M. St.
Bledzew, leśnictwo, ob. Stary Dworek.
BledCTWO, Bledzewko i Bledzewskie budy, wsie przyległe, pow. sierpecki, gm. Białyaze-\ro, par. Sierpc. W 1827 r. B. miało 16 dm. i 134 mk., B-ko zaś 8 dm. i 103 mk. Obecnie B. liczy 273 mk., 45 dm., 1648 mórg. rozl. (1359 m. dworskich); B-ko zaś jest tylko wsią włość, i liczy 6 dm., 48 mk., 180 m, rozl,

Ble.

Bii.

243

 

Bledzianów, 1.) wieś, pow. odolanowski, 37 dm., 420 mk., 111 ew.. 309 kat., 222 anaH. 2.) B., folw., pow. odolanowski, stać. poczt, i koi. żel. w Antoninie o 4 kil., ob. Przyr/o-dzice.
Bledziejów, ob. Bledzew.
Bleiche, pow. babhnoaki, ob. Kiełpin.
Bleiche, ob. Blicha.
Bleichfelde, ob. Bielawy pod Bydgoszczą.
Bleischwitz, ob. Bleszczyce.
Blendow, ob. Błędów.
Blendowa, Blędmva, Błedmua (ob.).
Blendowen, ob. Błedowo.
Blendowo, ob. Blędowo.
Blendzianka lub Zuzenka, rzeka, wypływa z jeziora w dóbr. Łanowiczc, pow. suwalski, na granicy Prus, wpada do jeziora Wersele, z którego wypłynąwszy przechodzi w kierunku połudaiowo-zacliodnim przez grunta wsi Wersele, Stołupianki, Zarzecze, Budzki i Blin-da; od tej ostatniej wsi zmienia swój kierunek w stronę północno-zachodnią i przepływając przez grunta folwarku Samborowszczyzna. wychodzi pod osadę Sypitka i płynie dalej przez Prusy. Wpada do Kospudy pod wś. Maltak. Okolice przez które toczy swe wody, po większej części górzyste.
Blenke, ob. Blinelt.
Blenowo, ob. Błonowa.
Blesen, ob. Bledzewo.
Bleszczyce, niem. Bleischwitz, wś i dobra, pow. głupczycki, par. katol. dyec. ołomnnie-ckiej w miejscu, przykomórek celny.
Bleszyn. Tak z niemiecka ale błędnie zo-wia niekiedy w druku Bledzew.
Blewońska, pow. ostrzeszowski, ob. Li/jnta (Kllgut).
Bleżewo, Bleżńw, wś na południowym krań
cu pow. mozyrskiego, nad rz. Stwihą, o 23 w.
od jej źródeł, w gminieberezackiej, w 3-im sta
nie policyjnym (turowskim), w 3-im okręgu
sądowym (turowskim). Jest to najzapadlejszy
zakątek polesia mozyrskiego; nawet dróg tam
niema, i lud wodną z^urowem ma komuni-
kacyą.	"	Al. Jel.
Blendowa, ob. Blędowa.
Biskwit, Błękwtda, niem. Blankwitt, wś, pow. złotowski, st. p. i par. Złotowo.
Blich. W wielu wioskach i miastach polskich
są bądź przedmieścia, bądź tylko pojedyncze nieru
chomości, zwane "Blich" lub "na Blichu", zapewne
dlatego, że w tych miejscach kiedyś płótno bielono,
"bliehowano." Tak np. B. przedmieście Sambora lub
B. dom z ogrodem przy Rokszyckiem przedmieściu
w Piotrkowie trybunalskiem, tuż naprzeciw muru
bernardyńskiego.	F. S.
Blich, wieś, powiat brodzki, na piaskach śród lasów leżąca, o 5 kilometr, oddalona na wschód od Załoziec, w okręgu celno-grani-cznym. Przestrzeni posiadłość większa: roli ornej 510, łąk i ogr. 50, pastwisk 70, lasu

1102. Posiadłość mniej, roli ornej 548, łąk i ogrodów 54, pastwisk 21 mórg. Ludność rzym. kat. 35, gr. kat. 307, izrael. 114, razem 456. Należy do rzym. kat. parani w Zało-źcach, do gr. kat. parani w Milnie. Z przemysłowych zakładów jest tu browar. Właściciel większej posiadłości Włodzimierz hrabia Dzieduszycki.
Blicha, niem. Bleiche, część zwierzyńca pod miastem Oławą.
Blichnarka, ob. Bkchnarka.
Blichowo, wś, nad rz. Mutawą, pow. pło
cki, gin. Łubki, par. Blichowo, posiada kościół
paraf, drewniany z 1760 r., 19 dm., 208 mk.
Do dóbr B. należy wś Grolanki.; par. B. dek.
płockiego ma 1798 dusz.	B. Clm.
Blidaki,  wś  pryw.  w  pow.  telszewskim,
0	48 w. od Telsz.
Blidki, mała wioska w pow. bracławskim, należy do Maryi Strogonowej, ob. Kmoalówlta.
Bliesen, ob. Blizno.
Blilllkinów, niem. Plitmkenau lub Plumiken-au, wś koi., pow. opolski, z parafią ewang.
1	szkołą tejże parafii od r. 1789.
Blindźawa, rz., lewy dopływ Sałanty.
Blinek, niem. Blenke, wieś, pow. babimoski, 37 dm., 234 mk., 232 ew., 2 kat., 28 analf.
Bliniszki, dwór, pow. nowoałeksandrowski, gub. kowieńska, własność Mojżesza Kiełpsza.
Blinne kucze, wś, pow. rosławski, gub. smoleńska, st. p. między Mglinem aRosławiem.
Blinno, wś włość, i folw. pryw., pow. ry-
piński, gm. Rogowo, par. Gujsk. W 1827
r. było tu 15 dm. i 176 mk., obecnie 33 dm.,
148 mk. Kozi. 724 m., w tej liczbie 99 wło
ściańskiego gruntu.	B. Clm.
Blinów, wś i folw., pow. janowski, gm. Brzozówka, par. Blinów. Posiada kościół par. drewniany z XVIII w. W 1827 r. było tu 67 dm. i 485 mk. Par. B. dek. janowskiego liczy 1989 dusz.
Blin§trubiszki, wś, pow. rossieński, słynna z wzorowego sadownictwa, majętność Janczew-skich. Prof. uniw. krak. dr. Edward Janczew-ski wydał 1879 w Krakowie broszurę o wynikach z doświadczeń sadowniczych w B.
Blinten, małe jeż. w okr. hasenpockim Kur-landyi, w parafii Alschwangen.
Bliskowice, wś i folw. i BUskmoickie baraki,
koi., pow. janowski. gm. Annopol, par. Świe-
ciechów, nad Wisłą. W 1827 r. było tu 31 dm.
i 265 mk., obecnie 302 mk., 2227 m. rozl.,
z tegc 1950 m. dworskiego gruntu a 277 wło
ściańskiego.	A. M.
Blisnitz, ob. Bliźniee.
Blissawen, ob. BUżawy.
Bliza, ob. Bozeft.
Blizanów, Bliżanów, wś i folw., nad rz. Pro-sną, pow. kaliski, gm. Brudzew kaliski, par. Blizanów. Leży przy samej granicy od w. ks.

244

Bii.

eii.

 

poznańskiego. W XIV w. był własnością
Przemysława ks. wrocławskiego i kaliskiego.,
później jako własność królewska zostawał wraz
z przyległym Grodziszczkiem i Zborowem pod
zarządem starostów, za rządu pruskiego stał się
własnością prywatną. W XVIII w. staro
stwo płaciło kwarty 1442 zł. i było emfiteuzą
Miaskowskiego. Kościół paraf, istniał tu już
w XIV wieku. Przebudowany w 1532 r.,
zostawał jakiś czas w ręku różnowierców.
W 1827 r. B. miał 49 dm. i 445 mk. Par. B.
dek. kaliskiego, dawniej stawiszyńskiego, ma
1550 dusz.	'	L*. K. Wa.
Blizawy, ob. Bliśawy.
Blizgie, karczma i osada, pow. nowoale-ksandrowski gub. kowieńskiej, do dóbr Kowa-liszki Komorowskich należąca. Mieszkali tu cyganie niedźwiednicy, uczyli te zwierzęta, po świecie je oprowadzali i opłacali czynsz do dworu.
Bliziailka, Bliśnianka, wś, pow. rzeszowski, par. rz. kat. Ńiebylec, gr. kat. Blizianka, o 3 kil. od st. p. Ńiebylec. Dominium należy do K. Zakliki. Zowia, też tę wieś: Bliźniaki.
Blizianka, potok w obr. gm. Blizianki w
pow. rzeszowskim, wypływa we wschodniej jej
stronie; płynie w kierunku połud. zach. ważką
doliną, po nad której wschodnim brzegiem wznosi
się góra Kamieniec (474), i w obr. gm. Konia-
czkowej z pr. brzegu wpada do G-woźnicy, do
pływu Wisłoka.	Sr. G.
Blizienko, małe jezioro,   stanowiące niejako dalsze wschodnie przedłużenie jeż. Blizno (ob.), między wsiami Dankowskie i Kopanica. Blizienko, ob. Blizinki.
Blizill, 1.) wś i Blizinek folw.. nad rz. Kuż-
niczką, pow. konecki, gm. Blizin, par. Odrowąż.
Istnieje tu wielki piec, fryszerka, kuźnica.
W 1875 r. wyrobiono żelaza surowcu 21,800
pud., kutego 6250 pud., wyrobów żelaznych
i drutu 7382 pud. Kościół filialny par. Odro
wąż. Urząd gminny. Gruntów dworskich
6396 mórg, włość. 224 mórg. W 1827 r. było
tu 18 dm. i 150 mk., obecnie 34 dm. Gmina
B. należy do s. gm. okr. II w Chlewiskach, st.
p. w Suchedniowie, odl. od Końskich 26 w.,
2,500 mk. i 12,081 mórg. obszaru; w tem dwor
skiej 6496 m. 3.) B., wś, pow. piotrkowski,
gm. Parzniewice, par. Bogdanów, o 3 w. na
połud. zach. od Jeżowa. W 1827 r. było tu
21 dm. i 140 mk.	Sr. Ch.
Blizinki, niein. Bliessinken, Blizinken, folw., pow. grudziąski, od st. dr. żel. Jabłonowo o 5 kil., par. Bywałd. Ma 2392 m. rozl., 9 dm., 182 mk., 103 kat.
Blizna, wś, pow. kolski, gm. Czołowo, par. Koło. W 1827 r. było tu 46 dm. i 461 mk.
Blizna, wś,  pow.  ropczycki,  par. rz. kat. Ocieka, tuż obok st. p. Dąbie. Bliznę, wś, pow. warszawski,  gm. Bliznę,

par. Babice, przy drodze z Warszawy do Babie, o 8 w. od Warszawy. W 1827 r. było tu 11 dm. i 104 mk. Gmina B. należy do s. gm. okr. II w Babicach, st. p. w Warszawie, liczy 3477 ludności.
Bliznę, wś, pow. brzozowski, par. gr. kat. Izdebki a rz. kat. Bliznę, o 8 kil. od Brzozowa. Właścicielem tabularnej posiadłości B. jest rz. kat. biskupstwo przemyskie. Wś B. założoną została 1366 z nadania Kazimierza W. Par. rz. kat. dek. brzozowskiego liczy 2208 wiernych. Posiada szkołę 1-klasową.
Bliźniaki, Bliźnianlca, ob. Blizianka.
Bliźnice, niem. Blisnitz, folw., pow. sztumski, st. p. Piekło, par. Sztum, ma 650 m. rozl., 2 dm., 13 mk., 9 kat. W r. 1773 były tu 3 emflteuzy i 5 alodyów.
Bliźnie oka huta, wś, pow. radomyski, o 30 w. od Hadomyśla, 3 dm., 18 mk. ob. pł. W r. 1860 r. wyrobiono tu szkła za 4500 rs.
Bliźniew, wś, pow. sieradzki, gm.Wróblew, par. Wągłczew, na lewo od drogi bitej z Sieradza na Blaszki do Kalisza prowadzącej, o 7 w. na wschód pold. od Blaszek. W 1879 r. odkryto tu podobno obfite źródło słone, zawierające do 38% 8°li t. t. dwa razy tyle co solanki inowrocławskie, Rozl. mórg. 415, w tem dworskiej roli 378 m., włość. 37, ludn. 135.
Bliźniki, ob. Zcmarocz.
Blizno, 1.) B. i Kwolewo. wieś i osada włos., pow. rypiński, gm. Szczutowo, par. Gujsk, liczą 206 mieszk., 21 domów, 23 osady włość., powierzchni 247 morgów; w tem gruntu orn. 175 mórg.; folwark Blizno, nad jeziorem tegoż nazwiska położony, należy do dóbr Stara Wola, liczy 28 mieszk., 5 dm. W 1827 r. było tu 19 dm. i 170 mk. 2.) B., wś, pow. augustowski, gm. Szczebra olszańska, par. Szczebra, o 6 w. na południe od jeż. t. n., śród lasów i błot.
Blizno, 1.) jezioro, pow. augustowski, o 4 w. na prawo od drogi bitej z Warszawy do Suwałk, na połudn. od jeziora Wigry, śród lasów, 5 w. długie w kierunku od zach. ku wsch., szerokie ok. l w., brzeg południowy lesisty, północny w części bezleśny i górzysty, koło folw. Ateny. 2.) B., jezioro, ob. Szczutowo. Br. Ch.
Blizno, niem. Bliesen, wś włość., pow. grudziąski, st. p. Jabłonowo, par. Bywałd, ma 2453 m. rozl., 34 dm., 308 mk., 29 kat.
Blizny, jezioro w pow. włodawskim, dobrach Lejno, w zlewie Wieprza, śród trzęsawisk niedostępnych, ma 31 m. rozl.; łączy się z pobliz-kiemi jeż. Wielkie, Głębokie i Humeńko.
Blizocin, wś i dobra, pow. łukowski, gm. i par Łysobyki. W 1827 r. było tu 40 dm. i 216 mk. B. ma 2047 mórg obszaru, 1271 mórg. dworskich.
Blizocka wola, wś, pow. łukowski, gm. Serokomla, par. Łysobyki. Posiada szkołę

Blf.

Bła.

245

 

wiejską.   W 1827 r. było tu 34 dm. i 254 mk. obecnie 44 dm. i 338 mk.
Blizów, wś i folw., pow. zamojski, gm. Su-chowola, par. Krasnobród, AV górzystej okolicy lesistej  niedaleko   Wieprza.    W 1827 r. byl< tu 28 dm. i 216 mk. Bliżanów, ob. Blisanów. Bliżawy. niem.   Blissawen, koi.,   pow. świecki,   st.   p. Warlubin,   par. Nowe,   16 dm., 88 mk. katol.
Bliźyce,  wś  rozkolonizowaua,   pow.   wło-szczowski,   par.   Lelów,   o 12 w. na zaohód oc Żarek.    W 1827 r. było tu 80 dm. i 408 mk. Błiżycc,   wieś,  pow. wągrowiecki, 24 dm. 259  mk.,  36  ów.,   223 kat,,  63 analf.,  stać! poczt.   Kiszkowe o 4 kil., stać. koi. żel. Pobie-dziska o 18 kil.
Blogotitz, ob. Bługocue. Bloitzig, ob. Błocko, Bloillfeld, z niem.   Blumfelde, dobra szlaeh., pow.  kościerski,  st. p. Stara Kiszewa.    Właścicielem  B.  jest  dziś  Czarnowski,   1782 był Pawłowski, 1648 Kiełpiński. Blonakeu, ob. BlunaM. Blondziewo, ob. Błndziejeico. Blondzikau, ob. Bładzikoiw, Blondzinin, ob. Blądzin. Blott, ob. Błotto. Blottgarteil, ob. Zgniłe Ikta. Blottiiitz, ob. Błotniua. Błotto i Blottobruch, ob. Uloto, Bludiiiki, ob. Błudniki Bludowitz, ob. Ełędmcice. Bluecher, kopalnia węgla pod  Brzeziuką, pow. bytomski.
Bluecherberg, szczyt w Kocich górach, pod Obernigk, 718' wys.
Bluenichen, ob. Kwiatki. BlilgOWO, ob. Blugowo. Bluuiberg (nicm.), koi., pow. świecki, par. i st. p. Nowe,   336 m. rozl. 12 dm., 93 mk., 11 katol.
Blumeil, ob. Kantulice. Bluilieiiau, ob. Błonowa i Kwiatuszki. Blililieiiberg, ob. Blawaty. BluiiiClidorf, ob. Cieahrz. Bliiineugartcii, ob. ZahiwUu. Bluuienthal, ob.   Krzywa-Gura,   timnliuki  i Blawaty.
Blumfelde, ob. Blomjeld.
Bluii   (łuż.),   niem.   Bluno,   wieś   kościelna
ewang. na Łużycach górnych.	A. J. P.
Bliuiaki, wś szl., pow. sztumski, par. Kisz-pork, st. p. Susz, 1540 m. rozl. (1466 ornej, 64 łąk, 27 past. 3 wody), 7 dm., 123 mk., 85 kat., gm. i urz. stanu cyw. Sparau. W roku 1306 dostał tę wieś od mistrza krajów. Konrada Sacka niejaki Jan i jego spadkobiercy na prawie chełmińskiem z obowiązkiem odbywania służby wojennej i dawania od pługa korca

żyta i pszenicy, a od włóki korca pszenicy na
zamek w Kiszporku; za polskich czasów posia
da ta wieś rodzina Schach von Wittenau,
w XVI stul. sławny w dziejach pruskich Fa
bian Zehmen, starosta sztumski i woj. malbor-
ski; po jego śmierci ma B. jego żona, z domu
Pisińska, później jej syn Fabian Zehmen, który
w Toruniu bezdzietnie umarł i tam 17 czerwca
1637 r. na drugi dzień po pogrzebie królowej
Anny w kościele P. Maryi pochowany; wieś
przechodzi po kądzieli do famil. Gueldenster-
nów; w XVIII posiadają ją jeszcze 1766 Wał-
dowscy. W roku 1787 jest ta wieś już w rę
ku niemca.	J. B.
Bluno, ob. Bhiń.
BliillOWO, ob. Blonowo.
Bluszczowa, niem. Blusdiczau, wś, pow. raciborski, o milę od Wodzisławia, w par. katolickiej Rogów. Dwa młyny wodne. Bo dóbr B. należą folwarki: Rogowiec, Ligotka, Syrin-ka i Neuhof. Niegdyś łomy gipsowe.
Bluwiszki, wś rządowa, pow. władysła-wowski, gin. i par. Gryszkabuda, o 97 w. od Suwałk. W 1827 r. było tu 28 dm. i 205 mk., obecnie 43 dm., 390 mk.
Błachta, niem. Blachta, wś, pow. chełmiński, st. p. Lisewo, par. Papowo, ma prawo chełmińskie, 701 m. rozl. (586 ornej roli, 35 łąk, 40 pastw.), 4 dm., 57 mk., 53 kat.
Bładllice, Bladnice, Blatnioe, Bladnilz, dwie wsie. pow. skoczowski na Szląsku austr.; w par. kat. Skoczów. 1.) B. Dolne, Nicder-B. •ozl. mórg 384, ludn. 195. 2.) B. Górne, Ober-3., AV gminie Nierodzim, rozl. mórg 122, lu-Iności 132.
BYahodatnc, st. poczt., pow. maryupolski, niędzy Elenowską st. dr. żel. konstantynow-ikiej i Maryupolem.
Błaskowizna, wś, poAV. suwalski, gmina
:"awłówko, parafia Przerósł, 231 mieszk., 23
domy.	K. H.
Klas**:, skrócone imifi Błażej, stanowi źródłosłów la/w takich jak BłaŁszki, Błaszkńw, obok których występują, też nazwy Błażejowice, Błażek. Br. Ch.
Blaszki, os., przedtem mko, pow. kaliski, ,'in. i par. t. n., leżą w piaszczystej równinie ' 26 w. od Kalisza a 210 od Warszawy. Po-iadają kościół par. murowany z 1779 r., urząd gminny, szkołę, st. poczt.; połączone drogami itemi z Kaliszem, Sieradzem i Giżycami na -,'ranicy od w. ks. Poznańskiego. B. należały
pierwszej połowie XVIII w. do Lipskich. W 1827 r.'było tu 91 dm. i 1361 mk. W 1859 oku było 2,854 mk., 178 dni. W 1876 r. jyło tu 3760 mk. Gm. B. należy do s. gm. okr. V w os. Staw, 3991 mk. Par. B. dek. kalis-ciego ma 4,400 dusz, istniała już 1521 r. St. oczt. Błaszki leży między Sieradzem a Kali-zem i ma być stacyą projektowanej drogi że-aznej łódzko-kaliskiej.
Błaszków, wś i folw.,  pow. Końskie,  gm.

246

Bła.

Bła.

 

'Niekłań, par. Odrowąż; ziemi dwór. 5624 m., włość. 147 m., iabr. żelaza. W 1827 r. było tu 24 dm. i 197 mk.
Blaszkowa (z przys. Bidoszycc i .Posz
czycę), wś, pow. pilzeński, o 6 kil. od Brzostka,
ma 3271 m. rozl., w tom 888 m. lasu,, 224 dm .
1375 mk., parafia w Brzyskach, szkoła ludowa
jednoklasowa, kasa pożyczkowa gminna, poło
żenie pagórkowate, gleba żytnia.	M. M.
Błaszkowizna, wś, pow. wieluński, gm. i par. Działoszyn.
Błatnicc, ob. BłacMce, na Szląsku austrya-ckim.
Bła waty, 1.) niem. Blumenlery, folw., pow, inowrocławski, ob. Strzelno. 2.) B., os., pow. inowrocławski, niem. Waldau, 858 mórg. rozl., st. poczt. Strzelno o 2 kil., st. koi. żel. Mogilno o 13 kil., należy do gminy Strzelna. ,"'.) B. wielkie, zwane Blumenthal, osada, należy także do miasta Strzelna. 4.) B. Małe, należy także do m. Strzelna.
Błaziny, wś rządowa, pow. iłżecki, gmina Błaziny, par. Iłża. W 1827 r. było tu 44 dm. i 300 mk., obecnie zaś 434 mk. i 54 dm. przy 1380 mórg. obszaru. Gm. B. z urzędem w Seredzicacll 2561 mk., obszaru 10,900 mórg. w tem ziemi dwór. 4003 m., dm. 388; s. gm. okr. I i st. w os. Iłża. Zakłady przemysłowe: browar l, gorzelnie 2, cegielnia l, olejarnia 1. W skład gminy wchodzą: Błaziny, Borciuchy, Cukierzyzna, Kaplica, Klepacze, Koszary, Kruki, Kutery, Marcule, Maziarze, Michałów, Mu-rowana-karczma, Pakosław, Piotrowe-pole, Pio-trówka, Prendociu, Seredzice, Zamek Iłżecki
1	Zawały.
Błazówka (z przys. Kąty), wś, pow. kol-buszowsld, o 12 kil. od Kolbuszowy, AV par. rz. kat. Dzikowiec.
Błażejewo, 1.) wieś, pow. śremski, należy do parani bnińskiej; 28 dm.; 220 mk.; wszyscy kat.; 71 analf. 2.) B., wieś, pow. śremski, należy do parafii dolskiej; 13 dm., 112 mk., wszyscy kat., 29 analf. 3.) B., domin., pow. śremski, należy do parafii dolskiej, własność klasztoru filipinów w Gostyniu; 2933 m. rozl.;
2	miejsc.: 1) B.; 2) leśnictwo Wygoda; 8 dm.;
120 mk.;  wszyscy kat.;  25 analf.;   st. poczt,
w Dolsku o 6 kil.;  st. koi. żel. Chocicza (Falk-
staedt). 4.) B., niem.   Weissensee, olędry, pow.
śremski;   6 dm.;   55 mk.;   54  ew.;   l  kat.;   5
anałf.
Błażejki, wś, pow. łukowski, gm. Prawda, par. Stoczek. Ma 13 dm., 96 mk. i 266 mórg obszaru.
Błażej o wiec, wś, pow. skierniewicki, gm. Grzymkowice, par. Biała.
Błażejowice, 1.) niem. Blazeiowitz, wś, pow. gliwicki, o 5 kil. od Toszka, w par. kat. Wi-śnice, z awulsem: "Wojsko." 2.) B., Blascheo-witz, wś, pow. prądnicki, na Szląsku pruskim,

par. Wtrok. 3.) B., niem. Blascomitz, wś, pow. kozielski, par. kat. Sławików. Niowiadomo z której z tych trzech wsi pochodził Mikołaj Błaszkowski, herbu Odrowąż, biskup przemyski, sekretarz Kazimierza Jagiclończyka.
Błażck, wś, pow. janowski, gm. Brzozówka, par. Batorz. W 1827 r. było tu 55 dm. i 375 mieszk.
Błażów albo Płazów, mko, pow. cieszanowski, leży przy gościńcu krajowym bełżecko-jaro-sławskim, o l i pół mili na półn. wschód od Oieszanowa, w piaszczystej i lesistej okolicy. Przestrzeni obszar dworski posiada: roli ornej 168, łąk i ogrodów 37, pastwisk 22, lasu 2878 mórg. Posiadłość mniejsza: roli ornej 1463, łąk i ogrodów 232, pastwisk 109, lasu 127 m. Ludności rz. kat. 166, gr. kat. 478: razem 644. Rzym. kat. parafia ma w miejscu, erygowaną w 1639 roku przez Grzegorza z Tenczyna Ossolińskiego, wicekanclerza Królestwa Polskiego. Do tej parafii, mającej kościół murowany, w roku 1843 poświęcony, należą: Brusno nowe i stare, Huta Różaniecka, Huta stara, Łowcza, Ru-da brusieńska i Ruda różaniecka; w całej parafii jest rzym. kat. 2789, akatolików 189, izraelitów 128; parana ta należy do dekanatu lu-baczowskiego. Gr. kat. par. ma również w miejscu, do której należy: Ruda różaniecka i Huta różaniecka: razem liczy ta parana 800 głów gr. kat. wyznania; cerkiew postawiona w 1728 roku. Parafia ta erygowaną w 1691 roku przez księcia Lubomirskicgo, nadwornego królewskiego marszałka i starostę lubaczowskiego. Miasteczko to ma szkolę filialną. Właściciel większej posiadłości Jan Baron Brunicki.
Błaźtiw, wś, pow. samborski, par. rz. kat. Czukiew, z par. gr. kat. w miejscu, o 13 kil. od Sambora.
Błażowa (z Dolną i Górną, Stanikiem, Dziu
rawką i Żotyskiorn), mko, poAV. rzeszowski, ma
4992 mórg. gruntu (3342 roli ornej), 675 dm.,
4037 mk. Parafia erygowaną w 1432 przez
Piotra Kunałha miecznika sandomierskiego i
jego żonę Małgorzatę, właścicieli Dynowa i Bła-
żowy; erekcya potwierdzona w r. 1738 przez
Jana Aleksandra ks. Lubomirskiego. Kościół
paraf, po części drewniany a po części muro
wany, wybudowany w r. 1822, i oprócz tego
dwie kaplice, szkoła ludowa dwuklasowa, po
sterunek c. k. żandarmeryi, urząd pocztowy.
Wielki browar, gorzelnia i tartak wodny. Le
ży przy gościńcu powiatowym, który łączy
Rzeszów z gościńcem rządowym przemysko-
dukielskim w urodzajnych pagórkach. Lu
dność przeważnie trudni się rolnictwem ale
także i przemysłem a mianowicie: tkactwem
i sukiennictwem. Par. rz. kat. B. dek. strzy-
żowskiego ma 6295 dusz.	M. M.
Błazówka, potok, wypływa w obr. gm. Błażowa w pow. samborskim, w zach. jej stro-

Bła.

Błę

247

 

nie, na granicy z gm. Kobłem starem, na południowo-zach. stoku wzgórza "Pod Kruszyną (400 in.); płynie na wschód między domostwami wsi Błażowa, za którą z pr. brzegu przyjmuje Wolankę i we wsi Czerchawce wpada do potoku Czerchawy, dopływu Bystrzycy Tyś-mienickiej. Długość biegu l mila. Er. G.
Błażowska Wola, wieś, pow. samborski,
leży o 2 mile na południe od Sambora, nad po
toczkiem Wolanką. Przestrzeni posiadłość wię
ksza obejmuje: roli ornej 125, łąk i ogrodów
33, pastwisk 37, lasu 781 mórg. Posiadłość
mniejsza: roli ornej 473, łąk i ogrodów 144,
pastwisk 143, lasu 78. Ludności rz. kat. 7,
gr. kat. 417, izraelitów 9: razem 433. Należy
do rz. kat. par. w Czukwi, do gr. kat. parafii
w graniczącej wsi zwanej Zwór.	B. B.
Biądid, Blondki, przyHiołek wsi Jeżowa.
Błądnica, poroh na Dźwinie, między Ja-kobsztadem i Rommelem, jeden z kokenhu-skich.
Błądziejewo, niem. Blondziewo, folw. dóbr Płochocin, pow. świecki, st. pocztowa Warłub, par. Płochocin, 2 dm., 27 mk. kat.
Błądzikowo, niem. Blondzikau, Blunsekow,
wś ryć. i włość, w pow. wejherowskim, o i 2 pół
inil od m. Wejherowa, st. p. i par. Puck.Mistrz
krzyżacki Wynrich z Knyprody nadał wieś tę
13 list. 1353 r. Stefanowi Blansekowi, pod
warunkiem, iż on i jego następcy zakon nie
miecki bronią i końmi wspierać będą. W póź
niejszych czasach należało B. do klasztoru kar-
tuzyańskiego w Kartuzach.	L. Pobł.
Błądzili, Blądżmin, Blądzim, niem. Blon-dzmin, wś, pow. świecki, st. p. Szwarzkop, par. Swiekatowo, 3339 mórg rozl., Cl domów, 451 mk., 342 kat.
Blądzoitka, potoczek górski w obr. gminy
Suchej, pow. żywiecki; wypływa w półn. zach.
stronie tej gminy, u połud.-zach. stoku wzgórza
Prorokową górą zwanego (584 m.); płynie wą
dołem u północnego podnóża góry Lenartowej,
także Lipską zwanej (631 m.) i wpada od lew.
brzegu do Stryszawlu, dopływu Skawy Dłu
gość biegu pół mili.	Lr. G.
Błąkajło, potok stanowiący lewy dopływ
Tłumacza, w obrębie gminy Koliniec, w pow.
tłumackim, tworzy w całym swym biegu gra
nicę gmin Koliniec i Hrynowiec. Długość bie
gu 10 kil.	,	Br. G.
Błda, rzeczka, po$. Świeeiem do Wisły uchodzi.
Błendowa, ob. Blgdowa.
Błemia* wś, pow. kolski, gm. Izbica, par.
Błenna. Posiadu, kościół par. murowany, wznie
siony na miejscu dawnego od 1861 do 1877,
poświęcony w 1879 r. W 1827 r. miała 14
dm. i 223 mk. Par. B. dek. kolskiego, dawniej
izbickiego, ma 956 dusz.	Br. Ch.
Błeszno, 1.) wś i folw., pow. częstochowski,

gm. Huta stara, par. Częstochowa, o 5 w. na połud. od Częstochowy na drodze do Koziegłów. W1827 r. było tu 66 dm.i518 mk. 2.) B., wś, i folw., pow. radomski, gm. i par. Radzanów, ziemi dwór. 1115; włość. 117 m. W 1827 r. było tu 13 dm. i 123 mk.
Błąda, wś, pow. suwalski, gm. Pawłówka,
par. Przerosi, odl. 3 m. od Suwałk, ma 29 dm.,
170 mk. Posiada szkółkę elementarną, na
utrzymanie której mieszkańcy, drogą składek,
dają rocznie 180 rs.	K. H.
Blądnica, wś rządowa, pow. ostrowski, gm. Orło, par. Jasiennica, leży przy drodze bitej z Małkini do Ostrowia, w okolicy piaszczystej, ziemia sapowata. Ma szkołę początkową. W 1827 r. było tu 23 dm. i 170 mk. Br. Cli.
Błtjdno, dawniej własność prywatna, teraz król. leśnictwo, przezwano Wildungen, w pow. star ogar dzkim, paraf. Osiek.
Błijdostwo, wś, pow. pułtuski, gm. Nasielsk, par. Smogorzewo. W 1827 r. było tu 22 dm. i 123 mk.
Błędów, 1.) wś i os. fabryczna, pow. gró
jecki, gm. i par. Błędów, odl. o 50 w. od War
szawy, od Grójca 4 wiorsty. Posiada kościół
par. z muru wzniesiony 1822 przez Karola Za-
górskiego, dziedzica; sąd gminny okr. III, urząd
gminny, szkołę początkową; istnieje tu filia fa
bryki żyrardowskiej, wyrabiająca na 60 rę
cznych warsztatach płótno zgrzebne, worki,
drelich. W 1859 r. w 9 oddzielnych zakła
dach tkackich wyrabiano 172000 łokci wyr.
bawołu., 4,000 par pończoch, użyto 9,330 funt.
przędzy bawełn.- Wartość produkcyi wyno
siła 8140 rs., 'iłosć robot. 73. W 1827 r. było
tu 38 dm. i 334 mk.; w 1859 r. według Lud.
Wól. (Orgel. Enc. III 796) 1360 mk. Par. B.
dek. grójeckiego ma 3018 dusz. Gmina B. ma
5552 mk. 2.) B., wś, pow. łowicki, gm. Je-
ziorki, par. Łowicz, o 6 w. od Łowicza. Lu
dność trudni się hodowaniem koni i trzody
ihlewuej. W 1827 r. było tu 35 dm. i 236
mk. 3.) B., wś rządowa, nad rz. Białą Przem-
szą, pow. będziński, gm. Łosień, par. Nicgowo-
nice, na lewo od drogi bitej z Dąbrowy górni
czej do Olkusza. W 1827 r. było tu 27 dm.
i 193 mk., obecnie 49 dm., 314 mk. i 366 m.
iemi włość.	Br. Ch.
Błędów, niem. Uleiulow, wś koi., powiat pszczyński, niedaleko Nowego Berunia, w par. katol. Chełm.
Blc/luwa albo Błendowa (z Wólką), wś, pow.
rzeszowski, ma 1739 mor. rozl., 1139 mórg roli
ornej, 129 dm., 731 mk. Kość. paraf, w Chmiel-
niku. Położeniu pagórkowate, gleba urodzajna
i żytnia.	M. M.
Bł«jdowa-Wola, wś i folw., pow. brzeziń-ski, gm. i par. Bratoszewice, 280 mieszk., 23 domy, ziemi włość. 348 mórg. Należy do dóbr Bratoszewice.

248

Błę.

Bło.

 

Błądowice, Bludowitz, trzy wsie, pow. fry-decki na Szląsku austr.: 1.) B. górne, Ober-B., ze wsiami Spluchów i Cermanice, 1291 m. rozl. i 437 ludn. 3.) B. pośrednie, Mittel-B., 840 m., 703 mk. 3.) B. dolne, Nieder-B., par. katol. i ewang.. szkoła ludowa, st. p. Parana katol. należy do dek. karwińskiego i ma 2132 katol., 2473 ew., 42 izraelitów. Filią ma w Szumbarku.
Błedowo wś 1.) i Błędowska Wola, wś, pow.
przasnyski, gm. i par. Bai'anowo, 20 dm., 150
mk. i 814 mórg obszaru (w tem 344 m. ornej
ziemi). Por. Borkowo. 2.) B., Błędówko i Błę
dowska Wola, pow. płoński, nad rzeką Wkrą,
gm. Błędówko, par. Cieksyn. Urząd gminny
na tolw. Błędówko; szkoła początkowa. B.
w 1827 r. miało 15 dm. i 136 mk. Gmina B.
należy do IV okręgu sądowego (Gałachy), li
czy mieszkańców 2,888, powierzchni 9286 m.,
(w tej liczbie 7958 mórg gruntu ornego); w tej
gminie znajduje się kościół katolicki, 2 szkoły
wiejskie, 2 wiatraki, 2 młyny wodne, browar,
gorzelnia, 2 domy zajezdne, 4 karczmy, 6 ku
źni. Do gminy należą wsie włościańskie: An-
dzin, Błędowo, Błędówko Nowe, Borkowo,
Brzezinki, Cieksyn, Czarna-Stara, Jarowo, Ko-
ryciska, Pomocna, Smoły, Sniadowo, Wola Błę
dowska, Wilamy, Wólka-stara, Zakobiel-duża.
Dobra, folw. prywatne, kololiie i wsie szlache
ckie: Błędówko, Cieksyn, Falbogi-włelkie, Ga-
dowo, Gromczyn, Janowo, Wojszczyce, Snia
dowo, Zakobiel-mała, Zakobiel-duża, Zajączki,
Zaręby. Wyż wymienione miejscowości na
leżą do parafii Cieksyn, Nasielsk, Wrona, Kro-
czewo.	B. Chu.
Błe.douo, niem. od 1860 Blandau, wś szl. z kościołem parał', katol. w pow. chełmińskim, lud. 279, kat. 196, rozl. 4175 m., 20 dm., st. p. Trżebieluch. W B. jest krąg kamienny 15 mtr. średnicy, z 46 głazów, w środku z piramidą z kam. stożkowych, 2,40 mtr. wysoką, pod którą znaleziono 1876 r. urnę z kośćmi palonemi, pod urną szkielet niepalony w piasku a przy nim monetę miedzianą Teodozyusza z początku V w. (Zeitsi-hr. des historischen Vereins f. den fieg. Bez. Mar., 2 zesz., str. 80, tabl.IX, fig. 1). 2.) B., niem Gross-Blandau, dobra, pow. gołdapski, st. p. Grabowo. 3.) B., niem. Blendo-wen, wieś szlach., pow. gierdawski, st. poczt. Abeliszki.
Błądowska-kiiźnica, wś i folw. nad rzeką Strumień (?), pow. będziński, gm. Łosień, par. Niegowonicc, wraz z koi. Górki liczy 51 dm.. 500 mk.; ziemi włość. 594, dworskiej 1590, w tem ornej tylko 160 m.
Błękitne góry, Blaue Berge, SUhteruhdni, góry w Kurlandyi, w parafii Dondangen, których ostatni szczyt północny Domesnaes (ob.)
BłeJiWida, ob. Blękwit.
Błociszewo,   1.)  wieś,  pow.  śremski,  16

dm.; 168 mk.; l ew.; 167 kat.; 42 analf. 2.) B., domin., pow. śremski; 3351 m. rozl.; 2 miejsc.: 1.) B. 2.) folw. Barbarki; 18 dm.; 225 mk., 7 ew., 218 kat.; 45 analf. Ma kościół parafialny dek. kościańskiego. Stacya poczt. Śrem o 9 kil.; stacya kolei żelaznej Czempin
0	11 kil.    Dziedzice  wsi Jan i Mikołaj Błoci-
szewscy, herbu Ostoja, wystawili kościół roku
1408 za zezwoleniem Wojciecha, herbu Jastrzę
biec, biskupa poznańskiego.    W kościele znaj
dowały się dwie kaplice, jedna Błociszewskich,
druga Krżyżanowskich, w obudwu groby fami
lijne tychże rodzin. (Krzyżanowscy byli dzie
dzicami Krzyżanowa, wsi należącej do par. bło-
ciszewskiej).    Z tych kaplic pozostało  8 wize
runków na blasze,  zawieszonych  teraz w ko
ściele   z  napisami   naokoło   z wieku   XVII.
Dziś B. wraz  z Gajem  należy  do M. Kęszy-
ckiej.	M. St.
Błocko, niem. Bloitziy, folw., pow. babimo-ski, ob. Dalrowo Stare.
Błogie-stare, i B. szlacheckie, pow. opoczyński, gm. Owczary, par. Błogie, o milę na półn.-wschód od Sulejowa. Posiada kościół par. murowany. W 1827 r. było tu 23 dra.
1	200 mk.    Par.  B.  dek.  opoczyńskiego  ma
2500 dusz.	Br. Ch.
Błogie rządowe, wś, pow. opoczyński, gin.
Zajączków, par. Błogie. Klasztor sulejowski
za pozwoleniem Kazimierza Jagielończyka ku
pił B. w 1470 r. w zamian za sprzedane man-
syonarzom w Sandomierzu wsie Okałnię i Goj-
ców (pod Opatowem), które temuż klaszto
rowi darował Wincenty Kadłubek (Długosz
I, 505). W 1827 r. było tu 42 domy i 313
mieszk.	Br. Ch.
Błogocicc, wś i folw., pow. miechowski,
frm. Łętkowice, par. Niegardów, nad rzeczką
Ścieklec, od Miechowa odl. o 19 w. W 1827
roku było tu 42 dm. i 313 mk., obecnie 42 dm.
i 335 mk. liczy; gruntów włość. mórg. 231,
dworskich 590 in. Jest tu kaplica murowana,
szkółka elementarna i młyn wodny, przerabia
jący rocznie zboża za rs. 1000. Wieś B.
w XV w. należała w jednej części do klasztoru
w Staniątkach, druga zaś część była w posia
daniu Zegoty i Rafała Ryther, inaczej Ryter-
skich h. Topór (Długosz I, 35). W nowszych
już czasach, mianowicie w drugiej połowie
XVIII wieku, dobra te stały się własnością
skarbu królestwa, od którego, jak świadczy lu-
stracya z r. 1789, nabył je kasztelan Michał
Stadnicki.	Mar.
Błogocice, wieś, pow. cieszyński na Szląsku austr., rozl. 225 m., ludn. 127, należy do par. katol. Cieszyn. Jest tu fabryka rozolów arcyksięcia Albrechta.
Błogosławieństwo, wś i folw. nad Niemnem, pow. władysławowski, gm. i par. t. n., odl. od Suwałk 137 w., od Władysławowa 42

Bło.

Bło,

249

 

wiorsty, posiada kościół par. drewniany, sąd gminny okr. ILE, urząd gminny, szkołę początkową. W 1827 r. było tu 21 dm. i 216 mk., obecnie 39 dm. i 641 mk. Nazwę swą otrzymała od góry Błogosławionej, na której mieściła się pogańska świątynia litewska. W pobliżu znajduje się dotąd obszerny las, mający do 4000 mórg, w którym mieściły się święte gaje (Iłgis). Za Zygmunta Augusta B. było własnością Kirsztejnów. Par. B. dek. włady-sławowskiego 3275 dusz. Dobra B., w skład których oprócz wsi i folwarków wchodziło i miasteczko t. n., w zeszłem stuleciu należały do Antoniego Tyszkiewicza, który w r. 1765 sprzedał je Benedyktowi, Kaźmierzowi i Karolowi braciom Karpiom. Po bezpotomnej śmierci dwóch ostatnich, całe dobra odziedziczył Benedykt, a po jego śmierci w r. 1805 przeszły w spadku na jego syna Ignacego, a następnie drogą spadku w ręce Tyszkiewiczów. Gmina B. ma ludn. 6359, rozl. 21218 m., st. p. Szak;. W skład gminy wchodzą: Antkalniszki, Anto-niszki, Bartupie, Bąkiszki, Błogosławieństwo, B.-małe, B.-folwark, Boskawola, Budele, Bu-dnikiszki, Bujże, Bundzie, Dagile, Dowgierdy-szki, Dubieniszki, Giełgudyszki-górne, Graży-szki, Iwoniszki, Jotyszki-małe, J.-wielkie, Ka-tynele, Kiedebliszki, Kierutyszki, Kisieliszki, Korkory-chłopskie, Korkory-szlacheckie, Kubi-le, Kudra, Kumiecie, Łaukieliszki, Łączka, Łozo-wniszki, Martyszyszki, Misiurka, Nowy folwark, Pajotyje wś i folw., Pakalniszki-dolne, Pakal-niszki-górnc, Pankliszki, Pawilona, Poniki, Po-szyle, Poszurkiecie, Prańce, Rajniszki, Rekiele, Rudzie, Stanajcie, Śtulgie, Szaki, Szyksznie (3 dr. miejscowości t. n.), Szyłwiany wś i folw., Szylerowo, Użenikis, Wajgowiszki, Warkuli-szki, Widygry, Wingąłupis, Wojwodyszki, Wosiszki, Zarembiszki i Żalgirys. Br. Ch.
Błogoszcz, folw., pow. siedlecki, gm. Stara Wieś, par. Pruszyn.
Błogoszów, wś, pow. jędrzejowski, gmina Węgleszyn, par. Konieczno.
Btoinino, okolica, pow. płoński, gm. Sarno-wo, par. Skołatowo. W jej obrębie znajdują się wsie: B. gule, B. gumowskie i B. jeże. B. Gule wś szlachecka. Posiada 8 dm., 84 mk.; rozl. 369 m., w tej liczbie 248 m. gruntu ornego. Folw. pryw. B. Gumowskie i wieś włość. liczą 10 dm., 89 mk., 338 m. rozl. Wieś włościańska i folw. B. Jeże. leżą przy rzeczce Dzierząźnica; folwark rządowy posiada 5 dm., 50 mk., powierzchni 314 morgów; wieś włość. posiada 11 dm., wiatrak, kuźnię, 91 mk., powierzchni 82 m. We wsi znajduje się zarząd gminy Sarnowo.
Btondki, ob. Błądki.
Btondziewo, ob. Błądziejewo.
Błoń, wieś i dobra w pow. ihumeńskiin, nad rzeką Citewką, wpadającą do Świsłoczy

pod niedalekiem miasteczkiem Puchowiczami, odległe od Mińska wiorst 60, od Ihumenia wiorst 30. Z Błonia łączą się wspomnienia
0	słynnym jezuicie Józefie Bace,  autorze po
ciesznych   uwag  "o  niehybnej   śmierci,"   su-
peryorze   misyi   województwa  mińskiego;  tu
bowiem  ks. Baka  około 1745 roku fundował
rezydencyą   jezuitów  i  bawił   się    misyami.
W późniejszych czasach  dobra B. należały do
Ossowskich,  w roku zaś 1863 uległy sekwe-
stracyi i  w roku 1868 przeszły we władanie
urzędnika  Bończy-Osmołowskiego.    Po  odse
parowaniu gruntów włościańskich zostało wła
snością dworu około  2250 morgów   obszaru
ziemi.    Ziemia żyzna, rędzinna, sianożęci obfi
te i dobrego gatunku, lasu poddostatkiem,  go
spodarstwo w zaniedbaniu.    W B. dotychczas
jest  kościół parafialny katolicki, zbudowany
z drzewa 1748 r., jeden  z sześciu pozostałych
w powiecie.    Parafia bardzo rozległa i liczna:
dusz 2380. Ma kaplicę w Międzyrzeczu.   Błoń
należy do gminy puchowickiej (ob. Pucliowicze),
do 3 okręgu  sądowego i 2 policyjnego  stanu,
którego biuro w Smiłowiczach (ob.)    AL Jel.
Błonica, potok, w górnym biegu zwany Ki-sieliną, wytryska w obrębie gm. Wał-Rudy w pow. brzeskim w lesie śmietańskim w Gali-cyi, zrazu płynie na wschód, występuje na łąki i zwraca się na północ, stanowiąc granicę między Jadownikami a Miechowicami wielkiemi
1	małemi, a tworząc liczne kolana,  zwraca się
na północny  zachód i po 2'/4 milowym  biegu
uchodzi wprost   do  Wisły pod  Jagodnikami
z pr. brzegu.	Br. G.
Błonice, wś i folw., pow. koniński, gm. Rzgów, par. Grabienice.
Błonie, 1.) m. pow. gub. warszawskiej, odl. o 28 w. od Warszawy, przy drodze bitej prowadzącej na Łowicz do Kalisza. Posiada kościół paraf, murowany, urząd powiatowy, sąd pokoju okręgu VI, obejmujący i m. Mszczonów a należący do zjazdu sędziów w Warszawie, szkołę początkową, dom schronienia parafialny; z zakładów przemysłowych istnieją tu cztery garbarnie produkujące za 2,150 rs. rocznie, fabryka zapałek z produkcyą na 4,300 rs. i cegielnia wyrabiająca za 1000 rs. Dochód kasy miejskiej wynosi do 3,200 rs.; kapitał zapasowy 3,591 rs.; żelazny 270 rs. W 1827 roku było tu 92 dm. i 938 mk., w 1859 r. 83 dm. i 1126 mk., obecnie (w 1879 r.) 1621 mk., w tej liczbie 1164 katol., 17 prawosł., 408 izraelitów i 32 ewang. Konrad ks. mazowiecki na Czersku w 1290 r. osadził tu kanoników regularnych lateraneńskich, hojnie uposażył i bogatemi ozdobił sprzęty. Niewiadomo jak długo utrzymywali się zakonnicy przy tutejszym klasztorze i co się później z nimi stało. Jan, książę mazowiecki na Wiźnie, Warszawie, Zakroczymiu i Ciechanowie, nadał posadzie tej

250

Bło.

Bło.

 

prawo   niemieckie, i zezwolił  mieszkańcom na handel  wszelkiemi  towarami  bez  opłaty cja i myta, w całym obrębie swego państwa. Miejsce to wydało dwóch uczonych mężów.    Mikołaj zwany z Błonia, teolog i pisarz wielu dzieł, kwitnął  w połowie XV  wieku.    Maciej  zaś z Błonia był nadwornym  lekarzem Aleksandra króla.    Stronnicy ks. de (Jonti, mając na czele Mikołaja  Świeckiego,   biskupa  kijowskiego   i Adama Sieniąwskiego wojewodę bcłzkiego, stanęli pod tem miastem.    Wyprawieni od Augusta II pełnomocnicy zawarli z nimi układ i pojednanie  nastąpiło  w polu   3   marca   1698 r. Roku 1704  stanął  tu obozem Karol XII  dla popierania wyboru Stanisława Leszczyńskiego, który  nazajutrz  po obraniu,  to jest   13 lipca, uawiedził króla szwedzkiego.    Powtórnie w r. 1705 stanął tu obozem Karol XII, przyprowadzając do skutku korouacyą  nadanego Polsce króla, a w kilka dni po odbytym obrzędzie Stanisław   nawiedził znowu   swego   protektora. Miasteczko to zniszczone i spalone zostało w czasie  wojen szwedzkich; nie ma dziś warunków pomyślnego rozwoju.    Starostwo błońskie płaciło w 1770 r. 1586 złp. i  zostawało  w ręku Szymona   Dzierzbickiego, kasztelana   brzeziń-skiego; następnie należało  do ks. Józefa Ponia-towskiego,   później zaś  do hrabiny Stanisławy Potockiej z domu Górskiej, po której otrzymała je \v posagu córka jej hrabina Walewska.   Kajetan Kalino wski, organizator Tow. Kred. Ziem. i pomocnik prac ks. Lubeckiego był synem tutejszego   mieszczanina.    Par.  B.  dek.   grodziskiego,  liczy 3211 dusz.    Dawniej  w B.  był dekanat  archidyeeezyi  warszawskiej  i liczył 18 parafij: Kłonię, Brwinów,   Głusk, Grodzisk, Izdebno,   Kazuń,  Leszno,   Łutkówka,   Mszczo-nów, Osuchów, Ojrzanów, Radziejowiee,  Rembertów,   Rokitno,   Skuły,   Tarczyn,   Zaborów, Żuków.    Powiat  błoński   gub.    warszawskiej utworzony został  z części dawnego pow. warszawskiego w 1867 i obejmuje 120,5 wiorst kw. Graniczy  on od  północy  i  wschodu  z pow. warszawskim,   od zach.  z sochaczcwskim,   od połud. zaeh.   z łowickim i skierniewickim, od wschodu   połud.   z  grójeckim;  stanowi   płaszczyznę,  na której   gdzieniegdzie   spotykamy zaledwie   kilkoBążniowe   wzniesienia   jak we wsi Leszno.    Często trafiają się tu piaszczyste wydmy i nieużytki, jak w okolicach Mszczo-nowa, Grodziska  i  Leszna.   W wody  bieżące powiat B. nie obfituje.    Z niewielu  drobnych rzeczek  najważniejszą  jest Utrata   we wschodniej   części powiatu,  której wybrzeża  stanowią najniżej   położoną część powiatu.    Ztąd to wsie Kopytów,Wolica, R,adzików. Swięcice, podlegają na wiosnę jej zalewom.    Gleba  ziemi w ogóle średnia,   najlepsza w okolicach Błonia i Wiskitek.    Gleba we wsi Kłodzienko uchodzi za najurodzajniejszą w królestwie.   Naj-

gorsze grunta są koło Mszczonowa, Nadarzyna i Grodziska. Łąk dobrych posiada dużo tem powiat. Lasy w małej ilości i to wyniszczone, przechowały się jeszcze w południowej części powiatu. Najlepiej utrzymywane są w dobrach młochowskich. Rolnictwo stanowi główne zajęcie mieszkańców, żyto i kartofle stanowią dwa główne płody. W okolicach cukrowni (Józefów i Leszno w pow. B. i Guzów, Hermanów, Oryszew na granicy sochaczewskiego) rozwinęła się uprawa buraków i sprowadziła pewien postęp w uprawie roli. Staranne gospodarstwo i piękne inwentarze znajdują się w Gawartowej Woli, Płochocinic, Passach, Młochowie, Bożej Woli, Mosznie. W 1876 r. wysiano pszenicy 4579 czetw., zebrano zaś 31,993; żyta 17,029 czetw., zebrano 54,087; owsa 15,983 czetw., zebrano 44,949; jęczmienia 2,244 czetw., zebrano 8,976; gryki 1,152 czetw., 2,183; innych 1750, zebrano 17,500; kartofli wysiano 44,899, zebrano 314,349 czetwierti. Trudność i drożyzna robotnika z powodu bliskości Warszawy sprawia, że większe posiadłości ustępują miejsca drobnym koloniom, których posiadacze produkują przeważnie nabiał i ogrodowłzny, dostawiane do Warszawy, albo też stanowią, one letnie siedziby zamożniejszych przemysłowców warszawskich. Okolice Grodziska i Pruszkowa obfitują dziś w mnóstwo takich letnich mieszkań. Przemysł fabryczny słabo dotąd rozwinięty, mimo bliskości Warszawy i kolei żelaznej. Żyrardów, trzy cukrownie Leszno, Józefów, Guzów i browar w Radzikowie są to jedyne zakłady fabryczne na większą skalę prov,radzone. Prócz nich istnieją jeszcze dwie goiy.i;'! uio, jeden browar, jedna dystylarma, 4 cegielnie, farbiarnia, smo-larnia; 102 młyny i wiatraki. Wprawdzie roczna produkcya (w 1877 r.) tych zakładów doszła do 2,825,207 rs. i zajmowały one do 5,000 robotników; a w tem sani Żyrardów przedstawia 1,560,000 rs. produkcyi i 3,350 robotników; trzy cukrownie zaś 737,007 rs. 1360 robotników. Co do środków komunikacyjnych, to przez sam środek powiatu przechodzi droga żel. War. Wied. ze stacyami w Brwinowie, Grodzisku i Rudzie Guzowskiej, tudzież dwie drogi bite I rzędu: warszawsko-ialiska i warszawsko-radomska a prócz togo droga bita idzie od Mszczonowa przez Rudę Guzowską, Żyrardów, Wiskitki aż do Socha-izewa. Głównym punktem powiatu i siedliskiem zarządu jest Grodzisk, rozwijający się. kosztem opustoszałego i martwego Błonia. Żyrardów dzięki fabryce wyrósł na miasto z kilkutysięczną ludnością. Urzędowe miano miast nos/^ą: Błonie, Mszczonów; osadami tylko są: Grodzisk, Nadarzyn i Wiskitki. Ludność powiatu w 1879 r. wynosiła 68,043. W tej li-izbie 32,840 mężczyzn i 35,203 kob.; podług

Bło.

Bł«

251

 

wyznań zaś: 50,596 katol., 135 prawosł., 3549 ewang., 7221 izrael., i 210 innych wyznań. Według stanów było 345 szlachty, 117 kupców,, 9724 mieszczan, 26 duchów., 11 urzęd., 51,488 włość. Pod względem sądowym B. powiat dzieli się na cztery okręgi gminne: Błonie, Grodzisk, Mszczonów i Żyrardów i jeden sąd pokoju dla Błonia i Mszczouowa. Pod względem administracyjnym na 12 gmin: Grodzisk, Guzów, Heleno w, Kaski, Młochów, Mszczonów, Piekary, Kadzików, Radzicjowicc, Skuły, Wiskitki, Żyrardów. 2.) B., wś i folw., pow. kutnowski, gin. Błonie, par. Krośnie-wice, stanowi prawie przedmieście Krośnio-wic, ma 955 m. obszaru (ornej ziemi 940 m.), 22 domy i 213 dusz. Należy do dóbr Krośnie-wice i jest własnością hr. Pelagii Branickiuj. Dawniej panowała tu żywa działalność przemysłowa, istniał młyn parowy nieczynny od pożaru w 1872 r., fabryka tytuniu od lat 10 nieczynna, browar i gorzelnia także nieczynne. .Nowy pałac ukończono w 1878 r. i założono wielki ogród na 8 morgach. Gmina B. należy do s. gm. okr. II w os. Krośniewicc, odl. od Kutna 12 w. W gin. istnieje cukrownia, rafinc-rya, gorzelnia; urząd gm. we wsi Ostrowy. W. W. 3.) B., wieś położona dawniej w województwie mazowieckiem, następnie w gubernii warszawskiej a obecnie kaliskiej, powiecie łęczyckim, w gminie Topola Królewska, odległa od m. Łęczycy wiorst 5, od Kutna (st. dr. żel. warsz. bydg.) wiorst 23, na trakcie publicznym z Łęczycy do m. Dąbia i osady Grabów: od pierwszego odległa wiorst 20, od drugiego wiorst 10. Wieś kościelna parafialna, dawna własność starostwa, następnie rządowa od czasów pruskich, wreszcie od r. 1838 donacyjna radcy tajnego Oczkina. Ludność tej wsi z r. 1879 mężczyzn 439, kobiet 396, razem 835. Folwark rozległy jest w ogóle na miarę nowo-polską morgów 887, w tein gruntu ornego 519, łąk 216, ogrodów 6, reszta w nieużytkach i błotach torfowych; płodozmian 13-polowy zaprowadzony przeszło od lat 20. Gospodarstwo wzorowe. Włościanie zajmują morgów 1119, od lat przeszło 30 są urządzeni kolonial-nie i oczynszowani, dziś uwłaszczeni. Między nimi znajdowali się koloniści niemcy, osiedleni za panowania rządu pruskiego, których grunta zostały wykupione przez miejscową ludność. Osad 54, połowa z nich po morgów 23, reszta po 11 i kilka jednomorgowych. Pokłady torfu obfite, od 3 do 6 łokci głębokie. Erekcya kościoła sięga r. 1480. Akta kościelne znajdują się od roku 1521; dawniejsze wedle podania zostały spalone (?) z rozporządzenia arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana de Lasco. Kościół drewniany modrzewiowy. Do parafii należą wsie Lęka i Zawady; ogół ludności w parafii 1200 dusz. Szkółki dwie w Błoniu

i Łęoc. 4.) B., wś, pow. radomski, gm. Kowale Htępoeina, par. Radom, szkoła początkowa. 5.) B., wś i iblw., nad rz. Koprzywian-ką, pow. sandomierski, gin. i par. Kop rży wnica, młyn wodny i cegielnia; w 1827 r. było tu 31 dm. i 225 mk. 6.) B., wieś, pow. konstanty-nowski, gm. Rokitno; w 1827 r. było tu 31 dm. i 236 mk.; obecnie 38 dm. i 260 mk.; 1342 mórg obszaru. 7.) B.-wielkie i małe, wsie, pow. sokołowski, gm. Wyrozęby, par. Kożu-chówek, o 15 w. na półn od Mąkobód; w 1827 B. wielkie miały 39 dm. i 214 mk., B. małe zaś 27 dm. i 161 mk.; obecnie B. wielkie liczą 33 dm. i 209 mk., B. małe 27 dm. i 199 mk. B. wielkie mają 800, małe zaś 570 m. obszaru.
Błonie, 1.) wś, pow. przemyski, o 2 kil. od
Przemyśla, do którego to miasta własność tabu
larna B. należy. 2.) B., zwane "przy Przę-
cławiu," wś, pow. pilzeński, par. rz. kat. Przę-
sław, o jeden kil. od tego miejsca. 3.) B.,
zwane "przy Bolesławiu," wś, pow. dąbrowski,
par. rz. kat. Bolesław, o 15 kil. od Żahna.
4.) B., zwane "nad Dunajcem," wś, pow. tar
nowski, par. rz. kat. Jodłówka, o 4 kil. od
Wojnicza. 5.) B., wś, pow. stryjski, par. gr.
kat. Stańków, o 5 kil. od Stryja. 6.) B. Ka-
tarzyńskie, wś, pow. krakowski, par. Podgó
rze, tuż koło Podgórza. 7.) B., przysiółek
wsi Dołhołuki.	F. S.
BłoilOWO !\OWC, Blenoiuo (Neu Blumenau od r. 1866), wieś włość., założona roku 1833, w pow. grudziąskirn, par. Łasin, 1468 m. rozl., 30 dm., 204 mk., 24 kał.
Błonowe Stare, Slenou-o, Alt Blumemu od roku 1866, wieś włość., pow. grudziąski, miała dawniej swój kościół katolicki parafialny, założony około roku 1301, zburzony w wojnach z krzyżakami; następnie za rządów polskich na nowo wzniesiony, podupadł w czasie wojen szwedzkich, poczem go więcej nie poratowano. Obecnie należy do parafiii Łasin (Les-son). Mieszkańców liczy 240, prawie samych protestantów, 36 dm., 1022 m. rozl. Kś. F.
Błosznia, wś, pow. słonimski, nad Issą.
Błoszniki, mko, w 4 okręgu administracyjnym pow. dziśnieńskiego, własność p. Korsaka. Mieszk. ob. płci 105. Odl. od Wilna w. 322, od Dzisny w. 25. Budują tu nową cerkiew. Okrąg wiejski B. w gm. Prozoroki, liczy w swym obrębie wsie: Semki, Mironczyki, Miśkowo, Karnateki, Popioły, Siemienezyki, Karasie, Naumienka, Maszyrka, Kupcy, Demi-denki, Jałowce, Siedźce.
Błota, 1.) wś, pow. warszawski, gin. Za-goźdź, par. Źerzeń, przy drodze żel. nadwiśl., między Wawrem a Otwockiem, o 9 w. od Wawra. 2.) B., koi. pow. sieradzki, gm. Klonowa, par. Klonowa, odległa od Sieradza 29 w., rozległości mórg. 583 w posiadaniu włościan, mieszk. 216 katolików.

252

Bło.

Bło.

 

Błota, przysiółek wsi Niepołomic.
Błota, ob. Błoto.
Blotki, wś, pow. węgrowski, gm. i par. Stara wieś; posiada 20 dm., 140 mk. i 235 mórg obszaru.
Błotków, 1.) wś, pow. bialski, gub. siedlecka, gm. Kobylany nadbuźue, par. Terespol, ma Bzkołę wiejską. W 1827 r. było tu 48 dm. i 357 mk., obecnie 62 dm. i 336 mk. 2.) B., dawniejsza nazwa Terespola w pow. bialskim.
Błotnia,-Bofoteaa, mała wioska, pow. radomy-ski, śród lasu i moczarów, o 10 w. od wsi Przeborska, do parafii której należy i z którą stanowi jeden majątek. Mieszkańców 38, wyznania prawosławnego; trudnią, się leśnym przemysłem; zarząd gminny we wsi Przebor-śku, policyjny w m. Iwarikowie. Xl. Przed.
Błotnia, wś, pow. przemy ślańsld, o 2ya mili od Przemyślan w południowo-wschodnim kie-runku, przy gościńcu rządowym przemyślań-sko-brzeżańskim. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje: roli ornej 370, łąk i ogrodów 140, past. 23, lasu 707 mórg.; posiadłość mniejsza roli ornej 1161, łąk i ogród. 687, pastw. 220, lasu 19 mórg. Ludność rzym. kat. 59, gr. kat. 1005, izrael. 7; razem 1071. Należy do rzym. kat. par. w Firlejowie; gr. kat. paraf, ma w miejscu, należącą, do dekanatu narajow-skiego. Wieś ta posiada szkołę etatową. Właściciel większej posiadłości: magistrat miasta Lwowa na skutek aktu fundacyjnego zrobionego przez Gosiewskiego, byłego właściciela tej włości, a ostatniego z rodu Gosiewskich, niegdyś magnatów litewskich.
Błotnia, 1.) rzeczka, wytryska w obr. gm.
Błotni w pow. przemyślańskim z pod wzgórza
B. zwanego (404 m.) i płynie zrazu na połu
dnie, poczem zwraca się łąkami na zachód,
przepływa wieś B., ważką dolinką między-
wzgórzystą zrasza łąki janczyńskie i poniżej
Janczyna uchodzi do Gniłej Lipy z lew. brz.
Długość biegu 11 kilometrów. 2.) B., potok,
wypływa na błotach kuliczkowskich, w pow.
eokalskim, płynie na wschód temiż błotami,
zabierając ich wody i tworząc granice między
gm. Mostami Wielkimi a Sielcem; opłukuje
północne podnóże góry Maziarnią zwanej (211
m.), poczem zwraca się ku północnemu wscho
dowi i w Sielcu wpada do Raty z lew. brz.
Długość biegu 7 kil.	Br. G.
Błotnica, 1.) wś i folw., pow. radomski, gm. i par. t. n. Posiada kościół par. od XIV w. W 1403 r. istniał już drewniany, obecny murowany, okazały, rozpoczęto w 1759 r., ukończono zaś dopiero od 1852 do 1868 r. Znajduje tu się obraz M. Boskiej cudami słynący. Przy parani dom schronienia dla 3 kalek (?). We wsi znajduje się urząd gminny. Por. Tyg. 111. (z 1869'N. 85). Par. B. dek. radomskiego ma 3176 dusz. Gm. B. ma 16,927

m. obszaru i 4458 mieszk.; e. g. okr. II i st. p.
w os. Jedlińsk o 10 w., od Radomia w. 21.
W gminie znajduje się gorzelnia, browar i ce
gielnia we wsi Kiełbowie, olejarnia we wsi
Wólka pierzehnicka oraz młyn wodny Brodzie.
W skład grn. wchodzi 28 wsi: Dębowica, So
pot, Kiełbów, Siekluki, Gord, Zdżary, AVola
gordowska, Trąbki, Mokrosęk, Jankowice, Gór
na wola Maryanki, Kobylnik, Osów, Gutów,
Bród, Ludwików, Ryki, Pierzchnia, Wólka
pierzehnicka, Kadłubek, Nowa-wola, Kadłub,
Porzecze i Żabnia wolu. 2.) B., wś i folw.,
pow. i par. Końskie, gm. Duraczów. W 1827
r. było tu 16 dm. i 124 mk.	Br. Ch.
Błotnica, niem. Blotnik, wieś, pow. babi-moski, 35 dm., 354 mk., wszyscy kat., 96 analf.
Błotnica, niem. Bluttnitz, wś i ordynacya. pow. wielkostrzelecki, w par. katol. Oentawa.
Błotnik, niem. Blatniek, folw. dóbr Wojcie-szkowice Wielkie w pow. sycowskim.
Błotilo, mko na Litwie, na płn. od Lidy. Około 1738-40 pijarzy mieli tu szkoły, ale wyparli icli jezuici wileńscy.
Błotnowola, wś, pow. stopnicki, gm. Pawłów, par. Ostrowce. Szkoła wiejska. W r. 1827 było tu 57 dm. i 358 mk.
Błoto, 1.) wś rządowa, pow. kielecki, gm. i par. Sucheduiów, leży w dolinie, w pobliżu traktu kielecko - radomskiego. 2.) B., folw., pow. łódzki, gm. i par. Bełdów. Istnieje tu gorzelnia, dystylarnia 'wódek słodkich. Br. Ch.
Błoto, Błota, dwie wsie w pow. chełmińskim, jedna nazywana przez Niemców Blotto, druga Blottolriich. Pierwsza należy do par. Starogród, ma 2325 m. rozl., 37 dm., 324 mk., 11 kat. i st. p.; druga do par. TJnisław, ma 154 m. rozl., 18 dm., 106 mk. ewang. Obie leżą w nizinach nadwiślańskich, w żyznej, bagnami i czarnozicmcm przerywanej okolicy.
Błoto, kanał w pow. chełmińskim, pomiędzy bagnemBłoto a jeziorem Wieczno, l'/,, mili od Wąbrzeźna i iy3 mili od Chełmży, przeznaczony do zniżenia wody w jeziorze Wieczno i osuszenia sąsiednich bagien, obejmujących razem 6000 morgów magd. obszaru. Już r. 1777 zaczęto bagna te osuszać, na co wydano do 1806 r. 39,000 tal. W czasach wojennych, które po 1806 r. nastąpiły, zaniechano melora-cyi; co do tego czasu zrobiono, poniszczyło się i dopiero około r. 1850 na nowo wykopano kanały, które 15,000 tal. kosztowały. Dalszy ciąg kanału B. od jeziora Wieczno, łączący się z rzeczką Bacha, aż do granicy powiatu chełmińskiego przy wsi Zajączkowo, nazywa się kanał Wieczno. Za pomocą tych kanałów osuszono do 1855 r. 3250 m., 63 prętów, z których przyłączono do Przydworza 933 m., 106 pr., Boczyna 656 m., 146 pr., Melubia 265 m., 85 pr., Trzcianka 372 m., 5 pr., Ryńska 409

BłO.

BłU.

253

 

m., 109 pr., Świętosławia 26 m., 79 pr., So
snówki 233 m., 164 pr. Do utrzymania ka
nału Błoto utworzyły stowarzyszenie przyle
gające do niego wsie, które w następującym
stosunku koszta regulacyi ponoszą: Przydwórz
0,40, Nielub 0,09, Trzcianek 0,27, Sosnówka
0,24. Inne stowarzyszenie ponosi koszta u-
trzymania kanału Wieczno w następującym
stosunku: Boczyn 0,6534, Przydwórz 0,0594,
Świętosław 0,0297, Orłowo 0,594, Bartoszewi-
ce 0,0297, Ryńsk 0,1584, Grzegorz, Zajączko-
wo, Zelgno i Dźwierzno razem 0,0100. Czte
ry ostatnie wsie, jako też Ryńsk i Nielub leżą
w powiecie toruńskim, wszystkie inne, jak
i obadwa kanały w chełmińskim. Na kanał
Błoto wydało stowarzyszenie od 1853-1864
r. 3470 tal., na kanał Wieczno w tym samym
czasie 2611 tal. Dalszy ciąg kanału w powie
cie toruńskim stanowi rzeczka Bacha, płynąca
z bagna Wieczno, przepływająca 3/4 ni. poniżej
przez jezioro Mlewiec i wstępująca przy Zają-
czkowie w powiat toruński, przez który płynie,
często swój kierunek zmieniając, głównie z pół
nocy na południe, zasila losy forteczne przy
Toruniu, płynie przez Toruń w murowanem
i zakrytem belkami korycie i wpada tu do
Wisły. Ponieważ jej źródła i część płynąca
w pow. chełmińskim jest w związku z opisa-
nemi kanałami, starannie oczyszczonemi, zbiera
się w jej niższym biegu w powiecie toruńskim
wiele wody, robiącej szkodę na gruntach przy
ległych wsi (Zajączkowo, Węgorzyn, Mlewiec,
Kiełbasin, Nowy dwór, Mirakowo, Morczyn,
Folsong, Gostkowo, Lipniki, Papowo, Grembo-
czyn, Rubinkowo, Mlewo, Rogowo i Mokre).
Ponieważ właściciele tych wsi i przylegają
cych gruntów często zaniedbywali rzekę
oczyszczać i odpływ wody ułatwiać, wydała
regencya kwidzyńska 14 kwiet. 1855 r. rozpo
rządzenie, obowiązujące właścicieli przyległych
włości do oczyszczania rzeczki z zielska dwa
razy na rok w jesieni i na wiosnę i utrzymywania
jej w szerokości 8 stóp. Nad wykonaniem te
go przepisu czuwa osobna komisya, która raz
na rok w jesieni rzeczkę objeżdża i rewiduje.
Oczyszczanie na wiosnę okazało się niepotrze
bne. Każdy z członków tej komisyi, złożonej
z właścicieli włości nad Bacha, czuwa zresztą
nad utrzymaniem porządku pewnej części, któ
rą mu pod dozór oddano.	J. B.
Błoto, Bwoto, Boto, tak nazywają w narzeczu swojem Słowianie Niższej Luzacyi wielkie, siedm mil długie, półtorej szerokie, wielokrotnie ramionami rzeki Szprowy przecięte bagno w powiecie kotbuskim i kalawskim, po niemiecku zwane Spreewald. Bagno to dzieli się na wyższe i niższe; znajduje się na niem siedm wsi i kilka osad; część przerżnięta jest kanałami i zmieniona na pola i łąki; większa część lasem zarosła, latem tylko na czółnach, zimą

na lodzie dostępna. Cała osada ma postać wiejskiej Wenecyi, kanały służą za drogi, domy na palach stawiane, groble, mosty ułatwiają bliższą w pojedynczych osadach komunikacyą. Mieszkańcy Słowianie trudnią się chowem bydła, rybołówstwem, uprawą wszelkich jarzyn, mianowicie kapusty, ogórków, chrzanu, cebuli i t. d., które wywożą do Drezna i Berlina. Jak język tak i obyczaje słowiańskie dotychczas zachowują. Niemcy zowią ich Wendami. sami nazywają się w okręgu swym Błotnicy, wymawiając Bwotnicy. Pochodzenia są łużyckiego, mową zbliżeni najwięcej do Wielkopolan. (Według Enc. org.).
Błozew, Błożew górna, wieś, pow. sambor-ski, o 3 mile na północny zachód od tego miasta położona. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje roli ornej 402, łąk i ogrodów 104, past. 48, lasu 466; posiadłość mniej, roli orn. 753, łąk i ogród. 111, past. 47 mórg. Ludność rzym. kat. 294, gr. kat. 476, izrael. 21: razem 791. Par. rzym. kat. ma w miejscu, rok założenia takowej nie jest wiadomym, pierwsze wspomnienie o niej znajduje się w aktach synodu dyecezyalnego z 1525 roku. Kościół murowany, w 1840 postawiony a w 1858 poświęcony. W całej parafii jest katolików 365, izraelitów 50. Wieś ta należy do gr. kat. parafii w Wołczy. Właściciel większej posiadłości Antoni Bal.
Błozew, Błożew dolna, wieś powiatu Rudki. Przestrzeni obszar dworski posiada roli ornej 570, łąk i ogród. 126, pastw. 38, lasu 773; mniejsza posiadłość roli ornej 1044; łąk i ogr. 206, past. 54 m. Ludność gr. kat. 285, izrael. 7, razem 292. Należy do rzym. kat. parafii w Rudkach, gr. kat. par. w Kupnowicach. Właściciel większej posiadłości Szaja Rohrer.
Błoźewka, znaczna struga podgórska, wypływa z pod wodnego działu w obr. gm. Wołczy dolnej (w pow. Turka), po wschodniej stronie góry Radycza (524 m.); zrazu płynie z południa na północ przez wieś Błożew górną,
zie skręca się ku wschodowi przez Bylice,
Brześciany, Sadkowice, Więckowice, Komice,
Kowenice, Burczyce Stare, Błożew dolną,
Ostrów, gdzie wpada do Strwiąża, dopływu
Dniestru (według Winc. Pola mylnie B. wpa
dać ma do Dniestru). Łęg, którym Błoźewka
płynie, jest piękny, szeroko rozwarty, połogie-
mi działami opodal zamknięty, miejscami zna
cznie podmokły. Dolna część doliny Błożewki
:lewa się bezpośrednio z dolinami Strwiąża
Dniestru w okolicach Koniuszek sieniawskich.
W Błożwi dolnej przepływa Błoźewka wielki
staw. Długość biegu 36 kil.	Br. (?.
Błudniki, wieś, pow. stanisławowski, nad rz. Łomnicą, w ślicznej okolicy, o 9 kil. na zachód od Halicza, a o 3 mile na północ od Stanisławowa. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje

254

Błu.

Bły.

 

roli ornej 364, łąk i ogród. 32, pastwisk 258, lasu 1077; posiadłość mniej, roli ornej 836, łąk i ogród. 169, pastwisk 118. Ludności rzym. kat. 33, gr. kat. 913, izrael. 103, razem 1049. Należy do rzym. kat. parani w Wojniłowie; gr. kat. parafią ma w miejscu, która należy do dekanatu halickiego. W tej wsi jest prywatna kaplica rzym. kat. obrządku i szkoła filialna. Właściciel większej posiadłości Lud-gard lir. Grocholski.
Błudów, 1.) wś, pow. ostrogski, na północ od Braniowa o 5 wiorst. Należała niegdyś do ks. Ostrogskich, później do Jabłonowskich a w 1802 r. dostała się Mossakowskiemu i Zył-łokowi Kamieńskiemu. Mossakowski swoją część sprzedał Leńkiewiczom, a Kamieński w 1875 r. kolonistom czechom. Wś B., w okolicy bezleśnej, rozrucona na dwóch wzgórzach, pola orne płaskie, pokład ziemi czarnoziem, obok wsi jest rzeczka bez nazwiska; formuje staw, na którym jest młyn; wieś ta ma cerkiew parafial. 2.) BM Błędów, wś, pow. łucki, niegdyś własność Śobieskich, potem Błędowskich. iluiny pałacu, który budował Jakób Sobieski. Fabryka narzędzi rolniczych i gorzelnia; 900 mk. Dziś własność hr. Rottermunda.
Błudziinl, wś, pow. czerykowski, z kaplica katol. parafii iwandarskiej.
Blugowo, niem. Seehof, wieś, pow. wyrzy
ski, 188 mk., 2 ew., 180 kat., 48 analf. Ma
kościół parafialny dekan. bydgoskiego. 2.) B.,
domin., pow. wyrzyski, 2341 mórg. rozl., 5
dm., 69 mk., 3l'ew., 38 kat,, 31 analf. Stać.
poczt. Łobżenica o pół kil., st. koi. żel. Osiek
o 20 kil.	M. St.
Bługowo, niem. Blugcnuo, wś szlach., pow. złotowski, st. p. Lipka, par. Buczek, 2892 m. rozl. (1572 roli ornej, 56 łąk, 225 pastw., 1030 lasu, 9 wody), cegielnia, 5 dm., 128 mk., 8 kat. Por. Debrzno.
Błutkowo, niem. Blotnik, młyn, pow. babi-moski, ob. Bronikowo.
Błuzy, przysiółek wsi Krowica.
Błilźe, JBłuża, dobra ziemskie i wieś w po-łudniowo-wschodniej stronie pow. ihumeńskie-go, w gm. omelańskiej, w 1-m stanie policyjnym, w 3-m okręgu sądowym, w parafii katolickiej serafińskiej, o 35 w. od Ihumenia, o 4 w. od m. Świsłoczy. Nazwa B. pochodzi od rusińskiego słowa "błudzić", błądzić, a więc "miejsce błędne", bo też rzeczywiście wś ta leży w głębi najgłuchszego polesia ihumeń-skiego. Po osuszeniu energicznie prowadzonem błot poleskich, B. wiele zysczze na wartości, tak pod względem gleby jak i warunków ko-munikacyf. Dawniej dobra B. były własnością rodziny Zawadzkich, lecz przez wiano przeszły do Świętorzeckich. Obszar ogólny wynosi 37,200 dzies., grunta są piaszczyste, bardzo nizkie, ale łąk obfitość wielka. Na te-

rytoryum błuskiem ma początek rzeczka Tal-ka, która wpada do Świsłoczy. Mieszkańcy tych okolic drą łyka lipowe, używane na łapcie i plotą lipowe "rohoże"; rzeczy te są przedmiotem handlu miejscowego i rozwożą się na kilka mil dokoła, a rohoże idą do Stołbców
ztamtąd Niemnem do Królewca. Handlem
tym kierują wyłącznie żydzi.	AL Jel.
Błyszcz. Tak się nazywa północne ramię Bystrej, szczytu tatrzańskiego, na granicy No-wotarżczyzny z Liptowszczyzną, ponad halą Pyszną, w głównym grzbiecie. Wznosi się 2170,87 m. (Janota). Zowią go także Błyskim wierchem. Główny grzbiet zwraca się od tego szczytu wraz z granicą galicyjską na północ, potem na zachód ku Klinowi starorobociań-skiemu. Na tej przestrzeni leży przełęcz (1946 m.); tędy prowadzi ścieżka z hali Pysznej do doliny llaczkowej. Od B. w przeciwną stronę biegnie główny grzbiet ku wschodowi wraz z granicą aż do Babich Nóg (Kamienistej). Między B. a Babiemi Nogami wznosi się na wysokości 1789 m. przełęcz, tworząca przejście z doliny kościeliskiej do doliny Kamienistej. Na południe od Błyskiego wznosi się Bystra, także Wysokim Wierchem nad Bystrem zwana. Tutaj rozdziela się ta południowa odnoga głównego grzbietu na ramię zachodnie między Racz-kową i Bystrą potokiem i wschodnie miedzy potokami Bystrą i Kamienistą. Pierwsze ramię kończy się szczytem Jeżową. Ściana tego ramienia od Bystrej po Jeżową otacza od zachodu górną część doliny nad Bystra, która dwoma żebrami na trzy dzieli się ramiona. Pierwsze żebro ku dolinie 600 m. długie na południowy zachód od Bystrej; w niem 400 m. od gł. grzb. wierch 1984 m. wysoki. Między ścianą doliny wschodnią a pierwszcm żebrem znajduje się stawi kilka pomniejszych młaczek; ramię między pierwszem a drugiem żebrem zowie się Suchy Żadok. Między drugiem żebrem a Jeżową wznosi się trzecie ramię doliny; wschodnie zaś ramię wychodzące od Bystrej ciągnie się między potokami Bystrą i Kamienistym. W tem ramieniu wznoszą się szczyty Kobyle, Szerokie Upłazy, Kotłowa. Br. G.
Błyszcza, szczyt w Karpatach lesistych, w dziale między przesmykami skolskim a de-latyńskim, 1213 m. wys.
Błyszczanka, wieś, pow. zaleszczycki, o 2 mile na północ od Zaleszczyk, między rzekami Seretem i Dupą. Ponieważ brzegi tych rzek pokryte są lasami, przeto wieś ta, pomimo że na głębokiem Podolu galic. położona, otoczoną jest lasami. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje roli ornej 391, łąk i ogr. 7, pastw. 17, lasu 521; posiad. mniejsza zajmuje roli ornej 655, łąk i ogród. 122, pastw. 31 mórg. Ludność rzym. kat. 155, gr. kat. 892, izrael. 22: razem 1049. Należy do rzym. kat, parafii

Bły.

Bftfc.

255

 

w Zaleszczykaeh, do gr. kat. parani w Uhryń-kowcach. Właściciel wiek. posiadłości Witolc Wolański.
Błyszczanówka lub Błyszczanowce, wś, pow. uszycki, nad rz. Błyszczanówką. Położenie górzyste. Łomy piaskowca. Lasu dębowego i grabowego 290 dz., nieużyt. 10 dz., pola ornego 568 dz.; wraz z Hutą i Miehałówką gruntu dwór. używ. 1829 dz. Ziemia czarno-ziem i glina. Chat podług planu z 1844 r. było 132. Ludności 389 męż. i 400 kobiet. Lud bogaty, zabudowania porządne i czyste, ogrody obszerne. Cerkiew, karczma, cmentarz prawosł.; paraf. kat. we wsi Supruńkowcach; urząd gminny w Michałówce (ob.). Odległość od Kamieńca podoi. 23 wiorst. Sależy do Stefana Makowieckiego (wspomnienie w "Statystyce gub. podoi." p. Marczyńskiego, t. I, str. 262).
Błyszczanówką, rzeczka (mylnie zwana Tarnawką), przepływa wsie: Zalesię, Słobódke B,achnowiecką, Michałówkę, Błyszczanówkę, Snpruńkowce, i w Kniaźpolu wpada dorz. Tar-nawy, z którą dąży do bliskiego koryta rz.. Dniestru. Brzegi B. stanowią wzgórza płaskie, dalej górzyste. Tworzy kilka stawów i porusza kilka młynów.
Błyszczowody,, wieś, pow. żółkiewski, o 8 kil. na wschód od Żółkwi, w lesistej, bagnistej i piaszczystej okolicy. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje: roli ornej 69, łąk i ogrodów 80, pastwisk 27, lasu 1894; posiadłość mniejsza roli ornej 640, łąk i ogrodów 287, pastwisk 259, lasu 2 morgi. W ostatnich latach niem-cy koloniści, którzy ten majątek zakupili, pokopali rowy, osuszyli grunt, i wykarczowawszy znaczną przestrzeń lasu, przemienili takową na rolę orną. Ludność rz. kat. 262, gr. kat. 307, protest. 120, izrael. 10: razem 999. Do B. należy przysiółek Oplitna. Należy do rz. kat. parani w Kulikowie, gr. kat. par. w Smereko-wie; właściciel Jan Muller.
Bniały, według Zarańskiego druga nazwa wsi Bnina, w pow. śremskim.
Bniil, 1.) miasto, pow. śremski, położone między jeziorem bnińskiem a kórnickiem, przy trakcie z Kostrzyna do Śremu, 23 kil. na po-łudnio - wschód od Poznania; 126 dm.; 1303 mk.; 263 ew.; 1040 kat.; 283 analf.; jedyna miasto w. ks. poznańskiego niemające wcale żydów. Mieszkańcy trudnią ^ się głównie rolnictwem. Sad okręgowy w Śremie. Kościół parafialny kat. należy do dek. średzkiego; kościół protestancki do dyecezyi poznańskiej. Ma szkołę elementarną, st. poczt., 4 jarmarki. B. należy do Jana hr. Działyńskiego; jest gniazdem starożytnej wielkopolskiej rodziny Bniń-skich herbu Łodzią. Przed Bnińskimi posiadali go książęta wielkopolscy. Baszko kroni-

karz, kontynuator kroniki Bogufała, mówi, że
w r. 1253 Bolesław i Przemysław I zjechali
się w zaniku gieckim i podzielili się Wielkopol
ską; Bolesław otrzymał pomiędzy innemi mia
stami B.; być może, że już ci książęta założyli
kościół w Bninie. Kiedy miasto zostało wła
snością prywatną, niewiadomo. W XV w.
Andrzej z Bnina, piskup poznański, dziedzic
miasta, wzniósł już kościół murowany. W r.
1775 Potulicka z Działyńskich, ówczesna dzie
dziczka, przebudowała podupadły z gruntu
i nadała mu nowy całkiem kształć. Z pomni
ków znajduje się tylko w kościele wyryty na
kamieniu założyciel Andrzej z Bnina z pasto
rałem i infułą. Dawniej w parafii bnińskiej
były jeszcze kościoły: w Błażejewie, w Mi-
czewie i w lladzewie. Za kościołem nad jezio
rem są okopy, na których w wiekach średnich
stał zapewne zamek obronny. W jeziorze są
ślady budowli nawodnych. Gmina Bnin-Pro-
went, pow. śremski, ma 2 miejsc.: 1) domin.;
2) wieś Bnin-Prowent; 14 dm.; Il8mk.; 13
ewang., 105 kat., niema analf. 2.) B. koi.,
pow. wyrzyski; należy do Samostrzela, 41
dm.; 354 mk.; 53 ew.; 301 kat.; 87 analf. 3.)
B., wś, pow. szubiński; 4 dni.; 32 mk.; 26
ew., 6 kat.; 11 analf.	M. St.
Bnino, folwark, powiat szamotulski, ob. Biezdrowo.
Bob, źródłosłów wielu nazw miejscowych jak:
Bobie, Bobin, Bobino, Bobki, przeważnie w obrębie
Maaowsza i przyległych mu okolic; było to prawdopo
dobnie nazwisko a może przezwisko tylko, jak o teni
pozwala wnosić nazwa znanej powszechnie rośliny:
bób, Faba pulgaris.	Br. Ch.
Bobaii, ob. BoliMuo.
Bobcin, majętność, pow. kowieński, o wior
stę od Bobt, przy drodze do Kowna, na lewym
brzegu Niewiaży, niegdyś posiadłość i rezy-
deucya ks. G iedrojciow; mieli oni tu i więcej po
siadłości (ob. Nowotrzeby). Ostatnim Giedroj-
ciem posiadającym B. był generał woj. pols.
Sprzedał on B. hrabiemu Benedyktowi Tysz-
kiewiczowi, dziadowi dzisiejszego właściciela,
hr. Benedykta Tyszkiewicza	Fel. E.
Bobek, góra w Karpatach szląskich, u źródeł Ostrawicy, 2718 st. wys.
Bobelwicko, Bobolewicko, niern. Bobelwitz,
1.) wieś, pow. międzyrzecki; 13 dm.; 66 mk.;
55 ew., 11 kat.; 6 aualf. 2.) B., domin., pow.
międzyrzecki; 4941 m. rozl.; 15 dm.; 140 mk.; 71
ew., 69 kat.; 43,analf.; st. p. Międzyrzec o 3
kil.; st. koi. żel. Świebodzin (Schwiebus) o 24
kil.; Zbąszyń o 30 kil.	M. St.
Bober, Dobrzeć, rzeczułka, pow. kijowski, dopływ Dniepru.
Bober, ob. Bobrawa.
Bober to samo co Bóbr.
Boberau, ob. Bobrów.
Boberfeldowo, koi. niemiecka, pow. koniński, gm. B-zgów, odl. od Konina 23 w., rozl.

256

Bób.

Bob.

 

mórg 160, mk. 238, grunt piaszczysty. Cześć ludności należy do sekty menonitów, część do Braci Morawczyków.
Boberka, 1.) wś, pow. Turka, w głębokich górach karpackich, o 3 mile od węgierskiej granicy, u źródeł Dniestru, o 2 i pół mili na półn. zachód od Turki, a o 11 kil. od Lutowisk na połud. wschód. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje: roli ornej 529, łąk i ogrodów 180, pastwisk 64, lasu 1197; posiadłość mniejsza roli ornej 1751, łąk i ogrodów 291, past. 336,- lasu 20 mórg. Ludności rz. kat. 14, gr. kat. 1109, izrael. 35: razem 1168. Należy do rz. kat. parafii w Turce; gr. kat. par. ma w miejscu, dek. zatwarnickiego. 2.) B. ob. Bóbrka.
Boberka, strumień, wypływa w obr. gm.
Wołowego w pow. bobreckim z pod głównego
działu wodnego europejskiego; płynie strużką
na południe śród łąk, tworząc granicę gmin
Bóbrki i Strzałek; a przyjąwszy pod Bóbrka
z lew. brz. znaczny potok Białą, rozszerza swe
płytkie koryto i dwoma ramionami okrąża
Bóbrkę; płynie w kier. połd. przez gminy Erns-
dorf, Łany, Sokołówkę, Chodorkowce, Koło-
hury, Dziewiętniki, Jatwięgi; przepływa ob
szerne stawy w Łuczanach, Horodyszczu ce-
tnarskim, Ottyniowicach, Chodorowie, Dobro-
wlanach i Bortnikach, gdzie po 38-kilometro-
wym biegu wpada do Dniestru. Znaczniejsze
dopływy z pr. brzegu są: Krywula (według
W. Pola Wybranówka), a z lewego Biała, Sar-
nicki i Bakowiecki potok. W górnym swym
biegu aż po Sokołówkę zwie się także Białym
potokiem, od Sokółki do Łuczan Sokołówką,
a w dolnym biegu Ługiem. Brzegi strome,
dno namuliste. Wody czasami rwiące i spra
wiające znaczne wylewy na wiosnę. Im bar
dziej zbliża się B. do ujścia swego, tem błotni-
stszą się staje.	Br. Q.
Bobem, ob. Bobry.
Boberwitz, ob. Bobrowice.
Bobestie, ob. Bobowce.
Bobiatyn, wś, pow. sokalski, o l i pół mili na wschód Sokala, nad potokiem zwanym: Za-łyszna, Draganka lub Karbów, który pod wsią Skomoroohami wpada do Bugu; glebę ma glin-kowatą, urodzajną, i w lesistej leży okolicy. Przestrzeni posiadłość większa obdjmuje: roli ornej 555, łąk i ogrodów 156, pastwisk 87, lasu 761; posiadłość mniejsza: roli ornej 1010, łąk i ogrodów 195, pastwisk 22 mórg. Ludności rz. kat. 148, gr. kat. 593, izraelitów 13: razem 754. Należy do rzym. kat. parafii w Tartakowie; gr. kat. paraną ma w miejscu, do której należą wsie: Kopytów z 320 i Le-szczatów z 292 duszami, razem cała parafia liczy 1190 głów gr. kat. Właściciel posiadłości większej Roman Szymanowski. Na pobliskiej górze na przeciwko dworu znajduje się mały

czworobok, jakby reduta, otoczony wałem
fosą.	B. S.
Bobiea, ob. Ilłukszta.
Bobie, wś, pow. wiłkowyski, gmina Zielonka, par. Olwita. Ma 10 dm., 50 mk.
Bobiecko, wś, pow. łowicki, gm. Łyszko-wice, par. Pszczonów.
Bobiele lub BobUe, wś, pow. górski, na Szląsku pruskim, z folwarkiem Szubrzą, niem. Schubersee, majętność odznaczająca się pod względem rolniczym.
Bobikły, inaczej Wice, wś i folw., powiat maryampolski, gm. Poniemoń Pożajśoie, parafia Poniemou. Wś ma 18 dm., 150 mk., folw. l dom.
Bobile, ob. Bobiele.
Bobin, 1.) wś, nad Szreniawą, pow. piń-
czowski, gm. Kościelec, par. Bobin. Rozległa
wieś na połowie drogi z Proszowic do Koszyc.
Posiada kościół parafialny, murowany; piękny
park dworski nad rz. Szreniawą, dom schronie
nia dla starców i kalek (?), szkołę początkową.
W 1827 r. było tu 57 dm. i 273 mk. Par. B.
dek. pińczowskiego liczy 1227 dusz. 2.) B.-
Mierzejewo, wś, pow. ostrołęcki, gm. Czerwin.
par. Gaworowo; ludn. włość. 58, rozległości
morgów 120.	Br. Ch.
Bobino wielkie i B. grzybki, dwie wsie przyległe, pow. mazowiecki, gm. i par. Pło-niawy, o 11 w. na wschód od Przasnysza, o 6 od Krasnosielca, śród lasów błotnistych. W r. 1827 B. wielkie miało 39 dm. i 177 mk.
Bobka, rz., prawy dopływ Bohu, płynie
w pow. winnickim, wpada do Bohu pod wsią
Kletyszczami.	Dr. M,
Bobki, wś, pow. kozienicki, gm. i par. Po-liczna.
Bobkiszki, wieś, pow. maryampolski. gm. Balwierzyszki, par. Gudele; 4 dm., 47 mk.
Bobie, przysiółek wsi Krowicy.
Bobliwo, wś, pow. krasnostawski, gm. Gorz-ków, par. Tarnogóra.
Boblowitz, ob. Bobolusk.
Bobławka, wś rządowa, pow. wiłkowyski, gm. i par. Olwita. W 1827 roku było tu 23 domy i 159 mieszk. (?); obecnie 4 domy, 28 rnk.
Bobłów, wś, pow. bracławski, 744 dusz
męz., 709 dz. ziemi włość., należy do Maryi
z Potockich Strogonowej.	Dr. M.
Bobły, wś, pow. kowelski, gm. Turzysk,
ziemi włość. 1249, dworskiej 1805 dz.; wła
sność Orzeszki. Domów 82, ludność 512 m.;
ziemia piasek z marglem, pokład marglowy.
Narzecze rusińskie.	A. Br.
Bobolewicko, ob. Bobelwideo.
Bobolice, wś, pow. będziński, gm. i par. Biegowa, pomiędzy Lelowem a Żarkami, o l i pół mili od Lelowa w stronie południowo-za-chodniej. Warowny gród tutejszy, na skali-

25?

stej górze, nadał w 1370 r. król Ludwik siostrzeńcowi swemu Władysławowi ks. Opolskiemu, wraz z innemi grodami lennem prawem. Lecz gdy tenże najeżdżał miasta i kupców jadących obdzierał, na ukaranie przeto lennika, wyprawił Jagiełło w 1396 r. wojsko, a zająwszy zamek bobolicki, przywrócił do majętności korony. Niewiadomi) jakim sposobem wszedł później w dom Myszkowskieb, a na ostatku Męcińskich. Maleńki to był zameczek, z wielka atoli śmiałością na wierzchołku prawie niedostępnej skały wzniesiony. Kształt miał nieforemny, stosownie do tego jak grzbiet góry pozwalał, baszty dwie półokrągłe, jedne w narożniku, drugą przy ścianie północnej. Dziedziniec mały, ale silną zamykany bramą. Droga do niego prowadziła po pochyłości skały od strony południowej, a sam wjazd był od zachodu. Zamek ten w r. 1661 przestał być mieszkalnym, w skutek tego obrócił się w ruinę, która przecież jest ozdobą całej okolicy i stanowi jeden z najpiękniejszych naszych krajobrazów. W 18 wieku istniał tu wielki piec. Obecnie B. maja 27 dni., 252 mk., 352 morgów (Por. Tyg. Illustr. T. IV 1862 str. 56, T. VII 1863 str. 14. 1874 ffr. 349).
Bobolice, niem. Bublitz, na Pomorzu, w reg. koszalińskiej, na płd.-wsch. od Koszalina, 3300 mk., rybołówstwo, fabryki tkanin wełnianych.
Bobolusk, uiem. Bollowitz, wś i dobra, pow. głupczycki, par. katol. Bramce, niedaleko rzeki Opy.
Bobor, rz., dopływ rz. Nastaszki w pow. taraszczańskini.
Boborailie, Sobranie, Bobrzanie, właściwie Bobrawianie, szczep polski na Szląsku polskim, w okolicach górnego biegu Bobrawy, wspominany przez Kosmasa pod r. 1086.
Bóbordzie, dwór i wieś, pow. wiłkomier-ski, par. dobejska, o 60 w. od Wiłkomierza, do Edwarda Grotkowskiego należące; z pałacykiem drewnianym oraz zabudowaniami mu-rowanemi i wielkim ogrodem owocowym.
Doboszów, folw., pow. lubelski, gm. i par. Konopnica.
Bobów, ob. Bobowa.
Bobowa, mko, pow. grybowski, pod 38° 8' szer. półn. a 49° 9' dł. wschód, od Ferro, ma 849 mórg gruntu, 164 domów, 1266 mieszk., z tego 785 rz. katolików, 481 izraelit. Kościół paraf, bardzo starożytny, gdyż już w r. 1529 wyniesiony został przez Piotra Tomickie-go, bisk, krakowskiego do rzędu kolegiat z przełożonym dziekanem i 3 kanonikami. W drugim kościele św. Zofii odbywają się także nabożeństwa. Fundusz ubogich, którego założyciel i rok założenia niewiadomy a celem umieszczenie podupadłych członków gminy. Majątek zakładowy tego funduszu składa się
Słownik (łgograticicny Zeezyt IV.

z domu, ogródka i małego kapitału, szkoła lu
dowa jednoklasowa, urząd pocztowy B. leży na
praw. brz. rzeki Biały, u stóp stromych pagór
ków, przy gościńcu krajowym idącym do Grry-
bowa. W miejscu znajduje się stacya kolei
tarnowsko-leluchowskiej (między Bogoniowi-
cami a Grybowem, o 47 kil. od Tarnowa) i tar
tak wodny. Ludność, pomimo lichej gleby,
trudni się przeważnie rolnictwem, także
przemysłem a mianowicie zasługują na wzmian
kę szewctwo i wyroby koronek. B. jest gnia
zdem Bobowskich, z której Jan słynnym był
za Zygmunta III rycerzem. AVr B. nr. się tak
że ksiądz L. Łętowski.	M. M.
Bobowa Luka, wś, gub. witebska, nad rz. Męża.
Bobowce, Bobestie, wś, na Bukowinie, pow. storożyniscki, o 8 kil. od Starożyniec, z parafią grecką nieunicką w miejscu.
BobowUe, ob. Pławijo.
Bobowiska, wś, pow. nowo-aleksandryj-ski, gub. lubelska, gm. i par. Markuszów.
Bobówka, znaczny prawy dopływ Białej Dunajcowej. Wypływa w obr. gm. Zalasowej w pow. tarnowskim, płynie zrazu na południe przez obszar gminy Ryglic, a przyj ąwszy wody płynące od Kowalowego, zwraca się na zachód, płynie przez Byglice, Uniszową, Bisto-szową, Kielanowice dolne, w których wpada do Białej. Długość biegu 13 kil. Br. G.
Bobownia, kolonia, pow. sieradzki, gmina i parafia Szadek, odległa od m. powiatowego wiorst 24, rozległości mórg 186 w posiadaniu włościan, ludności 264, wyż. katol. Zdi.
Bobownia, małe mko i majętność ziemska, w północno-zachodniej stronie pow. słuckiego, przy drodze wiodącej z Piasecznej do Kopyla, w parafii katolickiej nieświeskiej, w 3-m stanie policyjnym kopylskim, w 4-m okręgu sądowym nieświeskim, o dwie mile od historycznego Nieświeża odległe. Był tu kościół parafialny skasowany po r. 1865. B. jest własnością dziedziczną Jodki, znanego okulisty, który tu się urodził i lata dziecinne spędził. Folwark ma obszaru 700 m., w glebie dobrej
Bobowo, folw. pryw., pow. przasnyski,
gm. Karwacz, par. Bogate, 2 dm., 16 mk. i 181
mórg obszaru.	B. Chu.
Bobowo, niem. Bo&att, wieś okazała włościańska, nad szosą wiodącą ze Skurczą do Sta-rogardu, w pow. starogardzkim; obszaru ziemi obejmuje 5774 morgów, mieszkańców ogółem 1271 i to: katolików 1192, protestantów 71, żydów 8. W miejscu jest szkoła kilkoklaso-wa, kościół katol. parafialny, poczta i stacya telegraf. Życie polskie jest znacznie ożywione w Bobowie: od wielu lat istnieje polskie tow. rolnicze, bank poi. włościański; często urządzają się poi. przedstawienia amatorskie. Kiedy około r. 1554 umarł tu ostatni proboszcz
17

258

Bob.

Bob.

 

kaiol. Paweł, wtedy bez wiedzy biskupa, przy
słał tu starosta gniewski Aćhacy Czema luter-
skiego swojego kaznodzieję. Przez całe 42
lat chodzili parafianie na jego nabożeństwo,
wcale nie wiedząc, że trwali w odstępstwie.
Dopiero za biskupa Rozrażewskiego został ko
ściół przywrócony katolikom r. 1596 Okoli
ca żyzna, prowadzi znaczny handel zbożem.
Polski bank ludowy, założony 1866 r., w 1879
r, liczy l 214 członków, brał 8-9%, deponen
tom dawał 6°/0, miał obrotu 92744 marok.
W okolicy B. starożytnicy odnajdują urny gro
bowe (odosobnione).	Kś. F.
Mol»»% Bóbr, nazwa pospolitego niegdyś, dziś rzadkiego bardzo zwierzęcia, dała początek wielu nazwom miejscowym tudzież nazwiskom ludzi, od których poszły znowu nazwy miejscowe. Nic zawsze przeto nazwa taka jak Bobrowo stanowi dowód istnienia bobrów w danej okolicy, gdyż może być ona tylko pamiątka, nazwiska pierwszego osadnika.
Bóbr, 1.) mko, pow. sieński, nad r/, t. n.,
przy drodze z Borysowa do Ors/y, o 100 w.
od Sienna, ma duży murowany kościół katol.,
1760 fundowany przez Ign. Ogińskiego. Tenże
Ogiński wyjednał dla B. u Augusta III prawo
magdeburskie: przywilej z r. 1762. 11. 1857
było tu 1151 mk., w teru 721 izr. Jarmark je
den do roku. Parafia katol. dekanatu sień-
skiego, liczy 157 dusz. Kościół pod wezw.
Imienia N. P. M. Czyt. "Tyg. 111." z roku
1873, Nr. 273. 2.) B., wś, pow. radomyski,
nad rz. t. n., o 27 w. od Czarnobyla. Mieszk.
266 prawosł., należą do maksymowieckiej pa
rafii. Ziemi 1411 dzies., zupełnie pokrytej
lasem i błotem. Mieszkańcy trudnią się le
śnym przemysłem. Własność rządowa; za
rząd gminny we wsi Maknymowioach, policyjny
W Czarnobylu.	Kl. Przed.
Bóbr, rz., ob. Biebrza. (W Enc. Org. mylnie podana III 822 poraź drugi, krótko i z błędami, jakby odrębna rzeka).
Bóbr, 1.) rzeka, lewy dopływ Berezyny, wypływa z błota otoczonego wzgórzami niedaleko wsi: Wołożnicy i Harliki, w pow. sień-skim, przebiega około 100 wiorst i naprzeciw folwarku Murawka wpada do Berezyny. Dolina B. nizka i w niektórych miejscach trzęsawiska, zawiera w sobie grube pokłady rndy żelaznej. W dawniejszych latach było nad ta rzeką wiele bobrów, od kfórych otrzymała swe nazwisko. Stuckcnberg w dziele "Hydrographie des russischen Reiches" wspomina o bobrach nad rz. Bóbr; dzisiaj zaś prawie nigdzie się nie napotykają. W miasteczku Krupce gub. mo-hylewskiej na Bobrze są młyny, w których się pytluje najdelikatniejsza mąka pszenna i pod nazwiskiem krupeckiej lub krupczatki rozwozi się do główniejszych miast. Przy ujściu B. do Herezyny jest fabryka żelaza OzerniaAvka. Bóbr spławny dopiero na wiosnę; przyjmuje Może z lewej strony i Jfaczę z prawej.

2.) B, czyli Bolryk, rzeka, dopływ rzeki Uszy z prawej strony, w powiecie radomy-skim.
Bóbr, rzeczka w wielkiem księstwie poznańskiem, płynie w całej swojej długości przez powiat odolanowski i wpada do Prosny.
Bóbr, ob. Bobrawa.
Bobranie, ob. Boboranie.
Bobrawa, Bóbr, niem. Bober, rz., najważ
niejszy z lewych dopływów Odry, 29 mil dłu
ga, ma źródło w górach Olbrzymich, pod Eeh-
hornbergiem, niedaleko Kamieniogóry, na wy
sokości 2414 st. npm.; ujście pod Krosnem na
1116 st. npm. Z lewej strony przyjmuje rzeki
Lomnitz, Zacken, Q.neis, Tschirne; z prawej
Zieder, Laessig, małą B., Szprotę i Briesnitz
(według geografii Adamiego). Brzegi ma nis
kie, często więc rozlewa i okolice pustoszy.
Nad B. leżą miasta: Kamieniogóra, Jeleniogóra,
Lwów, Bolesław, Szprotów.	F. S.
Bobrawianie, ob. Boboranie.
Bohrecki powiat, Bóbrczańslei, ob. Bóbrka.
Bohrck, wś i folw., pow. radomski, gmina i par. Stromice. Znajduje tu się gorzelnia. W 1827 r. było 23 dm.' i 204 mk., obecnie 29 dm., 266' mk., 560 mórg dworsk. i 594 włość, ziemi.
liobrek, 1.) górny i dolny (z Bobrownikami i Lęgiem), wś, p. chrzanowski, o 6 kil. od Oświęcimia, nad Wisłą, przy samej dr. żel. ces. Ferdynanda, która tu most przez Wisłę przerzuciła, niedaleko granicy szląskiej, ma rozległości 2564 mórg., w tem 1342 m. lasu, 156 dm., 882 mk., kościół paraf, w miejscu; w glebie pszennej, bardzo urodzajnej; piękny pałaciogród. Niegdyś był tu zamek obronny i służył za przytułek rozbójnikom, z których w początkach panowania Zygmunta III oczyszczono tę okolicę. Konfederaci barscy mieli tu mocne stanowisko. Parafia katolicka B. dek. nowogór-skiego lic/y wiernych 3724, obejmuje wsie: B., Gromiec, Gorzów, Chełmek, Łęk i Ostro-pole. 2.) B., wś, pow. dąbrowski, tuż obok st. p. Żabno, w par. rz. kat. Odporyszów. 3.) D,, przysiółek wsi Zawady.
Bobrek, Bóbrka, wieś, pow. cieszyński, na Szląsku austr., w par. katol. Cieszyn, ma szkołę ludową, rozl. mórg 1335, ludn. 984.
Bobrek, wś i dobra, pow. bytomski, par. katol. Miechowice, z kopalniami węgla kamiennego i galmanu; st. dr. żel. z Bytomia do Gliwic, o 3 kil. od Bytomia.
Bobrek, 1.) Bnbrza, inaczej Bobrzyca lub Trnpienifc, rzeka, bierze początek w górach leśnictwa rządowego Samsonów, w pow. kieleckim. Z początku ma nazwisko Bobrek; potem przyjąwszy wody różnych małych strumieni, płynie od wschodu ku zach.; od wsi Bobrza skręca się ku połud. i płynie do wsi Miedziana-Góra. Na przestrzeni tej dostarcza riJy poru-

szalnej  zakładom górniczym   w  Samsonowiej
1 Cmińsku,  ma szer. od 2 do 3 sążni,  gleb. od'
2 do 4 stóp.    Pod wsią Bobrza znajduje się na
niej most,  długi 4 sążnie.    Dalej  płynie  ona
przez wsie: Białogon (odtąd nazywają ją Tru-
pieniec),  Zagrody, Wola murowana i pod wsią
Wolica Lurowska wpada z prawego brzegu do
Czarnej Sidy.    Płynąc początkowo  z półn. na
połd., na gruntach wsi Zagrody  zwraca się na
południo-zach.  i  tym   kierunkiem   z małemi
zmianami płynie  aż  do ujścia.    Po  większej
części  płynie ona płaszczyzną,  w kilku  miej
scach   przerżniętą  wzgórzami,   z których   naj
smaczniejsze, pokryte lasem, znajdują  się  pod
wsią Zagrody  z prawego brzegu.    Koryto jej
piaszczyste, bieg wody niejednostajny, z powo
du istniejących zakładów wodnych, szer. wy
nosi '6 do 30 stóp, głębokość rozmaita, miejsca
mi dochodzi  do  stóp 10.    Woda po  każdym
nawalnym deszczu, jak równie i przy rozto
pach wiosennych, wzbiera.    Na trakcie  bitym
warszawsko-krakowskim znajduje się na rzece
most pod wsią Zagrody, długi przeszło 50 stóp.
Długość rzeki wynosi:   34 w.    Wpadają  do
niej  strumienie:   Sufraganiec,  z lewej  strony
powyżej Białogona,  Silnica poniżej Białogona.
Jeziorka  z prawej strony poniżej  Murowanej
Woli.    2.) B., rzeka,  zaczyna  się  śród mo
kradeł leśnych  w pow. będzińskim, koło wsi
t.  n., płynie na wschód,  zrazu rowem śród
lasu, następnie mija błonia i uchodzi do Wisły,
płynąc równolegle z Czarną Przemszą; szeroka
4 i pół stopy, długa 6 wiorst, dno  z namnlisk,
brzegi od l do 4 stóp wyniosłe.         Br. Ch.
Bobrelina, ob. Świed.
Bobrinskąja, ob. Bolrymla.
Bóbrka, miasto powiatowe w Galicyi, leży nad rzeczką Ług zwaną, która o 5 kil. na północ od tego miasta ma swoje źródło. Przez to miasto przechodzi gościniec krajowy Iwowsko-rohatyński, a o 7 kil. na zachód jest stacya koi. żel. Iwowsko-czerniowieckiej w Chlebowi-cach wielkich, o 35 kil. od Lwowa (między Staremsiołem a Wybranówką). Miasto to ma 2788 mórg gruntu., 3580 mk., z tych 763 obrz. rzym. kat., 984 gr. kat., 55 akatolików i 1778 izraelitów. Stan czynny majątku wynosi 5907 złr., bierny zaś 800 złr., dcehod w 1878 roku wynosił 1336 złr. 85 et. Bóbrka, jako główne miasto powiatu tegoż nazwiska, jest siedzibą starostwa powiatowego, rady powiatowej, urzędu podatkowego, należącego do obwodowej dyrekcyi skarbu we Lwowie; tamże znajduje się sąd powiatowy, należący do sądu obwodowego w Złoczowie, i urząd pocztowy. Do sejmu krajowego i rady państwa wybiera to miasto wspólnie z gminami wiejskiemi a to do sejmu krajowego wspólnie z gminami sądów powiatowych Bóbrka i Chodorów; zaś do rady państwa wspólnie z gminami powiatów admini-

stracyjnych: Kałusz, Dolina, Bóbrka, Bóbrka posiada szkołę etatową męzką. Rzymsko-ka-tolicką parafią ma w miejscu, należącą do dekanatu w Świrzu; pierwotny początek tejże jest nieznany, odnowioną została erekcya przez Piotra Starzechowskiego, rz. kat. arcybiskupa lwowskiego w 1548 roku. Zaś w 1628 została ta parafia wcieloną do kolegium mansyonarzy we Lwowie. Kościół murowany został poświęcony w 1771 roku. Do tej parafii należy 12 miejscowości: Ernsdorf, Kocurów, Lu-beszka, Lanki, Łany, Podhorodyszcze, Rehfeld, Romanów, Sarnki, Strzałki, Spilczyn, Wołowe. W całej tej parafii liczba katolików 1791, akatolików 94, izraelitów 2200. W obrębie tej parafii znajduje się jedna szkoła główna i pięć szkół ludowych; w miejscowościach: Rehfelcl i Spilczyn są kaplice publiczne, w których się czasami odprawia nabożeństwo. Gre-cko-katolicką parafią ma w miejscu, należącą do dekanatu bobreckiego archidyecezyi lwowskiej, która w Bóbrce i filii Wołowe liczy razem 1292 parafian. Z zakładów przemysłowych posiada B. tylko młyn wodny; prowadzi handel głównie wyrobami tkackiemi i przędzą. Właściciel większej posiadłości Hipolit Czaj-kowski. Powiat bobrecki lub "Bóbrka," jeden ze środkowych powiatów wschodniej Galicyi, graniczy na wschód z powiatem przemyślań-skim i rohatyńskim, na południe z powiatami rohatyńskim i żydaczowskim, na zachód z powiatem żydaczowskim, na północ z powiatem lwowskim. Przestrzeni ma 15'7549 mil kwadr, austr. czyli 9'9958 myriametrów kw. Powiat ten przeżynają falowate pagórki, które koło Strzelisk wznoszą się do znacznej wysokości i na północ od Strzelisk łączą się z działem wód ciągnącym się na południe ode Lwowa. Wszystkie te pagórki ciągną się z północy ku południowi i służą za koryta licznym lecz nieznacznym strumykom, dopływom niedalekiego Dniestru. Kajznaczniejszym jest rzeczka Swirz, mająca swe źródło pod miasteczkiem tegoż nazwiska, przepływająca cały powiat z północy ku południowi i wpadająca do Dniestru na wschód od Bukaszowiec. Mieszkańców ma 56,561 w 95 osadach i 81 gminach katastralnych; na gminy wypada 53334 mieszk. czyli 95% całej ludności, na obszary dworskie 2727 mk. czyli 5% ca>łej ludności. Obejmuje dwa sądy powiatowe: w Bóbrce i Chodorowie, które należą do sądu obwodowego w Złoczowie. Okręgi wyborcze: do rady państwa wybierają obszary dworskie tego powiatu wspólnie z obszarami powiatu administracyjnego: Rohatyn jednego delegata; gminy obierają wspólnie z gminami powiatów sądowych: Kałusz, Wojniłów, Dolina, Boleohów, Rożniatów i Chodorów jednego delegata; a to obszary dworskie razem w Rohatynie, zaś

BÓ5.

ny powiatów: Kałusz, Wójuiłow w Kałuszu; Dolina Bolechów, Boźniatów w Dolinie; Bóbrka, Chodorów w Bóbrce; ten kto otrzyma bezwzględną większość głosów we wszystkich powiatach, zostaje deputowanym do rady państwa. Do śejińii krajowego wybierają obszary dworskie całego dawnego obwodu brzeżańskie-go te jest powiaty polityczne: Brzeżany, Bóbrka, Podhajce, Przemyślany i Rohatyn wspólnie w Brzeżanach 3 posłów. Gminy należące do powiatów sądowych: Bóbrka, Chodorów, a wiec wszystkie gminy powiatu bobreckiego wybierają wspólnie w Bóbrce jednego posła do sejmu krajowego. Pod względem kościelnym dzieli się ten powiat na 9 parafij rz. kat., należących do 3 dekanatów, mianowicie: w Świrzu, Glinianach i Dolinie, i na 45 parafij gr. kat., należących do 3 dek. mianowicie: w Bóbrce, Chodorowie i Żurawnie. Szkół w tym powiecie jest 47; mianowicie: jedna szkoła 4-kla-sowa męska w Bóbrce; 23 szkół jednokla-sowyeh etatowych i 23 szkół jednoklaso-wych filialnych. Wszystkie te szkoły należą do rady szkolnej okręgowej we Lwowie. Grunta w północnej stronie bardzo górzyste; im bardziej ku południowcem bardziej wilgotne, wymagają bardzo starannej uprawy; klimat w północnej części ostry, w południowej zasłoniętej górami od północy łagodny; rolnictwo między włościanami z wyjątkiem kolonistów niemieckich stoi na niskiej stopie, obszary dworskie szczególniej niektóre prowadzą poprawne gospodarstwa; z tych szczególniej właściciele samej Bóbrki pp. Czajkowscy odznaczają się racyonalnem i postępowem prowadzeniem gospodarstwa. Z przestrzeni 15.7549 mil kw. austr., którą ten powiat zajmuje, wypada na mniejsze posiadłości 8.0580 mil. austr. czyli 51.2 procent, na obszary dwór. 7.6969 m. a. czyli 48.8 procent. Miasto w tym powiecie jest jedno: Bóbrka; miasteczek 3, mianowicie: Brzozdowce, Chodorów i Strzoliska nowe; gmin wiejskich jest 87, ogólna ilość gmin 91; obszarów dworskich 89, przełożeństw obszarowych 34, ogółem jednostek administracyjnych 125. Z całego obszaru pow. zajmują gminy administracyjne 8.0580 czyli 51.2 procent, obszary dwór. 7.6969 czyli 48.8 procent. Na jedne milę kwadratową przypada gmin administr. 5.7. Gmin mających domów do 25 jest 4, od 26-50 jest 16, od 51-100 jest 45, od 101 do 200 jest 20, od 201 do 300 jest 5, wyżej 500 jest 1. Obszarów dwór. mających do 10 domów jest 69, od 11 do 20 jest 6, wyżej 20 jest 1. Gmin mających do 100 ludności jest l, wyżej 100 do 200 ludn. 3, wyżej 200 do 300 lu-iiości 11, wyżej 300 do 400 ludności 1.9, wyżej 400 do 500 ludności 16, wyżej 500 do 1000 ludności 35, wyżej 1000 do 2000 ludności 4, wyżej 2000 do 3000 ludności l, wyżej 3000'

do 4000 ludności 1. Na l obszar dworski wypada ludności 50. Gminy nad 1000 do 5000 ludności mają, rażeni 12.361 czyli 22 procent ludności całego powiatu, gminy nad 500 do 1000 mają razem 24.039 czyli 42 procent ludności całego powiatu, gminy od 500 niżej 17434 czyli 31 procent, razem 53834 czyli 95 procent ludności całego powiatu; ludność na obszarach dworskich wynosi 2727 czyli 5 procent; razem 56,561 ludności. Ludność miast w tym powiecie wynosi 3580 czyli 6 procent ludności całego powiatu, ludność miasteczek 5,779 czyli 10 procent ludności całego powiatu, ludność wiejska 44,475 czyli 79 procent całego powiatu. W r. 1878 wydziałowi krajowemu we Lwowie 87 gmin przedłożyło wykazy płac, z których się okazuje, że w 1878 roku wynosiły w tych 87 gminach płace wójtów 1896 złr., przysiężnych 625 złr., pisarzy gminnych 2572 złr., policyi i innych sług gminnych 1501 złr.: razem 6594 złr.; przeto na l gminę wypada rocznych wydatków na płace 76 złr. W tych 87 gminach Ayszyscy wójtowie w liczbie 87 i przysiężni w liczbie 175 byli rolnikami, pisarze gminni wedle zajęcia dzielili się na 16 rolników, l właściciel większej posiadłości, 24 dziaków, nauczycieli i oticyalistów prywatnych, 7 którzy mieli inne zajęcia. Z tych 87 wójtów umiało czytać i pisać 2, słabo czytających było 18, razem 20; riieumiejacych ani czytać ani pisać 67, a zatem ta ostatnia kategorya stanowiła 77.01 procent ogółu wójtów. Ze 175 przysiężnych nie było ani jednego, którenby umiał dobrze ezytać i dobrze pisać', słabo czytających było 10; nic umiało zatem ani czytać ani pisać 165 czyli 94.28 procent ogółu przysiężnych. W ogóle zatem członków zwierzchności gminnych w tych 87 gminach było 262; z tych nieumiejacych ani czytać ani pisać 232 czyli 88.55 procent ogółu członków zwierzchności gminnych. Zbiory wynosiły jak następuje: W r. 1871 pszenicy 68980 mec, żyta 116300 mec, jęczmienia 12,600 mec, owsa 178,900 mec. W 1875 r. pszenicy 45680 mec, żyta 70,500 mec, jęczmienia 94750, owsa 150,300 mec. Przestrzeń tego powiatu obliczona na morgi austryackie wynosi: roli ornej 75,376, łąk i ogrodów 20,615, pastwisk 12,964, lasów 42,904: razem 151,859 m. austr. Produkcya na tej przestrzeni wynosiła w roku 1874 4,257,992 złr. Browarów jest w tym powiecie 4, mianowie w Ernsdorfie, Ostrowie, Sta-remsiole, Btrzeliskach. Gorzelni w tym powiecie jest 13 mianowicie: Bakowce, Bo-rusów, Borynieze, Bryuce, Brzozdowce, Erns-dorf, Hlibowiec, Lanki małe, Łany, Łaszki górne, Łany, Ostrów, fiomanów. Młynów wodnych jest w tym powiecie 32, mianowicie: w Bóbrce, Bortnikąch, Borusowie, Boryniczacb,

fttt.

281

 

Bryńeach zagór, Brzożdówcach, Chlewicach,
Ohodbrowie, Dobro wlanacli, Dziewiętnikach,
Dźwinogrodzie, Holoszowie, Horodyszczn, Hry-
niowie, Kocurowie, Łaszkach górnych, Lu-
beszce, Lankach, Łanach, Łuczauach, Ostrowie,
Ottyniowicach, Podhorodyszczu, Podmanaste-
rzu, Romanowie, Saruikach, Sokołówce, Sta-
i-cmsiole, Stokach Strzałkach, Wodnikach, \Vy-
branówcc. Tartak w tym powiecie l w Do-
browlauach. Pieców wapiennych jest 3: w Łu-
beszce, Łopusznie i Sarnikach, Garncarzy jest
2, obadwaj zamieszkali w samej Bóbreo. Kas
pożyczkowych gminnych jest w tym powiecie
36 z następującemi funduszami zakładowemi:
Dudków 474 złr., Brzozdowce 2912, Boryni-
czc 940, Bryńce cerkiewne 120, Bakowcc 180,
Ozai-torya 515, Drohowyże 501, Duliby 115,
Dźwinogród 1150, Chlebowice wielkie (519,
Hryniów 223, Horodyszcze cetnarskie 065,
Hranki-Kuty 1501, Horodysławice 456, Za~
twięgi 122, Łaszki dolne 1100, Lubeszka 82,
Leszczyn 355, Oryszkowce 178, Podmanasterz
1419, Podhorodyszcze 2485, Podliorce 349, Pod-
jarków 702, Pietniczany 781, Repechów 50,
Romanów 568, Sarniki 1215, Siedliska 165,
Suchrów 254, Strzałki 243, Strzeliska stare
275, Staresioło 2503, Trybuchowce 51), Woło
szczyzna 150, Wybrauówka 2100, Żabokruki
50 złr. a. w. Położenie tego powiatu jest ze
względu na handel bardzo krzystne; przecina
go bowiem w całej jego długości z północy na
południe linia kolei żelaznej Iwowsko-czernio-
wieckiej, która w tym powiecie ma 6 stacyj,
mianowicie: Staresioło, Chlebowice,Wybranów-
ka, Boryhicze, Chodorów i Bortniki. Również
z północy na południe przecina go gościniec
murowany, wiodący ze Lwowa na Strzelłska
do Rohatyna. Następujące miejscowości za
sługują na uwagę ze względu histor.: wieś
Dźwinogród, w XII wieku gród obrouuy i re-
zydencya książąt halickich, przetrwał kilka
oblężeń. Wieś Łaszki górne: istniał tu niegdyś
obronny zamek "Kisielów" zwany, który w r.
1620 od Turków został zajęty i zburzony.
Wieś Łopusznu, pamiętna klęską zadaną Tata
rom z 1566 roku przez Mikołaja Kamieuie-
ckiego. \Ve wsi Mikołajowie jest mogiła
z wojen tatarskich. W Śowemsiole staro
żytny zamek tuż obok dworca kolejowego
stojący, przemieniony obecnie na browar.
Strzeliska, miasteczko ze starożytnym zamkiem,
niegdyś od uąjezdników często napadanym.
Swirz miasteczko z zamkiem starożytnym, któ
ry teraźniejszy właściciel tej miejscowości
Waleryan Czajkowski zupełnie wyrestaurował
i zamieszkuje.	B. R.
Bóbtka czyli Holerka, wś, pow. krośnieński, 1450 mórg. rozl., w tem 510 m. lasu; 129 domów, 665 mieszk., paraf, w miejscu. Czas erekcyi parafii nie jest znany, lecz Stafowol-

ski wymienia w r. 1655 Bóbrkę pomiędzy pa
rafiami arcydyakonatu sandeekiego. Kościół
drewniany, wybudowany w r. 1768, poświę
cony w r. 1857, pod wezwaniem św. Katarzy
ny; szkoła ludowa jednoklasowa. Na obszarze
dworskim w pagórkach pośród łasa sosnowego
znajduje sio jedna z najpierwszych w Galicyi
kopalni nafty, własność Karola Kłobassy. Na
ftowe źródła sączyły się tutaj oddawna a wło
ścianie używali nafty do smarowania butów;
nie zwracano jednak na to wcale uwagi. Do
piero w r. 1854 Tytus Trzecieski z Ignacym
Łukasiewiczem, twórcą przemysłu naftowego
w Galicyi, rozpoczęli poszukiwania za ob-fttsze-
mi źródłami nafty, poszukiwania, które po kil
kuletnich usiłowaniach doprowadziły do od
krycia nadzwyczaj obfitych studni aafty. Od
r. 1861 rozpoczęła się w B. eksploatacya nafty
na szerszą skalę przez spółkę: Trzecieski, Klo-
bassa i Łukasiewicz. Dziś jest w ruchu 30
kilka studni, przyczem jest zatrudnionych 5 pa
rowych maszyn, każda siły 8 koni i 120
do 150 robotników. Dzienna produkcya nafty
dochodzi w przecięciu do 1000 garncy, czyli
przeszło milion kilogramów (szyb "Amerykan
ka" gleb. 647 stóp, wydaje 100 garncy ropy
na dobę; szyb "Honoraty" 721 st. gł.. 200 g,
na dobę; szyb "Kościuszki" 865 st. gł., nic
jeszcze w r. 1877 nie wydawał). Kopalnia
nafty w B., prowadzona w sposób umiejętny,
a do stosunków krajowych zastosowany przez
Ignacego Łukasiewicza, uio tylko, że wzboga
ciła przedsiębiorców, lecz stała się źródłem do
brobytu dla całej okolicy; kopalnia połączona
jest '/. dystylarnią nafty w Chorkowie, a na
stępnie z rządowym gościńcem w Polanie drogą
bitą długości 7 kilometrów, utrzymywaną ko
sztem przedsiębiorstwa. Robotników do wy
dobywania nafty i furmanów do transportowa
nia destylowanej nafty dostarczają okoliczne
wioski, które ztąd ciągną znaczne korzyści.
Istnieje też przy kopalni kasa bratnia dla ro
botników, rozporządzająca kapitałem 10000
złr,, z której udzielane bywają zapomogi dla
chorych i emerytury dla wysłużonych przez
lat 30 robotników.	M. M.
Bóbrka, wś, pow. Lisko, nad Sasem, o 15 kil. od Liska, par. rz. kat. Uherce, st. p. Ustrzyki. Ma par. gr. kat. w miejscu. Od r. 1877 dzieli się na dwie części: 1) Dolna czyli Stara B. jest własnością Konstantego Soko-łowskiego; 2) Górna czyli Nowa, inaczej Da-mazówka, willa i folw., przy ujściu potoku Łobzowicy do Sanu, u stóp góry Jawor, własność znanego autora dramatycznego Józefa Blizińskiego, który 1876 nabył ją i pierwszy założył ten folwark oraz dworek.
Bóbrka, ob. Boltrek.	:
Bóbrka, potok w obr. gm. t. n., pow. Lisko; wypływa z pod góry Stefkowej (381 m.), pły-

262

lob.

Sot.

 

nie kretom łożyskiem w kiei'. południowo- za
chodnim; przepływa wieś B. i wpada z lew.
brz. po przeszło pół milowym biegu do Sanu.
Przybiera liczne, krótkie potoki, spływające zsą-
dnich wzgórz.	Dr. G.
Bobru, mko w hr. orawskiem, kościół kato
licki parafialny; wielu farbiarzy trudniący cli
się znacznym handlem płótna i mających oso
bny cech, jarmarki, młyn wodny, kopalnia wę
gla kamiennego; 1599 mieszk.	II. M.
Bobrocz, ob. Bobrowec.
Bobroidy, przysiółek wsi Kamionki wołoskiej.
Bobroliszki, wś, po w. maryampolski, gin. Antonowo, par. Pilwiszki, ma 23 dm., 238 mk., leży o 17 w. od Maryampola.
Bobroliszki, zaścianek w pow. trockim.
Bobrów, niem. Boberau, wś, pow. liguicki, par. katol. Lignica, niegdyś własność denedy-ktynek lignickich.
Bobrów, m. pow. gub. woroneskiej, o 97 w. na płd.-wsch. od Woroneża, na prawym brzegu rz. Bitiuh, ma 5438 mk., st. poczt., bank. Powiat bobrowski ma 8960 w. kw. rozl., grunta żyzne. Największa wś czyli sło-boda Buturlinowka ma przeszło 30000 mk.
Bobrów, ob. Bobrowa.
Bobrowa lub Bobrowo, wś, nad rz. Bobrów-ką, w lesistej okolicy, pow. łowicki, gm. Ły-szkowice, par. Lipce, ma 21 dm. i 100 mk. Straż leśna t. n. w ks. łowickiem 4038 mórg. obszaru zajmuje.
Bobrowa, wś, pow. pilzeński, o l kil. od
Dębicy, ma 2422 mórg. rozl., 1949 roli ornej;
176 dm., 943 mk.; parafia łacińska w Przecła-
wiu. B. leży w równinie, w glebie piaszczy
stej. Obszar dworski należy do państwa dę
bickiego hr. B,aczyńskich.	M. M.
Bobrowa-wola, wś, pow. łukowski, gm. i par. "Wojcieszków, ma 11 dm., 135 mk. i 249 mórg. obszaru.
Bobrowce, wś, pow. błoński, gm. Piekary, par. Osuchów. W 1827 r. było tu 26 dm. i 203 mk, obecnie 213 mk.
Bobrowe, wś i folw., pow. krasnostawski, gm. i par. Gorzków, w lesistej i górzystej okolicy, o 3 Ya w na półn. od Gorzkowa. W 1827 r. było tu 31 dm., 175 mk.
Bobrowec welki (słów.) .1.) Wielki Bobro-
wiec, po węg. Naffy-Bobrocz, mko w hr. liptow-
skiem na Węgrzech; kościół katol. parafialny;
mieszkańcy prawie sami słowacy, mówią dzi
wnym dyalektem i trudnią się rolnictwem,
tkactwem, pędzeniem wódki; kilka jarmarków,
obszerne lasy; 2049 mieszk. 2.) B. Mali
(słów.), Mały Bobrowiec, po weg. Kis-Bobrocz, wś
w hr. liptowskiem (Węg.), granicząca z mkiem
Wielki Bobrowiec, 414 mieszk.	//. M.
Bobrowica, Bobromce, mko (już w 1764 r.), pow. kozielecki, gub. czernihowska, nad rz, t.

n. "R. 1857 miało 2940 mk., szkołę początkową, dwa jarmarki do roku. Dziś jest tu et. poczt, i st. dr. żel. kursko-kijowskiej, między Bobrykiem a Kosówką, o 73 w. od Kijowa.
Bobrowiec, 1.) niem Margareth, wś, pow. wrocławski, ma kość. paraf, katolicki dek. oleśnickiego. Wielkie cegielnie. Wś tę zwano też w aktach "Bobirwinken" i "Gaicono". Zarański nazywa ją Bobrowniki. 2.) B., uiem. Bobenuiiz, wś, pow. szprotowski, nad rz. Bobrem.
Bobrowickic, jezioro w półuociio-zachoduiej stronie pow. pińskiego, na samoj granicy gub. grodzieńskiej, pow. słonimskiego, w odludnej głuchej miejscowości, o 7 w. na zachód od jeż. Wygonowskiego; dł.4' 2 w.,3'j4, szer.,pow.8w. kw.; brzegi niskie, błotniste, lesiste, z wyjątkiem miejsc gdzie wsie (Bobrowicze, Wiado i Tupi-czyce). Według Strielbickiego ma 7 w. kw. rozl. Inaczej zowią je toż jeziorem Eadohow-skiem. Por. Szczam.
Bobrowicze, 1.) wś, w północno-zachodniej
stronie pow. pińskiego, na samym onego krań
cu, tuż nad jeziorem Bobrowickiam, w gm.
Święto-Wola, w l-m stanie policyjnym łohi-
szyńskim, w 1-m okręgu sądowym pohoskim.
2.) B., wieś, w połud. stronie pow. bobrujskie-
go, przy drodze wiodącej z Hłuska do Kopat-
kiewicz, niedaleko od rz. Ptyczy. W 3-iiu
stanie policyjnym hłuskim. 3.) B. Wielkie,
wś, w zachodnio-północnej stronie pow. rzeczy-
ckiego, nad rzeką Pienaczem, przy gościńcu
z Mozyrza do Eutuszkiewicz, w 3-m stanie
policyjnym, w 4-m okręgu sądowym, w gminie
doinanowickiej. 4.) B. Małe, w pobliżu po
przedzających. 5.) B., zaścianek w pow. tro
ckim.	Al. Jel.
Bobrowiec, 1.) wś, pow. rawski, gm. i par.
Rzeczyca, należy do dóbr Rzeczy ca; 21 dm.
160 mk., ziemi włość. 638 mórg. S. W. 2.) B.,
folw., parafia Jazgarzew, odległy odGóry-Kal-
waryi w. 20, od Wisły w. 7. Do r. 1876 sta
nowił całość z dobrami G ołków. Należy do
Wróblewskich.	A. T.
Bobrowiec, folw., pow. kwidzyński, par. Jania kościelna, 5 dm., 37 mk., 17kat.,gm. Ko-pytkowo.
Bobrowiec, szczyt tatrzański na granicy Nowotarżczyzny z Orawą, w ramieniu odry-wającem się od Wołowca, w głównym grzbiecie na północ między doliną Chochołowską a dol. Orawicy na Orawie. Wschodnie ramię B. zwie się czołem cliochołowskiem, na południowym zaś jego boku rozlega się hala cho-chołowska. Wzn. 1638.7 (Loschan) m. B>: O.
Bobrowisko, wieś, pow. suwalski, gm. Hut-ta, o 13 w. od Suwałk; liczy dm. 11. ludności 74, przestrzeni morgów 275 prętów 221.
Bobrowisko, niem. Biberthal, wieś, pow. brodnicki, 750 in. rozl., 5 dm., 59 mk" 41 kat.;

•eb.

Bob.

263

 

powstała na gruntach w 1416 r. miastu Brodnicy nadanych, które częściami w emfiteuty-czną lub wieczystą dzierżawę oddane były. Gm. i urząd etanu, cywilnego Michałowo.
Bobrówka, okrąg wiejski w gm. Trokach, pow. trocki, liczy w obrąbie swoim wsie: So-wosiolki, Bobrówka. Płomiauy, Lejmany czyli Brejmany, Żaraiicowa; zaścianki: Zazdrość, Zabłocić, Dębniaki, Sybirka. W ś B. nad jezio-rein, o 4 w. od Trok.
Bobrówka, wś, pow. jarusławski w Gali-cyi, o G kil. od st. p. Zapałów, w par. rz. kat. Łaszki a gr. kat. Makowisko.
Bobrówka lub Kalenica, rzeczka, bierze początek pod wsią Bobrowo w pow. łowickim, płynie w kier. zach. pół. przez wsie: Kalenice, lvy-szkowice, Stawy, Okręt, Rydwan i Mystkowice, a przebiegłszy 25 w. wpada do Bzury z prawego brzegu naprost Urzecza, pomiędzy Łowiczem a Sobotą.
Bobrówka, rz., Iowy dopływ Liczwarty.
Ma źródło na łąkach między wsiami Wichrów
i Sternalice w pow. olesińskim, poczerń wpły
wa do królestwa, stanowiąc na przestrzeni 42
prętów, na gruntach starokrzepickich, granicę
między pow. częstochowskim a olesińskim.
Dalej płynie przez Cieciułów, Lustrowskie,
Zajączki, Kuźuiczki, Drozdki, koło Krzepie.
Uchodzi niedaleko młyna zwanego Magret.
Długość biegu w królestwie l mila. Około r.
1857 uregulowano jej bieg koło młyna Pąchały
dla zabezpieczenia traktu wieluńsko-często-
chowskiego. Średnia szerokość koryta stóp 6,
głębokość stóp 4; w czasie wezbrania zalewa
okoliczne pola i łąki. Spadek mały. Młyny
liczne.	L. W.
Bobrówka, rz.. dopływ Narewki z prawej strony.
Bobrówka, potok, wypływa z mokradeł
w obr. gm. Nieznanowa w pow. Kamionka
Strumiłowa, pod jej przysiółkiem Pinkowem;
płynie na zachód, staje się w obr. gminy Budek
potokiem przeważnie leśnym, w dolnym zaś
biegu przebiega błonia i pastwiska sieleckie;
pod przysiółkiem Brataszami zwraca się na
półn. zachód i pod Sielcem Bienkowym uchodzi
do Bugu z praw. brzegu. Długość biegu 11
kil.	Br. G.
Bobrówka, strumień pod wsią szląską Bo-brek; poniżej nieco pod m. Cieszynem wpada do Olzy.
Dobrówko, leśnictwo, pow. wagrowiecki, ob. Fryniark.
Bobrowilica. rz., dopływ Skrwy z prawej strony, ma źródło w pow. rypińskim, w piaszczystych wyniosłościach pod Szczutowem, ujście zaś pod Kłobukowem, wprost Studzieńca. Koryto wężykowate, dno piaszczyste, kamieniste, brzegi strome; im bliżej ujścia teiu wyższe, przy ujściu 10 do 20 stóp wysokie. Przyj-

muje kilka strumieni; na wiosnę wzbiera lecz nie rozlewa. Pobrzeże zarosło krzakami i lasem. Długość B. kilkowiorstowa, szerokość 8 - 10 a przy ujściu 14 st., głębokość średnia
1	stopa.	L. W.
Bobrowilik,   1.) wieś, pow.   ostrzeszoweki;
50 dm., 448 mk., 3 ew., 445 kat.. 119 analf. 2.) B., I i III, domin., pow. ostrzeszowski, 1439 mórg rozl., 2 miejsc: 1) B., 2) folw. Kolebki, 7 dm., 122 mk., 24 ew., 91 kat., 7 izrael., 47 analt'., stać. poczt. Grabów o 8 kil., stać. koi. żel. Ostrzeszów o 15 kil. 3.) B. II, domin., pow. ostrzeszowski, 1360 mórg rozl.,
2	miejsc.: 1)  B"  2) folw.   Belina,   7 dm., 169
mk., 6 ew., 163 kat., 66anali'.; stać. poczt. Gra
bów  o 8 kil.,  stać.   koi.   żel. Ostrzeszów o 15
kil.	M. St.
Bobrowilik, wś, zwana też dawniej Bobro-wniki, pow. bytomski, i dobra do klucza bytomskiego zaliczane, w par. Stare Repty, z folwarkami: Blachówka, Karluszowiee, Łazarówka i Seget.
Rohro unicki, strumień, bierze początek ze źródeł w bliskości wsi Gnojno w pow. lipnoAV-skim. Źródła to wypływają ze wzgórz piaszczystych, wysokich 30 - 35 stóp, łączą się o kilkadziesiąt sążni poniżej w jeden strumień, który płynie około osady (Jzera, dalej wchodzi w parów obok lasów chełmickich, do małego zbiornika przy młynie, będącym w osadzie liek; następnie przepływa obok folwarku B,ek, przez trakt od Bobrowilik do Włocławka, dalej przez laki Bógpomoża i Bobrowuickie, przerzyna miasto Bobrowniki, wpływa do małego stawu, będącego przy młynie w temże mieście, a nakouiec ubiegłszy wiorst 8, wpada do rzeki Wisły poniżej Bobrowilik, mianowicie poniżej ruin tamtejszego zamku. Koryto strumienia tego, początkowo kręte, wężykowate, prostuje się po wejściu w łąki. Brzegi z początku pła-kie, dalej w parowie wysokie 3 - 5, w łąkach 4 - 6, a pod młynem przy ujściu 8 - 12 stóp. Miejscami spada z wysokości do 4 stóp, formując małe kaskady; wszedłszy zaś w łąki płynie zwolna dla małego spadku i zanieczyszczonego koryta. Szerokość przy ujściu do 9 stóp. Brzegi striiintenia poniżej osady Bek są błotniste na przestrzeni morgów dwudziestu i wysy-:;hają tylko w czasie suchych lat. L. W.
Bobrowilik stary i nowy, niem. Alt-Beuers-ilurf ł Ncti-Beve>'sdorf, dwie wsie w pow. słupskim na Pomorzu (Kętrz.).
Bobrowilik, wś, w lir. liptowskiem (Węg.), 231 mieszk.
, byli tu osadnicy zostający pod be/pośredni$ władzy książąt (mazowieckich głównie) i obowiązani do hodowania i chwytania bobrów, których skory stanowiły bardzo ceniony przedmiot handlu. Na dworach książęcych byli specyftlni urzędnicy do nadzoru bobrowm, zwani bobrownic/yim.

Bob.

Wspominają, o nich czysto najdawniejsze 4okumen(a
z początków XIII w.	Br. Ch.
Bobrowniki, 1.) nad Wiała, os., przedtem mko. rządowe, pow. lipnowski, gm. i par. t. n. Była tu osada jeszcze za Konrada I, księcia mazowieckiego. Król Ludwik, wraz z innomi grody, nadał ją r. 1377 Władysławowi, księ-) ciu opolskiemu, siostrzeńcowi. Książe, ten r. \ 1396 sprzedał B. krzyżakom, którzy wysta-' wili na pi%awym brzegu rzeki, na pewnym rodzaju przylądka a raczej wyspy wodą do koła oblanej, niewielki murowany zamek, a w roku 1403 wielki mistrz zakonu Konrad Jungingen samą osadę wyniósł do stopnia miasta na 52 włókach chełmińskich. W nadaniu tem nazwane jest: Stadt Beberen (miasto bobrowe), llo-ku 1408 wraz z ziemią dobrzyńską wykupione i do całości kraju wcielone. Lubo Krzyżacy w następnym roku zamek zdobyli, jednak przy zaborze tym się nie utrzymali. Obywatele ziemi dobrzyńskiej opustoszały zamek postanowili własnym nakładem podźwignąć, na co zezwolił sejm 1641 r., lecz go wojny szwedzkie na nowo tak dalece spustoszyły, że w r. 1765 większa część murów w ruinie leżała. Podług ostatniej lustracyi r. 1789 oprócz zrujnowanego zamku było 84 domów. Za naszych czasów rząd królestwa dozwolił ruderę zamku rozebrać a z gruzów jego stanęło kilka zabudowań w Strońsku i Ciechocinku, tak, że pozostało tylko kilka ułomków, ściany i piwnice. Jest tu kościół par. murowany dawnej iundacyi, ostatecznie przerobiony w 1788; sad gminny okr. II, urząd gminny, szkółka elementarna. W 1827 r. było tu 88 dm. i 620 mk., w 1859 r. 108 dm. i 983 mk.; obecnie 109 dm. i 1607 mk. B. starostwo: os. i B. wójtostAYo: wś, przez drobną szlachtę zamieszkałe, mają 3 dm., 26 mk. i 91 mórg. ziemi. Gmina B. liczy w swym obrębie 27 wsi, gruntów 17:697 mórg., w tej liczbie 9,666 mórg. ornych. Do gminy należą nast. wsie: Bobrowniki, Białebłoto, Gnojno, Brzeźno nad jeziorem, Korytkowo, Brzeźno, Rybitwy małe, Ośmiałowo, Komoro-wo, Maliszcwo, Bógpomóź, Celiny, Żołnowiec, Zawady, Zmyślin. Bek, Myszek i in. Par. B. dek. lipnowskiego ma 1042 wiernych. 2.) B. nad Wieprzem, os., przedtem m. rządowe, pow. nowo-aleksandryjski, gm. Irena, o l m. od Gołębia. Położone na prawym brzegu rzeki, o 5 w. od ujścia do Wisły, przy trakcie bitym warszawsko-lubelskim. Nadane niegdyś przez stany rzeczypospolitej polskiej wraz ze wsią Dęblinem (dziś Iwangrodem) Hieronimowi Lubomirskiemu, hetmanowi wielkiemu koronnemu i kasztelanowi krakowskiemu; później należało do Mniszchów. Ma kościół par, starożytny murowany, erekcyi niewiadomej, ale 1487 uposażony przez Stan. Tarłę; obecny murowany w stylu kazimieyzowym. W 1827 r-

było tu 128 dm. i 787 mk, w 1859 r. 127dm., 1,258 mk.; warsztaty tkackie, huta szklana, w pobliżu fabryka krochmalu, świec woskowych i t. p. istniały tu w ostatnich czasach. Obecnie B. stanowią majorat. Par. B. dek. nowo-aleksandryjskiego ma 2444 dusz. 3.) B., wś rządowa nad rz. Brynieą, pow. będziński, gm. Bobrowniki, par. Siemonia. Leży na samej granicy od Szląska, odległ. 12 wiorst na zach.-półn. od Będzina, z którym łączy ją droga bita. Posiada urząd gminny, Wraz z dro-bnemi koloniami: Kaznycie, Kamiarld i Wygoda ma obszaru: 1490 mórg ziemi włość, i 45 rządowej, w tcm 990 ornego gruntu. W 1827 r. było tu 98 dm. i 488 mk., obecnie 176 dm., w tej liczbie ll^mur. i 1760 mk. Gmina B. należy do sądu gminnego okręgu II w Ujej-scach, stacya pocztowa w Dąbrowie górniczej, W gminie znajdują się kopalnio rządowe rudy żelaznej i gahnanu, kopalnie węgla kamiennego i galmanu, w części skarbowe, w części prywatne, 6 młynów wodnych. 4.) B., wś i ibl., pow. kozienicki, gm. Bobrowniki, par. Głowaczów. W 1827 r. było tu 45 dm. i 283 mk., obecnie zaś 36 dm. i 442 mk.; ziemi dwór. 1029, włość. 1352 mórg. Gm. B. z urzędem w Dabrowie-Miojskiej ma 3200 ludn., obszaru 11260 mórg., w tem ziemi dwór. 1725 mórg., s. g. okr. IV we wsi Brzoza, st. p. Ma-gnuszew, odl. od Kozienic 20 w. W skład gm. wchodzą: Bobrowniki, Chojnow, Dobieczyn, Hc-lenów, Ignacówka, Józefów, Klementynów, Kośmy, Kruszyny, Lipska-wola, Lipskie-budy, Łukawa, Łukawska-wola, Maławieś, Miejska-Dąbrowa, Muszary, Nijaków, Olszowa-Dąbro-wa, Paulanka, Sielcc, Stawki, Studnie, Sułków, Zadąbrowie i Zieleniec. 5.) B., wieś, pow. sieradzki, gm. Boguraiłów, par. Chojnę, odległa od Sieradza wiorst 11, rozległości mórg 390 w posiadaniu włościan; 288 mk. wyznania katol., ludność zamożna. 6.) B., wś, pow. łowicki, gm. Dąbkowice, par. Łowicz, odl. od Łowicza 6 w. Znajduje się tu młyn wodny i parowy. W 1827 r. było tu 51 dm. i 340 mk., obecnie 70 dm. i 329 mk. 7.) B., wś i folw., nad rz. Pilicą, pow. Końskie, gm. Dobromierz, par. Stanowiska. Tartak parowy. W 1827 r. było tu 22 dm. i 179 mk. 8.) B., dwie wsie przyległe, pow. kalwaryjski. gm. i par. Simno. Leżą między je/. Giłujcie i Duś, połączonemi strumieniem. Mają obie razem 45 dm., 351 mk., leżą o 32 w. od Kalwaryi. 9.) B., wś rządowa, pow. wyłkowyski, gm. Pojeziory, par. Szumsk, o 18 w. od Wiłkowyszek, W r. 1827 było tu 30 dm. i 217 mk; obecnie 35 dni.. 336 mk.
Bobrowniki, 1.) okrąg wiejski, gm. Wor-niany, pow. wileński, liczy nast. wsie: Bobro^ wniki, Grzebały, Czyźowszczyzna, Kierniany, Dyrszuny, Bodziwoły i zaśc.. Jancyszki,

Ri*.

285

 

dorzyszki. 2.) B., okrąg wiejski w gm. Wysoki Dwór, pow. trocki, liczy w obrębie swoim tylko jedne wieś Bobrowniki. 3.) B., wś, pow. sokolski, gub. grodź., o 8 w. od Sokółki.
Bobrowniki, 1.) Małe i Wielkie (z Jurko-wem), wś, pow. tarnowski, rozl. 1741 mórg., w tem 1221 m. roli ornej; 52 dm., 320 mk.; parafia łac. w Jurkowie, szkoła ludowa filialna. Leżą B. w glebie pszennej, bardzo urodzajnej, AV blŁ&kości rzeki Dunajca, o l kil. od Żabna. 2.) B. (z przys. Dobczyce), wś, pow. chrzanowski, w par. rz. kat. Bobrek, o 5 kil. od Oświęcimia. 3.) B., wieś, pow. tłumacki, nad Złotą Lipą, przy ujściu tej rzeki do Dniestru, o 3 mile na północ od Tłumacza, o półtora kil. od st. p. Uście Zielone. Przestrzeni obszar dwór. posiada: roli ornej 137, łąk i ogrodów 3, past. 98, lasu 31; posiadł, mniej, roli ornej 476, łąk i ogrodów 75, past. 113, lasu 72. Ludność rz, kat. 107, gr. kat. f 63, izrael. 8: razem 688. Należy do rzymsko-kat. parafii w TJściu Zieloncm a gr. kat. par. w Łąckiem. Właściciel większej posiadłości Władysław hr. Kar-nicki.
Bobrowiliki, 1.) domin., pow. wągrowiecki> 1159 mórg. rozl., 5 dm., 71 mk,, wszyscy kat.> 15 aualf.; stać. poczt. Wągrowiec o 6 kil., stać. koi. żel. Rogóźno o 15 kil. Własność O. Szul-czewskiego. 2.) B., kolonia, pow. wągrowie-cki, 4 dm., 42 mk., 4 ew., 38 kat., 12 analf.
Bobrowiliki, wś i dobra, pow. raciborski, par. katol. Hulczyn, z osadą Malanken na wzgórzu. Piękny widok na Beskidy szląskie.
Bobrowiliki, ob. Bobrowice.
Bobrowo, ob. Bobrów i Bobrowa.
Bobrowo. wieś szlachecka i kościelna, pow.
brodnicki, 4048 m. rozl., 3079 roli ornej, 189
łąk, 209 pastw., 318 lasu, 253 wody; gorzel
nia, 16 dm., 275 mk., 273 kat., gm. i urz. sta
nu cyw. Bobrowo. W r. 1634 starosta w Po-
krzywnie pod Grudziądzem nadal tę wieś be
nedyktynkom w Grudziądzu, w których posia
daniu była aż do czasów pruskich (1772).
W r. 1782 była w posiadaniu Jezierskich,
1821 tak samo, dziś właściciel Jan Czapski.
Pod B. znajduje się okop, mylnie przez lud
zwany szańcem "szwedzkim"; staroźytnicy
uważają go za grodzisko (niem. " Burgwall")
z pierwszych wieków ery Chrystusowej. Czyt.
Ossowskiego "O pomnikach przedhistorycznych
Prus królewskich," str. 5-10.	J. B.
Bobrowo, niem. Bebbrow. wś w pow. lęborskim, ziemi pomorskiej.
Bobrowska Wola, wś, pow. pilzeński, o l kil. od Dębicy, w par. rz. kat. Przęcław.
Bobrowska-Wola, wś i fohv., pow. Końskie, gm. Dobromierz, par. Stanowiska, w pobliżu wsi Bobrowniki, w tejże gm. i par.
Bobrowszczyzna. ob, Śivi&łocz, rz.

Bobrujka, rz., dopływ Berezyny z prawej strony, uchodzi pod Bobrujskiom.
Bobrujkowu, góra nasypowa, o 2V, w. na wschód od mka TuroWa, w pow. mozyrskim.
Bobrujsk, m. pow. gub. mińskiej, pod 53" 8' szer. płu. i 46° 55' dł. wsch., na prawym brzegu Berezyny, przy ujściu Bobrujki, o 565 w. od Warszawy, 842 w. od Petersburga, 623 od Moskwy, 139 od Mińska, 110 od Mohilewa, 96 od Ihumenia, 171 od Rzeczycy, 107 odSłu-cka, 199 od Mozyrza (drogą pocztową). St. dr. żel. landwarowsko-romeńskiej na przestrzeni Homel-Mińsk, między Berezyną a Jasienicą,
0 142 w. od Homla.    St. tel. międzynarodowa.
W początkach  wieku XVI  wzniesiono tu za
mek.    W r. 1502 Tatarzy okolice tutejsze plą
drowali.    Za   Michała    Glińskiego   szturmem
wzięty Bobrujsk r. 1508,  powrócoiiy wnet zo
stał Litwie.    Piotr Tryzua, wojewoda parnaw-
ski, wymurował kościół farny i założył rezy-
dencyą jezuitów  około 1627 r.    Mieli oni tu
szkoły aż do zniesienia zakonu, choć 1651 zbu
rzono  im  rezydencyą  i  chwilowo  musieli B.
opuścić.    Miasto, liczące  za  Władysława  IV
domów 1,880, wkrótce potem przyszło do osta
tniego upadku.    W czasie  powstania Bohdana
Chmłelnickiego, kozacy, opanowawszy Bobrujsk
pod dowództwem Poddubickicgo czy Podubicza,
spoinie  z mieszczanami  bronili się uporczywie
r. 1648  przeciw  oblegającym wojskom litew
skim  pod   wodzą Wołłowicza,  Gąsiewskiego
1 Macieja  Frąckiewicza.    Dopiero Janusz Ra-
dziwił, przybywszy z resztą wojska, po zdoby
ciu Mozyrza, skłonił ich do zdania się na łaskę.
Przebaczono   miastu   z  warunkiem   wydania
przywódzców buntu,  którzy,  przewidując los
jaki ich czekał,  zamknąwszy się w drewnianej
baszcie,  żywcem (1649) się spalili.    Poddubi-
cki zaś, rzuciwszy się w nurty Bezezyny, chciał
ujść kary,  ale  wyciągnięty z wody,  na pal
wbity  został  a  według  innych   powieszony.
Od tego  czasu  stan miasta ciągle był nędzny;
tylko jezuici, osadzeni przy farze, ożywiali co
kolwiek miasto, utrzymując szkoły; po ich znie
sieniu komisya edukacyjna ustanowiła ta szko
lę akademicką  podwydziałową, później zamie
nioną na powiatową. W r. 1741 liczono w B. 150
chałup.   Starostwo  przynosiło  17-88 r. kwar
ty zł. 6,342,  było w cmfiteuzie  Łopatto i słu
żyło   za  miejsce   sądów   pow.   rzcczyckiego.
W r. 1795 B. zaliczony do rzędu miast powiato
wych  gubernii mińskiej.    Twierdza,   założona
tu w 1810 r. na 14,000 wojska, ważne ma pod
względem strategicznym znaczenie.    Przodowe
jej fortyfikacye  nazywają się fortem Frydery
ka Wilhelma.    W 1812 r., podczas wkroczenia
Napoleona do Litwy i po odstąpieniu wojsk ros-
syjskich ku Moskwie, oblegała B. dy wizya gene
rała Dąbrowskiego. Przedmieścia Mińskie i 8łu-
ckie opodal twierdzy, pięknie drewnianemi do-
0 
566

Bob.

Mi.

 

mami zabudowane, rozciągają się na pół mili. Rzeką Berezyną, przychodzą tu statki ze zbożem, wódką, drzewem i t. p. Miasto B. liczy 37237 mk. t. j. 20322 męż., 16915 kob.; według wyznań 17288 prawosł., 258 starego obrządku, 916 kutol., 420 ewang., 17935 izr., 420 rnahoin. W liczbie ludności 4719 garnizonu wojskowego. Domów murowany cli 8, drcwn. 1982. 1V> miasta należy 8760 dzies. ziemi. B. ma progimnazymn 4-klasowe, szkoły 1-klasową i szkoły żydowską; szpital tylko wojskowy i żydowski; fabryk 8 (mydła, świec, wódek, piwa, iniodu) z produkcyą roczną do 300 tyś. rs. Handel w ręku żydów. Paraf, kościół katol. śś. Piotra i Pawła, z muru wzniesiony 1615 przez starostę Piotra Tryznę. Parafia katol. dekanatu bobrujskiego: dusz 3660. Filia w Szaciłkaeh; kaplice w Malimonach, Paniuszkiewiczach, Wołczyuie, Piotrowiczacli, Horbaczewiczach i Kisielowiczach; były prócz tego kaplice w Omelnie, Janinie, Jasnymlesie, Domanowszczyznie i Dob.jśni. Powiat bobruj-ski graniczy od półn. z ihumeńskim, od wsch. z gub. mohilewską, od płd. z pow. rzeczyckim i mozyrskim, od zacli. z ; słuckim. Ma według Strielbickiego 10731 AV. kw. rozległości. Powierzchnia gruntu rówua, błotnista, lesista, */3 części obszaru zajmują lasy; Berezyną dzieli powiat na dwie części nierówne. W części zachodniej płynie też rz. Ptycz a wszelkie wody bieżące w pow. są dopływami bądź Be-rezyny, bądź Ptyczy. Jezior w pow. 32 a największe z nich jeż. Wieczory, mające 3 w. dł. a '/4 w. szer. Dzieli się pow. na 4 zarządy policyjne, 2 okręgi są. Iow pokoju, 22 gminy, 136 okręgów wiejskich. Mieszkańców ma 118743 t. j. 58830 męź., 60013 kob. Według Ayyznań 86,713 prawosł. 6,153 katol. (podług rubrycelli 82)0), 420 ewang., 3591 starego obrządku prawosł., 17,588 izr. (w r. 1857 było ll.lfi5), mahometan 11 (wszystko bez miasta B.). Miejscowości zaludnionych: 10 miasteczek, 61 t. z. siół, 424 wsi, 376 folw., zaśc., włości, futorów i c. p. Powiat bobrujski jest głównie lesistym krajem, bo chociaż ma dużo pól i łąk, to albo błotem pokrytych, albo nieurodzajnych. Część południowa nosi na sobie wszelkie cehy polet-ia, ku płn. trafiają się przestrzenie piasku; w ogóle piaszczystemi są brzegi Berezyuy. Rolnictwo słabo rozwinięte, tylko hodowla lnu opłac.i się korzystniej. Produktów leśnych wyrabiają tu rocznie za przybliżoną summę 1,000,000 rs. Hodowla bydła także zaniedbana; rozwinięte zato pszczelnictwo (liczą przeszło 50 tyś. uli) i rybołówstwo. Przemysł fabryczny produkuje za 800 tyś. rs. rocznie. Handel powiatu trzyma się głównie pobr/eźa spławnej Berwzyny i głównych jej przystani jak B., P irycze, Świsłoez, Hołynka i i. Drzewo i produkta leśne idą po tej rzece

ku Odessie i ku Rydze. Przywóz, koleją i wo
dą, nieznaczny. Pod względem komunikacyi
pow. bobrujski korzystne przedstawia warunki;
ma dr. żel. libawsko-romeńską, dawną szosę
moskiewsko-brzeską, trakty do Mińska, Czer-
nihowa, Słucka i i., ogółem 985 wiorst dróg
komunikacyjnych. Szkół ma 30 t. j. 3 w B.,
l żeńską duchowną w Paryczach i 26 począ
tkowych 1-klasowych. Parafij prawosławnych
było w 1863 r. 59, w tej liczbie 29 od r. 1839.
Parafij katolickich 4: B., Choromce, Hłusk
i Świsloc/, które tworzą dekanat bobrujski
dyec wileńskiej, liczący wiernych 8192. Pe
wna mała część pow. bobrujskiego należy do
par. katol. Słuck.	F. S.
Bobruilga, rz., dopływ Minii z prawej strony, przyjmuje z lewej strony rz. Szwerksznię pod Płungianami. Źródło ma w jeż. Płotele, ujście o 10 w. od Płungian.
Bobriingiany, wś pryw. w pow. telszow-skim, nad Bobruugą, o 42 w. od Tełsz.
Bobry, 1.) wś nad rz. Wartą, pow. nowo-radoinski, gin. Radomsk, par. Pławno, młyn wodny. 2.) B., pow. sejiieński, dwie wsie t. u., jedna z folw. w gin. i par. Święto-Jeziory, w 1827 r. miała 9 din. i 128 mk., obecnie 20 dm., 140 mk.; druga w gm. i par. Wiejsieje, liczyła w 1827 r. 12 dm. i 111 mk., obecnie zaś 38 dm. i 275 mk. 3.) B. (niskie lub male), nad rz. Orzycem, pow. przasnyski, gm. i par. Krzynowłoga wielka, ma 85 mórg. obszaru, 6 dm., 45 mk. Drobna szlachta.
Bobry, niem. Bobem, wś, pow. łecki, st. p. Bajtkowy.
Bobryca, 1.) wś, pow. kijowski, przy ujściu rzeczki Bobrycy do rz. Irpenia, o 10 w. od Białogródki. Mieszkańców 303, ziemi 620 dzie-siatyn, piaszczystej, niezdatnej do uprawy; mieszkańcy trudnią się rybołówstwem; niegdyś było tutaj dużo bobrów. 2.) B., wś, pow. ży-tomierski, w 1863 własność Załęskiego, ma rudę żelazną, o której czyt. Kopczyński P. "llozbiór rudy żelaznej ze wsł Bobrycy, pow. żytomirskiego," Gaz. codz. w Warsz. 1860, Nr. 253.
Bobryca, 1.) rz., powstaje w pow. kaniowskim, płynie po pod wsie: Troszczyn i Hrysz-czyńce i wpada do rz. Dniepru. W widłach dwóch jej ramion, tam gdzie się poczyna, prastare horodyszcze. 2.) B., rz., poczyna się na polach wsi Czerniachowa w pow. kijowskim, wpada o 4 w. od m. Trypoła do rz. Dniepru z prawej strony. 3.) B., czyli Świateć, rz., wypływa z leśnej miejscowości przed wioską Za-birje i wpada do rz. Irpetiia przy wsi Bobrycy W powiecie kijowskim.
Bobryca, jeż. niedaleko m. Lepią, w gub. witebskiej.
Bobryk, Bolrzyk, 1.) wś i dobra, pow. piński, przy gościńcu pocztowym, idącym z Xie-

Bob.

iob.

267

 

świeża do Pińska, nad rz. Bobrykiem, w gm. dobrosławskiej, w l-m stanie polic, (łołuszyń-8kim), w 1-okręgu sądowym (Pohost-zahoro-dny). Dobra B. mają obszaru 6670 dzies., w glebie bardzo piaszczystej ale sianożęci są obfite. Była tu stacya pocztowa byłego traktu poczt. Mińsk-Pińsk, o 19 w. od st.p. Choty-nicze. Własność dziedziczna Bortnowskich. 2.) B., mała wioska, pow. radomyski, o 30 w. od Czarnobyla. Mieszk. 12; należą do ma-ksymowieckiej parafii, trudnią sięwęglarstwem. Zarząd gminny w Maksimowiczach, policyjny w Czarnobylu. Kl. Przed. 3.) B. wielki, wś rządowa i gmina, pow. bałcki, ma dusz me:*.. 458. Ziemi włość. 1824 dz. W r. 1816 wraz z Bobrykiem małym i Kuraczerai łozami nadany był na 12 lat generałowi Bystremu; obecnie zaś 1373 dz. ziemi używał, oddano radcy Waraudzie. 4.) B. mały, wś, pow. bałcki, gm. B. wielki, należała do rządu, obecnie 1355 dz. należy do kupca Popowicza i Kusowa; dusz 214; ziemi włość. 280 dzies.
Bobryk, st. dr. żel. kursko-kijów., między Broworami a Bobrowicami, o 47 w. od Kijowa.
Bobryk, 1.) Bobrzyk, rz. w pow. pińskim, lewy dopływ Prypeci. Bierze początek w błotach zwanych Ruda, w północnej stronie pow. pińskiego, przepływa najbłotnistsze i bezludne miejscowości pińszczyzny środkowej, w pobliżu jeziora pohoskiego; dalej zwraca się bardziej na wschód i o milę poniżej wsi Berezcy wpada do Prypeci poniżej Jasiołdy i Styru. Jak i wszystkie rz. pińskie, B. jest bardzo rybną. Ma około 75 w. dł., przyjmuje z prawej strony Wiślicę i wody jeż. Pohost. AL Jel. 2.) B., rz., dopływ prawy rz. Uszy, ma źródło w Woł-czkowie, odlewa stawy z wsi Korolówka, Ma-ksymowice i B. w radomyskiem. 3.) B., rz., lewy dopływ Teterowa, uchodzi naprzeciw Tryhor.
Bobryki, wś, w północnej stronie pow. mo-zyrskiego, w gminie grabowskiej, w 2 stanie policyjnym (petrykowskim), w 2 okręgu sądowym. Na odludiiem zapadłem polesiu. Al. Jel.
Bobryki, wś, pow. epifański, gub. tulska, o 5 '/4 w. od st. dr. żel. riażsko-wiaziemskiej: B.-Dońskie.
Bobrynier, m. pow. gub. cliersońskiej, o 181 w. na płn. od miasta gub., na wysokim brzegu rzeczki t. n., przy drodze pocztowej z Nikoła-jewa do Elizawetgradu, ma st. poczt., 1860 r. miał 10194 mk., dziś liczy 7780. B. został przemianowany z wsi na miasto 1828. Powiat bobryniecki ma 14183 w. kw.. grunta urodzajne, wody obfitość; r. 1860 miał 220,726 mk. '
Bobryniec, ob. Lngul.
Bobryniecki Majdan, ob. Ribków Majdan.
Bobryńska, Bobrinskaja, st. dr. żel. fastow-skicj, między Włodzimierzówką i Kamionką, o 199 w. od Fastowa, Z B. przez Smiłe

i Biełozierje idzie osobna linia dr. żel. do Czer-kas, 27 w. długa.
Bobryszki, 1.) wś pryw., pow. uowo-ale-ksandrowski, gub. kow., 41 w. od m. pow., z domom modlitwy dla raskolników. 2.) B., wś, pow. wileński, o 3 w. od C/.abiszek, folw., należy do dóbr Czabisszki Piłsudzkich. Obecnie własność Jana Pilsudzkiego. Parafia w Czabiezkach. Dr. T. lir. 3.) B., okrąg wiejski w gm. Oranach, pow. (rocki, liczy w obrębie swym wsie: Bobrzysski, Serafiniszki, Kirkla-ny, Aleksandrowo, Micszkucie, Powierancie. Wś B. ma kaplicę murowaną, należącą do parafii Daugie a stawianą na mogiłacli.
Bobrza, wś rządowa, nad rz. Bobrek, pow. kielecki, gm. Samsonów, par. f'mińsk, na wzgórzach, przy drodze bitej z Muiewa do Kielc. W 17 w. istniały tu już fabryki żelazne. W 1827 r. było tu 59 dni. i 342 mk.
Bobrza, ob. Bobrek.
Bobrzanie, ob. Boboranie.
Bobrzanka. rz., ob. Duwinia.
Bobrze, jezioro, w dóbr. Jlolny Wolmera, pow. sejneński, 50 mórg. obszaru, 30 sfc. gleb., łączy się z jeż. Czarne.
Bobrzec, ob. Bober.
Bobrzek, potoczek podgórski, wypływają
cy na gruntach wsi Inwałdu w pow. wadowi-
ckirn; przerzyna gościniec Avadowicko-andry-
chowbki, płynie zrazu na północ, potem
na północny zachód, między wzgórzami gminy
Wieprza i uchodzi z pr. orz. do Wieprzówki
w tejże gminie, po niespełna półmilowym
biegu.	Er. G.
Bobrzyca, ob. Bobrek. Enc. *0rgel. mylnie opisuje ją powtórnie (III 832) jakby odrębną rzekę.
Bobrzyk, ob. Bobryk.
Bobrzykowszczyzna. okrąg wiejski w gm. Myszagoła, pow. wileński, liczy nast. wsie: Btankieniszki, Poużole, Hoswa, Brynkiszki, Popoksza, Sanguniszki, Towciszki; zaścianki: Zagieswa. Buda, Ipasznik, Koźliszki, Syncie-niszki, Niedźwiedziszki.
Bobrzyszki, ob. Bobnjszki.
Bobty, mko-rządowe, pow. kowieński, na lewym brzegu Siewiaży, przy drodze niegdyś pocztowej, idącej z Szawel przez Kiejdany d<.» Kowna,, o 4 mile od Kowna, a o 3 mile od Kiejdan, z piękną w pobliżu górą. Liczy około 1000 mk., 60 dm., ma szkołę żydowską. Prawo miejskie otrzymało w XVII w. Starostwo B. płaciło w tym czasie 364 zł. kwarty. Parafialny kościół katol. śś. Piotra i Pawła, 1672 wzniesiony z drzewa kosztem obyw. Mleczka, 1771 odnowiony przez Prozora. 1830 pogorzał, 1854 znowu przebudowany. Parafia katol. dekaii. kowieńskiego: dusz 2392. Filia w Mo-niszkańcach z kościołem Zbawiciela, wzniesionym z drzewa 1848 przez obyw. Zaleskiege,

268

Brt.

 

Bobuczany, Bubszceany, przysiółek wsi Kalne.
Bobulczyn, 1.) wieź. pow. .szamotulski, 4 dm., 63 mk!, wszyscy kat., 25 analf. 2.) B., folw.. pow. szamotulski, ob. Oporowo,
Bobiliiuee, wieś, pow. buczacki, nadStrypą, o l i pół mili na północ od Buczacza, o 2 kil. od st. p. Ossowce. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje: roli or. 1120, łąk i ogTod. 125, past. 95, lasn 18 mórg.; posiadł, mniej, roli or. 1862, łąk i ogr. 135, past. 79 mórg. Należy do par. rz. kat. w Petlikowcach, gr. kat. par. ma w miejscu, należącą do dekanatu czort-kowskiego. Ludność rz. kat. 559, gv. kat. 692. izraelitów 15, razem 1266. Wieś ta posiada szkołę etatową. Właściciel większej posiadłości Konstancya lir. Brzostowska.
Boby 1.) wś i folw., pow. janowski, gm. Dzierzkowice, par. Boby, o 10 w. na zachód poiudn. od Urzędowa, na lewo od drogi z Urzędowa do Opola, w dolinie śród wzgórz; posiada kościół par. drewniany. Par. B. dek. janowskiego ma 2958 dusz. 2.) B., wś rządowa, pow. pułtuski, gm. Kleszewo, par. Szwelice. W 1827 r. było tu 14 dm. i 114 mk. Br. Cli.
Boby, wś, pow. ihumeński, gra. omelańska,
w okolicach Bluza, w 3 okręgu sądowym,
w 2 stanie policyjnym; głuchy zapadły zaką
tek polesia ihumeńskiego.	AL Jel.
Boca (wyżnia, średnia i dolna), po węg. Bo
czą lub Botza, trzy obok siebie leżące małe
mka w hr. liptowskiem (Węg.); kopalnie sre
bra i złota, huta szklana, obszerne lasy, kilka
warsztatów tkackich. W tych miejscowo
ściach niema .zupełnie wróbli (?). W B. wy-
żniej i dolnej iościoły ewang. parafialne; 417,
77 i 698 mk.	//. M.
Bochanowo, wś, pow. suwalski, gm. Pa-
włówka, odl. 19 wiorst od Suwałk, liczyli
dm. i 97 mk.	K. H.
Bocharewicze, ob. BoJMrewicze.
Bochen, wś, pow. łowicki, gin. lląbkowice,
par. Chruślin, o 4 w. od Chruślina. ma l w.
długości, leży w pobliżu Bzury. Szkoła po
czątkowa. W 1827 r. było tu 36 dm. i 244
mk., obecnie 63 dm. i 429 mk. Znajduje tu
się cmentarzysko przedhistoryczne, w którem
wykopano miecz i kości ludzkie znacznych
rozmiarów.	Br. Cli.
Bocheniec. 1.) wś włość, i folw., pow. rypiński, gm. i par. Płonne. W 1827 r. było tu 13 dm. i 133 mk., obecnie zaś 26 dm. i 177 mk. Hozl. 705 m., w tem 52 m. włość. 2.) B., wś i folw., pow jędrzejowski, gm. i par. Mała-goszcz. Znajduje tu się marmur barwy sza-raczkowej.
Bochenuiki. wś, pow. winnicki, liczy dusz męz. 380, ziemi ornej włość. 792 dz.. dwór. ziemi z Czerenkowem 800 dzies. Należała do Korzeniowskioh, dziś Piotra Potockiego.

Bocheński powiat, ob. Bochnia.
.Bechtawo, wś, pow. słupecki, gm. i par. Kazimierz, llozl. dworskiej ziemi 1520 m., włościańskiej 195 mórg. W 1827 r. było tu 19 dm. i 207 mk., obecnie 240 mk. Dobra te należały w X^7III w. do kolegium jezuickiego w Poznaniu.
Bocłilin, wś i 1'olw.. pow. kwidzyński, par. i st. p. Nowe, 10 dm., 207 mk., 180 kat. (wraz z Kozielcem). W 1648 r. był tu właścicielem Konopacki, w 1782 Zakrzewski. Miejscowość tę Zarański zowie Zapusty.
Bochnia (z Podedworzem i Wygodą), miasto pow. w G-alicyi, położone pod 38° 2' szer. półn. a 50° dług. wschód, od Ferro; posiada 1383 m. gruntu, 846 dm., 7480 mk., z tego 6508 rz. kat., 972 izraelitów. Siedziba c. kr. starostwa, sądu pow., urzędu podatkowego, no-taryatu, zarządu sanitarnego, oddziału straży skarbowej, posterunku żandarmeryi, urzędu pocztowego i urzędu telegraficznego, wydziału rady powiatowej, rady szkolnej okręgowej i komendy batalionu 60 landwery (obrony krajowej). Ozdobny kościół parafialny (fara), wybudowany w r. 1253 pod wezwaniem św. Mi-
iłajii. Oprócz tego były 2 kościoły: dominikanów przerobiony w r. 1777 na gmach rządowy, i franciszkanów, rozebrany w r. 1778. W salinach znajduje się kaplica św. Krzyża z soli wykuta, w której raz do roku, w wigilią Bożego Narodzenia, odprawiana bywa msza św. Na cmentarzu i w mieście istnieją 4 kaplice, w których w pewnych dniach roku odbywają się nabożeństwa. Założony przez gminę w r. 1846 szpital główny jest na 120 chorych urządzony. Majątek zakładowy szpitala składa się z obligacyj prywatnych w kwocie 4400 złr. Istnieje także założony w r. 1872 przez burmistrza Romana Niwickiego z dobrowolnych datków, zakład ochronki celem wyżywienia i wykształcenia 100 dzieci. Fundusz ubogich św. Macieja, założony pr/ez Macieja Jaro-szewskiego w r. 1611, celem wspierania zubożałych obywateli i mieszczan. Majątek tego funduszu wynosi około 12000 złr. w. a. dochód w r. 1877 był 1222 złr. Nakoniec zakład ubogich św. Antoniego, założony w r. 1357 przez króla Kazimierza W., celem zaopatrywania w potrzeby okaleczonych i do zarobku niezdolnych górników, posiada majątek zakładowy w realności i kapitałach do 50000 złr. a dochód w r. 1877 był 2854 złr. W B. istnieją następujące zakłady naukowe: c. k. niższe gimuazyum 4-klasowe, założone w r. 1817 przez cesarza Franciszka I; szkoła wydziałowa 4-klasowa; szkoła wydziałowa 4-kłasowa żeńska i szkoła ludowa etatowa nięzka. Dla wspierania ubogich i moralnych uczniów gi-maazyum założony został w r. 1868 przez dyrektora Biłousa osobny fundusz zapomogi z ka.-

ftw.

269

 

pitałem zakładowym 1024 złr. Majątek samego miasta wynosi w obligacyach tylko 14077 złr., natomiast dochód roczny w r. 1877 był 48081 złr. W B; jeat apteka, księgarnia i drukarnia; kasa oszczędności założona w 1873 z kapitałem 5000 złr. a już z końcem 1877 wynosił stan wkładek 147368 złr. B. leży pomiędzy wzgórzami niedaleko rzeki Baby i przerżnięta jest gościńcem rządowym wiedeńskim. Stacya kolei żelaznej Karola Ludwika odległa jest od miasta o 2 kilometry; leży miedzy stacyami Kłajem a Słotwiną, o 38 kil. od Krakowa. B. ma wiele okazałych kamienic, pomiędzy któremi odznacza się gmach rządowy, dawniej siedziba władzy obwodowej a teraz wszystkich c. k. władz, i piękny ogród salinarny. Najpiękniejszą ozdobą B. jest jednak żupa solna, według Długosza odkryta w r. 1251 za czasów św. Kunegundy; z innych źródeł jednak okazuje się, że Miecho-witowie część fundacyi swojej solnej otrzymali w B. już w r. 1198. Obecnie wydobywaną tutaj bywa sól kamienna, której pokład solo-nośny ma postać ogromnej soczewki, o ile znana, około 4 kil. długiej, 96 metr. szerokiej a 452 grubej. Warstwy soli bywają zazwyczaj dosyć cienkie a skład całego utworu różni się tem od wielickiego, że nie ma wielkich brył soli zielonej, i że cały pokład stoi niemal pionowo. Przy żupie urządzone są także kąpiele solne. (Obszerniej o kopalniach soli tutejszych ob. Wieliczka). Oprócz tego istnieje jeszcze młyn parowy, cegielnia parowa, dystylarnia spirytusu i browar zwyczajny. Cała ludność, dosyć zamożna, trudni się przeważnie przemysłem i handlem; targi tygodniowe i 15 jarmarków, szczególniej na konie i bydło. Miasto założone zostało na podstawie przywileju Bolesława V, wydanego w r. 1253 w Korczynie dla Mikołaja z Lignicy. Kazimierz W., urządziwszy żupę tutejsza, mniejszą zwaną, pomieścił B. w liczbie miast, z których po dwóch rajców przez króla wyznaczonych stanowiło na zamku krakowskim najwyższy sad prawa niemieckiego. Wojna szwedzka srodze musiała dać się Bochni we znaki, skoro lustracya z roku 1664 wspomina, że w niektórych cechach jest tylko po 2 rzemieślników. B. podniosła się dopiero z końcem przeszłego wieku, po zajęciu Galicyi przez rząd au-stryacki. Jestto miejsce rodzinne Adama z Bochni, doktora fil. i med., rektora akademii krakowskiej w r. 1511-. Powiat bocheński w Galicyi ma l miasto, 4 mka, gmin wiejskich 120, przełożeństw obszarowych 51, razem jednostek administracyjnych 176. Rozległości 14,3214 mil. kwadr, austr. Ludności 90833. Miasto B., mka Lipnica Murowana, Niepołomł-ce, liście solne, Wiśnicz Rowy. W B. jest sak. śledcay dla, sądów powiatowych w-R, B-o-

bczycaeh i Wiśniezu. Czytaj o Bochni w dzie
łach: Malte-Brun "Tableau de la Pofogue an-
cienne et modernę," Paris 1807; Krasińskie
go J. "Opisanie Polski topografiezno-polityczne
z w. XVI tłum. p. St. Bndzińskiego." War-
ssawa 1852 r.; Zollner J. P. "Briefe iiber
Schlesien, Krakau, Wieliczka u. die Grafschaft
Glatz im J. 1791," Berlin, 1792-1794; Gra-
bowski Am. "Kraków i jego okolice wyd. 4-te
1844." "Krótki opis Bochni i Wieliczki," Phi-
losophical Transactions 1760 Juli Nr. 61;
Alth A. "Einige Hobenbestimmungen in der
Bukowina und den angraenzenden Liindern."
G. J. III Jahrg. 1852, 132-139; Schnltes
"Brief iib. Bochnia (Gehlens Journ. f. Chemie
u. Phys. T. II 164-172); Moll's Ephem. der
Berg-u. Huttenk. T. III; Thurnagel "Bemer-
kungen iib. Wieliczka u. Bochnia." (Karsten
Archir. 1827, XII. 337 - 365); "Von den
Steinsalzgruben zu Wielicza u. Bochnia in Ga-
lizien." Mag. f. clie Bergkunde. 1791. VIII);
Beudant, "Das Steinsalz yon Wieliczka n. Bo
chnia." (Keferstein, Tentschl. II. 166); Kmi-
ta J. Ach. "Symbola officialium et officiorum
famulornmąue Ziippae Bochnensis, nec non re-
gum et zuppariorum inclytorum nonnullae anti-
ąuitates. Accessit Joach. Yidiani de salis fodi-
nis exegeticon. Crac. 1600; "Fodinae Bochnen-
ses lucubratiouibus poeticis illustratae (w dzieł
ku: Liber poematum complectens Lcchica admi-
randa, auth. Andrea Kanon S. J." Crac.
1643); Schober, "Zween Versnche mit dem
Barometer in den polnischen Salzgrnben Wie
liczka u. Bochnia angestellt den 7 u. 22 Noremb.
1743." (Hamburg Magaz. III 250);' "Physi-
kalisehe Nachricht iib. die Salzgruben Wieli
czka u. Bochnia." (Hamb. Magaz. IV. 115).
Zejszner L. "Pomiar barometryczny żupy bo
cheńskiej w mieś. marcu 1843 r. wykonany.
(Bibl. Warsz. 1843 r.); Pietraszek J. Kr. "Kie
dy kopalnie wielickie i bocheńskie odkryto?
(Przegl. lw. r. 13-ty 1846 r.); Hauch A., "La-
gerungsyerhaltnisse u. Abbau des Steinsalzla-
gers zu Bochnia in Galizien" (Geol. Jahrb. II
Jahrg. 1851 Hft. 3).	M. M.
Bochnia, przysiółek wsi Stalowy.
Bochny, wś, pow. latyczowski, gmina Woj-towce, ma dnsz mez. 213, ziemi dwór. 1840 dzies., ziemi włość. 242 dzies. Należy do hr. Morkowej.
Bochoteli, ob. JBachotek, Wieś ta ma 1503 mórg. rozl. (969 roli ornej, 20 łąk, 325 pastwisk, 164 lasu, 19 wody), 7 dm., 104 mk., 92 kat.
Beehotnien oiała, wś, pow. nowoaleksau-dryjski, gm. Celejów, par. Kazimierz, położona w prześlicznej dolinie ciągnącej się od Bochó-tnicy kościelnej przez Celejów aż do Wisły, j»o obu brzegach rz., stanowi jedne i najpiękniejszych okolic Pówiśla. Na szczycie góry la-

270

Boe.

Boć.

 

sami porosłej dają się widzieć zwaliska staro
żytnego zamku, który, jak podanie niesie, zało
żył w XIV w. słynny z rozbojów Maciej Borko-
wicz, wojewoda poznański, i w którym oddana
mu pod dozór miała przebywać żydówka Ester-
ka, ulubienica Kazimierza Wielkiego, podczas
gdy król ten przebywał w Kazimierzu. Oso-
bliwszy ten zameczek, w półokrąg zabudowa
ny, z zachodnią tylko ścianą płaską, w której
brama wjazdowa była wybitą. Oprócz zewnę
trznych murów, bardzo już uszkodzonych i śla
du piwnic, nic więcej nie dochował, a z pozo
stałych tylko szczątków, całość nawet jego
odgadnioną być nie może. Obok bramy widać
że była wieża, ściana bowiem w tem miejscu,
znacznie wzniesioną jest w górę; ścianę tej
wieży podpierały dwie skarpy, z których jedna
w całości, drugiej dolna część tylko została.
Obok bramy są ślady jakichś ozdób z kamienia
wykutych; podług zaś podania miejscowego,
prowadził do niej most, nad szerokim paro
wem rzucony. Zamek ten stawiany był głów
nie z kamienia, zewnętrzna tylko powłoka mu
ru jest z cegły czerwonej. Położenie jego do
syć wyniosłe, lecz z powodu mocnego drzewa
mi zarośnienia trudno ocenić, czy był on kiedy
obronnym. Opodal od zamku, już po za wą
wozem, znajdują się zwaliska innego budynku,
formy czworokątnej, po rogach skarpami wspar
tego; są to szczątki kaplicy, nie współczesnej
wprawdzie zamkowi, ale w każdym razie
2 XVII przynajmniej pochodzącej wieku; ka
plica ta, częścią z kamienia, częścią z cegły sta
wiana i po wierzchu tynkowana; znajduje się
pod nią grób murowany, a obok była niegdyś
chatka, w której przemieszkiwał pustelnik.
Widok ztąd na dolinę i na przeciwległe wzgó
rza, gęsto lasem zarosło, zachwycający. Ruiny
te i malownicza dolina bochotnicka stanowią
cel wycieczek dla zwiedzających pobliskie Pu
ławy, Kazimierz i dla przyszłych gości zakła
du kąpielowego w niedalekim również Nałę
czowie. W 1827 r. B. liczyła 62 dm. i 413
mieszk.	Br. Ch,
Bochotnica Kościelna, zwana Wielka lub Górna, wś, pow. nowoaleksandryjski, gmina Drzewce, par. Bochotnica. W XV w. istniał tu już kościół paraf. św. Jana a wieś była własnością Mikołaja Kazimirskiego h. Rawa. Niegdyś własność Nałęczów-Małachowskich dziś należy do dóbr Nałęczów. Kościółek i plebania na wzgórku w bardzo malowniczem położeniu. W 1827 r. było tu 20 dm. i 222 mk., obecnie zaś 28 dm. i 240 mk. Par. B. dek. no-woaleksandryjskiego ma 1,100 dusz. Br. Ch.
Bochowke, Bochóu>ko, wś, pow. słupski, na Pomorzu.
Bociauicba, wś, pow. piotrkowski, gmina Bujny, par, Kpoiszew, o 4 w. na półn. wschód

od Żelowa. W 1827 r. było tu 50 dm. i 336 mk., obecnie 46 dm.
Bocianiec, leśnictwo, pow. szubinski, ob. Samoklensk.
Bocianowo, folw., pow. suwalski, gm. Ku-kowo, o 8 w. od Suwałk, ma przestrzeni 134 mórg. Dawniej była to wieczysta dzierżawa, od r. 1874 własność prywatna. Grunta gliniaste. Ztąd ładny widok na Suwałki. R. W.
Bocianowo, niem. Brenkenhof, 1.) domin., pow. bydgoski, 3 dm., 21 mk., wszyscy ew., nie ma analf. 2.) B., przedmieście miasta Bydgoszczy, dawniej wieś osobna. M. Sf.
Bocieciuki, kolonia, pow. białostocki, ludność przeważnie ewangelicka.
Bocirń, Boczyn, niem. Botschin, dominium królewskie, pow. chełmiński, par. Dźwierzno, st. p. Lisewo, 1740 mórg rozl. (1408 roli ornej, 147 łąk, 185 pastwisk), 7 dm., 131 mk., 121 katol.
Bociniec, olędry, pow. średzki, 17 dm.; 128 mk., 124 ew., 4 kat.; 12 analf.
Boćki, mko w pow. bielskim, gub. grodź.,
o 17 w. od Bielska ku Drohiczynowi, na niz-
kiem wybrzeżu Nurca, o 2 w. od jego zbiegu
z Nurczykiem, między Bielskiem a Dziatkowi-
czami, założone w XVI w. przez Jana Sapie
hę, któremu 1509 Zygmunt I darował kilka
wsi z prawem założenia miasta. Około 1700
B. przeszły do rodziny Branickich a potem Po
tockich, którzy je dotąd (1860) posiadają. Sa
pieha założył tu 1513 klasztor, 1834 skaso
wany. Paraf, kościół katol. św. Józefa i św.
Antoniego Pad., z muru 1720 wzniesiony; pa
rana katol. dekanatu bielskiego: dusz 3840 li
czy. Miasteczko miało l stycz. 1878 r. 1900
mk., w tem 1262 izr. B. 1775 miało 224 dm.
R. 1860 liczyło 405 katol., 290 prawosł., 743
izraelitów. Słynęło niegdyś z wyrobu ry
marskich harapów (boćkowce, monitory boć-
kowskie).	F. S.
Boćwillka, niem. Bodschwingken, 1.) wś, pow. gołdapski, w dolinie rzeki Gołdap, otoczonej wieńcem wzgórz; 425 mk. ew.; gleba lekka piaszczysta; rolnictwo i hodowla bydła; st. p. 2.) B. lub Neu-Freudenthal, wś. pow. węgoborski, pod Kruklankami.
Bocoń, las i grzbiet na wschód od hut za
kopiańskich, w obr. gm. Zakopanego, na półno
cnym stoku Tatr, na Podhalu nowotarskiem.
Tędy prowadzi droga do Stawów Gąsienico
wych. Pod Boconiem znajduje się źródełko,
poniżej ścieżki z Kuźnic zakopiańskich na Halę
Królową prowadzącej. Wzniesienie tego źró
dła 1017.59 (Janota).	Br. G.
Boconowice, Botzonowitz, wieś, pow. jabłonkowski, na Szlązku austr., parafia katolicka Jabłonków, rozległości mórg. 673, ludności 253.
Boczanicg, wieś, pow. ostrogdu, na półn.

ftdt.

zach. od Ostroga o 40 w. w połowie należała
niegdyś do ks. Czetwertyńskich a w połowic
do Lenkiewiczów, obecnie jest w posiadaniu
Oktawii z Lenkiewiczów Walewskiej. Z pała
cem i murowanemi folwarcznemi zabudowa
niami. Ziemia urodzajna pszenna, kilka kur
hanów na polu. Okolica wzgórkowata, pokład
ziemi glinkowaty; doliny, poprzerzynane rze
czułkami, pod samą wsią formują staw. Ma
cerkiew i szkółkę włościańską.	Z. Róż.
Boetfjków, mko, pow. lepelski, przy trakcie z Bieszenkowicz do Lepią, nad rz. TJłłą i Ułanką. Wielkie dobra, własność Pawła Ciechanowskiego.
BocMl, ob. Boczniel.
Bocienka. rzeka, bierze początek pod wsią
Krzymowukie, w powiecie konstantynowskim,
płynie kreto przez folwark Woroniec i mi
nąwszy wieś Sycynę, wpada do Krzny. Długa
7 wiorst.	L. W.
Boczki, 1.) wś i folw. rządowy, pow. ło
wicki, gm. Jeziorka, par. Łowicz, odl. o 6 w.
od Łowicza. Przy końcu wioski w ogrodzie
stoi stara drewniana kaplica. W 1827 roku
było tu 55 domów i 288 mieszk., obecnie
194 mk. 2.) B., okolica nad rz. Mrogą, pow.
łowicki, gm. Lubianków, par. Waliszew, o 25
wiorst od Łowicza, na lewo od drogi z Główna
do Bielaw. W obrębie tym leżą wsi i fol. pod
nazwaniem: B. domaradzkic, B. górne i B. za-
rzeczne. Rozl. gruntów dworskich 501 mórg1.
3.) B., wś, pow. sieradzki, gm. Szadek, par.
Rososzyca, odległa od Sieradza wiorst 18, roz
ległości ogólnej mórg 1257, z tego w posiada
niu dworu m. 1106, włościan m. 151; ludno
ści 301 wyż. katolickiego. Młyn wodny z pro-
dukcyą 650 korcy mąki. 4.) B. Świdrowe,
wś szlach. i włość., pow. szczuczyński, gmina
Bogusze, par. Grajewo.	Br. Ch.
Boczkieniki, wś rządowa, pow. maryampolski, gm. Pogiermoń, par. Preny. W 1827 roku było tu 13 dm. i 192 mk., obecnie 31 dm., 240 mk.
Boczkienikiele, wś i folw. donacyjny, nad Niemnem, pow. maryampolski, gm. Pogiermoń, par. Pokojnie, o 8 mil na półn. wschód od Maryampola. Wprześlicznem położeniu nad Niemnem; znajduje tu się przystań dla wicin i tratew płynących Niemnem. Obszar ornej ziemi 600 m. i tyleż lasu, gleba żyzna; pszenna przeważnie; 19 dm., 267 mk. Ed. Traut.
Boczkiu, góra na Bukowinie, na rozgra-niczu wód Suczawy i Seretu, 3960 stóp wysokości.
Złoczko, dawne irni$ czy też przezwisko polskie (Heleel Star. Pum. Praw. Polsk. II pod 1398 r.)
Boczków, 1.) wieś, pow. odolanowski; 10 dm.; 78 mk., 9 ew., 69 kat.; 22 analf. 2.) B., domin., pow. odolanowski; 1815 mórg.; 10 dm.; 135 mk.; J6 ew., 119 kat.; 66 analf.; st. poczt.

| i gość. Skalmierzyce o 3 kil.; st. koi. żelaznej
Ostrowo o 16 kil.	M. St.
Boczkowi e, wś, pow. slonimski, skrajny płn.-wsch. punkt tego powiatu.
Boczkowiee, 1.) wieś i folwark, powiat miechowski i gmina parafii Książ Mały, o 5 w. na wschód połd. od Wielkiego Książa, od Miechowa 18 w., w ważkiej dolinie śród gór lesistych. W 1827 r. było tu 16 dm. i 106 mk., obecnie 22 dm., 188 mk.; gruntów włościańskich 217 mórg., dworskich 663 m. W 15 w. istniały tu dwie weie: B. małe i 15. wielkie (Długosz II 85). 2.) B., wś, pow. włoszczowski, gm. Iladków, par. Konieczno, ma 695 M. obszaru, w tem 550 m. dwór. ziemi, 14 dm. i 162 mk. Ziemia licha, piaszczysta, gdzieniegdzie gapowata, przeważnie tworzy glebę żytnią, łąki i pastwiska w nizinach, mokre i torfiaste, dają nędzną trawę. Lasy zniszczone, przedstawiają tylko krętą i karłowatą sośninę. Lud biedny, bez żadnej oświaty.
Boczne, jezioro, pow. suwalski, o 2 w. na północ od Przerośli, sięga pod samą linią graniczną od Prus, brzegi wzgórkowate, bezleśne. Łączy się przez strumień z jeż. Kościelnem a przez nie i z jeż. Krzywem, na zach. od Przerośli (Mapa. Woj. Top. XIV 2). Br. Ch.
Boczniel, Boczel, Boczne, dwa jeziora t. u.,
sąsiednie z sobą, pow. sejneński, na półn.
zachód od Krasnopola; jedno z nich większe
przy wsiach Jegłówek, Gremzdel; przez nie
przechodzi linia graniczna powiatów sejneń-
skiego i suwalskiego, brzegi oba płaskie, bez
leśne. (Mapa. Woj. Top.)	Br. Ch.
Boczniel, jezioro, pow. suwalski, wązkia a długie, stanowi niejako boczną odnogę jeż. Hańczy, od której oddzielone wąskim pasem ziemi. (Mapa. Woj. Top. XIV 2). Br. Ch.
Boczów (z przys. Radziejów), wieś, powiat bocheński, parafia Łapanów, o 2 kil. od Łapa-nowa.
Bodaczów, 1.) wś i folw., nad rz. Pur,
pow. zamojski, gmina Sułów, par. Szczebrze-
szyn. Leży w podmokłej dolinie rzeki Pur,
o 12 w. na zach. od Zamościa, stanowi z wsia
mi Wiełączą i Zawadami jeden ciąg, jakby je
dne wielką wieś. Droga bita łączy B. z Za
mościem. W 1827 r. było tu 75 dm. i 516
mk. 2.) B., wś, pow. olkuski, gm. Ojców,
par. Biały Kościół. Wraz z Wierzchowiem
ma 639 morgów rozl., w tem gruntów włość,
m. 85.	A. T.
Bodaczówka, wś, pow. uszyciu, ma 128
dusz męz., 307 dz. ziemi włos., należała do
Wyleżyńskich, dziś Kaczanowa 180 dzies.,
Dobr/ańskich 131 dzies. i Klimowskiego 10
dzies.	Dr. M.
Bodaki, wś, pow. gorlicki, par. rz. katol. Żmigród, gr. kat. Bartne, o (J kil, od st, poczt. Małastów,

nti

*0<f.

ffod.

 

Bodaki-Łubiho, wielkie i mniejsze, dwie wsie, gub. grodzieńska, dawniej ziemi bielskiej, pow. bielski, par. Boćki, dawne dziedzictwo Suchodólskich, od których w dwóch trzecich częściach przeszły w spadku na obecnego dziedzica Ign. Makowieckiego. Ziemia przeważnie pszenna, łąk dobrych obfitość.
Bodlnnd, ob. Bogacica,
Bodofalva, ob. Bodyee.
Bodonlaka, wieś, w hr. szaryskiem (Węg.), średnia gleba, łąki, wiele pastwisk, lasy, 209 mieszk.
Bndnizsnl (węg.), wieś w hr. szaryskiem
(Węg.), niedaleko granicy Gralicyi, kościół
paraf. gr. kat., gleba nieurodzajna, piękne łąki
i lasy, 157 mk.	H. M.
. Bodrog, rzeka w Podgórzu węgierskiem. Połud. ścieki Karpat, mianowicie właściwego Bieszczadu, to jest od Krępaku aż do Siedmiogrodzkich gór, tworzą dwierz. Cisę i Bodrog, który pod Tokajem do Cisy wpływa. Bodrogiem płyną wody z gór od Bardyowa po Munkacz, Cisą od Munkacza i Siedmiogrodu. Okolica którą Bodrog przepływa, słynie na całe Węgry i rzec można na cały świat, z wina i ryb; i co do widoków, nie ustępuje najpiękniejszym na węgierskiej ziemi Po madiarsku zwie się IlećC-ela, to jest Podgórzem, a wina hedjelskie, u nas niewłaściwie tokajskiemi zwane, nie mają sobie równych. Bodrog, spuszczając się z gór, płynie w pewnej przestrzeni nieopodal od Cisy, a na wiosnę, nim stają górskie śniegi, przybierając, obie rzeki wspólnie zalewają wielką przestrzeń płaszczyzny. Wylew ten, trwając po kilka tygodni, sprowadza mnóstwo ryb na tarło i wylęga zarybek młody w ogromnej liczbie; bo płytkość i ciepło wody, obok żyzności, w tak żyznej ziemi nieprzebranej, niezmiernie zapłodnieniu i wzrostowi zarybku sprzyjają. Co do okolic są one przecudnemi, czy się kto spuszcza starym gościńcem przez Duklę, korytem Ondawy na Stropków, błotnistą Domazę, na Woronów, powstaniem chłopakiem w 1831 r., rzezią szlachty okolicznej i mierników katastralnych rządowych osławiony, mimo ślicznych zwalisk Ocieciowa zamku, aż do TJjhelu; czyli zbaczając na Koszyce i Preszów, czy dążąc od Munkacza i Sobran-cza, słynnych wód uzdrawiających: wszędzie skały czerwonawe, porosłe lasami, a od TTjhelu, gdzie się właściwa Hedjela poczyna, u wierzchu krzewieni, mającem podobieństwo do dzikiej chińskiej herbaty; podnóże aż po równinę, okryte winną macicą, która sobie szczególnie lubuje po tych spiekłych wapnistych samoro-dach. Woda siłą przeparła te kamienne zapory i płynąc krętem głębokiem korytem, pomiędzy owe wysokie urwiska, zostawia ludziom ledwo ważką ścieżkę z boku, którą praca rozszerzyła w mierny gościniec, rozsa-

dzając skały prochem strzelniczym. Gościń
cem tym prowadzą wino. Śród wojny zaś
stanowi samorodną nieprzebytą bramę, ku ró
wninom węgierskim, którą w XVII wieku
Turcy, nadaremnie usiłując przebyć od Sie
dmiogrodu i Preszburka, uchodzić musieli
W ostatniern powstaniu Madziarów w 1848 r.
zasłynął ten gościniec zaciętym oporem po
wstańców, jaki pod Tokajem wojskom cesar-
sko-austryackim, mianowicie korpusowi gene
rała Schlika stawili. Wał ich wcale niepo-
czesny, usypany na drugim końcu Cisy, zaraz
niżej wpływu w nią Bodrogu rzeki, widać po
dziś dzień, a mieszkańcy Tokaju lubią opowia
dać drobne szczegóły tego trudnego przejścia.
Nad Bodrogiem leży prócz wspomnionych mia
steczek: Sarosz Patok to jest Błotny potok,
dziedzictwo Rakoczych, ze staroświeckim zamie
szkałym zamkiem, którego budowa przypomi
na zamki polskie podgórskie, np. w Niższym
Sączu. W tymto Sarosz Pataku, znajduje się
sławna z starożytności biblia polska i Colle-
gium fiacoeianum, słynne z hojnego wyposaże
nia i mnogości od i hymnów łacińskich, najro
zmaitszych wierszowanych, bo łacina tu miała
swoją stolicę.	&. M.
Bodrog-Keresztur, miasteczko w hr. zie-
mneńskiem (Zemplin Węg.) w Hegyallyi, o mi
lę od Tokaju, nad rz. Bodrogiem, stacya węg.
kolei żel. wschodniej, stacya pocztowa i tele
graficzna, kościół paraf. rz. katol., gr. katol.
i ewang., bóżnica żydowska, ożywiony handel
bydła, słynne licznie zwiedzane jarmarki, upra
wa roli, winnice, w których się rodzą wybor
ne wina. Cesarz Rudolf II nadał przywileje
temu miasteczku. Dawniej posiadało ono tak
że prawo miecza. R. 1603 przez tegoż cesa
rza zastawione Rakoczemu, 1606 wzięte w po
siadanie przez Boczkaya i wcielone do państwa
tokaj skiego; 1647 odstąpione J. Rakoczemu
przez Ferdynanda III, wraca napowrót do
dóbr królewskich 1711 r. Od czasów panowa
nia cesarzowej rossyjskiej Katarzyny II aż do
r. 1800 był tutaj stale mały rossyjski oddział woj
skowy z oficerem sztabowym, który miał pole
cenie zakupywania win węgierskich dla dworu
rossyjskiego. W XVI i XVII wieku istniała
tutaj drukarnia. Liczba mieszkańców wyno
si 1284.	H. M.
Bodrog-Olaszi, wieś w hr. ziemneńskiem
(Zemplin Węg.), nad rz. Bodrogiem w Hegyal
lyi; kościół katol. filial., gr. katol. i ewang,
paraf., gleba żyzna, piękne winnice, bujne łąki,
dębowe lasy, obfite rybołówstwo. Nazwa (Ola-
szi, Włochy) pochodzi od osadników włoskich,
powołanych tu 1244 do założenia winnic.
Mieszkańcy są bardzo wprawni w plecieniu
mat z sitowia i pokrywaniu mieszkań, do czego
ich w całej okolicy używają; liczba ich' wyno
si 633.	H, M.

Bod.

Bod.

273

 

Bodrycowie, Bodryci, północni, po niem. Abotriti, Abodriti, Obotriti, Nortabrezi, na zachód od Weletów, między morzem baltyckiem i Łabą, od rzeki Warnawy i Btepenicy aż do Trawny, inaczej "zowią się Reragi u Adama Bremskiego t. j. Rarożanie od miasta stołecznego zwanego Rarog." (Szafarzyk, T. II str. 719 i nast.)
Bodrzythowice, vvś, pow. stopnicki, gm. Grotniki, par. Stróżyska.
Bodschanowitz, ob. Bodzanowice.
Bodschwinken, ob. Botwinka.
Boduciszki, folw., pow. wiłkomiorski, par. Subocz, własność Chrzczonowiczów, gruntu włók 8.
Boduszewo, gmina i domin., należy do dóbr
Murowanej Gośliny, pow. obornicki; 3 miejsc.:
1) B., 2) Mokradły (Siewerthaulad); 3) Bus-
sen-Olędry; 11 dm.; 208 mk.; 35 ew.; 173 kat.;
77 analf.; st. poczt. Murowana Goślina o l kil.,
stacya koi. żel. Oborniki o 16 kil., Poznań o 21
kiłom.	M. St.
Boduszów, wś, pow. opatowski, gin. Iwa-niska, par. Mydłów. W 1827 r. było tu 11 dm. i 102 mk.
Boduszyn, folw., pow. lubelski, gm. Wólka, par. Czwartek.
Bodyaczów, wś, pow. włodzimierski, ma kaplicę katol. parafii Horochów.
Bodyce, po węg. Bodofalua, wś w hr. li-ptowskiem (Węg.), kościół katol. parafialny, młyn wodny, obszerne lasy, 452 mk. H. M.
Bodyl, pustkowie, pow. odolanowski, ob. Przygodzice.
Bort*;. Bodzan, Bodzanta, Bodzech, Bodsiej, są. to o ile się zdaje rozmaite formy jednego dawnego imienia.
Bodzanów, os, przedtem mko, nad rz. Muł-tawą, powiat płocki, gmina Mąkolin, parafia Bodzanów. Leży w błotnistej okolicy niedaleko Wyszogrodu, o 28 wiorst od Płocka, o 79 wiorst od Warszawy. Posiada kościół murowany starożytny (z XV prawdopodobnie wieku) ale tak zmieniony przy odno-wianiu, że trudno domyśleć się epoki zbudowania. Dwa piękne drewniane ołtarze z XVI w., piękna gotycka monstrancya i dzwony także z XVI w. przechowały się na świadectwo da-wności tej świątyni. B. pierwotnie był wsią należącą do klasztoru norbertanek płockich. Bolesław ks. płocki w 1351 r. wyniósł B. na miasto i nadał je prawem chełmińskiem. Bolesław syn Janusza ks. W yszogrodzkiego potwierdził t^ erekcyą w 1436 r. Było to zawsze ubogie miasteczko, nieludne i źle zabudowane. W 1827 r. było tu 52 dm. i 342 mk., w 1859 r. 65 dm. i 669 mk., przeważnie chrze-ścian, obeonie 86 dm. i 1002 mk. Par. B. dek. płockiego 2616 dusz. Znajduje się w B. synagoga żydowska, szkółka elementarna, dom zajezdny, Słownik Geoprafieray Zeuyt IV.

6 jarmarków do roku, st. poczt, między Płockiem a N.-Dworem, o 17 w. od Wyszogrodu.
Bodzanów. wś, pow. wielicki, ma 1047
mórg. rozł., w tem 777 m. roli ornej, 97 domów,
507 mieszk., parafia w miejscu; kościół dre
wniany, nadzwyczajnie starożytny, pod wezwa
niem św. Piotra i Pawła, istniał przed 1229 r.,
gdyż w tym ostatnim roku powtórnie przez
Michała opata tynieckiego dotowany został.
Jest tradycya, że dawniejszy kościół poświę
cał św. Stanisław bisk. krakowski. Położenie
pagórkowate, gleba żytnia.	M. M.
Budzanówek, wieś, pow. nieszawski, gmina Osięciny, parafia Kościelna wieś; od r. 1752 własność Moczarskich. Odl. od Osięcin w. 3 i pół, od Nieszawy w. 14. Przestrzeń ogólna m. 556, w tom ziemi ornej m. 458. Gospodarstwo płodozinienne 6 i 11-polowo przed lały 18 zaprowadzone. Torf w ilości znacznej.
Bodzanowice, niem. Bodsolianowitz, wś i dobra, pow. olesiński, z parafią katolicką, w par. ewang. Biskupice. Wielkie cegielnie, wapniar-nia, kopalnia żelaza. Przysiółki: Cegielnia, Florcizna, Willhelmshiitte i folw. Warłów.
Bodzanowo, 1.) Wielkie, wieś, pow. nieszawski, gmina Sędzin, parafia Byczyna. Odl., od Osięcin w. 10, od B,adziejowa i Nieszawy po w. 14. Ogólna przestrzeń, wraz z folwarkami Adolfów i Gralewo, m. 1843, wtem ziemi ornej m. 1032, łąk m. 76, pastwisk m. 224, pod ogrodami, drogami i t. p. m. 24, pod wodami m. 3, pod lasem m. 140, gruntów włościańskich m. 126. W 1827 ludn. 210, dm. 19. 2.) B. Boruckie, wieś, pow. włocławski, parafia Świerczyn, gm. Piaski. Odległ. od Warszawy w. 160, od Włocławka w. 26, od Brześcia w. 12, od Osięcin w. 10. Rozległość ogólna m. 817. Pokłady marglu na przestrzeni 3/4 gruntów ornych; pod łąkami znajdujący się torf zaspakaja potrzeby miejscowe i wyrabia się na sprzedaż. Wzorowa owczarnia tutejsza otrzymała złoty medal na wystawie warszawskiej w r. 1874. 3.) B. Chodeckie, wieś, pow. włocławski, gm. i par. Smiłowice. Odl. od Włocławka w. 21, od Kowala 7, od Wisły 20. Rozległość ogólna m. 436, w tem ziemi ornej m. 348, łąk m. 49, pod pastwiskami i t. d. m. 21, grunta włościańskie m. 18. Gleba urodzajna, szczerki, ze spodem gliniastym, przepuszczalnym.
Bodzailtyil, ob. Bodzentyn.
Bodzas, ob. Branje.
Bodzechów, wś, nad rz. Kamienną, pow. opatowski, gm. Bodzechów, par Denków, o 5 w. na pół. wschód od Ostrowca. Posiada z folwarkami Staw Denkowski i Sowia góra 9285 mórg rozl. gruntów dworskich, głównie lasem pokrytych (7393 m.); gospodarstwo wzorowe; urząd gminny, szkołę początkową tudzież znaczne zakłady fabryczne i górnicze jak kopalnio
18

274

Bod.

Bod.

 

rudy, wielki piec, fryszerki, kuźnice. W 1875 r. wytopiono żelaza surowego 82,500 pud., kutego 69,500, wyrobów żelazny cli 11,500 pud. W 1877 wyrobiono 124,700 pud. surowcu i 121,900 pud. żelaza kutego i walcowanego. Motorem tych zakładów jest rzeka Kamienna. Wielki piec wzniesiono w 1836 r., walcownię i pudlingarnię w 1849. Przed 1860 r. pracowało tu po 250 rób. i produkcya roczna wynosiła do 120,000 rubli. B. należał dawniej do Jacka Małachowskiego (f 1821 r.), głośnego ze swych dziwactw, który tu mieszkał w czerwono pomalowanym dworze, dziwacznej wielce struktury. Następnie przeszedł w ręce Kotkowskich, obecnych posiadaczy. Tu urodził się Feliks Pancer, głośny inżynier, twórca Zjazdu w Warszawie. • W 1827 r. B. liczył 40 dm. i 353 mk. W 1859 r. było 63 dm. i 413 mk., obecnie zaś 87 dm. i 875 mk. Ziemi dworskiej w samym B. 8707 mórg., włość. 481 mórg. Bodzechowska wólka o 2 w. na półn. od B. Gmina B. ma 3939 mk., rozległości 9457 m., s. gin. ok. Vos. Ćmielów, o 6 w. st. p. Ostrowiec. W skład gminy wchodzą: Bodzechow, Bodzechowska-Wólka, Cegielnia, Benkówek, Goździelin, Grójec, Jędrzejów-Miłkowski, J. Ostrowiecki, J. Sadowski, Kąty, Koszary. Michów, Młyńsko, Okrąglica, Podstawie, Przyborów, Sowia-Góra i Tuchów.
Bodzentyn, Bodzantyn, Hożęein albo Borzę-cin, os., przedtem miasto, poduchowne, rządowe, nad rz. Psarką, pow. kielecki, gm. i par. t. n. Leży w górzystej okolicy, wzniesiony 893 stóp nad póz. morza. Posiada obecnie koś. par. murowany, sąd gminny okr. I, urząd gminny, szkołę początkową, l dom schronienia; odl. od Kielc 16 w., od Warszawy 162 w. Najbliższa stacya pocztowa w Suchedniowie o 16 w. W 1827 r. było tu 203 dm. i 1050 mk., w 1859 r. 238 dm. i 1300 mk. (w tej liczbie tylko 172 izraelitów). Miejsce to należało od niepamiętnych czasów do biskupów krakowskich, którzy posiadali we wsi Tarczek w bliskości, dotąd istniejący wielki dworzec. W r. 1241 Konrad książę mazowiecki, wojując z Bolesławem V, spalił i złupił tę wieś; głośny Paweł z Przemankowa tu swe uczty wyprawiał i w r. 1292 burzliwy żywot zakończył. W czterdzieści kilka lat potem, biskup Bodzan-ta na gruntach tejże wsi założył nową osadę, od nazwiska swego B. nazwał i do rzędu miast wyniósł. Wieś jednak Tarczek, została na swojem miejscu, a miasto nigdy przedtem Tarzęcinem nie było zwano, J.IK myl- j nie dotąd niektórzy pisarze utrzymują. Xa- j stępny biskup, Floryan Mokrski h. Jelita, wystawił na wzgórzu, nad sama rzeką, zamek; 7, cegły, miasto murem i basztami opasał. W r. 1380 Jan Radlica biskup, kościół paraf, pod wezwaniem ś. Krzyża wystawił; zaś znany

whistoryi Piotr Wysz, w 1412 r. wcielił grunta ze wsi Tarczek, Posankowskie zwane, dodawszy 12 łanów i lasy, tudzież wszystkich kmieci tejże wsi, pod władzę i prawa B. W r. 1410 król Władysław Jagiełło, wyprawiając się na krzyżaków, z Łysej Góry w dniu 19 czerwca tu przyjechał i zająwszy dwór biskupów, w nim przez dwa dni mieszkał, dając posłuchanie przybyłym doń posłom od książąt pomorskich na Słupie, Szczecinie i Meklemburgu. Wkrótce potem spalił się B.; z tego, powodu Wojciech Jastrzębiec biskup wyjednał od Władysława Jagiełły przywilej w r. 1413, w którym król potwierdził prawo magdeburskie, ustanowił dwa jarmarki i targi tygodniowe. Kardynał Zbigniew Oleśnicki zniszczony od ognia kościół parafialny nanowo z muru okazale wystawił. B. szybko się podniósł, spokojnie zabudował się, wzrastał i kwitnął handlem, a przy końcu pierwszej połowy XVI stulecia stał się głośnym z sadów biskupich, utworzonych tutaj dla powstrzymania reiorma-cyi. Tu mieszkał i zmarł w r. 1577 uczony i biegły w naukach przyrodzonych Franciszek Krasiński. Tu sławny kanclerz wielki koronny Jakób Zadzik, ostatni domu swego potomek, zakończył życie w dniu 17 marca 1642 roku. Biskup Andrzej Trzebicki wybudował w r. 1670 wspaniały w gotyckim stylu ratusz i darował go miastu. Był to gmach obszerny, z wyniosłą wieżą i zegarem, który z powodu osobistych widoków burmistrza w r. 1832 został rozebranym. Cellaryusz powiada, iż B. słynął okazałością swych ogrodów, pielęgnowanych przez biskupów krakowskich, którzy tu mieli swą letnią siedzibę. Biskup Felicyan Szaniawski podniósł znacznie dochody miasta, urządzeniem w okolicy wielkich fabryk żelaza. Nzkoniec ostatni z biskupów krakowskich, który mieszkał w B., Kajetan Sołtyk, prowadził tu dwór wystawny i ochoczo podejmował liczne zawsze grono goszczących. W roku 1797 na mocy konwencyi pomiędzy trzema sąsie-dniemi monarchiami B. przeszedł na własność rządową. Były tu niegdyś fabryki sukienne i rzeźbiarskie, cegielnie a nawet fabryka luster. Podług Starowolskiego, Cellaryusza i innych, znajdowały się w B. rudy żelazne, miedziane i galman. Opaliński w obronie Polski przeciw Barklajuszowi mówi, że przy tem mieście znaczna ilość miedzi się wykopuje. Jakoż B., Suchedniów, Iłża i t. d. z przyłączonemi do nich kluczami i włościami, składały prawdziwe państwo, od niejednego z dzisiejszych ważniejsze i bogatsze. B. był niegdyś całkowicie brukowany, ślad czego dotąd na niektórych ulicach pozostał. Składał się z dwóch części: najdawniejsza otoczona była murem, przez biskupa Floryana Mokrskiego wystawionym i wzmocniona basztami, z których dwie dotąd jeszcze

Bod.

Bod.

275

 

pozostały. Jedna z nich w bliskości zamku od strony południowo-zachodniej, w dolnej części czworograniasta, w górnej okrągła, obiedwie zbudowane z białego kwarcowego kamienia. Brama opatowska, która od strony wschodu miasto zamykała, rozebraną została w 1836 r.; od strony północnej znaczna część muru miejskiego jeszcze stoi, ale ten jest gładki bez żadnych baszt i wyskoków. Są tu także dwa rynki, a na jednym wznosi się na kamiennym obelisku figura ś. Floryana z ciosu, wcale niezłej roboty. Z pomiędzy innych świeckich budowli, ruiny zamku biskupów na wzgórzu nad rzeką Psarką, jeszcze w obszernych i rozległych murach, stojące prawie z całkowitemi ścianami, piękny i malowniczy sprawiają widok. Był to gmach ogromny, na trzy piętra, wystawił go biskup Floryan Mokrski w końcu XIV wieku; przerabiany następnie, powiększany i przyozdabiany przez późniejszych biskupów krakowskich. Zbudowany w podkowę, aż do końca zeszłego wieku w mieszkalnym był stanie; część jego frontowa i boczne skrzydła, w stylu nowym wystawiono, przypominają smak XVI w., są dziełem biskupa Jana Konarskiego; arkadowanie od tej strony przypomina wielce budowę królewskiego zamku w Krakowie, część zaś tylna od ogrodu znacznie jest dawniejszą; od tej strony zasługuje na uwagę baszta w stylu gotyckim. Zamek ten wystawionym był z miejscowego kwarcowego kamienia, na wapno, w niektórych zaś częściach z ciosu. Dach na nim na bocznych tylko skrzydłach pozostał, a główna część zamku już dawno bez niego stoi. Tuż przy zamku wznosi się piękna i obszerna kolegiata, na miejscu spalonego kościoła ś. Krzyża, założona w r. 1440 a ukończona w r. 1452 przez kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, któ-ry j^ wybudował i poświęcił pod wezwaniem Wniebowzięcia N. Panny. Po zamienieniu na kościół parafialny, uległa ona z czasem zniszczeniu. W 1853 r. kosztem rządu odnowiona i do dawnej świetności wrócona, należy do znamienitszych kościołów kraju naszego. Gmach obszerny a wyniosły, zbudowany w formie krzyża, z cegły, w stylu gotyckim, zawiera kościół średni z pobocznemi kaplicami, ma okna ważkie i skarpy przy ścianach; dach na nim w późniejszych czasach zniżony, cynkiem jest pokryty. Nad drzwiami głównemi umieszczona kamienna tablica erekcyjna, przedstawia w płaskorzeźbie siedzącą Matkę Boską z Dzieciątkiem SeeAB, przed nią klęczy w kardynalskim ubiorze Zbigniew Oleśnicki, trzymający w ręku kościół bodzentyński, u dołu tarcza z herbem Dębno. Wewnątrz kościół ten ma dziewięć ołtarzy ozdobnego kształtu, dobrze rzeźbione z drzewa stalle kapłańskie i. szczególnie piękny ołtarz wielki, z kolegiaty

Panny Maryi z Kielc tu przeniesiony. Ołtarz ten złocony K drzewa, w stylu Odrodzenia, mieści pomiędzy ozdobami orły Zygmuntowskie, z głoską IS na piersiach, tudzież herby Nałęcz pod infułą biskupią, świadczące, iż był sprawiony przez Piotra Gembickiego. W ołtarzu umieszczony obraz Pana Jezusa na krzyżu. jest bardzo pięknym zabytkiem niemieckiej szkoły malarstwa, z końca XV lub początku XVI wieku. Po prawej stronie ołtarza wznosi się nagrobek z czerwonego marmuru, wybornego dłuta, wyobrażający w całej figurze w uroczystym stroju, w postawie leżącej, biskupa Franciszka Krasińskiego, zmarłego w r. 1577. Atoli najważniejszym pod względem sztuki zabytkiem w tej świątyni, jest ołtarz składan]^, pochodzący z ołtarza Oczyszczenia Panny Maryi, w r. 1515 przez biskupa Jana Konarskiego fundowanego. Jest to prześliczne dzieło malarskie, jakiegoś wielkiego artysty z końca XV wieku. Wyobraża na tle złoco-nem w różne desenie, w głównej części, histo-ryą życia Najświętszej Panny, nad nią klęczy ś. Jan Kanty patron fundatora, a u dołu w tem samem położeniu biskup Konarski Na dwóch skrzydłach tego ołtarza mieszczą się dzieje żywota ś. Stanisława biskupa, wskrzeszenie Piotrowina, męczeństwo i pogrzeb, u dołu zaś przedstawiona Święta Rodzina. Cały kościół otoczony jest murem kamiennym, a w jednym rogu tego obmurowania stoi dzwonnica z cegły. Jest jeszcze w Bodzentynie drugi kościółek, pod wezwaniem ś. Ducha, bardzo starożytny, i dotąd w dobrym stanie iitrzymany. W B. urodził się znany malarz Józef Szermentowski. Por. Fr. M. Sobieszczański "Wycieczka archeologiczna w gub. radomską". Bibl. Warszawska, 1852 r. (I 452) i L. Żejszner "Opis geologiczny iłowych, łupków i brunatno-sza-rych wapieni, rozwiniętych pomiędzy Swięto-Marzem a Ezepninem pod B." (Kraków, 1868). Par. B. dek. opatowskiego ma 4289 dusz. Gmina B. ma 8000 mk. Według "Etatu dóbr B. będących własnością skarbu publicznego Król. Pols.", sporządzonego narok ekonomiczny 1832/33, dobra te składały się z 5 folwarków i 10 wsi zarobnych, przestrzeni ogólnej w ziemi ornej i ogrodach m. wied. 908, a należące do tychże dóbr wójtostwa: Świeślina, Sierado-wice i Brankowice miary magd. morgów 459. Gospodarzy (osady) 534, austeryj i karczem 4, gorzelnia, młynów 3, garbarnia. Lasy stanowiły leśnictwo bodzentyńskie (ze strażami: Łubianka, Majków, Michniew, Klonów i św. Katarzyna). Dni pańszczyźnianych sprzężaj-nych odrabiano 27527, takichże dni pieszych 11821; nadto gotowizną płacili włościanie złp. 449 i gr. 3, oraz składali osepy: owsa korcy 495, daniny w gęsiach, kurach i jajach. Z dziesięciny rocznie wpływało złp. 1058. Wedle

276

Bod.

 

tegoż etatu dochód roczny brutto przewidyno-wano na złp. 29495. Rząd miał tu owczarnię czystej rasy merynosów.
Budzeń, wś, pow. grójecki, gm. i par. Belsk. W 1827 r. było tu 16 dm. i 152 mk.
Bodzewko, 1.) wieś, pow. krobski; 14 dm.,
70 mk., wszyscy kat., 28 analf. 2.) B., domin,
pow. krobski, 2803 mórg-, rozl., własność kon-
gregacyi filipinów w Gostyniu; 8 dm., 167
mk., wszyscy kat., 72 analf., stać. poczt. Go
styń o 7 kil., stać. koi. żel. Bojanowo o 30 kil.,
Koźmin o 28 kil.	M. St.
Bodzewo, 1.) wieś, pow. krobski, 38 dm., 249 mk., 62 ew., 187 kat., 44 analf. 2.) B., domin., pow. krobski, 3622 mórg rozl., 3 miejsc.: 1) B., 2) folw. Aleksandrowo (Ale-sandersfeld), 3) Łódź (Friderikenhof), 18 dm.. 254 mk., 57 ew., 197 kat., 133 analf. Stać. poczt. Gostyń o 6 kil., stać. koi. żel. Bojanowo
0	31 kil., Koźmin o 28 kil.	M. St.
Bodziejowice,   wś,  nad rz. Białka, inaczej
Szczerbnicą, pow. włoszczowski, gm. i par Irządze. Wieś nieźle zabudowana, znajduje się na dosyć wyniosłem gliniastem wzgórzu, zda-leka widzialna. W 1827 r. było tu 32 dm.
1	248 mk..   obecnie 47 dm.,   412  mk.    Ogólna
rozległość  morgów 1050,  z których na grunta
dworskie  przypada  morgów 684,   ziemi ornej
mórg. 438,  łąk 60 mórg., lasów 186 mórg.; na
grunta  włościańskie  mórg  366,   w tem ornej
mórg.   312.    Okolica   wzgórzysta,   falo wata,
z głębokiemł parowami i rozpadlinami.    Gleba
glinkowata,  obfita w  margiel, ztąd urodzajna,
dobrze  rodzi   pszenicę i rzepak.    Łąki w nizi
nach, nad Białka, bardzo piękne, lasy w dobrym
stanie, sosnowe, z przymieszką buków i dębiny.
Ludność   zamożna  lecz   bez oświaty.    B. leżą
o 5 w. na   północ od Pradeł,   na lewo od drogi
bitej   z Zarek   do Szczckocin.    Istniał  tu bro
war i papiernia nad strumieniem t. n.  Dr. LI.
Bodzów, wś, pow. wielicki, par. Tyniec, o 8 kil. od Podgórza.
Bodzynicwo, wieś, pow. śremski, 15 dm., 104 mk., wszyscy kat., 22 analf., stać. poczt. Śrem o 6 kil., stać. koi. żel. Czempin o 17 kil.
Boeck, ob. Bule.
Boegen i Boegschen, kilka wsi w powiecie frylądzkim i szyłokarczemskim.
Boehlitz, ob. Bąkowice.
Boehilie, ob. Bymowska.
Boehmerwald, ob. Szumawa.
Boehmisch-Dorf, ob. Czeska ivie*.
Boehmischdorf, wś, pow. brzeski na Szlą-sku pruskim, st. dr. żel. z Brzegu do Nlssy, o 11 kil. od Brzegu.
Boehmwitz, ob. Bimoivskie.
Boek (Boeck), ob. Buk.
Boeki, ob. Halżan,
Boelk, ob. Belk.

Boelka-Młyn, młyn,  powiat szubiński, ob.
Drewno.
Boelkau (Oross i Klein), ob. Bilkowo i Bil-kówko.
Boelsk, Boelzig, ob< Bielsk.
Boenhofj ob. Benowo i Pszczolidwór.
Boesdorf, wś, pow. nissański, z par. katol. i st. dr. żel. z Nissy do Brzegu, o 9 kil. od łfissy.
Boesendorf, ob. Długoszcz i Zlawieś.
Boesenfleisch, ob. Złemięso.
Boeskau (niem.), wś szlach., pow. wałecki, 2233 m. rozl., 6 dm., 28 mk.
Boessau, ob. Biesowo.
Boethin, ob. Bytyń.
Boethkenwalde, koi., pow. bydgoski; 26 dm.; 185 mk.; 168 ew., 17 kat.; 29 analf.
Boettin-See, ob, Bytyń.
Łłóg;, Boh, źródłosłów wielu nazw geograficznych, które, stosownie do miejscowych właśeiwości języka, wymawiają, się i piszą, przez g lub przez A.
Bóg. Tak niektórzy dawni pisarze polscy nazywają rzekę Boh.
Bogacica, niem. Bodland, wś, pow. olesiń-
ski, o milę od Kluczborka, ma odwieczny koso.
paraf, katol., 1803 nowo odbudowany. _ Do B.
należą: kolonie: Krzęśl, Szklarnia, Żabiniec
i folw. Niederhof. Kat. dekanat dyec. wro
cławskiej liczy 10 parafij: B., Constadt, W.
Łasowice, Kluczborek, Kuhnau, Lowkowitz,
Neudorf, Nieder-Kunzendorf, Byczyna, Thule
(według rubrycelli niemieckiej).	F. S.
Bogacili, folw., powiat bydgoski, ob. Michalin.
Bogacz, 1.) niem. Nieder-Bogatz, folw., pow. grudziąski, par. i st. poczt. Radzyn, należy do Dębieńca, ma 107 m. rozl., l dm., 10 mk. kat. W r. 1782 własność szambelana Trzcińskiego. 2.) B., niem. Bogatz lub Prussowborrek, osada, pow. szczycieński, niedaleko Szczytna.
Bogacze, ob. Bogaczewo.
Bogaczewo, wś, pow. rypiński, gm. Osiek pod Brodnicą, par. Radziki.
Bogaczewo, Bogacze, niem. Bogaczewen, wś, pow. lecki, st. p. Lec.
Bogaczko, niem. Bogatzko, wś i dobra, pow. lecki, st. p. Lec. W pobliżu folwark Bogacz-kowska wola.
Bogaczówka, ob. Bohaczówfai.
Bogałka, leśnictwo, pow. lubliniecki, do dóbr Ciasnej należące.
Bogarodzica, ob. Bohorodyea.
Bogarowica, węg. Falucska, wś w lir. be-reskiem (Węg.), kościół parafialny gr. katol., 580 mk.
Bogat, ob. Bohat.
Bogata, wś, pow. maryampolski, gra. i par. Pilwiszki. W 1827 r. było tu 12 dm. i 180 mk., obecnie 38 dm., 319 mk.
Bogate, wieś włość., folw. pryw., probostwo, owada młynarska, nad rz. Węgierką, pow.

Bóg.

2f7

 

przasnyski,  gm. Karwacz,  par. Bogate,  o   li wiorst od Przasnysza, o 26 w. od Narwi; ma ko śeiół katolicki,   szkółkę element., 48 dm.,   19! mk.,  321   morgów  (200 gruntu  ornego)  ob szaru.   Folw.   zajmuje   powierzchni  975   mor (587 m.  gruntu   ornego),   ma 7 dm.,   97  mk. młyn wodny  i  karczmę.    Znajduje tu się kościół paraf, murowany z XIV w.    Od 1563 di 1866 r. B. było własnością Narzymskich, obecnie  Swiatłowskłego.    Pałac zbudował Jakól Narzyinski, wojewoda pomorski  w XVIII w a syn jego Antoni sufragan pułtuski przyozdobił świetnie kościół.    Tu młodość  spędził Józef Narzymski, znany komedyopisarz. W 1827 roku  było we wsi B. 30 dm.  i 223 mk.    Par B. dek. przasnyskiego liczy 2680 dusz.
Bogatcńskie, Bogatyńskie, pole w Warmii między Dobrem miastem a Ornetą, słynne z oporu, który tu krzyżakom stawił ród warmiński Bogatyńskich, zaraz w pierwszych bojach z najeźdźcami koło Honedy. Dziś na tem miejscu wś Tiingen.
Bogatki, wś i folw., pow. grójecki, gmina i par. Jazgarzew.
Bogatynka, właściwie Bukatynka (ob). Bogatz, Bogatzko, ob. Bogacz, Bogacsko. Bogdahlicn (niem.), zapewne Bogdawj, dwie wsie, pow. żuławski.
Bogdailieil, ob. Bogdany, Bogdajny. Bogdaj, wieś, pow. odolanowski; 109 dm.; 851 mk.; 266 ew., 566 kat.; 152 analf.
Bogdal, iblw., pow. poznański ob. Tar-nowo.
Bogdal la, zapewne Bógdał, wś, pow. lubli-niecki, par. Lubecko, z folwarkiem. l3<>jŁj-<ljtl i Boj;-<luii, imiona dawne polskie. Bógdaf, wś, nad rz. Pilicą, pow. włoszczow-ski, gm. i par. Moskorzew.   Ogólny obszar 249 mórg.,   16 drn.   i  88 mk.    Ziemia licha, gleba piaszczysta, łąki i pastwiska piękne.    Ludność trudni się głównie chowem bydła.        Dr. B.
Bogdatów, wś, pow. kolski, gm. i parafia Brudzew. W 1827 roku było tu 18 domów i 131 dm.
Bogdance, wś, pow. sejneński, gin. Sereje, 297 mk., 26 dm.
Bogdańczów, wś, pow. łęczycki, gm. Tum, par. Góra św. Małgorzaty. Należy do niej folw. Bachorza. Obszar 398 morgi, w tem gruntów włość. 105 m.
Bogdaniszki, ob. Bohdaniszki. Bogdanka, wś, pow. chełmski, gm. Cyców, parafia Puchaczów, od Łęczny w. 8, od Chełma w. 38, dawniej stanowiła całość z dobrami Nadrybie. Ziemi ornej m. 271. łąk m. 70, ogrodów m. 2; pod lasem, przeważnie sosnowym, m. 266, nieużytki i t. d. mórg 23. Ziemia urodzajna, zwana popielatką, zalicza się do pszennej kl. II. Płodozmiąn 11-polowy. Pokłady dobrego torfu. Budynków 5, dm. 2.

Bogdanki, kolon., pow. krobski; ob. Wielka Łąka (Grosslenke).
Bogdanki, wieś szlachecka, pow. grudzią-ski, par. i st. poczt. Łasin, rozl. 1070,54 m. (866 ornej, 79 łąk, 93 pastw., 34 lasu, 5 wody), 5 dm., 94 mk.; 41 kat. W 1782 należały do Pawłowskicli. Gm. i urząd st. cyw. Bogdanki.
Bogdanów,  1.) z folwarkiem  Radziątków,
wś, pow. piotrkowski,   gm. Gomulin,  par. Bo
gdanów,   od Piotrkowa   odl. w. 14.    Przez te-
rytoryum przepływa rzeka Lueięża lub Bogda
nówka.    Rozległość  ogólna m, 2272,   z czego
dominium w r. 1870 posiada m. 1561 a miano
wicie: na folw. Bogdanów: ziemi ornej przewa
żnie   żytniej m. 196,   łąk m. 63,   pastwisk m.
140,   ogrodów m. 3,   lasu m. 520,   pod   osadą
karczemną  m. 16,  zarośla  m. 34,  reszta  pod
drogami i t. d.    Ogółem  ma  B.   m. 991.    Na
Radziątkowie  ziemi ornej   żytniej m. 352, łąk
m. 100,  pastwisk  m. 42,  pod wodami m. 18;
osady  młynarskie m. 22,  osada karczemna m.
5, w nieużytkach,   drogach i t. d. m. 31,   ogó
łem na Radziątkowie m. 570.    W B. znajduje
się  staw   (morgów 2),   w Radziątkowie   dwa
stawy,   8 i 10-morgowy, przy których 2 mły
ny  wodne,   zarybione.    W r.   1864   przeszło
w posiadanie 90 włościan ziemi m. 656. Grun-
ta-pokościelne m. 54.    B. posiada kościół par.
murowany,   który 1521 już   istniał.   W 1827
jyło tu 26 dm. i 218 mk.    W pobliżu B. leży
Hogdańska wólka.    Par. B. dek. piotrkowskie
go, z filią w Postękalicach,  ma dusz 6402. 2.)
B., folw., pow. kaliski, par. Koźminek, odl. od
[valisza w. 10, od Koźminka w. 4.    Rozległość
ogólna m. 703, w tem ziemi ornej m. 432,  łąk
n. 51, pastwisk m. 51, lasu m. 150,  pod dro
gami i t. d.  m. 17.    3.) B., iblw.  pow.   mie-
howski,  powiat  Kozłów,  odległy   od  Książa
Wielkiego w. 7.    Ziemi pszennej m. 106,   ży-
niej 211, łąk m. 86, lasu m. 164.    Płodozmia-
ny 8   i   13-polowy.    Dawniej   stanowił całość
z dobrami Rogów.	A. T.
Bogdanów i t. p., ob. Bohdanóio i t. p. Bogdanowce,  po węg. Boydany,  wś w lir. zaryskiem (Węg.); kościół katol. filialny, bujne pastwiska, łąki, lasy, 751 mk.         H. M. Bogdanówka,   1.)   wś,  pow.  myślenicki, 15 kil. od Jordanowa,  rozl. 1489 m.,  w tem J2  lasu;  89 dm.,  516  mieszk.;  parafia ła-jńska  w Łętowni;  położenie górzyste,  gleba wsiana. 2.) B., wś, pow. zbaraski, leży przy colei żelaznej Karola Ludwika i ma stacyą ko-ejową w miejscu, drugą od Tarnopola  w kie-unku  ku  Podwołoczyskom,   miedzą  Maksymo wką  a  Podwołoczyskami,   o   175   kil.  odo iwowa.    Przestrzeni   obszar dworski posiada: oli ornej 840,   łąk  i   ogrodów 144,   pastwisk l, lasu 459 m. Posiadłość mniejsza: roli ornej 2693,  łąk i ogrodów 172,  pastwisk 56 mórg.

278

Bóg.

Bóg.

 

Ludności rz. kat. 348, gr. kat. 1133, izraelitów 125: razem 1606. Ma w miejsca gr. kat. parafią należącą do dekanatu zbaraskiego; do rz. katol. parafii należy do Skałatu, posiada szkołę etatową. Właścicielka większej posiadłości batalia Dąbczańska. 3.) B., zwana "koło Je-zierny," wieś, pow. złoczowski, nad potokiem Wysuszka, o miły na północ od Jezierny, a o 4 mile na wschód od Złoczowa. Przestrzeni obszar dworski posiada: roli ornej 357, łąk i ogrodów 109 (był tu do niedawna staw na Wysuszce, teraz opuszczony i na łąki przemieniony), pastwisk 2 mórg.; posiadłość mniejsza roli ornej 771, łąk i ogrodów 91, pastwisk 12. 'Ludność rz. kat. 201, gr. kat. 240, izraelitów 17: razem 458. Należy do par. rzym. kat. w Je-ziornie, gr. kat. parafii w Białkowcach, posiada szkołę filialną. Właściciel większej posiadłości TAidwik Żywicki, adwokat w Tarnopolu. 3.) B., wś tiiż pode Lwowem, w par. lwowskiej, własność gin. m. Lwowa.
Bogdauówka, rz., ob. Lucieśa.
Bogdanówka, potok, wypływa w obrębie
gm. Bogdanówki, w pow. zbaraskim, w półno-
cno-zachodniej jej stronie, u północnych stóp
wzgórza Bogdanówki (404 m.); płynie zrazu
kreto na południe doliną Wapnicami zwaną;
opływa w kierunku wschodnim wieś Bogda-
nówkę od południa; w Kamionkach przepływa
staw, podobnież i w Rosochowańcu. Tu wpada
z prawego brzegu do potoku Samca, dopływu
Zbrucza. Długość biegu 11 kil. Znaczniejszy
dopływ z prawego brzegu nastaje w obrębie
gminy Chmielisk (w pow. skałackim); potok
ten bezimienny wpada do Bogdanówki we wsi
Kamionkach.	B>\ G.
Bogdanowo, 1.) domin., pow. obornicki. 1877 mórg.; 12 dm.; 197 mk.; 50 ew.; 147 kat! 105 analf'.; st. poczt, i koi. żel. Oborniki o 3 kil. 2.) B., domin., pow. wągrowiecki; 1922 m., 5 dm.; 109 mk., 5 ew., 104 kat.; 48 analf.; st. poczt. Gołańcz o 6 kil., st. koi. żel. Biało-śliwie o 5 kil.
Bogdaiiy wielkie i B. Ohmielowo, dwie
wsie nad rz. Orzycem, pow. przasnyski, gmina
i par. Krzynowłoga wielka, 14 dni., 98 mk.
i 353 mórg. ziemi włość. B. wielkie, dobra,
składają się z folw.: B. wielkie, B. Chmielo
we, Bagienice wielkie, Bagienice garstki i
Krzynowłoga wielka; mają 1654 m. obszaru,
13 dm. i 30 mk., własność liykowskich. W do
brach znajduje się: cegielnia, wiatrak, dwie
kuźnie i karczma; grunta dobre, w części pszen
ne, łąki obfite.	B. Chu.
Bogdany, niem. Boydtiinen, wś, pow. olsztyński, st. p. Pyż.
Bogdany, ob. Bogdanowce i Bogdahnen.
Bogdarka, pow. wągrowiecki, ob. Świat-kowo.
Bogdaszowicc,   Budoszhnuice,   dziś   Pusch-

witz, wś, pow. nowotarski na Szląsku pruskim, z par. katolicką już od r. 1353. W lesie pod B. odkryto 1841 cmentarzysko pogańskie.
Bogdmiczowice, dziś Wuttendorf, wś, pow. kluczborski, par. Kluczborok, z dwóch części złożona, przeważnie zaludniona prze/, niemców.
Boggliscll,  ob. Bo/jusze.
Bogieniszki, dobra, pow. wiłkomierski, par. Towiany, dziedzictwo Justyna Kossko, gruntu włók 14.
Bogiń, ob. Boliiń.
Boginią, wś, pow. brzeziński, gm. Lipiny, par. Skoszewy.
Bogislawitz, ob. Pakosławsko.
Boglanka, wieś w lir. szaryskiem (Węg.); kościół lilialny gr. katol., 335 mk.
Boglewicc, wś, pow. grójecki, parafia B., gm. Jasieniec, od Grójca odl. w. 10,. od Warki w. 9, od Rudy Guzowskiej w. 25. Rozległość ogólna m. 1498, AV tom do włościan nałoży m. 255, grunta po-kościelne m. 75, gruntów folw. m. 1168. w czem ziemi ornej, przeważnie żytniej m. 518, łąk m. 129, ogrodów m. 8 i pół, lasu urządzonego m. 487. Kościół par. drewniany istniał tu już w 1428 r., obecny z 1763 roku. B. były gniazdem rodziny Boglewskich. W pobliżu B. Boglewska wola, założona w r. 1343 r. (Por. Ks. Sądowe Ziemi Czersk. XXV). W 1827 r. było tu 33 dm. i 282 mk. Par. B. dek. grójeckiego 2234 dusz.
Bogoduchow, miasto powiatowe guberni! charkowskiej, leżące o mil 7 ł pół od Charkowa, nad rzeką, Merła. wpadającą w Worskłę, st. poczt, i st. dr. żel. Założone ł wałem ziemnym opasane r. 1667 z rozkazu cara Aleksego Michajłowicza, dla zabezpieczenia Ukrainy ma-łorossyjskiej od napadu ze strony Polski, kozaków zaporoskich i tatarów krymskich; w r. 1780 podniesione do stopnia miasta powiatowego. Liczy 9910 mk., 5 cerkwi. Głównym ich przemysłem jest wyrabianie skór i szew-ctwo, tudzież ogrodnictwo. Ogólny obrót handlu miejskiego, wraz z jarmarkami, dochodzi do 100,000 rs. Bogoduchowski powiat zajmuje przestrzeni 2,695 w. kw. Liczy mieszkańców 95,200, w tej liczbie włościan w dobrach pryw. 36600, skarbowych 58800 płci obojga. Znaczne lasy rozciągają się koło samego Bogodu-chowa. W powiecie jest gorzelni 17, browar l, fabryk saletry 8, cegielń 5, fab. skór 2, Miasto Krasnokutsk, słobód, wsi i chutorów 231. Przez powiat ciągną się trzy drogi czyli szlaki: romandowski, murawski i sahajda-czny.
Bogojawlenije, st. p., pow. i gub. niżego-rodzka, między Arzamasem i Ń. Sowgo-rodem.
Bogoniowice wś, pow. grybowski, par. rz. kat, Ciężkowice, o 2 kil. od Cięźkowic. W pobliżu leży st. dr. żel. tarnowsko-lelu-

Bóg

Bóg.

279

 

chowskiej, między Groinnikiem a Bobową, o 36 kil. od Tarnowa, której urzędowa nazwa Bo-goniowice-Ciężkowice.
Bogorodzk, miasto powiatowe gub. moskiewskiej, 2031 mk., 725 w. od Petersburga a 79 od miasta gubernialnego odległe. Bank, stacya pocztowa.
Bogorodzka, st. poczt., pow. krasnoufimski, gub. permska, między Jagwildynem i Kun-gurem.
Bogorodzkie, wś, pow. gorbatowski, gub. niźegorodzka, st. p. między N. Nowgorodem i Gorbatowem.
Bogorya, starodawne godło wojenne i jeden z najdawniejszych herbów.
Bogorya, 1.) os., przedtem rnko, pow. san
domierski, gra. Wiśniowa, par. Bogorya, w do
linie śród górzystej okolicy, o 12 wiorst na
półn.-wschód od Staszowa, przy trakcie ze Sta-
szowa do Opatowa. Posiada kościół par. mu
rowany, szkołę początkową, dom schronienia
dla kalek. W 1827 r, było tu 73 dm. i 495
mk., w 1859 r. 69 dm. i 612 mk., obecnie 74
dm. i 716 mk. Jestto bardzo starożytna osada.
B. została wyniesiono na miasto w 1619 roku
przez Krzysztofa Podłęskiego za przywilejem
Zygmunta III. Kościołem tutejszym zawiady
wali kanonicy regularni. Parafia dek. sando-
mirskiego ma 1026 dusz. Dobra B., hypote-
cznie zwane B.-Miasto. miały 3136 m. rozl.,
y, czego 1864 odeszło dla 70 włościan 422 m.,
dla mieszczan 484, wiele też rozprzedano, tak
iż dziedzicowi hr. Zdzisławowi Łubieńskiemu
pozostało 1132 m. W skład ich wchodzi: os.
Bogorya, wsie: Mała-wieś, Mostki, Zimnawo-
da, folw. Janów. W Mostkach papiernia i młyn
murowany. 2.) B., wś, nad Wisłą z lewego
brzegu, w nizinie doliny nadwiślańskiej, pow.
sandomierski, gm. Samborzec, par. Skotniki.
W 15 w. dziedzicami jej byli: Marcin i Paweł
ze Skotnik, bracia. Ponieważ Wisła zabrała
kmieciom większą część ich łanów, przeto dzie
dzice, by powstrzymać ich od opuszczenia wsi
dodali im ziemi folwarcznej w to miejsce (Dła-
gosz I 328). 3.) B., zwana też Boyurya, dol
na i górna, dwie wsie i folw. t. n., pow. łowi
cki, gm. i par. Bąków, odl. od Łowicza 19 w.
Ogród tutejszy słynął przed 20 łaty z owoców
i warzyw, dziś zaniedbany. W 1827 r. było
tu 55 dm. i 279 mk., obecnie 49 dm. i 190 mk.
Eozl. 180 m.	Br. Ch.
Bogorya, rzeczka, bierze początek koło
młyna Bogoryi, za Ząbkowicami, w pow. bę
dzińskim, przerzyna plant kolei war. wied.,
trakt z Gołonoga do Ząbkowic i ubiegłszy 10
wiorst wpada pod Gzichowem do Przemszy
czarnej. Płynie okolicą lesistą i bagnistą.
Na karcie woj. top. król. (XXI c.) mylnie na
zwana Pogoryą.	Br. Ch.

Bogot, kopalnia galmanu, pow. bytomski, pod Chorzowem.
Bógpomóż (stary i nowy), wś nad Wisłą z prawego brzegu, pow. łipnowski, gm. i par. Bobrowniki. B. stary w 1827 r. rniał 23 dm. i 190 mk., obecnie 28 dm. 182 mk. i 1123 m. obszaru, w tej liczbie 1,008 ornej ziemi. Ludność składa drobna szlachta; we wsi ewangelicki dom modlity. B. nowy ma 9 dm., 64 mk.; 336 m. obszaru; przeważną część ludności stanowi drobna szlachta.
Bograny, wś i folw. rządowy, pow. ma-ryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny. W r. 1827 r. było tu 21 dm. i 149 mk. (?), obecnie 4 dm., 74 mk.
Bogschuetz, ob. Boguazyoe.
Bogrówka, wieś, pow. bohorodczański, nad strumieniem górskim Pereh;ńczyk zwanym, dopływem Bystrzycy, na zachód od Sołotwiny o 12,1 kilometra, od IJohorodczan na południowy zachód o 3 mile austr. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje 233 m. lasu; ani ról ornych, ani łąk, ogrodów i pastwisk dwór nie posiada żadnych; posiadłość mniejsza zajmuje roli ornej 327, łąk i ogrodów 599, pastwisk 136, lasu 11 m. Ludności gr. kat 394, izraelitów 7, razem 411. Należy do gr. kat. para-iii w Jabłonce; posiada szkołę trywialną nie-zreorgauizowaną. Właściciel większej posiadłości: Towarzystwo handlowe dla płodów leśnych w Wiedniu, które lasy w całym kluczu sołotwińskim do szczętu wyniszcza. B. B.
Boguchwała, wś, pow. lipnowski, gmina
Osiek, par. Ligowo i Sierpc, położona o 3 w.
od zarządu gminnego, liczy gruntów włość.
665 mórg, w tej liczbie 600 m. ornych; 25 dm.,
165 mk., t. j. 81 m. i 84 kob.; we wsi ewang.
dom modlitwy i szkoła elementarna. Grunta
folwarczne stanowią osadę, należącą do wsi
Osiek, liczącą 2 dm., 11 mk.	B. Chu.
Boguchwała albo Pietraszówlca^ wś, pow. rzeszowski, przy drodze powiatowej z llzeszo-wa do Krosna, o 9 kil. od Rzeszowa, ma 1572 mórg. rozl., w tem 1270 m. roli ornej; 158 dm., 794 mk.; parafia w miejscu, starożytna, ery-jowana w 1462 przez Mikołaja z Pietraszów-ki i żonę jego Maruszkę, Nowy kościół murowany, wystawiony przez Teodora ks. Lubo-mirskiego wojew. krakowskiego pod wezwaniem św. Stanisława, został w r. 1729 przez Andrzeja Pruskiego, sufragana przemyskiego, poświęcony. Szkoła ludowa jednoklasowa, kasa pożyczkowa gminna, gorzelnia.
Boguch wato wice, wś rządowa, pow. piotr-iowski, gm. Sielików, par. Siewierz. W 1827 roku było tu 36 dm. i 222 mk.
Bogucice, 1.) wś, donaeya, nad rz. Sidą, pow. pińczowski, gm. Zagość, par. Bogucice. Leży przy drodze bitej z Pińczowa do Buska. Kościół par. rozpoczął budować w końcu XII

280

Bóg.

Bóg.

 

wieku Kazimierz Sprawiedliwy (Długosz I 433), dalej prowadzono roboty w XV-lecz poświęcono dopiero w 1633 r. Znajduje tu się szkoła początkowa. W1827 r. było tu 102 dm. i 576 mk., w 1859 r. zaś 125 dm. i 640 mk. Obszar ziemi wynosi 3124 mórg.; włościanie tutejsi trudnią się dobywaniem gipsu, który wypalają i rozwożą na sprzedaż w okolice. Par. B. dek. pińczowskiego 903 dusz. 2.) B., wś, pow. sieradzki, gm. Krokocice, par. Ma-łyń, odległa od m. pow. wiorst 27, rozległ. mórg 111 w posiadaniu włość.; ludności 149, w tem 6 ewang.
Bogucice, wś, pow. wielicki, o l i pół kil. od Wieliczki, w par. Wieliczka, nad Rabą. E. 1285 była tu bitwa Konrada Mazowieckiego z Węgrami.
Bogucice, ob. Boy uczy oe i Bolmeicze,
Bogurin, 1.) wś i folw., pow. łipnowski,
gmina i par. Spethal Górny, od Lipna w. 16,
od Włocławka w. 5, przy drodze bitej z Wło
cławka do Lipna wiodącej; od Wisły wiorst 4
i pól. Struga bezimienna przepływa granicę od
jeziora chełmickiego do Wisły. Na Bogucinie
i na kolonii Osiek drobnych osad włościańskich
30, ogólnej przestrzeni m. 722. ZiemL fol
warcznej m. 815, w tem ziemi ornej przewa-
żaie żytniej m. 499, łąk i pastwisk m. 90, pod
lasem m. 112, w ogrodach m. 8, reszta w dro
gach, pod zabudowaniami, nieużyt. i t. p. Wś
liczy 20 dm., 188 mk., folw. 5 dm., 16 mk.
W os. karczemnej Krzyżówka 4dm. 2.) B., wś,
włość., pow. płoński, gm. Starożęcin, par. Gra-
lewo, 11 dm. 102 mk., rozl. 361 mórg (w tem
355 m. gruntu ornego). 3.) B., wś włość.,
pow. ciechanowski, gm. Opinogóra, par. Pału
ki, 149 mk., 17 dm., rozl. 290 m. 4.) B., wś
i folw., pow. nowoaleksandryjski, gm. Garbów,
par. Bochotnica, na lewo od drogi z Lublina do
Markuszowa, o 15 w. od Lublina, obok Garbo-
wa. R. 1827 było tu 29 dm. i 240 mk. 5.) B.,
wś, pow. kozienicki, gm. i par. Policzna. śród
lasów kozienickiej puszczy, o 7 w. na połd. od
Kozienic, powstała około 1850 r. po lasach
Policzny, liczy 39 domów, 308 mieszk. i 722
mórg. ziemi włość. 6.) B., wś rządowa, pow.
olkuski, gm. Rabsztyn, par. Olkusz. W 1827
roku było tu 35 dm. i 231 mk.	Br. Ch.
Bogiickie Haniry, niem. Bogutzker Hammer, fryszerka pod Katowicami, pow. bytomski.
Boguczar, miasto powiatowe gubernii wo-roneskiej, o mil 32 od miasta Woroneża, nad rzeką B., wpadającą o 3 mile od miasta do rzeki Don, z lewej strony, założone za cara Aleksego Michajłowicza; w r. 1797 podniesione do stopnia miasta powiatowego. Liczy mieszkańców 6486, ma cerkwi murowanych 2. Obrót roczny handlu miejskiego dochodzi do 120,000 rs. Bohuczarski powiat zajmuje przestrzeni 7,306 wiorst kw. Mieszkańców ma

165,000 płci obojga. Położenie górzyste. Rzeka Don w tym. powiecie ma już 180 sążni szerokości. Najwięcej uprawianą jest pszenica; chów bydła stanowi jedne z najważniejszych gałęzi przemysłu. Łój tutejszy wysyłają nawet do Petersburga.
Bogiiczyce, niem. Bogutsehuts, wś, pow. bytomski, o milę od Mysłowic, z parafią katol. dek. bytomskiego, młyn wodny, kamieniołomy, huty cynkowe, kopalnie węgla, gospodarstwo rolne wzorowe. Przysiółek: Zawodzie.
Bogudzieka, okrąg wiejski w gm. Mio-rach, pow. dziśnieński, liczy w swym obrębie wsie: Orce, Zastorlice, Wiluowo, Czerlawskie.
Bogudzie(ki, ob. Komaje.
Boguniiliszki, ob. Bohumiliszlci.
Bogumiła, folwark, powiat wschowski, ob. Brylew.
Bogiiuiiłka, folw., pow. brodnieki, parafia
Bobrowo, st. poczt. Brodnica, 2 dm., 22 mk.,
22 kat., należy do Wichulca; gm. i urząd stanu
cyw. Grybno; już przed r. 1782 w posiadaniu
Karwatów, dziś własność drą Józefa Karwata.
Inaczej Boc/umiłlti.	J. B.
Bogumiłów, wieś nad Wartą, pow. sieradzki, gmina t. n., par. Sieradz, odległa od Sieradza wiorst 4, rozległości ogólnej mórg 1130; w tem gruntów dworskich mórg. 798, włościańskich mórg 332; gospodarstwo dominialne średnie, pokłady torfu, włościanie zamożni, łatwy zbyt produktów i zarobkowanie. Ludności m. 180, k. 186 katolików, a starozakon-nyuh m. 4, k. 6: razem 376 dusz. Młyn wodny. Gmina B. należy do okręgu sądu gminnego Za-pusta mała i do dwu parafij: Sieradz i Chojnę; w skład tej gminy wchodzą następujące miejscowości: wieś Bobrów, Bogumiłów, koi. Bo-rzcwisko, wieś Chojno, Dąbrówka, Dębina, osada Grosiwo, wieś Jeziory, Kłocko, Monice, Okrąglica, Sokołów, Stoczki, Wiechucice, Wie-chutka, Zalesię, Zagliny. Urząd gminny we wsi Monice, odległej od m. Sieradza wiorst 2, od stacyi kolei żelaznej w Łodzi wiorst 60. Ogólna rozległość gm. Bogumiłów mórg 12464, w tem: gruntów ornych mórg. 8610, lasów 1049, łąk i pastwisk 2505, ogrodów 33, nieużytków 60, zabudowania, wody i drogi 207. Właściciele większych własności posiadają mórg 6781, włościanie 5676, duchowieństwo 6, instytucye 1; w tem posiadają: gruntów ornych: dominia mórg 3751, włościanie mor, 4859; lasów 1049; łąk i pastwisk 373, włość. 676; nieużytków m. 11, włość. m. 49. Grunta przeważnie żytnie 2 klassy, w bardzo małej ilości pszenne, lecz tylko dobrą uprawą doprowadzone do tegoż stopnia dobroci. Gospodarstwa dominialne zamożne, dążące do postępu. Włościańskie średnie, w niektórych zaś miejscowościach, położonych bliżej miasta Sieradza, a ztąd ułatwionego zbytu produktów,

Ble.

BH.

281

 

i łatwego zarobku, dobrobyt okazuje się le
pszym niż w innych miejscowościach, jakkol
wiek przy pracowitości i trzeźwości, mógłby
być znacznie podniesiony a nawet kwitnący.
Hodowla inwentarza w majątkach dworskich
dąży do ulepszenia rasy, zkąd rozchodzi się
i pomiędzy włościanami zachęta i dążność do
racyonalniejszej hodowli, wszakże w bardzo
małym stopniu, ku czemu przeszkoda, jak wszę
dzie, brak oświaty. Ludności w ogóle dusz
4173, w tej liczbie: katolików 1986 męż., 2108
kob., ewangelików 17 męż., 18 kob., izraelitów
18 męż., 22 kob. Zajęcie ludności przewa
żnie i wyłącznie prawie rolnicze, jakkolwiek
pomiędzy ludnością wiejską jest klasa t. z. wy
robników, lecz i ci wyłącznie wynajmują się do
robót rolnych. Fabryk i znaczniejszych za
kładów przemysłowych wcale nie ma; z rze
miosł, li tylko kowalskie jako niezbędne przy
uprawie roli, i tkackie dla zaspokojenia miej
scowych potrzeb. Stan umysłowy ludności
wiejskiej mało rozwinięty. Kościół parafialny
jeden we wsi Chojnę. Szkółka elementarna
jedna w tejże wsi Chojno na 40 uczni. Z za
kładów przemysłowych znajdują się wodne
młyny i wiatraki.	Żdz.
Bogumiłowice, wś i Iblw., pow. nowora-domski, gm. i par. Sulmierzyce, 30 dm., 225 mk., 210 mórg ziemi włość. Należy do dóbr Wydrzyna Wola.
Bogumiłowice, wś, pow. brzeski w Gali-
cyi, rozl. 651 m.; 90 dm., 497 mk., parafia
w Wierzchosła wicach, szkoła ludowa jednokla-
sowa, kasa pożyczkowa gminna. Leży w rów
ninie, w glebie pszennej; w miejscu przystanek
kolei żelaznej Karola Ludwika, między Biado-
linami a Tarnowem, o 70 kil. od Krakowa;
połączona gościńcem powiatowym z Wojni-
czem.	M. M.
Bogumiły, niem. Bogumillen, wś, pow. jańs-borski, st. p. Dłótowo.
uprawnej,   12°0   łąk i pastwisk,
ziemi
lasu). Pow. gruntu częścią płaska, częścią pagórkowata (między 600 a 1000 st. n. p. m). Mieszk. 24100 (wszyscy prawie katolicy), zajętych rolnictwem i wydobywaniem węgla
(67
17
Bogumił), Bohumin (mor.), Oderlerg (niem.), miasto pow. ks. cieszyńskiego, przy samej grań. pruskiej (ob. Annaberg), gdzie Olza do Odry wpada, 1334 ludn., 956 mórg. gruntu. Z B. rozchodzi się dr. żel. na 4 strony: do Wiednia, Wrocławia, Koszyc i Krakowa; o 276 kiłom, od Wiednia, 136 od Krakowa, 81 od Wrocławia, 351 od Koszyc, 31 od Cieszyna. Wzniesienie nad poziom morza stóp 600. Piękny kościół parafialny katol. i ratusz, komora celna austryacka. Parafia katol. B. dek. fry-sztackiego liczy 2810 katol., 14 ew., 40 izr. Powiat bogumiński zajmuje rozl. 21, m. kw.

kamiennego.    Należy tu  l  miasto  i 28 wsi, razem 2706 dymów (cyfry z r. 1870).   F. S.
Bogunice, niem. Bogurńtz, wś, pow. raciborski, niegdyś własność dominikanek w Raciborzu, w par. Lisek, 2 młyny wodne, tartak.
Boguniewo, 1.) wieś i domin., pow. obor
nicki, 1631 mórg. rozl, 21 dm., 271 mk., 10
ew., 261 kat., 83 analf., stać. poczt, i koi. żel.
Rogoźno o 7 kil. Własłość Szulczewskiego.
2.) B., leśnictwo, pow. obornicki, ob. nadleśni
ctwo Eckstelle.	M. St.
Bogurya, ob. Bogorya.
Bogurzyn, wś włość, i folw., nad rz. Mław-ką, pow. mławski, gm. Dąbrowa, par. Bogurzyn, od Płocka odl. w. 70, od Mławy w. 9. Do B. należący dawniej folwark i wieś Bogu-rzynek w r. 1864 przeszedł w całości (799 m.) na własność 54 włościan. W pozostałych 1364 m. jest ziemi ornej m. 679, łąk i pastwisk m. 460, w lasach olszowych i zaroślach m. 186, pod wodami m. 4, reszta pod ogrodami, drogami i t. d. W folw. Bogurzynie jest 6 dm. 52 mk.; we wsi 24 dm., 135 mk. Par. kościół murowany. W Bogurzynku 36 dm., 262 mk.
Boguschau, ob. Boguszewo.
Boguschewen, ob. Boguszewo.
Boguschowitz, ob. Boguszowice.
Boguschiitz, ob. Boguszyce.
Bogusice, ob. Boguszyce.
Bogusław, Bohusław, wś, pow. krasnostawski, gm. i par. Gorzków.
Bogusław, 1.) wieś szl., pow. pleszewski, 12,372 mórg. rozl., 4 miejsc.: 1) B., 2) iolw. Ciświce, 3) Roszków, 4) leśnictwo Roszków, 47 dm., 671 mk., 45 ew., 626 kat., 228 analf.; stać. poczt, i koi. żel. Jarocin o l kil. 2.) B., pow. pleszewski, komora nad granicą rosyjską, po nad Prosną, tworzącą granicę; na stoku wzgórzy wznoszących się wzdłuż lewego brzegu, naprzeciwko Stawiszyna, należy do domin. Turska. Rolnictwo stanowi główne zatrudnienie mieszkańców (58); obok tego praktykuje się na wielki rozmiar przemycanie towarów kolonialnych, łokciowych i cygar, mimo straży granicznej. Młyn parowy jest w miejscu, 3 gorzelnie w okolicy. Z Rossyi przechodzi zboże, mąka, konie, bydło, wełna. Agentura pocztowa, poczta osobowa do Pleszewa. Stać. koi. żel. Pleszewo o 15 kil. M. St.
Bogusław, i t. p. ob. Bohuslaw i t. p.
Bogusławice, 1.) wś włość, i folw pryw., pow. płoński, gm. Naruszewo. par. Radzymin. B. folw. posiada 2 dm. i dwór murowany, 7 mk., należy do dóbr Radzymin; B. wś liczy 14 dm. 86 mk. i 87 mórg obszaru. 2.) B., wś, pow. piotrkowski, gm. Bogusławice, par. Wolborz. Posiada urząd gminny. W 1827 r. było tu 16 dm. i 197 mk. Gmina B. należy do s. gm. okr. I w OB. Wolborz, st. poczt, tamże, odl. od Piotrkowa 17 w., 7881 ludn. 3.)

282

Bóg.

Bóg.

 

B. (z osadą młynarską Lejszewo), wieś, pow.
włocławski, gm. Barucliowo, paraf. Kowal,
od Kowala w. 2. Przestrzeń og. m. 1009,
w tem gruntów folw. ornych m. 752, łąk m.
120, pastwisk m. 40, pod wodami 3, włościanie
posiadają m. 57. Grunta przeważnie mocno
szczcrkowate. Płodozmiau istnieje od r. 1840,
na łąkach torf i kamień wapienny. Cegielnia.
W 1827 r. było tu 16 dm., 136 mk. 4.) B.,
wieś (z folw. G oraj i osadą karczem. Żaryń),
pow. kolski, gm. i par. Lubotyń. Rozl. ogól.
m. 1834, w tem ziemi pszennej m. 76, żytniej
917, łąk m. 231, pastwisk m. 132, lasu m.
426, nieużytków 52; gorzelnia. W 1827 r.
było^tu 32 dm., 130 mk. 5.) B., wieś, pow.
koniński, gm. Tuliszków, par. Dzierzbin, od
Kalisza w. 25, od Konina w. 21, włościanie od
i". 1864 posiadają m. 54. Ziemi folwarcznej m.
1420, a mianowicie: ornej (blizko *|4 pszennej)
m. 411, łąk m. 118, pastwisk m. 2, ogrodów
warzywnych i owocowych m. 23, pod zabud.
m. 3, pod lasem, od r. 1859 zagospodarowa
nym, m. 796. W r. 1827 było tu 15 dm., 215
mk., obecnie 251 mk. 5.) B., wieś. pow. ra
domski, gm. i par. Skaryszew, od Radomia
odległ. w. 12, od Skaryszewa w. 3 Do wło
ścian od r. 1864 należy m. 331, do dziedzica
m. 791, w czein ziemi ornej m. 470, łąk m. 84,
ogrodów owoc. i warzyw, m. 11, pod wodami
m. 5, lasu m. 211. Gospodarstwo płodozm.
14-polowe, w r. 1859 zaprowadzone. Stawy
zarybione. W r. 1827 było tu 18 dm. i 163
mk., obecnie 18 dm. i 181 mk. A. T. 7.) B.,
wś i folw., pow. opatowski, gm. Sadowię, par.
Grocholice, między Bodzechowem a Opatowem.
W 1827 było tu 12 dm., 108 mk., obecnie 13
dm. i 128 mk. Ziemi dworsk. 522 mórg.,
włość. 220 mórg.	Br. Ch.
Boglisławice, 1.) niem. Boguslawitz, wś, pow. wrocławski, par. Turów. 2.) B., niem. Buselwitz, wś, pow. oleśnicki, par. Celniki. 3.) Por. Olbin.
Bogusławiec, wś, pow. noworadomski, gm. Kruszyna, par. Borowno. W 1827 r. było tu 21 dm. i 189 mk.
Bogiisławki, 1.) JanM i Lenarty, małe
i duże, wś, pow. rawski, gm. Regnów, par.
Rawa, od Rawy w. 4; rozległ, ogólna m. 670,
w tem ziemi pszennej m. 6, żytniej m. 465, łąk
m. 52, pastwisk m. 120, nieużytków m. 26.
W r. 1827 było tu 14 dm. i 100 mk. 2.) B.-
Starawieś, wś, pow. rawski, gm. Regnów, par.
Rawa; od Rawy odl. w. 6. Rozległ, m. 555.
w tem ziemi ornej m. 207, łąk m. 40, lasu m.
188.	^	A. T.
Bogiisławki, 1.) wieś szl., pow. średzki, 2527 mórg. rozl.; 6 dm., 679 mk., 10 ew., 59 kat., 9 analf., stać. poczt. Nowcmiasto nad Wartą o 7 kil., stać. koi. żel. Sulęcin o 2 kil. Niegdyś własność Bronisława Żychlińskiego.

2.) B., wieś szl., pow. krobski, 852 mórg rozl,
stać.  p. Gostyń o 2 kil., st. koi. żel. Bojanowo
0	26 kil; ob. Podrzecze.	M. St.
Bogiisławki, kolonia,   pow.  toruński, pow.
Nawra,   st. p. Chełmża,   495   m. rozl.,   14 dm. 137 mk., 120 kat., powstała dopiero po 1848 r. przez  seperacye   włościan   wsi   szl.   Nawra. Gm. i urz. stanu cyw. Konczewice.        J. B. Bogiisławów, wś, pow. noworadomski, gm.
1	par.   Wielgomłyny.    W   1827   r.   było tu 9
dm. i 110 mk.
Bogusy, pustkowie, pow. sieradzki, gm.
i par. Klonowa, rozległość mórg. 103 w posia
daniu włościan; ludność dusz 18, wyznania
katol.	Żdż.
Iło^fiit^z, Jjukuss, imię starodawne, źródłosłów wielu nazw miejscowych.
Bogitsz, ob. Bogusze, Boluisze.
Bogusza, wś, pow. grybowski, o 11 kil. od
Grybowa. 2262 mórg rozl., w tom 1090 m.
lasu, 87 dm., 514 mk. narodowości ruskiej,
parafia gr. kat. w Królowy ruskiej, położenie
górzyste, gleba owsiana.	M. M.
Bogusze, 1.) wś, nad rz. Łęk, pow. szczu-czyński, gm. Boguszo. par. Grajewo. Leży na samej granicy od Prus i posiada celną rogatkę. W 1827 r. było tu 54 dm. i 273 mk.; w 1859 r. 37 dm. i 265 mk. drobnej szlachty. Obszar ziemi 1015 mórg. Wieś ta założoną została w 1531 r. Odl. od Grajewa 4 w. Pod tą wsią stoi na linii granicznej słup murowany, wzniesiony w roku 1545 przy rozgraniczaniu od Korony tej części Prus, która w lenne posiadanie Albertowi margrabiemu brandenburskiemu puszczoną została, i która dała początek dzisiejszemu królestwu. Słup ten ma na sobie wyobrażenie herbów koronnych, płaskorzeźbą na kamieniu piaskowym dosyć niezgrabnie wykonanych; to jest po jednej stronie tarcza z pogonią litewską, po drugiej tarcza z orłem jedno-głowym, mającym na piersiach głoskę S koroną uwieńczoną, a niżej tablicę z wklęsło wyrytym następującym napisem: "Quando Sigis-mundus patriis Augustus in oris primus et Al-bertus Marchio jura dabant, Ule Jagellonis ve-teresąue binominis urbes hic c[ue Borussorum pace regebat opes. Haec erecta fuit moles quae limitae fines signat et amborum separat arva ducum. Anno MDXLV. Mensę Augu-sto". Kamień ten już w wielu miejscach przez czas jest zniszczony, zaś litery nie wszędzie do wyczytania łatwe. Pospólstwo tutejsze utrzymuje, że w tym słupie znaczna ilość srebra została zamurowaną. Z tego powodu nieraz włościanie od strony Prus napadali go w nocy, świdrem wiercieli w cegłach, i tym sposobem znacznie zniszczyli. Por. "Tyg. ill." t. IV 1862 str. 62. Gm. B. ma ludn. 6689, rozległości 11769 mórg., urząd gm., s. gm. okr. II i st. p. w. os. Grajewo. Wskład gm. wchodzą;

B«B.

Bóg.

283

 

Boczki-Świdrowo, Boguszc, Cyprki, Danówko, Dybła, Flesze-Rożyńskie, Grajewo, Kacprowo, Konopki, Kotyrybno, Kurejewka, Kurejka, Łękowo-Lipnik, Merucie, Popowo-pruskie stany, Toczyłowo. Wierzbowo i Wojewodzin; dwie z wymienionych wsi posiadają ludność czysto szlach., 9 mieszaną, reszta włościanie. W 1876 r. wywieziono przez komorę B. za 674,543, przywieziono za 96,670 r*. 2.) B. Stare, wś, pow. łomżyński, gin. i par. Szczc-pankowo. uia 907 mórg. obszaru. Br. Cli.
Bogusze, niem. Boggusch, wśszl.i leśnictwo, pow. kwidzyński, par., st. p. i tol. Kwidzyn, 862 m. rozl.. 15 dm., 198 mk., 25 kat. Lasu rządowego 10928 mórg-.
Boguszewicc, wś, pow. sierpouki, gm. i par. Rościszewo. AV 1827 r. było tu 11 dm. i 114 mk.
BogłlSZCWifKC, ob. Bohmsewi<l.:e.
Boguszewicc, wieś włość., pow. rypiński, gm. i par. Skrwilno. liczy 206 mk., 20 dm., 15 osad. włość.,powierzchni 414 morgów, wlej liczbie 209 m. gruntu ornego.
Boguszcwo, 1.) wś szl., pow. grudziąski, par. i st. poczt, Radzyn, 1281 m. rozl. (1102 gr. ornych, 133 łąk, 42 pastw., 5 lasu), 6 dm., 151 mk., 95 kat., gm i urząd stan. cyw. Li-nówko. 2.) B., wś. pow. kartuski, o 32 kil. od Kartuz. 3.) B., niem. Boyuschewen lub Schur, wś, pow. ostródzki, st. p. Miłomłyn.
Boguszków, wś, pow.kozienicki, gm. i par. Rożniszew. W 1827 r. było tu 9 dm. i 100 mk., obecnie zaś 11 dm. i 98 mk., 311 mórg. ziemi włość.
Boguszowa, przysiółek wsi Librantowa.
Boguszowice, niem. Boguschowitz, wś, pow. rybnicki, o pół mili od Wodzisławia, z par. katol. dek. żarskiego, do r. 1810 własność klasztoru w Rudzie.
Boguszowice, niem. BoguscUowitz, Bokutseho-ifitz, wieś, pow. cieszyński, na Szląsku austr., rozl. morgów 301, ludn. 245, w par. katol, Cieszyn; szk. ludowa.
Boguszówka, wś i iblw., pow. kozienicki, gm. Sarnów, par llegów. W 1827 r. było tu 18 dm., 166 mk., obecnie 22 dm. i 184 mk. 617 mórg ziemi dworsk. i 338 m. włość.
Boguszówka, wś, pow. dobromilski, o 4 kil. od Birczy, należy do obu parafij w Birczy.
Boguszówka, ob. Bohmzóu-ka.
Boguszycc, 1.) królewskie i kościelne, lub Walewskiego i Frydrycha, inaczej B.-Nadzic-ja i B. małe, pow. rawski, gm. i par. Boguszy-ce, odl. od Rawy 3 w. Modrzewiowy kościół par. z r. 1558, sąd gminny okr. I, urząd gminny. W 1827 r. było tu 53 dm. i 294 mk., obecnie 38 dm., 585 mk., 1640 mórg. ziemi dworskiej, 232 mórg włość. Par. B. dek. rawskiego 1256 dusz liczy, a erygowaną była 1521 przez AYojciecha Boguskiego, dziedzica

B. St. p. w Rawie o 4 w. Gm. B. liczy 3151
mieszk. 2.) B., wś rządowa, pow. nieszawski,
gm. Boguszyce, par. Sadlno. Posiada urząd
gminny. W 1827 r. było tu 13 dm. i 101
mk. Rozl. 1002 m., w tem ziemi ornej 668
m., łąk 127, pastwisk 21, ogr. 8, lasu 170.
Torf. Gmina B. należy do s. gm. okr. IV
w Ziemięcinie, st. p. w Sompolnio, od Niesza
wy 48 w. Ogólny obszar gminy 8945 mórg.,
w tem 6599 dominialnych i 2335 włość. "Wgm.
znajdują się 4 młyny wodno i l szkoła począ
tkowa; 2763 mk. 3.) B., kolonia, pow. łęczy
cki, gm. i par. Piątek. W 1827 r. było tu 15
dm. i 191 mk., obecnie 23 dm. i 575 mórg.
obszaru. 4.) B., okolica szlach., pow. łomżyń
ski, gm. i par. Szczcpankowo, o 10 w. na zach.
połud. od Łomży. W obrębie jej istnieją już
od 1407 r. wsie: B. Siaro, B. Andrzejki, B. Ko-
siołki, B. Warchoły, Pączkowizna, B. Zagro-
by, gniazdo rodziny Boguskich; wszystko dro.
Imyoli rozmiarów wioski.	lii; Gh.
Boguszyce, Bogimwc, niuiu. Boyuschiitz 1.) wś, pow. opolski, AV par. kat. Chrząszczyce. 2.) B., wś, pow. gliwicki, par. katol. loszek. 3.) B., niem. JBogsakuts, wś, pow. oleśnicki, par. Oleśnica, z miejscowością zwaną Apothe-keroi, tuż pod Oleśnicą, do której mieszkańcy togo miasta odbywają liczne w czasie lata wycieczki.
Boguszyn, kolonia i wieś włość,, pow. płoń
ski, gm. Sielec, par. Czerwiusk. Wieś włość.,
położona nad rzeczką Struga zwaną, liczy 172
mk., 27 dm., powierzchni 780 morgów, w tem
gruntu ornego 697 mor.; we wsi znajdują się
szkółka wiejska, kuźnia i szynk; kolonia zaj
muje powierzchni 868 mórg., w tem gruntu
ornego 775 morgów, 222 mk" 16 dm.; w kolo
nii znajduje się kościół i szkółka ciem. ewang.,
wiatrak i kuźnia.	-Z?. Chu.
Boguszyn, 1.) wieś, pow. pleszewski, 2
miejsc.: 1) B., 2) osada Utrata; 21 dm., 173
mk., 13 ew., 160 kat., 81 analf. 2.) B., olędry,
pow. pleszewski, 50 dm., 315 mk., 213 ew..
102 kat., 116 analf. 3.) B., domin., pow.
pleszewski, 4911 mórg. rozl.. 3 miejsc: 1) B.,
2) folw. Chromiec, 3) Józefowo, 36 dm., 472
mk., 8 ew., 464 kat., 241 analf.; stać. poczt.
Książ o 5 kil., stać. koi. żel. Chocicza o 2 kil.,
własność Ludwika Szczanieckiego. 4) B., wieś,
pow. kościański, 31 dm., 222 mk., wszyscy
kat., 71 analf. 5.)B., folw., pow. kościański, ob.
Brontkowo.	M. St.
Boguszyniec, wś i folw., pow. kolski, gm. Krzykosy, par. Grzegorzew, na lewo od drogi z Koła do Kłodawy.
LSo{?uta,, imię starodawne, od którego poszły nazwy takie, jak Boguciee (potomkowie Boguty), Boguein.
Bogutshfttz, ob. Boguszyce.
Boguty,   okolica,  pow. ostrowski, gm. Ka-

284

Bóg.

Boh.

 

mieńczyk Wielki, par. Boguty. W obrębie je;
leżą następujące wsie, zamieszkałe przez dro
bną szlachtę (dawna ziemia i pow. nurski)
B.-Augustyny wś szlachecka; B.-Wielkie, wś
szlach., szkoła elementarna i urząd gminny
Kamieńczyk; B.-Żurawie, wś szlach., 92 mk.
B.-leśne, folw. należący do szpitala w Ciecha
nowie, 10 dm. i 55 mk.; B.-milczki, wś szlach.;
B.-pianki lub kościelne, wś szlach., kościół dre
wniany parafialny, 2 dm., 29 mk. Par. B. dek.
ostrowskiego liczy 1372 wiernych. B.-Probo-
stwo, wś, powstała w skutek ukazu 1864 r.
z gruntów probostwa Boguty; B.-Eubiesze, wś
szlach.; B.-Stągiewki, wś szlaohec.; B.-Chru
ściele, wś szlachecka; B. Eubiesze i B. Cietrzew-
ki, wsie włościańskie.	Br. Cli.
Bogutycze, ob. Bóhutycze.
Bogn idź, niom. Bugwitz. l.) wieś, pow. ple-szewski, 9 dm., 84 mk, wszyscy kat., 27 analf. 2.) B., domin., pow. pleszewski, 2624 mórg. rozl., 2 miejsc.: 1) B., 2) folw. Józefa; 8 dm., 156 mk., 23 ew., 133 kat., 51 analf. M. St.
Boh, rz. zwana też Bóg lub Bug południowy, płynie północno-wschodnią częścią gub. podolskiej. Dla odróżnienia go od zachód. Bohu nazywał się południowym. Herodot i inni nazywali go Hispanis. Wypływa z małego jeziorka na pólnocno-wschod. granicy Podola i Wołynia, u podnóża wzgórza znanego pod nazwiskiem Zborna, około wsi Czerniąwki, powyżej wsi Hladki na Wołyniu. Z początku jest błotnistym strumieniem, od Hladek do Pirogowiec (pow. proskirowski) ma kierunek południowy; na tej przestrzeni nad nim leżą Czarny-Ostrów i Proskirów. Od Pirogowiec kieruje się na północ i zachód, następnie znowu kilkakrotnie zmienia kierunek i dopiero od Janowa zwraca się na południo-wschód i przechodzi do chersoń-skiej gub., gdzie wlewa się do limanu dnie-przańskiego. Płynie pod Międzyborzem, Laty-czowem, Fowo-Konstantynowem, Chmielni-kiem, Janowem, Strzyżawką, Winnicą. Tywro-wem, Woroszyłówką, Peczorą, Bracławiem, Ładężyuem, Sawraniem i Bohopolem, gdzie przechodzi do chersońskiej gub. B. w gub. podoi, nigdy nie był spławny z przyczyny licznych mielizn i małej głębokości, która średnio dochodzi do sążnia. Brzegi nizkie; często więc rozlewa. Bieg wolny. OdBracławia coraz szerszy ; w podolskiej jednak gub. szerokość jego nie przechodzi 400 sążni. Brzegi i dno pokryte granitem i ogromnemi bryłami sterczącemi z wody. W powiatach: proskirowskim, łatyczowskim, lityńskim i winnickim poprzerzynany groblami, przy których są wielkie młyny. Dopływy B. w gub. podoi, są z prawej str. Płoska, Wołk, Tesówka, Bobka, Zhar, Wisznia, Eowiec, Rów, Baran, Kraśnianka, Szpikówka, Jazo-wiec, Sielnica, Trościaniec, Dochna, Sawranka, Kodyma; zaś z lewej, Zwonicha, Bożek, Tyry-

chwa,  Kundynka,  Tkwa,  Domacha, Sniwoda, Postołowa,  Desna, Strzyżawką,   Sob,   Udycz, Sinica, Mołdawka, Siniucha.    Poniżej gub. podolskiej   Wakszała,    Czartołach,   Czyczykleja z prawej   strony,   a Martwo Wody, Gniły Je-łaiec  i  Inguł z lewej.    Nieco   niżej Nikolaje-wa,  Boh  tworzy obszerny liman, do którego wchodzą  swobodnie  wielkie  statki,  a nawet okręty.    B.   zaczyna być spławny od Wozne-seńska  do  Mkołajewa.    Przedmiotem spławu jest zboże, i to nie w wielkiej ilości. B. zamarza przecięciowo   około   l   stycznia,   puszcza  dość późno, z powodu słabej pochyłości stoku i mnóstwa  grobel.    "Do   szczególnych wszakże należy  to   zjawisko,  pisze W. Poi, iż ze wszystkich  rzek europejskich, jeden tylko Boh,   płynący na przestrzeni 10(3 mil,   nie uprowadza  z sobą  ani  jednej spławucj rzeki,  i że tylko jeden Boh  blizko ujścia jest żeglownym; w czem się już najwybitniej jego stepowa wyraziła natura.    Zawadą  do  spławnośoi  Bohu  nie jest wszakże  sam  brak   wód,   mający  przyczynę w suszy stepowego klimatu, ale także i pokład skalisty, którym płynie.   Wielka bowiem płyta  stepowego  granitu,  która  się w kształcie półksiężyca, kobielą zwróconego ku południowi, rozłożyła  na obszarach Czarnomorskiego-Mżu, stanęła  Bohowi  niejako zawadą na całej przestrzeni   średniego jogo biegu.    Pod Międzybo-żcm   wstępuje  Boh poraź pierwszy na ten pomost skalisty.    Pod  Nowyn-Konstantynowem około   Janowa   znaczne  już   masy stanowią granity na wybrzeżach Bohu.    Pod Strzyżawką i Winnicą  tworzą już okazałe skały,   około Zwonichy   i   Potusza  wznoszą się prawie prostopadle ścięte granity na 108 stóp wysokości, a na nich leżą nadto pokłady ziemi, drugie tyle wysokiej,  tak  że  cała  wysokość zabrzeża do 216   stóp sięga.    Podobno masy, lubo nie tyle pionowo   ścięte   i niższe  nieco, natrafia się na całej przestrzeni   aż do Eajgroda.    Odtąd staje się pasmo granitów ciąglejsze, nie okazuje prze-ie mas tak wyniosłych jak poprzednie, aż dopiero w Hłuboczku   zajmują znowu skały całą wysokość nadbrzeża, a choć nie są tak pionowo ścięte  jak w Potuszu, przenoszą jednak tamte wysokością; mas  tak  wyniosłych nie widać, aż dopiero na ujściu Dochny: ztąd już opadają coraz niżej ku Bohopolowi, około Aleksandrów-i wznoszą   się po raz ostatni wysoko, a nikną na ujściu Martwej Wody w okolicy Wozneseń-ska.    Na   tej   całej   tedy  przestrzeni ma Boh wiele progów, które na zawadnio żegludze sta-ą: pierwsze progi poczynają się już od Winnicy, tem częstsze, czem niżej - znaczny bardzo 31-óg  sterczy pod Hłuboczkiem,  lubo nie przy-iry  i   w   spadku  podzielony, ma jednak do 6 top  wysokości - a  wyższy jeszcze od niego znajduje  się  blizko  ujścia Dochny  i   ten jest z większych mas  granitów złożony.    Zresztą

Boh.

Boh.

285

 

ma na tej przestrzeni Boh częste wiry i prądy, runione skały, znajdujące się w łożu rzeki, a wzdłuż samych brzegów ponad wodą częste przyspy i ławy skaliste. To sprawia, iż łoże Bohu, lubo w czasie wiosny dostatecznie wodą opatrzone, nie jest zdatne do żeglugi. Wyspy, jakie się na tej rzece na przestrzeni wyłomu znajdują, są wysokie, skaliste i podobnej natury pokładów, co i jej wybrzeża. Kraje, na obszarze Bohu położone, mają zimę tęgą i za-walną. Bogactwem tedy śniegów i lodów zasilają się stawowe rzeki, i zapasem tych wód zbieranych utrzymuje się Boh w czasie posu-sznej pory roku. Bystry spadek wód jego na przestrzeni wyłomu sprawia, że w dość krótkim czasie odlewa się do morza, i że przez odparowanie te wody nie nikną w mieliznach lub bagnach, jak u innych rzek stepowych. I owszem zapędem tym, jaki wody na średnim jego biegu biorą, uchodzą nawet raźniej na przestrzeni dolnego biegu; podobnie jak wody Dunaju, przedzierające się z gwałtownością przez Żelazną bramę Trajana, nabierają także na dolnym jego biegu więcej spadku: ztąd też jest i liman Bohowy nie tyle szeroki i głębszy od wszystkich limanów morza Czarnego. Prócz wód wiosennych, nie może być na Bohu, jako na rzece stepowej, mowy o innych wodach gościnnych. Na całą suchą porę roku przypada na jego krainę zaledwo 25 do 30 dni dżdżystych, i to daje tu najlepsze wyobrażenie o niz-kim stanie wód letnich. Krę znosi tu woda naprzód na dolnym biegu, a gdy się w tych krajach wiosna dorazu robi, znosi woda na przestrzeni wyłomu Bobowego krę z taką gwałtownością, i tak niespodziewanie, że nieraz z sobą dzikie uprowadza zwierzęta. W czasie wiosennego wezbrania wód zalewa Boh całą swoją dolinę, i napełnia wodą rybne jeziora, znajdujące się na porzeczach jego, a podnosi wody limanu na 8-12 stóp nad zwykły stan wody. Brzegi Bohu nie są jeszcze i na dolnym jego biegu nizkie; i owszem pokłady nadbrzeżnych tufów wynoszą step dosyć wysoko jeszcze i tutaj nad powierzchnię morza. Od Mikołajowa jest brzeg lewy limanu Boho-wego znacznie spadzistszy, i po większej części piaskiem pokryty; prawy zaś wyniosły i przykry, już to skalisty, już gliniasty. Wezbrania wód w limanie przyczyniają się w części do zwiększenia gwałtowności znanych prądów morskich, tyle niebezpiecznych żegludze na Czarnem morzu pod wiosenną po^ę. Na całej przestrzeni dolnego biegu swego ma Boh łoże głębokie i jest raczej do kanału, niż do rzeki podobny, po którym nawet morskie mogą chodzić statki: pod Mikołajowem należy prócz krymskich do najgłębszych portów morza Czarnego; na przestrzeni całego dolnego biegu ma Boh zaledwo 40 stóp spadku i płynie w

korycie zebranem." (Z Hydrografii W. Pola i rękopisu drą Maryańskiego).
Bohaczówka, 1.) wś, nad rzeczką Saso-wą, wpadająca o 5 w. do rn. Szpołki, w pow. zwinogródzkim, dawniej starostwo. Miejscowość górzysta. Droga pocztowa przechodzi przez wś. Od Zwinogródki wiorst 10, od Szpo-ły st. kolei żel. chwastowskiej wiorst 23, od st. poczt. Kniaża wiorst 8. Zarząd gminny nad wsiami: Ghłypnówką, Ozierną, Michajłówką i Gudzówką. Ziemi w całej gminie z nieużytkami 6597 dzies., w samej Bohaczówce 1535 dz. Mieszk. prawosł. 1400, izraelitów 35; dawniej była kaplica katolicka. Przy cerkwi ziemi 53 dzies. 2.) B., wieś rządowa, pow. bałcki, gm. Meczetna; dusz męz. 212. Ziemi włość. 1996 dz. Wieś tę 12 lat trzymał jenerał Lewicki. Obecnie 1155 dz. nadane admirałowi Wojewódzkiemu. Przy B. jest kolonia żydowska: 392 dusz, 1043 dz. ziemi. 3.) B., mała wioseczka w pow. mo-hylowskim, gub. podoi., należy do klucza sza-rogródzkiego, ob. Hibalowce.
Uohaków, wś rządowa, pow. bracławski,
wraz z wsią Horodnicą ma 550 dusz męz.,
1302 dz. ziemi; należała do starostwa bracław-
skiego.	Dr. M.
Boharewicze, wś w pow. ihumeńskim, nad Ptyczą.
Bohat, jedna z gór miodoborskich nad Zbru-czem, między Husiatynem a Satanowem, najwyższy punkt wyżyny podolskiej w Galicyi, 415, 89 metrów n p. m.
Bohate, folwark, pow. nowogradwołyński, gminy piszczowskiej, należy do klucza pisz-czowskiego hr. Maryi Alfredowej Potocki ej, odznacza się przepychem w budowlach, remanentach i wzorowem gospodarstwem. L. R.
Bohaterka, ob. Bohatyrka.
Bohatery, wś i B.-leśne, wś rządowa, pow. augustowski, gm. Kuryanka, par. Teolin. Śród błot i lasów na połud. krańcu puszczy augustowskie], o 2 w. na półn. od Bartnik. W r. 1827 B', leśne miały 40 dm. i 230 mk., obecnie 53 domy i 330 mioszk. B. polne, wieś rządowa, powiat augustowski, gmina Łabno, o 10 w. na połd. od B. leśnych, a 12 w. na wschód od Lipska. W 1827 r. było tu 36 dm. i 132 mk., obecnie 51 dm., 334 mk.
Bohatkowce, wieś, pow. podhajecki, nad rzeką Strypą, która tworzy tu jeden z największych stawów w całej Galicyi; wieś ta oddaloną jest na północny wschód od miasta pow. Podhajce o 3 mile. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej 1068, łąk i ogrodów 811 (w to jest staw wliczony), pastwisk 244, lasu 134 m.; posiadłość mniejsza roli ornej 1885, łąk i ogrodów 340, pastwisk 115. Ludności rz. kat. 65, gr. kat. 960, izraelitów 99: razem 1124, Należy do rzym. kat. par. w Na-

286

Boh.

Boh.

 

staszowic, gi1. kat. parafią ma w miejscu, do której nałoży granicząca wś Bieniawa z 331 parafianami; parafia ta należy do dekanatu trem-bowclskicgo. B. posiada szkołę etatową i kasę pożyczkową, z funduszem zakładowym 260 złr. Właściciel większej posiadłości Wacław lir. Baworowski.
Bohatynka, właściwie BulMty»l-a (ob.). Bohatyr, wieś powiatu sienneńskiego, gub. mohylowska,   z kaplicą  katolicką  parafii Cze-reja.
Bohnfyrka, 1.) wieś, pow. taraszczański, nad rz. Targanem, wpadającym do rz. Tykicza, o 19 w. od m. Taraszczy, przy wielkiej drodze handlowej z Białejierkwi do Stawiszcz. Mieszkańców 886, wyznania prawosławnego. Cerkiew prawosławna, zbudowana w 1734 r. Ziemi 2291 dzies. pierwszorzędnego czarnoziemu; należy do lir. Branickiego, ciawniej stanowiła własność Podliorskiego. Zarząd gminny we wsi Krzywem. Zarząd policyjny w Taraszczy. 2.) B., wś, nad rz. Sobem, pow. lipo-wiecki. Tu urodził się poeta Zalewski Józef Bohdan.
Bohdanańce, okrąg wiejski w gm. Sumie-liszkach, pow. trocki, gub. wileńskiej, obejmuje wsie: Bohdanańce. Migliny, Drabużniki, Kra-snopole, Koziełkiszki; zaścianki: Wiłkoksznia, Dulczyzna, Dzierzgiańce, Smarejnia, Szpindzie; okolica Zaiłgi.
Bohdaniszki, 1.) wś w pow. nowoaleksan-
drowskim, gub. kowieńska, par. Krewno. W r.
1703 nabył ją Sulistrowski Michał, stolnik
oszmiański, od ks. Ogińskiej Katarzyny, staro
ściny uswiackiej, B,udominównej z domu. Pod
koniec XVIII w. przeszły na własność Home
rów; obecnie w icli ręku pozostają. 2.) B.,
majątek ziemski, pow. szawelski, par. pokop-
ska, o 4 mile od Szawel. Niegdyś folw. kiew-
iiaraki, po exdywizyi Kiewnar przeszedł do
Ludwika Rymgajłły, obecnie należy do Tadeu
sza Rymgajłły. Leży na lewym brzegu ru
czaju Szawsza. St. poczt. Szawlc. 3.) B.,
majątek ziemski, pow. rosieński, w okolicy
Kroż i par. Kroże, st. poczt. Carycyn albo
Rumbortyszki; należy od lat kilkuset do Są-
gajłłów. 3.) B., majątek ziemski, pow. rosicń-
ski, paraf, widuklewska, o 3 mile od R,osień:
st. poczt. Niemokszty, posiadłość Bohdanowi-
czów. 4.) B., wś, pow. trocki, w parafii gie-
gużyńskiej. 5.) B., wś, pow. trocki, w parafii
stokliskiej.	Fel, B.
Bohdanka, ob. Bogdanka. Bohdanów, mko pow. oszmiańskiego, z kościołem katolickim, filią parafii Holszany. Bohdanowce, wś, pow. trocki. Bohdanowce,  duża wś,  pow. latyczowski, gm. Bohdanowce, dusz męz. 964.   Ziemi dwór. 1491 dz., ziemi włość. 919 dz.   Wieś ta należy do 7 właścicieli.    Największa część Zgórskich.

Stacya kolei odesko-wołoczyskiej między De-rażnią a Proskurowem, o 444 w. od Odessy.
Bohdanówka, 1.) wś, pow. lipowiecki, nad niewielką rz. wpadającą do Sobu, o 8 W. od m. Daszowa a o 12 w. od Linieć. Mieszkańców 606 prawosławnych. Cerkiew parafialna zbudowana w 1857 r., podług podania B. zasiedlona pierwotnie przez wychodźców z Wołynia. Ziemi 1916 dz, wybornego czarnoziemu. Należy do Linkiewiczów. Zarząd gminny w Baszowie, policyjny w Lińcach. 2.) B., wieś, powiat nowogradwołyński, gminy koreckiej, włościan dusz 188, ziemi włościańskiej 1161 dziesiatyn, dworskiej 685; niegdyś należała do dóbr koreckich; od Jerzego Lubomirskiego, wnuka Teresy Czartoryskiej, nabył B. i obecnie nią włada Małyński. 3.) B., wś, pow. bracławski, 482 dusz męz., 1096 dzies. ziemi włość.; 893 dz. ziemi dworskiej używalnej; należała do Potockich, dziś Jaro-szyńskiego. 4.) B., wś, pow. piński; była tu filia b. parafii katol. Horodyszcze. 5.) B., wś, gub. chersońska, st. dr. żel. chwastowskiej, między Znamienką i Michałówką, o 269 w. od Chwastowa.
Bohdanówka, rz., dopływ Utwochy.
Bohdanowi), 1.) okrąg wiejski w gminie Wiszniewie, pow. oszmiański, liczy w swoim obrębie mko Bogdanowo, wsie: Perchajły, Dziesiętuiki; zaśc.: Daukszewicze, Sieliszoze, Bymowicze, Daniłki. 2.) B., okrąg wiejski w gm. Bohiń, pow. dziśnieński, liczy w swoim obrębie wsie: Zadworne, Babule, Miłaszki, Sioły, Grodziszki, Staszeliszki, Zyrnieliszki, Żerkiszki, Baraniszki; zaśc.: Pietkuniszki, Skur-ciszki, Kuksiszki, Dosice, Samowolce. 3.) B., okrąg wiejski w gm. Leonopol, pow. dziśnieński, liczy w swym obrębie wsie: Aleksandryno, Dorożki, Potasznia. 4.) B., okrąg wiejski w gm. Kurzeniec, pow. wilejski, liczy w swym obrębie wsie: Bohdanowo, Ohomińce, Hry-cuki.
Bohdanowska, st. poczt., pow. odojewski, gub. tulska, między Bielewem i Odojewem.
Bohdaszów, wieś, pow. rówieński, osada b. dawna. 440 dziesięcin ziemi, gleba glinko-wata.
Bohiń, wś w pow. dziśnieńskim, nad jeż. t. n. Należała wspólnie z dużą wsią Belmonty do Manuzzich, przez Jadwigę Strutyńską, słynną swego czasu piękność, którą król Stanisław August wydał za włocha Manuzziego i nadał mu tytuł hrabiego. Po zejściu bezpo-tomnem młodego Manuzziego, żonatego z Pla-terówną, za zgodą sukcesorów, między które-mi był ś. p. hr. Juliusz Strutyński, znany w piśmienictwie pod imieniem Berlicza Sasa, dobra przeszły we władanie Platerów. Była tu filia parafii katol. Ikaźń. Gmina B. w pow. dziśnieńskim liczy 330 dym., 5486 włość, ob.

Boh.

Boh.

287

 

płci. Składa się z 6 okręgów wiejskich: 1) Główsk, 2) Czernice, 3) Bohiń, 4) Albinowo, 5) Domasze, 6) Bohdanowo. Liczy 68 wsi. Okrąg wiejski B. liczy w swym obrębie wsie: Kolenkowszczyzna, Strychale, Osipowicze, Cho-sty, Bohinka, Ujście; zaśc. Itukany i Szuljew-szczyzna.
Bohiń, jeż. w pow. dzisieńskim, do (j AV. dł., do 3 w. sz.
Bohne czyli Jaegerburg, ob. Bonów.
Bohnsack, ob. Bąsak.
Boboduchow, ob. Bogoduchow.
Bohoduszna, ob. Inguł.
Bohoniki, wś w pow. sokolskim, gub. grodzieńska, o 8 w. od Sokółki.
Bohopol, mko, pow. bałcki, nad Bohem i Siniuchą, 1681 mk., apteka, cegielnia, 2 młyny, 1154 dz. ziemi włość. Sklepów 20, rzemieślników 90. Należał do Bolesława Potockiego, dziś do Bernardakich; wraz z Bolesław-czykiem i Czausową 617 dz. ziemi. Druga połowa tego majątku, 3900 dz., należy do kupcowej Greger.
Bohorodczany, miasto pow. w Galicyi, leży o 2 mile na południe od Stanisławowa, przy gościńcu rządowym tak zwanym głównym karpackim, który zaczyna się na granicy Szlą-ska w mieście Biała i idzie przez Krosno, Ry-manów, Sanok, Lisko, TTstrzyki, Chyrów, Sta-rąsól, Sambor, Drohobycz, Stryj, Bolechów, Dolinę. Kałusz, Stanisławów, Bohorodczany, Nadworne, Kołomyję, Zabłotów i Sniatyń do Bukowiny. Miasto u stóp karpackich nad rz. Bystrzycą, w ślicznej okolicy położone; ma przestrzeni należącej do posiadłości większej roli ornej 21, łąk i ogrodów 12, pastwisk 4 m.; do posiadłości mniejszej roli ornej 910, łąk i ogrodów 195, pastwisk 105, lasu l mórg. Ludność rz. kat. 800, gr. kat. 1788, izraelitów 2009: razem 4597. Jest siedzibą starostwa powiatowego, rady powiatowej, urzędu podatkowego należącego do obwodowej dyrekcyi skarbu w Stanisławowie, powiatowej komisyi szacunkowej dla regulacyi podatku gruntowego, urzędu pocztowego nie erarialnego, to jest takiego, którym zawiaduje poczmistrz lub ekspedytor za kontraktem przyjęty, sądu powiatowego należącego do sądu obwodowego w Stanisławowie, notaryusza, powiatowej komendy żandarmeryi. Do rady państwa wybiera to miasto l deputowanego wspólnie z gminami wiejakiemi powiatów administracyjnych: Stanisławów, Bohorodczany, Nadworna i Tłumacz; do sejmu kraj. l posła, wspólnie z gminami wiejskiemi kilku powiatów sądowych. Rzym-sko-katolicką parafią ma w miejscu, należącą do dekanatu stanisławowskiego archidyecezyi lwowskiej, założoną w 1691 roku przez Kon-stancyą z Truskolaskich Potocką, wdowę

po Dominiku Potockim wielkim podskarbim
Królestwa Polskiego. Kościół murowany wy
stawiony 1742 roku, poświęcony 1775 roku
pod wezwaniem X. P. Maryi, wcielony do kla
sztoru oo. dominikanów, wymurowanego w r.
1762. Do tej parafii przyłączonych jest 9
miejscowości: Bohorodczany stare, Grabowiec,
Horoholina, Hryniówka / Łysiówką, Lachow-
ce, Niewoczyn, Pochówka, Ladawa; w samem
mieście jest szkoła etatowa męzka 4-klasowa,
w obrębie par. znajduje się 6 szkół trywialnych.
Konwent oo. dominikanów, któren sprawuje
obowiązki proboszcza, założony został w 1691
roku przez też samą Konstancyą z Truskola-
skich Potocką i kasztelana Kossakowskiego.
Grecko kat. parafią ma to miasto w miejscu;
należy takowa do dekanatu bohorodczańskiego
archidyecezyi lwowskiej, i obejmuje oprócz
Bohorodczan miasta, miejscowości Pochówkę
i Skobyszówkę: razem liczy ta parafia 2807
gr. kat. dusz. Z przemysłowych zakładów
było w Bohorodczanach w 1870 r. 3 białoskór-
nie, browar piwny i gorzelnia. Mieszkańcy
trudnią się garbarstwem i szewctwem. Miaste
czko to posiada także aptekę. Właściciel wię
kszej posiadłości Rudolf hr. Stadion. Powiat
t. n. w Galicyi posiada l miasto, 2 mka. gmin
wiejskich 37, przełożeństw obszarowych 7,
razem jednostek administracyjnych 47. Rozle
głości 16,2079 mil. Ludności 51892. Miasto
Sołotwina, mka B. i Łysieć.	B. E.
Bohorodczany stare, wś, pow. bohorod-
czański, leży o '/, mili na półn. zach. od mia
sta Bohorodczan; wieś tę przecina rzeka By
strzyca, płynąca tu kilku korytami i potok
Latężawka, któren pod wsią stary Łysieć wpa
da do Bystrzycy. Przestrzeni posiadłość wię
ksza zajmuje: roli ornej 684, łąk i ogrodów
167, pastwisk 89, lasu 791 m,; posiadłość
mniejsza roli ornej 2603, łąk i ogrodów 1498,
pastwisk 621, lasu 3 m. Ludności rz. kat. 30,
gr. kat. 3106, izraelitów 415: razem 3551. Gr.
kat. parafią ma w miejscu, należącą do deka
natu bohorodczańskiego archidyecezyi lwow
skiej. Posiada szkołę niezreorganizowaną i ka
sę pożyczkową z funduszem zakładowym 200
złr. Właściciel większej posiadłości Rudolf
hr. Stadion.	/?. R.
Bohorodyca, Borodyca, Bogurodzica, wieś nad rz. Huczwą, pow. hrubieszowski, gmina i parafia Hrubieszów, o 4 w. na zach. od Hrubieszowa. Była własnością St. Staszyca i przezeń darowana włościanom jako część Towarzystwa rolniczego hrubieszowskiego. Mieszkańcy trudnią się wyrobem płótna. Istniała tu cerkiew paraf, dla ludności rusińskiej. W r. 1827 r. było tu 61 dm. i 408 mk., obecnie 84 dm.
Bohorodyck, miasto powiatowe gub. tulskiej, 7035 mk., 855 w. od Petersburga a 55

288

Boh.

Boh.

 

od miasta gubernialnego odległe. Bank, stacya pocztowa. O 2 w. od miasta B. st. B. dr. żel. chruszczewsko-jeleckiej.
Bohorodycze, wieś, powiat grodzieński, i gmina; należy do zarządu polic, w Łunnej.
Bohorodyczyn lub Borodyczyn, wieś, pow.
tłumacki, leży nad potokiem Dywoczą, o 2
i pół mili na południe od Tłumacza. Prze
strzeni posiadłość większa: roli ornej 472, łąk
i ogrodów 181, pastwisk 27, lasu 1223 m.;
posiadłość mniejsza roli ornej 737, łąk i ogro
dów 293, pastwisk 108, lasu 13 m. Ludności
rz. kat. 350, gr. kat. 156, izraelitów 35: ra
zem 541. Należy do rz. kat. parani w Cho-
cimierzu, gr. kat., par. w Hostowie. Posiada
kasę zaliczkową z funduszem zakładowym 272
złr. Właściciel większej posiadłości Antoni
Szadbey i Aron Kriegel.	B. R.
Bohrau, ob. Borowa.
Bohucicze, wś we wschodniej stronie pow.
mozyrskiego, niedaleko gościńca pocztowego
z Mozyrza do Owrucza wiodącego, pomiędzy
Jelskiem i Kuźmiczami, z lewej strony, w l
stanie policyjnym skryhałowskim, w l okręgu
sądowym (mozyrskim). Jest to miejscowość
głucha, poleska, śród błot.	AL Jel.
Bohuczar,  ob. Boguczar.
Bohukały, wś, pow. konstantynowski, gm.
t. n., par. Pratulin. Posiada urząd gminny.
W 1827 r. było tu 38 dm. i 282 mk. Gmina
B. należy do s. gm. okr. I i st. p. w Janowie
odl. od miasta pow. 10 w., 2 szkoły, lu
dności 3336.	Br. Cli.
Bohuiniliszki, zaśc. i dobra, pow. wileński, gm. i par. Soleczniki. Dobra B. wraz ze Świń-cem (par. Bieniakonie) są własnością Sielan-ków i mają 565 dzies. ziemi uprawnej a 811 dzies. lasu.
Bohumin, ob. Bogmnin.
Bohury, przysiółek Podemszczyzny.
Bohusław, m., pow. kaniowski, przy zlewie rz. Bogusławki z rz. Rosią. Początek togo m. przypisują fundacyi Jarosławowskiej. Było ono w rzędzie tak zwanych porosskich grodów, które Jarosław w. kniaź kijów, miał jeńcami z Polski zasiedlić. Pierwszą wzmiankę o B. w kronikach napotykamy pod r. 1195, w którym Ruryk w. kniaź kijowski dał ten gród jako dzielnicę Wsiewołodowi Suzdalskiemu. Odtąd milkną o nim dzieje. Jak cały ten kraj, tak i ten gród prawdopodobnie przez Mongołów zniszczony wr. 1240, stał pustem, przez długie wieki, uroczyskiem. I dopiero w półczwarta niespełna wieku B. po raz pierwszy znów odżył. Wszelako okolica ta była niepokojoną coraz częstszemi, kolejnemi napadami Tatarów i B., zaledwie osiadły, znów uległ nowemu zniszczeniu. Ludność jego w większej części była w jasyr zabraną. Może być, że z owego czasu pochodzi owa znana z licznych zbiorów

pieśni ukr. duma o brance Marusi Popownie Bohusławia, która, wzięta do niewoli wraz z wielu rodakami swymi, do łask się następnie dostawszy u baszy tureckiego, wyswobodziła [ch z więzów tajemnie, te wszakże do nich z żałością przemówiwszy słowa: "Uciekajcie, ale nie mijajcie Bohusławia; powiedzcie ojcu i matce mojej, niech napróżno dla okupu córki swojej nie sprzedają ziemi, skarbów nie zbywają, bo już ona dla roskoszy tureckiej dawno się nieszczęsna poturczyła". Ale z upływem czasu B. znów powoli podniósł się i zaludnił. Renowacyjny przywilej dany dla m. B. przez Stan. Augusta cytuje akt Zygmunta III, dat. w Krakowie d. 22 lipca 1591, który wyraża, że tenże król pewne miasto B. na gruncie hospodar-skim "prawie na szlaku tatarskim, kędy nieprzyjaciel (tatarzy) zwykł w państwa nasze uchodzić i szkody czynić wielkie", ks. Januszowi Ostrogskiemu wojewod. wołyńs., osadzać dozwala, "ile że to z pokojem onych krajów i pożytkiem stołu naszego być może". Nadto tym aktem tenże monarcha nadaje miastu porządek i wolności, jakie w innych miastach Ukrainy się zachowują. Żeby się zaś do tej osady B. jaknaj więcej ludzi schodziło, od wszelakich podatków, poborów, czopowego na lat 29 uwalnia. Jarmark doroczny i targi w poniedziałek naznacza. Waruje jednak, że mieszczanie B. ze starostą, albo namiestnikiem na każde posługi, albo potrzebęrzplitej "przeciw nieprzyjacielowi kor. i państw do korony należących, mają jechać i tak czasu wojny jako pokoju w posłuszeństwie być, z wierności się nie wyłamywać. Dla wójta zwykłe dochody; posyłki z peresudami. Gruntów wedle postanowienia granic starodawnych wolne używanie. A po wysiedzeniu woli co do czynszu i powinności nasi rewizorowie razem ze starostą postanowią". Od tego też czasu B. zostaje starostwem, czyli jak tylko co rzeczony dokument się wyraża dobrami stołowemi. W 1616 r. roczny dochód miasta czynił złp. 800, nie licząc kwarty. W 1622 prowent cały ze starostwa był 1763 zp., w 1763 r. czyniło już starostwo intraty rocznej zp. 139380 a w 1781-2 latach, jak podaje Miintz, 20,000 dukatów przynosiło rocznego dochodu. Jak to widać z akt kijowskich gospodarstwo w starostwie, zwłaszcza przed wojnami Chmielnickiego, musiało zostawać w dość kwitnącym stanie. Otóż w tychże aktach czytamy zapisane przysięgi sług Aleksandra Dom. Kazauowskiego, starosty B., iż ci słudzy np. w latach 1644, 1646 i innych odstawili do Kazimierza i Dniepru z własnych futorów starostwa B. już 30 wozów wołowych z jagłami, już to 130 maż wołowych i końskich, już nareszcie 500 sztuk wołów ukarmionych. Wykaz kolejny starostów B. jest następny: 1) Janusz ks. Oatrogski woj. wołyński; 2) Ste-

Boh.

Boh.

289

 

fan Snopkowski, chorąży kor., który w 1622 r. już nie żył; po jego zejściu objął był starostwo B. w adminisiracyą skarbową niejako Gojow-ski); 3) Marcin Kazanowski, woj. podolski, het. w. k., -J- 1636; 4) Aleksander Dominik Kazanowski, woj. bracławski (wyniósł ranę z bitwy pod Kumejkami, z której umarł 1648). Tu się wikła szereg starostów B, i nie dziw, bo czasy wojen Chmiel nickiego nastąpiły i starostowie B. tylko z imienia starostami byli: jakoż jednocześnie prawie występuje ich kilku: 5) Adam Kisiel, woj. kijowski, 1649; 6) Zygmunt Denhoff i 7) Jerzy Ossoliński. Ale następnie kolej ich znowu powraca: 8) Jacek Szembek; 9) Stanisław Kaź. Bieniewski, woj. czernichowski, 1664-1674; 10) Stanisław Jan Jabłonowski, kaszt, krak., het. w. kor., f 1703; 11) Jerzy Ignacy Lubomirski, pisarz polu. kor., 1704-1735; 12) Teodor Lubomirski, cześnik kor., 1750-55; 13) Jan KlemensBranicki, het. w. kor., -j- 1771; 14) Stanisław Rzewuski 1770; 15) Mikołaj Potocki, wojewodzie bełzki; 16) Franciszek Rzewuski, pisarz, poi. kor. 1784. Lustracya z 1622 r. mówi, że zamek B. w te czasy stał na wzgórzu nad rz. Rosią; na wstępie do zamku był przygródek palami dębowemi z baszteezkami obwiedziony, z którego na dziedziniec zamkowy most prowadził. Zamek składał się z bramy drewnianej, na której była sala, obok niej budynków trzy; \v jednym 7, nich były cztery świetlice; winnych były komory, stajnie, wozownie, kuchnie, piwnice. Wszystkie te budynki opadłe, "niedobre". zamek też był niedbale uzbrojony. Cała obrona jego składała się z działka spiżowego z hor-bem króla Augusta, z hakownic 10, muszkietów 4, prochu baryłek 3, ołowiu kamieni 5, kuł 30. Po Kaliwajce znaleziono zakopanych tlział 5, z których jedno zostało, resztę zabrał starosta Janusz Ostrogski i nie wrócił. Miasto zaś samo, położone nad tą rz. Rosią, było w okrąg palami otoczone, do którego prowadziło bram trzy, z baszteezkami albobojnicami 10-cią. Widzimy, że zamek B. nie był .w te czasy w uależytem opatrzeniu, zapewne przez nie-dbałość starostów; ale w 1653 r. był on już dobrze utwierdzonem miejscem, jak się to pokazuje ze słów patryarchy antiochijskiego Ma-karego, który w tymże roku przejeżdżając przez B. podziwiał już zamku tego warowną postać. Jednakże Jerzy Chmielnicki z Turkami w 1678 r. zamek ten ogniem i mieczem zniszczył. Dopiero około 1765 r. stanął tu zamek odnowiony, jak o jego stanie lustracya z tegoż roku bliższe nam podaje szczegóły. Stał on na wzgórzu miernej wyniosłości, nad rzeką, otoczony częstokołem, nad fosą; na wale, częstokół też dębowy ze strzelnicami, pod dachem z dębowych desek. Droga do wrót z obu stron ogrodzona częstokoleir, we wrotach izba ze strzelni-
Słownik Ctoograflemy Zeszyt IV.

cami. Pośród zamku drewniana kaplica, koszary, łaźnie; na kaplicy wielka bójnica ze strzelnicami i kopułą na wierzchu. Wielki dom ekonomiczny i inne zabudowania. Studnia pokryta w rodzaju altany; baszta, na niej bójnica ze strzelnicami i dwie małe baszty na rogu zamku. Miasto zaś położone było na górce, w okrąg opalisadowane. Bram wjezdnych trzy, na rynku ratusz, most na palach, zwód na łańcuchach, dwupiętrowa baszta, a cyrkuł ze strzelnicami. Królowie polscy, dbali o byt miast ukrainnych, obsypywali mieszczan ko-rzystnemi przywilejami. Widzieliśmy wyżej, iż Zygmunt nadał Bolmsławowi "porządek i wolności, jakie winnych miastach tikr. zachowują". Porządek ów i wolności było to tak zwane prawo magdeburskie, które następnie zostało mieszczanom B. na równi z innemi miastami Ukrainy zatwierdzone^ Odtąd mieli też oni według tego prawa swój magistral, swoich wójtów, rajców i ławników, których z pośród siebie wolnemi głosami obierali. Z przywileju Zygmunta III r. 1620 widać, że mieszczanom B. niektóre przyległe grunta były nadane, a mianowicie: zaczynając od Białejcer-kwi i wierzchowin Olszanicy do ujścia jej w rzekę Roś i po drugiej stronie Rosi od ujścia rudy Chworośnicy, do wierzchu i od wierzchu Chworośnłcy do rz. Rosawy i wielkiej drogi perejasławskiej. To się ma rozumieć i na drugiej stronie Korsunia, co wszystko ma być przy naszem m. Bohusławiu zachowane nienaruszenie." Tymże przywilejem tenże król potwierdza tymże mieszczanom wolne sprzedawanie domów jeden drugiemu, branie spadków po krewnych i powinowatych, targi i jarmarki; w dalszym ciągu tegoż przywileju dozwala tymże mieszczanom "po domach miód, piwo (okrom gorzałki) trzymać i niemi szynkować, wszelakiemi kupiami i towarami targować, jatki mieć, ważnicę, woskobojnię, browary, sło-iownie, ożnice;" z czego rozkazuje armatę miejską, prochy, ołów, budowanie baszt oprawiać i przyczyniać. Gotowość swą ku obronie od pogan mają pokazywać co każdą ćwierć i%oku z wójtem swym na czele do popisu. "Czasu zaś nawalnej potrzeby, wszyscy konno i orężno ruszyć się mają przeciw każdemu nieprzyjacielowi i swawolnikom i z chorągwią swą, którą im nadajemy, t. j. między brzegami zielonemi rzekę błękitną na której trzy skały z krzyżami żółtemi, stawić się." Lustracya z 1622 r. podaje: w m. B. posłusznych mieszczan 100, drudzy kozacy, powinności żadnej nie odpra-wują, ani podatków żadnych, prócz służby wojennej. Jednakże jest ślad w aktach kijowskich, że około 1627 już do skarbu wnosili podatki. W czasie wojen kozackich m. liohuslaw rozmaitej doznawało doli; zniszczone po kilka-kroć, w 1712 r. w czasie tak zwanego pr/ego-
19

290

Boh.

Boh.

 

nu wszyscy mieszkańcy jego zostali przesiedleni za Dniepr. I tak B. znowu jak niegdyś przed laty został pustkująoem uroczyskiem. / chwilami atoli pokoju, miasto to znów pomału zaczęło się dźwigać i zasiedlać. W 1765 r., jak podaje lustracya, w B. chałup poddanych liczyło się382 (wszystko słobodztanie). Jednakże około tego czasu i mieszczanie już tu byli; ile że skarżyli się przed lustratorami, że futory ich, które do nich z dawien dawna należały, za osiedleniem się starostwa ua nowo, na wioski z ich szkodą zamienione zostały. Odtąd B. wzrasta w ludność miejską i słynie na cały kraj swojemi jarmarkami. Gdy ustawą czteroletniego sejmu d. 8 kwietnia 1791 r. uehwa-lonem zostało urządzenie wewnętrzne miast wolnych rzplitej w koronie i w. ks. lit., wtedy i B. dostąpił wraz z innemi miastami tychże wolności i prerogatyw. W 1793 roku prezydentom m. B. był Zaoharyasz Samkowicz, wice prezydentem Teodor Wierzbicki. a deputatem na sejm Antoni Dcszkowski (Archiw. Jugo-Zapad. R. o horodach t. II część 6 str. 446). Bardzo wcześnie, bo jak podają lustra-cye już w 1616 i 1622 r., było w m. B. daleko więcej kozaków aniżeli mieszczan posłusznych. W samem zaś starostwie byli sami kozacy. Godne tedy uwagi, że za czasów Ohmielnickie-go tak liczni w temże mieście i starostwie kozacy nie wystawili byli ani pułku ani sotni nawet. Za rządów dopiero starościńskich byli tu tak nazwani horodowi kozacy, których pułkownikiem około 1702 był znany z dziejów iSamuś. Lustracya z r. 1765 mówi: "Kozaków herodowych w starostwie jest 52; ci bywają w obozie wojska kor. partyi ukraińskcj za ordynansami regimentarzów na powinnościach." "W czasie koliszczyzny w 1768 r., mówi Wróblewski, kozak korsuński Turni] i Szelest z Bohusławia nietylko się. nie złączyli z kolijami, ale przyłączyli się z oddziałem swym do Polaków, i znosili hajdamaków, kraj ten z rozboju oczyszczali, /a taką wierność i pomoc od naczelnego dowódzcy wojsk polskich do nagrody przedstawieni, szlachectwo otrzymali a razem strażnikami Ukrainy postanowieni byli". Lustracya z 1765 r. mówi o poddanych "że płacą czynsz podług propor-cyi mienia swego, koszą po dwa dni, które dwa dni kosowicy rachują podług zwyczaju praktykowanego po grzywien trzy t. j. po złotych dwa i gr. 12; którzy maja stawy i stawki swoje, płacą stawszczyznę, za wolne w nich łowienie ryb; mielnicy od koła płacą kołowe po rublu t. j. po złotych ośm, dają przytem wszyscy osyp żyta podług proporcyi ciągła." Żydzi wcześnie się tu osiedlili. Już w przywileju z r. 1620 Zygmunta III jest wzmianka, że mieszczanie B. uskarżali się na oppresyą żydowską różnemi sposobami, a więc że ten

król rozkazał, aby żaden żyd browarów, slo-downi, ożnic arendą nie trzymał; gruntów miejskich nie zajmował. W 1765 r. według lu-stracyi było tu żydów osiadłych 123 i tylu/ w r. 1789. W środku rynku mieli oni 18 kramnic murowanych. W zaniesionej prośbie do lustratorów w 1789 wyraża kahał: "nie należałoby mieszczanom powstawać na nas i żydów z miasta chcieć rugować, gdy rzplita pozwoliła nam mieszkać. Wszakże, prócz podatków, osobno na nas włożonych, jesteśmy krajowi użyteczni, gdy produkta krajowe w cudze państwa wywozimy a za nie inne kupieckie towary do Polski wprowadzamy, od których cło do skarbu płacimy i krajowi wygodę czynimy. Się przeniewierzyliśmy się nigdy, ani zdrady żadnej przeciwko rządowi nie uczynili. W handlach mieszczanie od nas żadnych przeszkód nie mają; my z zagranicznych miast rozmaite towary sprowadzamy, temi handlujemy, czego żaden z katolików nie czyni. Grdy się bunty pospólstwa i rzeź uśmierzyła, powróciwszy do miasta ani domów ani majątku nie zastaliśmy; pokazywaliśmy dowodną szkodę nasza regon trem spisaną, gdzie wynosiła na zp. 284000 majątku prze/, buntowników zabranego." W istocie przemyślni żydzi wpłynęli niepo-mału na podniesienie miasta, powiada Miiiit/,. sprowadzając na jarmarki tutejsze najrozmaitsze towary zagraniczne z Lipska i .Frankfurtu. W 1789 r. cerkwi uniackich było tu trzy; poniżej zaś miasta nad rzeką sfał monaster. który atoli około 1780 r. był zajęty prze/ nicunitów. Należała do tego monasteru wieś Ohochotwa w pobliżu B., około której znajduje się. uroczysko nazwane (Jzerniczyj jar, opasane dokoła wysokim starożytnym watem. Kon-stytucyą v, 1647 r. potwierdzoną została w m. B. inndacya klasztoru oo. karmelitów, uczyniona przez Aleksandra Dom. Kazanowskiego wojewodę brach, wraz z wyznaczeniem komisarzy Adama Kazanowskiego, oboźnego kor. i Jana Ulińskiego, aby na tę tundacyą miejsce i słuszne upatrzenie wskazane i obmyślane było. .Nie wiemy czy rzeczony klasztor stanął tu. ile że w rok potem rozpoczęły się były wojny Uhmielnickiego. Na zamku atoli stała już w tych czasach kaplica, którą w czasie bytności patryarchy Makarego w 165o r. w B. kozacy obrócili ua cerkiew. Dopiero za uspokojeniem wojen kozackich, w 1789 r., po raz pierwszy stanął tu kościół z drzewa zbudowany przez Franciszka Rzewuskiego, marszałka nadw., pod tytułem Zesłania Ducha św., ale ten w 1817 r. d. 30 sierpnia zgorzał i w miejsce jego na przedmieściu stanął inny murowany w 1819 r. pod tytułem św. Władysława "struktury wewnątrz krzyżowej," przez Aleks. hr. Branicką i jej syna Władysława je-nerał-lejtnanta założony. Trzy tym kościele

Boh.

Bob.

291

 

zaprowadzoną została szkółka parafialna, na którą w 1819 r. ksiądz Krescenty Owiejkow-ski legował pewną summę,. Dzieje przygodne m. B. są następujące: roku 1596 zaczęły się zamieszki kozackie i Semcn Naliwajko, m. Bo-litisław, w sześć lat niespełna po jego na nowo osiedleniu sio, zajął i opanował, Roku 1637 Mik. Potocki hetman poi., Idąc na uśmierzenie buntu Pawlaka i Skidana, zatrzymał sit? w B., czekając na armatę z Białejcerkwi. Bunt ten był uśmierzony ale nie na długo. Tlejące iskry czekały tylko dtnuchnienia. Bohdan (Jhmielnicki, dochodząc krzywdy swej drogą publicznej zemsty, znów rozpala płomię wojny. \V 1648 r. ks. Jeremiasz Wiszniowiccki, bawiący podtenczas w dobrach swych na Za-dnieprzu, wysłał Samuela Maszkiowicza do Mikołaja Potockiego kaszt. krak. z oznajmieniem o rozpoczętym buncie. Mikołaj Potocki przebywał wtedy w Bohusławiu, nawiedzając tu ciało szwagra swego Adama Kazanowskiego, który tu był umarł. Roku 1653 przejeżdżał prze/, B. patryarcha antiochijski Makary. Do miasta z przeciwnego brzegu przeprawił się łodzią. Na spotkanie jego wyszło duchowieństwo z chorągwiami i B. Ohmielnicki na czele kozaków; byli wszyscy odziani kosztownie, samego Ohmielnickiego tylko był ubiór nader skromny. Patryarcha złożył hetmanowi upominki. Następnie hetman dał na zamku ucztę. .Jedliśmy, powiada autor opisu patryarszej podróży, na miskach glinianych, łyżkami proste-mi, gdyż nie było sreber, chociaż srebra nara-Itowanogo była moc wielka u hetmana; lecz podejmował on nas nie u siebie w domu ale po obozowemu. Po uczcie patryarcha ze swymi otaczającymi udał się do wyznaczonego sobie mieszkania, a hetman do obozu, zaopatrzywszy go w listy. AV 1674 r. Romadanowski i Samojłowic/, hetman wschodniej Ukrainy, nie mogąc dobyć Czelnymi, w którym się był zaniknął Ijoroszcnko, zajęli bez bitwy B. i inne po-bliższe miasteczka. Roku 1678 Sajtan basza turecki z hanem krymskim i Jerzym Chmiel-nickim, dobywszy Ozehrynia i zamku jego, prochom wysadzili inne pobli/.szo oporne miasteczka jak Kaniów, Czerkasy, i Bohuslaw ogniem a mieczem zniszczyli. (Idy w l 702 r. Samuś został z ręki starosty Jabłonowskiogo osad/cą m. B. po zniszczeniu niedawnem, podmówiony od Paleja, podniósł bunt i rzeź, zaczynając od Bohnsławia. Tymczasem los obilty w smutne dla tego miasta wypadki bynajmniej się nie zmieniał. W 1711 r. hetman Skoropacki przepędził wszystką ludność B. i innych miast pobliskich za Dniepr. Ale zaledwie to miasto zaczęło się zasiedlać, znowu tak zwana kolisz-czyzna dala mu się we znaki. Była to podobno dla tego miasta klęska już ostatnia. Wracając król Stanisław z Kaniowa 1787, stanął tu

12 maja i używał przejażdżki po rzece, między granitowemi skałami płynącej; wieczorem zaś przedstawiony mu był hr. de Galio, minister neapolitański przy dworze wiedeńskim, jadący do Chersonu. Bohusław ze starostwem był w 1775 r. darowany przez rzplitę Stanisławowi Augustowi, i tenże monarcha nadał go następnie Stanisławowi ks. Poniatowskiemu, sy-nowcowi swemu, ale to starostwo posiadał Franciszek Rzewuski, który nie odstąpił go aż do śmierci. W latach 1797-8 i 9 Poniatow-ski wszystkie swoje dobra ukraińskie rozprzedał, za klucz bohusławski wziął 4 miliony złotych i w dodatku Tarnopol i Kłodno w Grali-cyi. W 1792 r. został utworzony powiat nadnieprski i obywatele kijowscy Bohusław obrali na miejsce sejmikowania, obioru posłów na sejmy i deputatów na trybunały i na sądy ziemiańskie. W 1796 tenże B. został też na-czelnem miastem tak nazwanego w guberni i kijowskiej bohusławskiego powiatu, który następnie przestał nim być w 1846 r., gdy powiat do Kaniowa przeniesiono. Bohusław ma uroczyska różnych nazwisk: wał ziemny koło wsi Teptijówki 246 sążni; na nim wryte wielkie kamienie. W pobliżu uroczyszcze Batu-ryno, niby tak nazwane od obozu Batorego (?),
1 drugie:   Radki.    Miasto   zbudowane  po obu
stronach rz. Rosi, o 30 w. od Kaniowa a o 5 w.
od   Olszanicy   stać.   chwastowskiej   dr.    żel.
Mieszk. liczy 2260 prawosławnych, 322 kato
lików  i   5986 żydów:  razem 8568.    Kościół,
2 cerkwie  i   2 bóżnice  a  także  niedaleko od
miasteczka  prawosławny klasztor,   przy  któ
rym niższa  duchowna szkoła;  w samem  mia
steczku druga szkółka;  8 jarmarków rocznie,
dosyć  licznie uczęszczanych  przez  handlarzy.
Ziemi   5984  dzies.   wybornego   czarnoziemu.
Mieszkańcy prócz rolnictwa  trudnią się różne-
mi rzemiosłami i handlem;   sławne   wyroby ze
skór   i  wózki  powiększej   części jednokonne.
Zarząd gminny  i  policyjny  w temźe  miaste
czku.    St. pocztowa kl. 3-ej,  na trakcie z Ta-
raszczy do Kaniowa, o 18 w. od Baraniego Po
la i 25 w. od Kozina.    Parafia katol. B., jedy
na w pow. kaniowskim,  dek. humańskiego, li
czy dusz 898.    Filie w Korsuuiu  i  Tahańczy;
kaplica była w Kozinie	Edw. Rui.
Bohiisława, wś i folw., gub. grodzieńska, należy do dóbr Sielce.
Bohusławicze, inaczej Bogusławice, piękna i rozległa wieś w pow. kobryńskim. Od lat kilkuset przechodząca drogą spadku z ojca na syna w rodzinie Zadarnowskich.
Bohusławiszki, mko, pow. wileński. Stanisław August w r. 1790 obdarzył je przywilejem. Mieszkańców 255. Parafialny kościół katolicki św. Krzyża, 1787 wzniesiony z drzewa przez obywatela Ignacego Szwykow-skiego. Parafia katol. dekanatu giedrojoldego;

292

Boh.

Boi.

 

dusz 3120. Kaplice w Piplach, Szawlanach i Wiesach. Okrąg wiejski B. w gm. Helwany, liczy następujące wsie: Bolmsławiszki, Wojcie-liszki, Tatarzyszki, Szpakiszki, Jaskowdzie, An-tokolce, Wojszkuny, Jakubańce, Maciejuńce, Gaciuniazki, zaścianki: Bolmsławiszki, Pipie, Bogdycze, Wojszkuny, Jaczuny, Kongiedy, Wiesy, Maciejuńce, Wiejałka.
Bohiisławka, mała wioseczka w pow. pro-
skurowskim, gra. Juryńce, 75 dusz męz., należy
do satanowskiego klucza hr. Maryi Poto-
ckiej.	Dr. M.
Bohiisławka, rz., wpada do Rosi przy m. Bohusławiu, w pow. kaniowskim.
Bohiisze, 1.) wś, pow. bielski, dawnej ziemi bielskiej, gub. grodzieńskiej. 2.) B., wś, w pow. sokolskim, gub. grodź., o 5 w. od Sokółki, chat 57. 5.) B., wś, pow. nowogródzki, gub. mińskiej, nad Myszanką. 4.) B., wś, pow. wileński, gm. Soleczniki.
Bohuszewicze, 1.) dobra ziemskie, mko i Avieś, we wschodnio-północnej stronie pow. ihumeńskiego, nad rz. Usą, o 15 w. od jej ujścia, w 3 stanie policyjnym (berezyńskim), w 2 okręgu sądowym, w parafii katolickiej berezyńskiej, o 30 w. od pow. miasta Ihume-nia. Do r. 1863 B. były własnością Swięto-rzeckich, miały piękną rczydencyą, lecz potem całkiem zniszczone; od r. 1875 należą do Szoł-gunowa, oddane mu tytułem nagrody. Ogólny obszar tych dóbr wynosi przeszło 5700 mor. Łąk wybornych i lasów obfitość wielka. Tu rośnie powszechnie lipa, z której zdzierają łyko na łapcie i stare łuby do wyrabiania "rohoży" czyli pewnej ?, włókna lipowego tkaniny, używanej do obwijania towarów w handlu. Wy-ocbem rohoży i darciem łyka zajmują się miej-srowi i przyjezdni zdaleka włościanie, ale handel temi wyrobami jest całkiem w ręku żydów. Mko liczy domów 50, posiada cerkiew prawosł. imłyn. Ludności 209 dusz, z których żydów 65, chrzęść, włość. 144. Wszyscy mieszkają na prawach cynszu, płacąc rocznie za każdy plac właścicielowi po 2 rs. 50 kop. Przy drodze jest kościółek murowany katolicki. 2.) B., okrąg wiejski w gm. Plissa, pow. dziśnieński, liczy w swoim obrębie wsie: Szczełkuny, 0/,e-renki, Lisice, Gronostaje.
Bnhuszówka, 1.) lub .Bohuszowce, wś, pow. uszyciu, 223 dusz rnęz., 405 dz. ziemi włościan; ziemi dwór. 661 dz.; należy do Stadnickich. Grunta górzyste, lecz ziemia czarna, urodzajna. 2.). B., wś, pow. bobrujski, niegdyś st. poczt. przy szosę bizesko-moskiewskiem, o 17 i pół wiorst na zach. od Bobrujska.
Bohuszyszki, folwark, pow. trocki.
BolllltstllOMMtz, ob. Bnyiistmiiiee.
Bohutyrze, wś, pow. hrubieszowski, gm. Mołodziatyeze, par. Hrubieszów, leży w podmokłej nizinie, o 12 w. na zachód od Hru-

bieszowa. Istniała tu cerkiew filialna dla ludności rusińskiej. W 1827 r. było tu 20 dm., 178 mk.
Bohiityn, wieś, pow. złoczowski, leży nad
rzeką Złotą Lipą, która tu jest jeszcze potokiem
tylko, gdyż o pół mili na północ ma swoje źró
dło; o ćwierć mili na północ od Pomorzan a o 3
mile na południowy wschód od Złoczowa.
Przestrzeni obszar dworski roli ornej 391, łąk
i ogr. 12, pastwisk 20, lasu 92; posiadłość
mniejsza roli ornej 902, łąk i ogrodów 175, la
su 17 m. Ludności rz. kat. 130, gr. kat 415,
izraelitów 14: razem 559. Należy do rz. kat.
parafii w Pomorzanach; gr. kat. parafią ma
w miejscu, należącą do dekanatu Złoczów; po
siada szkołę filialną i kasę pożyczkowa z fun
duszem zakładowym 480 złr. Należy do klu
cza pomorzańskiego, majątku Stanisława hr.
Potockiego.	B. R.
Boidensdorf, wś na Szląsku austr., posiada szkołę ludową.
Boiken lub Pitiken (niem.), wś, pow. ragne-cki, st. p. Szillen.
Boiniie, wieś, pow. węgrowski, par. Olo-
ksyn, gm. Sinołęka, nad rz. Kostrzyn, która ją
od dóbr Żeliszew i .łagodne odgranicza. _ Dobra
B. Avraz z nomenklaturami: Zawady, Zdziary
i Oleksyn od r. 1852 należały do Januarego
Suchodolskiego, znakomitego malarza, który tu
umarł. Od Siedlec odl. w. 21, od Węgrowa
w. 20, przed r. 1863 obejmowały ogółem mórg
3022, z czego odeszło dla włościan m. 711,
a na własność dr. żel. warszawsko-terespols.
mórg. 16. Pozostało ogółem przy dominium
m. 2204. Dobra mają dwa stawy, nad które-
mi dwa młyny i folusz. Wś. B. ma 25 dm.
i 279 mk. '	A. T.
Boischow (niem.), górny i dolny, wś, pow. pszczyński, z par. katol. dek. pszczyńskiego, dawniej filią pa?. lędzińskiej.
Boiska, l.) wś nad rz. Strużą, pow. ja-nowski, gm. Dzierzkowice, par. Boiska, o 15 w. na zach. od Urzędowa, o 12 w. od Opola,
0	8  w,   od Wisły.    Posiada kościół par. mur.
B,. 1873 r. przy kopaniu   fundamentów dla no
wo wzniesionego   kościoła znaleziono naczynie
z całym   niemal kompletem przyborów kościel
nych   ze srebra,  z początków XVII w. pocho
dzących   i wybornie zachowanych ("Tyg. 111."
1873  r.  Nr.'307).    B.   1827 ' było tu 33 dm.
1	224 mk., obecnie 50 dm., 325 mk., rozl. ogól
na mórg 2450, z czego włościanie posiadają m.
529.    Niegdyś własność Henryka Dembińskie-
go, od 1840 r.   Herniczka.    Par.  B.   dek.  ja-
nowskiego   liczy   1480   dusz.    2.) B., wś po
duchowna, nad Wisłą, pow. iłżecki, gm. Dziur
ko w,   par.   Solec.    B,   1827   było   tu 42 dm.
i 300   mk.,  obecnie 57 dm. i 469 mk.    Obszar
ziemi  dworskiej 488 mórg., włość. 642 mórg.
B. stanowiły własność klasztoru łysogórskiego

Bój.

Bój.

293

 

(Długosz, III. 241).    Mają dziś gorzelnię.
Bojaliiien (nioin.), wś, pow. tylżycki, st. p. Pictupoehncn.
J3o.jti.il, dawne iiuiij słowiańskie, źródloslów rozmaitych nazw miejscowych.
Bojail (przysiółkami Bojanului, Chlinicą.
łlukoweni i Lehuezonami), mko targowe, pow.
czerniowiecki, u zbiegu rz. Hukau z Prutom,
z paraliami trzech obrządków: rz. kat., gr. kat.
i gr. nicuriicką. St. poczt, na trakcie między
Sowosielieą rossyjską a Czerniowcanii, o :
kil. od (Jzerniowiec. Mieszk. 5096. Wzorowo
sadownictwo. Komora celna.	F. <V.
Bojail, niem. Bojahn, wś wlośr., pow. woj-herowski, par. i st. p. Kielito. szkolą ludowa, o 24 kil. od Wejherowa.
Hojan-bołotOt Bujan-l>kt<>, obszerne błoto w pow. radomyskim. Rzeczka Hulwa do niego wpada.
Bojailirc, ob. liojaniuze.
Bnjailirr. I.) wice, pow. wscbow.ski. l H
dm., 142 rak., wszyscy kat, 30 analt'. 2) II.,
domin, pow. wscliowski, 2721 mórg. rozl., 3
miejsc.: 1) B., 2) folw. Brzostownioa, H) Czar-
nolas; 10 dm., 200 mk., 1 o ew., 187 kat., 50
analł'.; stać. poczt. Krzywiń o 3 kil., stać. koi.
żel. Lipno (Leipc) o 13 kil. 3) II., wieś, pow.
gnieźnieński, 19 dm., 148 młc., 5 ew., 143 kat.,
62 analf. 4) B., domin, należące do dóbr Dzia
ły nią, pow. gnieźnieński, 1009 mórg. rozl.,
6dm., 149 mk., 37 ów., 112 kat., 07 analt'.,
stać. poczt. Kiecko o 6 kil., stać. koi. żel.
Gniezno o 11 kil.	'M. St.
Hojailiozc. wś i dobra zioms. w południowo-zachodniej stronie pow. bobrujskiego, pośród błot i lasów. Dobra te są dziedzictwem "Nel-kenów; mają obszaru 2900 mórg. AL Jel..
Bo.jailiczp, Jiojaiucc, wieś, pow. sokalski, o
milę od Sokala, w doskonałej ziemi bełzkiej.
Przestrzeni obszar dwór. posiada roli ornej
342, łąk i ogr. 43, past. 5, lasu 83; pos. mniej.
roli ornej 355, łąk i ogród. 50, past. 140 mórg.
austr. Ludność rzym. kat. 68, gr. kat. 257,
izrael. 9: razem 334. "Należy dorz. kat. paratii
W Sokalu, gr. kat. par. w Smitkowie; posiada
szkołę filialną i kasę pożyczkową z funduszem
zakład. 446 złr. Posiadłość' większa, należąca
do klucza moszkowskiego, jest równie jak cały
ten klucz wzorowo zagospodarowana. Wła
ściciel większej posiadłości Stanisław Polanow-
ski.	'	D. R.
Bojańczuk, wś, pow. kocmański na Bukowinie, o milę od st. p. Zastawna, z parafią grecką nieunicką w miejscu.
Bojańczycc, wś, pow. wielicki, o 10 kil. od st. p. Łapanów, w par. rz. kat. Góra św. Jana.
Bojailiec (z przys. Mierzwicą i Wcronicą), wieś, pow. żółkiewski, o 2 mile na północny wschód od Żółkwi, przy gościńcu krajowym pro-

wadzącym z Żółkwi na Mosty wielkie, Krysty-nopol do Sokala. Okolica piaszczysta, mocza-rowata i lesista. Przestrzeni obszar dwór. posiada roli ornej 322, łąk i ogr. 177, past. 45, lasu 978; pos. mniej, roli ornej 854, łąk i ogrodów 1809, past. 18, lasu 18 mórg. Ludność rzym kat. 28, gr. kat. 939, izraol. 32: razom 999. Należy do rzym. kat. paralii w Żółkwi; gr. kat. paralią ma w miejscu, do której należą wieś Kupiczwola i miejscowości Modworzy i Weryny; cala ta parafia liczy 1282 gr. kat. dusz i należy do dekanatu żółkiewskiego; posiada szkolę etatową. Gleba tu nieurodzajna z powodu nizkiego położenia, zupełnej równiny nie mającej prawie żadnych spadów, przeto bagnista; łąki za to dają obfity plon; las z powodu wielkiej obfitości małą ma wartość. W B. nr. się Maurycy Mochnacki. Właściciel większej posiadłości Artur Głogowski.
Bi»jail«MV albo Bujiw '«;(zGojanowem i Pie-fropolem) wś, pow. Nisko, ma 6483 mórg. rozl., w fem 4992 m. lasu, 177 dm., 1175 mieszk., par. łacin, w Stanach, huta szklana, leży w równinie, gleba piaszczysta. St. pocztowa. M. M. Bojauów, wś, pow. raciborski, nad rz. Cyii-ną, w par. katol. Bierikowice; folw. dóbr Woj-riowice.
Bojaiińwka, 1.) Iolw., pow. radzyński, gm. Lisia Wólka, par. Woliyń. Ma 1118 mórg obszaru, 11 dm. i 79 mk. 2.) B., folw., pow. janowski, gm. Stróża.
Bojanowo, wś, inaczej B.-gwoMzie, pow.
mlawski, gm. Ratowo, par. Gradzanowo, ma
571 mórg. obszaru, 16 drn., 145 mk. Drobna
szlachta.	B. Chu.
BojailOtt'0, nieui. AU-Boyen, miasto, pow. krobski, w nizinie bezleśnej, przy trakcie z Leszna do l.iawicza. W r. 1875 miało 2045 mk., w r. 1871 2017; domów 254; 1623 ew., 254 kat., 140 żydów. Rolnictwo, chów bydła w okolicy głównem są zatrudnieniem; w mieś-jie zaś drobny handel, przemysł i młynarstwo. Siedziba komisarza obwodowego. Sąd okręgowy należy do sądu ziemiańskiego w Lesznie..Kościół protestancki. Szkoła rektorska kilkukla-sowa, 139 analfabetów; 33 wiatraków, fabryka wyrobów rogowych, 2 fabryki maszyn; w okolicy 3 gorzelnie; kasa pożyczkowa niemiecka licząca 481 członków, dwóch lekarzy, weterynarz, apteka. Stacya kolei żelaznej poznańsko-wrocławskiej, o 89 kil. od Poznania, urząd pocztowy trzeciej klasy, staeya telegraficzna; poczta osobowa z miasta do dworca kolejowego, do Gostynia i do Guhrau, 4 jarmarki. Ii. 181] ludności było 2673 w 409 domach. Dawniej przemysłom miasta było sukiennictwo; liczyło około 250 majstrów-sukienników, prócz tego były fabryki płócien, garbarnie, garncarnie, olejarnie. B. jest gniazdem rodziny Bojanow-skich, herbu Junosza, Stefan Batory w r. 1588

294

Bój.

Bój.

 

dozwolił Stanisławowi Bojanowskiomu wieś tę,
AV powiecie kościańskim daAvnicj położoną, pod
nieść na stopień miasta, z prawem nicmieckiem.
Jau Bojanowski, dziedzic miejscowy, w r. 1575
przeszedł do wyznania Braci Czeskich i oddał
tarę swym spółwyznawcom, którzy ją zatrzy
mali do r. 1620. Później Bojanowscy zostali
gorli\vymi eAvangclikami. Wtedy za panoAva-
nia Władysława IV zaludnili miasteczko ze
S/ląska przybyli różnoAviercy niemieccy, szu
kający podczas trzydziestoletniej Avojny schro
nienia w Polsce. Ci to AArprowadzili do miasta
przemysł, a mianoAvicie sukiennictwo. Lud
ność od tego czasu pra\vio wyłącznie niemiecka
i protestancka się utrzymała. W wojnie sie
dmioletniej wojska rossyjskic kilkakrotnie zało
gą AV mieście stawały. W. r. 1857 po
żar pochłonął niemal całe B., poczem wybudo
wano domy muroAvano. O 4 kil. od miasta na
granicy szląskicj odkryto AV r. 1827 obozowi
sko handlarzy rzymskich.	M, St.
Bojanuwo, koi., pow. świecki, st. p. Grup-pe, par. Bzowo, gm. i urz. st. cyAV. Gr. Sibsau; 57 mórg. rozl., 10 dm., 90 mk., 72 kat.
Bojauowski młyn, ml yn AVodny pod Zło-toAvein, pow. trzebnicki.
Bojanului, ob. liojcm.
Bojany, wś rządowa, pow. ostrołęcki, gin. Poręby, par. Brok. 11. 1827 było tu 16 dm. i 112 mk.
Bojany, tblw. nad łiiowiażą, pow. koAvioń-ski, miedzy Poniewieżykicm a SoAVotrzcbami. własność Tyszkiewicza.
Bój ar cle, majętność ziemska, poAV. świe-ciański, w wielkich lasach położona (do Boja-rcl należy lasu włók 300, lecz już są ono Avy-niszczono, tak że piaszczystą pustynię stano-Avią). Okrąg Avicjski B. AV gm. Kiemioliszkach liczy w swoim obrębie wsie: Bojarolc, Gaspe-rzyszki, Zaciszki, Punżany, Nosielany; zaśc: (rugorojście, Czernuliszki. B. s;i dziedzictwem Łappy Antoniego.
Bojarka, 1.) wś, poAV. kijowski, o 5 w. od Krukowszczyzny na zachód, nad rz. Weta. Ziemi 930 dzies. Mieszkańców 840 (r. 1864 było 795). DaAvniej należała do monastyru mi chało wskiego w Kijowie, obecnie do rządu. Jest tu st. dr. żel. brzesko-kijowskiej, pierwsza od Kijowa (o 21 AV.), między tem miastem a Motowiłówką. W pobliżu B. leży wś Anto-pol. 2.) B., mko, pow. zwinogródzki, przy ujściu Bojarki do rz. Gniłego Tykicza, o 5 w. od wsi Redkoduba, o 35 w. od Zwinogródki, o 180 w. od Kijowa, o 21 w. od Łysianki. Za-chodnio-połud. część zowie się-Brodkicm, a pół-nocno-wschod. Paradówką. Mieszk. prawosł. 1600, katolików 90, żydów 500 (Siemienow podaje 3077). Przedtem należała do hr. Konstantego Branickiego, teraz do zarządu "Udic-łów." Ziemi 3916 dzies. Ma cerkiew paraf.

i szkółkę. Zarząd gminny w miejscu, policyjny w Łysiancc.
Bujarka. 1.) r/., npstaje w powiecie tara-szczańskim, płynie obok wsi Baranicpolc; tu się znajduje tak zwana Czerkics-dolina. którą okrąża ta rzeczka i las zwany Turczyn les, gdzie według pieśni i podań ludowych miała zajść krwawa bitwa. li/. B. za m. iStawiszczami wpada do Gniłego Tykicza z lewej strony w pow. zwinigrodzkim. W klinie tych dwóch rzek leży tak zwano Czaruopolc, kędy Tataro-wie niegdyś w najazdach swoich tak zwanym czarnym przeciągali szlakiem, przechodząc r/,. Bojarkę w bród u wsi Bródka (ob. Bojarka mko). 2.) B., porównaj Ufa>rć, Tykicz, Łussan-/i'«, Znlmi.
Bojarska, okrąg wiejski, gin. Krewo, pow. oszmiański, liczy w soim obrębie wsie: Kocza-ny, Bojarska, Milejkowo. Przecliody, Ogrodniki, Krewlanka.
Bujary, nazwa kilku wsi w obrębie gub. suwalskiej; 7, tych znaczniejsze są B. wś i tbl., pow. Avyl'koAvyski, gm. Bartuiki, par. Lankio-liszki (LI. J827 26 dm. i 222 mk.) i B. wś,poAV. wyłkowyski, gin. Kibarfcy, par. Wierzbołów (K, 1827 11 dm. i. 110 mk.). Przez grunta tej ostatniej przepływa rz. Szyrwinta a rz. Le-pona odgranicza je od Prus. Zajmują one 40!' mórg ziemi dworskiej, 88 Avlościańskiej. Dosyć oblite pokłady loriu. Po za obrębem gub. suwalskiej spotykamy wKrólestAvie jedynie B., AVŚ rządoAya w poAV bilgorajskira. gin. Puszcza Solska, par. Biłgoraj, i Bojarską Wolę w soko-łowskim, gin. i par. KOSSÓAY.
Bnjary, 1.) AVŚ, pOAV. borysowski, o Aviorslę. od st. dr. żel. t. n., micszk. J00 z górą. Okolica bezwodna, y t. dr. żel. moskieAVsko-brze-skiej B. leży między Borysowem a Krupkami, o 418 w. od Brześcia. 2.) B., wś, puw. Iroeki.
Bojary, przysiółek wsi llołowa.
Bojary, iblw., pow. starogrod?ki, st. p. 8ta-rygród, par. GodziszeAvo, 670 m. rozl. (437 ziemi ornej. 153 łąk, 80 lasu).
Bojaryszki, 1.) dwór i wieś, poAv. wiłko-micrski, par. sudojska. z pałacykiem i zabudo-Avaniem dworakiem murowancm, nad jeziorem Kondrya. blisko szosę Avar. peter. i stacyi l)au-giele położono, przez Romualda i Justyna Htu-choAYskich zabudowano, dziś do synów Justyna należące; gruntu po uAvła^zczeniu włościan pozostało włók 18. 2) B., majętność, pow. wiłkomierski, par. szacka, własność Mackic-wicza Napoleona, gruntu włók 7Va.
Bojen. przysiółek Avsi Styrcza.
Bojewice, ob. Bojówkę,
Bojewo, wś, ]>o\v. węgrowski, gin. i par. Sadowno. R. 1827 było tu 17 dm. i 187 mk., obecnie 26 dm. i 214 mk., rozl. 438 mórg.
Bójki, lud karpacki. "Ród Bojków osiadł wierzchowinę Dniestru, Stryja, Opora i Świecy;

Bój.

Bok.

295

 

stąd też nazywa cały ród na górnych gałęziach tych rzek osiadły siebie Wiorzehowieńccm, a kraino swoją Wierzchowiną. Jest to okolica pochylona ku morzu Czarnemu, wierzchowina dniestrowa, w pojęciach narodu odpowiadająca całej pochyłości, jaki kraj od gór począwszy bierze ku osobnemu zlewisku morskiemu; ztąd toż nazywa siebie / dumą góral z tych okolic "Wierzcho wieńcem", a tylko przez szyderstwo bywa od północnych Bojkiem zwany, (j dyby ród ten w istocie od owych historycznych Bojów pochodził, nie miałby sobie za ujmę, gdy go Bojkiem zwą; wszakże ze znaczeniem Bójka połączają dziś na Rusi inne wyobrażenie t. j. Byka, z'ad też gniewni są ludzie tego rodu, gdy ich tak nazywają. Wsie wołoskie, które pomiędzy siedzibami Czuchońców a Bojków (niektórzy do Pokucia je zaliczają) klinem zachodzą, aż po Beskid graniczny, tworzą, jak na-feraz przejście do osobnej etnograficznej grupy wschodniego skrzydła Karpat i granice Bojków; od zachodu wszakże, w pośrodku siedzib tego rodzaju, znajduje się jeszcze ród pomniejszy, który siedziby Bojków oskrzydliły w około: jest to ród Tueholców. osiadły na wierzchowinie rzeki Oryawy i Upora, od źródeł tych rzek po miasteczko Skole, którą tu krainę nazywają Tncholszczyzną. Tuchulszczyzna (a jest, podług całego pozoru kraju i roślinności odmiennej, bardzo dawnein trzcbowiskiem, a obyczaj tego rodu. budowa jego chat i cerkwi sięga najodleglejszej starożytności, bo ma zupełnie bizantyński charakter: jako/, występują i rodowe cechy góralszczyzny daleko wybitniej w tym rodzie Tueholców niż u Bojków; od wschodu odgranicza siedziby Bojków ogromna puszcza górska, zwana (Jzarnym-Łasem. i tu okazuje się tedy wpływ miejscowej natury na odgraniczenie tego rodu; na północy, za biegiem rzek, nie przechodzą osady jego rozgórza; od zachodu kładzie mu kres pasmo połonin sauockieh, później dopiero przez wsie wołoskie osiedlonych, a na wschód nieprzebyta puszcza Czarnego-Lasu, oddziela go od sąsiednich Hucułów. Wsie przez Bojków osiadłe są następująco (ob. też Górale): Łomua, Wołczo. Jasionka, Masio-wa, Kondratów. Isaje. Łaslówki, Hołowsko, Kryucal, Zubrzyca, Kropiwnik, Rybnik, Łokieć, Dolhe, Poreprostyny, Majdan Żelazny, Turka, Mieliiiczne, Jabłonka niższa, Tureczki niższe, Tureczki wyższe, Sokolijka. Butelka wyższa, Jaworów, Jabłonów. Butla, Huyła, Wysockie wyższe, W ysockie niższe, Komarniki, Libohora, Husne wyższe. Ilusno niższe, Kryw-ka, Matków, Iwaszkowce, Krasne, Molmate, Zadzielisko, Zawadka, Dolżki, Krzywe, Roso-chacz, Myta, Suchy Potok, Bachnowato, Ry-ków, Mołdawsko, Radycz, Łosiniec, Jasionka Steciowa, Uniki, L1 rycz, Jamielnica, Poliorodce, Sopot, Kruszelnica, Korczyn. Synowódzko niż-

sze, Smorza, Żupanio, Klimicc, AVyżłów, Soiic-czów, AYyszków, Pobuk, Międzybrody i Tyszo-wnica, Truchańów, Bereza, Sukiel, Kamionka, Słoboda. Łużki, Lipn, Mizuń, Kropiwnik, Pc-rehińsko. Śliwki, Jasień. Do obszaru Tuchol-szczyzuy należą następujące wsie: Urawa, Po-liar, Orawezyk. Tyrawiec, Koziowa, Korostow, Skole, Hrebenów, Hotar, Kalnc, Pławię, Tu-cliolka, Hołowiecko. Byków, Grabowiec, Tuch-la, Libohora, Oporzee. Ławoczne, Tarnawka, Sławsko, AYolosianka, Chaszczowanie, Jełonko-wate. Różanka wyższa. Różanka niższa" (Według'W. Pola).
Iłojnia, niewielka rzeka. pow. borysowski, bierze początek na granicy gub. mohilewskięj, około wsi Wołosiewicz, i przepłynąwszy mil parę, wpada do rz. Essy. Ma kierunek połud.-zachodni (Por. też l'-lanhi).
Bojllice, iblw., pow. średzki, ob. Halin.
Bojowiec albo Bujeicice, wieś, pow. Mościska,
0	2 mile   na   południowy zachód   od Mościsk,
a o 1.7   kil. od   Husakowa, w niskiej lecz uro
dzajnej okolicy.    Przestrzeni   obszar dwór. po
siada   roli ornej ,J4o, łąk i ogród. 70, past. 48,
lasu 1.1 ni.;   posiadł, mniej, roli ornej 432,   łąk
1	ogród, 66.   past. 21, lasu (K! mórg.    Ludność
rży m. kat. 26,   gr. kat. 300, izrael. 72:   razem
o98.    Należy  do   obudwu  paraiij   w Husako-
wie.   Właściciel większej posiadłości: Luidgar-
da lir. Staduicka.
(tuż.), niem. Jfleinpoitwits, wś serbska na Lużycach saskich, w pow. budyszyń-skim; 187F r. miała 20 dm,, 119 mk. A. J. >.
Btokellcn (niem.), wś szlaclu, pow. gierdaw-ski. 226 mk.. ewang.; st. dr. żel. toruńsko-wystruckiej.
Elokieniczc. wś. POAV. piński, nad Bobrzy-kiem.
Bokijówka. wś, pow. proskurowski, gm. Tretelniki, 372 dusz męz.. 626 dz. ziemi włość., 542 dz. ziemi dworskiej używal. Kależy do
Dr. M.
1'iolra /eromskiego.
ISokilliil. wś, pow. hrubieszowski, gm. Ja-rosławiec, par. (Jehanie. E,. 1827 r. było tn 38 dm. i 280 mk.
Bokiiikn. 1.) wś i iblw., pow. bialski, gm. Kościeniewicze, par. Piszcząc. W 1827 r. było tu 50 dm. i 292 mk., obecnie 45 dm., 294 mk. i 1359 m. obszaru. 643 gruntów folwarcznych, od r. 1853 własność Bielaków. 2.) B., wś i Iblw., pow. bialski, gm. Międzyleś, par. Kodeń. W 1827 r. było tu 32 dm. i 147 mk., obecnie 38 dm., 234 mk. i 1300 m. obszaru.
Bokiiiy, wieś nad rzeką Barwią, powiat mazowiecki, gmina Kowalewszczyzna. parafia "Waniewo; dobra spadkobierców Zygmunta Krasińskiego, którego matka Maryanna Urszula z książąt Radziwiłłów, nabyła je od Wiktora Staniszewskiego w r. 1805, wraz z dobrami Śliwno, w cesarstwie położonemu Po

296

Bok.

Boi.

 

śmierci matki swej 12 kwietnia 1822 r. odziedziczył B. w spadku Zygmunt Stanisław (biografowie nazywają go pospolicie Zygmunt Napoleon) hr. Krasiński. Ogólna rozległość 1773 mórg. R>. 1827 było tu 35 dni., 231 mk.
Boków, wś, pow. konecki, gm. i par. Nic-klań. Liczy 18 dm., 136 ink. i 180 mórg ziemi włość.
Boków, wieś, pow. podlmjecki, o 2'^ mili na zachód od Podhajec, w okolicy leśnej, w górach brzożańskich; grunt wilgotny, komunika-cya z powodu braku szosowych gościńców utrudniona, a w jesieni i na wiosnę prawie niepodobna. Przestrzeni posiadłość większa obejmuje roli ornej 443, łąk i ogrodów 53, pastwisk 48, lasu 903; posiadłość mniejsza roli ornej 997, łąk i ogrodów 408, pastwisk 92 m. Ludności rz. kat. 73, gr. kat. 702, izraelitów ,'<7: razem 812. Należy do rz. kat. parafii w Konkolnikach, gr. kat. paraną ma w miej-HCU, która należy do dekanatu podhajeckiego.
TJolsjaa, im. własne (por. Jaksa), jest źródłoslów nazw takich jak: Boksice, Boksicka wola, które odróżnić nalcLy od litewskich Boksz, Bokszyszek, inno mających pochodzenie.
Boksice, wś i folw., pow. opatowski, gm. Hoksice, par. Mamina. posiada urząd gminny, 15 dm., 258 mk., 795 mórg ziemi dwór. i 74 włość. B. gmina ma 3376 mk.. rozległości 10842 m., wtem ziemi dwór. 6435, włość. 4407 m.; s. gm. okr. IV Kunów o 6 w., st. p. Ostrowiec. W gminie znajdują się: gorzelnia I, młyn wodny l, wiatraków 4 i szkoła początkowa. W skład gminy wchodzą: Biechów, Hoksice, Broniszowice, Gaj, Garbacz, Janowi-co, Jeżów, Kosowice, Kraszków, Łapiguz, Mi-lejowice, Mirogonowice, Mamina część I i II, "Nagórzyce, Oczkowice, Rostylico, Sławęcicc, Snieżkowice, Strupicc, Stryczowico, Wesołów-ka, Wierzbongowice, Witosławice i Wronów.
Boksicka wola, niewłaściwe Bokszijcl-a y.wana, wś, pow. stopnicki, gm. i par. Gnojno. W 1827 r. było tu 25 dm. i 177 mk.
Boksza v. Bolcsze, jeziora dwa t. n., w pow. suwalskim, gm. Sejwy, o 8 w. na półn. od jeż. Sejwy, przedzielone są od siebie ważkim przesmykiem. Długość każdego dochodzi jednej wiorsty, -szerokość 250 sążni, głębokość do 30 stóp. Poławiają się w nich leszcze, okonie, szczupaki.
Boksza, wś w hr. szaryskiem (Węg.), nad
rz. Ondawą, kościół par. gr. katol., pastwiska,
lasy, 250 mk.	H. M.
Bokszc stare i nowe, dwie wsie przyległe, pow. suwalski, gm. Sejwy, nad jeż. t. n.,
0	17 W.   od Suwałk.   B.  stare   liczą  26  dm.
1	198 mk., B. nowe 14 dm. i 162 mk.    K. H.
Bokszyszki, wś i folw., pow. wyłkowyski, gm. Wisztynico, par. Wiżajny. W 1827 r. było tu 36 dm. i 127 mk.

Bokszyszki, ob. Raul-s;ymki.
Bolacice, czes. Bal.ily^e, niem. Baliitite, wa w pow. raciborskim, o 2 i pół mili od Raciborza, ma paraf, kościół: katol., parafią dek. hul-czyńskicgo dycc. ołomunieckiej. Od XII w. do 1784 B. były własnością cystersów wełe-hradzkich; dziś wchodzą w skąd włości ks. Lichnowskich.
Bolaczów, wś, pow. radomyski, nad rzeka Zdwiżem, o 14 w. od m. Brusiłowa a o 17 w. od Korostyszowa. Mieszkańców 437, wyznania prawosł. Cerkiew parafialna. Ziemi 2344 dzies., drugorzędnego czarnoziemu. Zarząd gm. w Brusiłowio, policyjny w Korostyszowie.
Bolanka, rzeczka, dopływ rz. Jatrań.
Bolanowice (z przys. Bolauówką), wieś, pow. Mościska, nad potokiem Czystyna, o 2 mile na południc od Mościsk, w moczarowatej okolicy pod lasami krukicnickiemi. Przestrzeni obszar dworski posiada roli ornej 571, łąk i ogrodów 136, pastwisk 20, lasu 1223; posiadłość mniejsza roli ornej 635, łąk i ogr. 172, past. 225, lasu 11 mórg. Ludność rzym. kat. 38, gr. kat. 916, izraelitów 38: razem 992. Należy do rzym. kat. parafii w Pnikucie, gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należą wsie Tomanowice, Złotkowicc i osady Jorda-uówka i Ludków: cała parafia liczy 1721 dusz i należy do dekanatu mościskiego. B. posiada szkołę etatową. Właściciel większej posiadłości Kazimierz lir. Drohojowski.
Bolanówka, os., pow. lubliniecki, do dóbr Rzędowice należąca.
Bolatitz, ob. Bolaciue.
Bolbitten, dobra, pow. świętosiekiorski, st. poczt. Wolitnik.
Bolborcy (łuż.), niem. Bolbritz, n Smolera mylnie Bolbercy, wś serbska na Łużycach saskich, liczyła 1875 r. 19 dm., 122 mk.
Bolce, Boicie, dwór pryw. w pow. uowo-aleksandrowskim, gub. kow., nad jeż. Baltys, par. Dusiaty, własność Ghludzińskich; w pobliżu gmina dóbr rządowych.
Boicie, wś i osada młynarska, pow. suwalski, gmina i parafia Wiżajny. Ma 22 domy, 209 mk.
Bolcze, majątek, pow. rossieński, w pobli
żu szosy taurogowskiej, o pół mili od st. poczt.
Carycyn, przy drodze pocztowej z Carycyna do
Niemokszt. Własność niegdyś Przeciszewskich,
niedawno nabyta przez Lewoniewskiego. Obe
cnie właścicielem tego majątku jest lekarz
Wł. Lewoniewski.	F«l. B.
Bolczeniki, Bolkieniki, Bolcieniki, okrąg wiejski w gm. Bieniakonach, pow. lidzki, liczy w swoim obrębie wsie: Kiemiele, Żygi, Wiz-girdy, Brażelce, Lubarty, Posolcze, Żelwidory, Koniuchy, Miclmiuny; okol. Żelwidory. Majątek B. należał niegdyś do Puttkamerów i jest

Boi,

Boi.

297

 

pamiętny częstym pobytem Adama Mickiewicza w jego latach młodocianych,
Boldegi, wś pryw. w po w. rofńeń.skim, o 18 w. od Rossien.
Bolderaa, mko przy ujściu. Dii winy /ach. do Bałtyku /, fortecą Dyameut, Dunanuiude, Dynamind. Podczas nawigacyi zatrzymuje się, tu kilkaset okrętów dla przyjęcia locmanów, przedstawienia pasportów a po części, i dla handlu. Należy do prywatnych dóbr Aahakon lub Bergshol'. W pobliżu 15. leży 1;. u. st. dr. żel. ryskiej.
Bolderaa, rz., ob. Aa.
Boleolił Bolko, Boi, skrócone formy imienia Bolesław, stanowią źródlosiów nazw ł:ikiuh jak Bole-chowiec, Bolków, Bólów, Bnloszyu i (. ji.
Bolecłiów, miasto królewskie w po w. Dolina, leży nad rzeczką Snkiol, dopływem Swi-cy, przy gościńcu rządowym tak zwanym głównym karpackim, idącym od miasta Białej na granicy Szląska wzdłuż podnóża Karpat aż do granicy Bukowiny. Miasto to leży już śród gór podnóża karpackiego; w najbliższej okolicy już zaczynają się, prawdziwe góry. B. jest stacya dr. żel. Arcyks. Albrechta, między Morszynem a Doliną, o 99 kiłom, odo Lwowa. Powierzchni zajmuje to miasto 276 hektarów, ma 3704 mk., z tych 725 obrządku rz. kat., 196 gr. kat., 69 akat. i 2714 izr. Stan czynny majątku wynosi 175,000 złr., dochód w 1878 roku 17,097 złr. 94 et. Obiedwie parafie ma w miejscu. Rzymsko-katol. par., należąca do dekanatu dolińskiego, została założoną w 1699 roku przez Mikołaja Gridzińskiego; kościół murowany poświęcony został w 1838 roku. Do tej parani nałeżą: Bolecłiów ruski, Bubnisze, Brzoza, Cisów, Cerkowua, Czołhauy, Dołhe. Dołżka, Gorynia, Hoszów, Huziejów, Jakubów, Kniaziołuka, Lisowice, Morszyn, Neubabylon, Póchersdorf, Polanica z Jammersthalcm, Pod-bcreż Roztoczki, Salamonowa górka, Słoboda, Stańkowce, Tiapcze, Witwica, Wołoska wieś. Ogólna liczba w tej parafii: katolików 2013, akatol. 912, izraelitów 3723. W całej parafii jest 13 szkół, i to jedna szkoła główna chłopców, jedna szkoła trywialna dziewcząt, 7 szkół trywialnych wiejskich i 4 szkoły parafialne. Parana gr. kat., należąca do dekanatu bolcchowskiego, obejmuje: Bolcchów miasto, Bolecłiów ruski, Wołoską wieś i Dołżkę; razem liczy ta par. 2801 dusz. Bołechów posiada szkołę etatową męską 4-klasową, żeńską 2-kła-sową i szkołę wyznaniową izraelską 3-klasową B. ma rządową warzelnię soli. Warzelnia ta w ciągu lat od 1866 do 1870 dostarczała rocznie między 582.547 do 646.937 sześciennych stóp soli warzonki; obliczając na wagę dostarczyła ta warzelnia w 1870 roku soli kuchennej 103.144 c.; sól bydlęcą zaprzestano produkować zupełnie od 1869 roku. Istnieje także w B.

•lojarnia i 3 garbarnio. Bołechów jest siedzibą c. kr. dyrekcyi lasów i dóbr państwowych, ustanowionej na skutek najwyższego postanowienia z dnia 23 marca 1873. Miasto to pamiętne jest 'napadami srogiemi sławnego w górach opryszka Dobosza. Handlowe to mko poniosło w 1848 przez pożar wielkie straty. W pobliżu istniała dawniej kolonia żydowska pod nazwiskiem "Nowy Babylon," którą cesarz Józef II w celu przyzwyczajenia żydów do rolnictwa, kazał założyć; lecz, gdy ci do tego zatrudnienia mało chęci okazywali, nastąpiło ich wydalenie, a natomiast osadzenie pracowitych przybyszów niemieckich. O tutejszych warzelniach i solankach pisali: RessigTgn. J., "Dis-scrtatio inaug. medica, sistens brovoiii exposi-tioncm aquarum mincralium rcgni Galiciae. Vindob. 1827 r." Torosiewicz. J., "Analy.sc der Drohobyczer, Bolechower, uml stu"osoler-Salzsoolcn-Mutterlaugen. Buchner's llepert. f. die Pharm. 1830 r." "Wyciąg z rozbioru chemicznego wywarów surowicy drohobyckiej, starosolskiej i bolechowskiej," Gazeta lwowska 1831. Nr. 21. "Wiadomość o źródłach mineralnych w Galicyi," Kalendarz lwowski 1845 r.
Bolecłiów ruski i Dolska Wola, wieś rządowa, pow. Dolina, o l kilometr od Bolechowa miasta oddalona. Przestrzeni obszar dworski posiada roli ornej l, łąk i ogrodów 2, pastw, l, lasu 1294; posiadłość mniejsza roli ornej 1042, łąk i ogrodów 1217, pastwisk 807, lasu 62 m. Ludność rzym. kat. 115, gr. kat. 1194, izraelitów 96: razem 1405. Należy do obudwu parafij w Dolinie.
Bołechów, niem. BululMit, wś, pow. olaw-ski, słynie z gospodarstwa przemysłowego.
Bolechowce, Solechowine, Bolockowce, także Neudorf, wieś, pow. drohobycki, o milę na wschód od Drohobycza oddalona, nad potokiem Słonica, który pod Drohobyczem wpada do Tyśmienicy, przy dr. żel. dniestrzańskicj, między Drohobyczem a Grajami wyżncmi. Okolica leśna i bagnista. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 23, łąk i ogrodów 66, pastwisk 3, lasn 403 m.; posiadłość mniejsza roli ornej 1923, łąk i ogrodów 1167, pastwisk 433 m. Ludności rzym. kat. 27, gr. kat. 875, izraelitów 206: razem 1108. Należy do rzym. kat. parafii w Drohobyczu, gr. kat. parafią ma wmiejscu, do której nałeżą: Raniowice z Młynkami harasynit iwenii; cała parafia należąca do dekanatu drohobyckiego dyecezyi przemyskiej liczy 1314 dusz. Posiada szkołę etatową i kasę pożyczkową z kapitałem zakładowym 456 złr.; należy do dóbr kameralnych.
Bolechowice, wś, pow. kielecki, gm. Ko-rzecko, par. Chęciny. Szkoła wiejska.
Bołechowice, wś, pow. krakowski, na samej granicy Królestwa Polskiego, w pięknej

298

Boi

Boi.

okolicy, o 12 kiłom, od Krakowa a 2 kil. od Bolejcie, JMuić?, joz. w pow. n«w»iilrksan-
isf. dr. żel. ces. Ferdynanda w Zabierzowie. Ogólnej powierzchni 1200 m.; ludności 780 a 100 domów; gleba czaruozicm z mamutową glinką. Posiada kościół parafialny, który podług podania w r. 1393 miał być wybudowanym. Wieś ta była biskupią i pierwotnie, tak jak wszystkie wsie teraz do parafii bolechowickiej należące, należała do parafii modlnickiej; kościół zaś teraźniejszy był kaplicą prywatną biskupią. Kościół piękny w stylu gotyckim, tak zewnątrz jak wewnątz bardzo dobrze utrzymany, ma piękny ołtarz z obrazem Pana Jezusa Ukrzyżowanego, również przyrządy kościelne z dawnych czasów pijchodzące i pięknie zachowane. Dziekan Wojciech Ciszyński, proboszcz bolechowicki, zmarły 1872 r., zapisał na zewnętrzne upiększenie kościoła przeszło 5000 złr., za które staraniem obecnego proboszcza Walentego Skiminy wystawiono chór kamienny w stylu gotyckim jako też organy i ambonę nową; pamięć księdza Ciszyńskiego parafianie pomnikiem w kościele uwiecznili. W gminie bolechowickiej jest także szpital, którego fundacya sięga podobno 17 wieku a ma być dziełem jednego z proboszczów. Wieś B. w 1792 przestała być biskupią i przeszła na własność rządową; ostatnim biskupem tu mieszkającym był Woronicz kióry tu pisał swoje sielanki. Od rządu nabył tę wieś były pułkownik artyleryi wojsk polsk. Bochenek, od niego trołemberski; obecny dziedzic Stanisław Ożcgalski. Do B. należą przysiółki Wola i Zielona. Jest w B. szkoła l-klasowa. Dekanat bolechowicki dye-cczyi krakowskiej obejmuje 10 parafij: B., Czulicc, Gicbułtów, Górkę kościelecką, Modlni-cę Wielką, Mogiłę, Plcszów, Raciborowice, Ruszczę. i Zielonki; wiernych liczy 20990. Par. katol. B. liczy wiernych 3800 a obejmuje wsie B., Brzezie szlacheckie, Brzezie narodowe, Karniowice, Kobylany, Ujazd, Więckowice, Żclków.
Bolechowice, ob. Bolechowce.
Bolechówko, wieś, pow. poznański; 9 dni.; 84 mk.; 9 ew., 75 kat,; 23 analf.
Bolechowo, 1.) wieś, pow. poznański; 19
dm.; 150 mk.; 15 ew., 135 kat.; 75 analf. 2.)
B., domin., pow. poznański; 6174 m. rozl.; 3
miejscowości: 1) B.; 2.) folwark Szlagencin
(Hchlagentin); 3) Treskowo; stać. poczt. Muro
wana Goślina o 4 kil.; st. koi. żel. Poznań
o 16 kil. Własność doktora Zygm. Szułdrzyń-
skiego.	M. St.
Boleehowska góra, pod Chęcinami. W dawnych już wiekach widocznie istniały tu kopalnie marmuru, gdyż lustracya z 1569 r. powiada "W niej zrobiono wiele ale dziś nie robią" (Bibl. War. 52 II 54).
BotegOŚĆ, Wolgast (ob.)
drowskim, gub. kow., łączy się /. jeż. }śiespiża i Strusty.
Bolejliy, uiem. BuUeinen, AVŚ, pow. ostródzki. st. poczt. Witramowo.
Boleniów, ob. Bolimów.
Bolencill, wś, pow. chrzanowski.par. Plaża.
0	10   kil.   od Chrzanowa,   ma,   rozl.   l 144 ni..
w tem   522 m.   roli  ornej;   58  din.,   898 mk.;
leży   blisko   drogi   krajowej   z   Krakowa   do
(Jhełmka,   śród  pagórków,   gleba   żytnia uro
dzajna.
Boieiicill, ob. Buleain.
Boleli, wś, pow. krakowski,   par. łlaciboro-wice, o 11 kil. od Krakowa. Boleścice, ob. Bulessezyce. Bolesław, wś i os. fabr., pow. olkuski, gin.
1	par. t. n.    Leży   przy drodze bitej,  idącej od
Będzina przez Dąbrów? i Strzemieszyce (st. dr.
żel. w. w.)   do Olkusza.   Odl. od Olkusza 7 w.
Istnieją  tu kopalnie  galmanu  i   błyszczu oło
wianego ,   należące    do   sukcesorów    J crzego
Kramsty,    W 1873 r. działają   tu   dwie   ma
szyny, odprowadzające wodę, jedna   dla doby
wania   rudy i jedna do przepłukiwania;  wszy
stkie siłą pary.    Dobywają rocznic do 120.000
cent. rudy dającej 12% do 26°/". Przygotowa
ny do przetopienia gałman wyprawiano do hut
cynkowych   we wsiach:   Zagórze   i  Hosnowice
w pow. będzińskim, tudzież do Prus. W 1873 r.
dobyto 75,000 korcy galmanu  i  błyszczu oło
wianego,   wartości 165,400 rs.    Dobywanie to
zatrudnia około 600 ludzi.    Prócz tego istnieje
w E. gorzelnia   i   browar.    B. posiada  kościół
paraf, mur.,   przerobiony   z kaplicy,   którą   tu
wzniósł  w 1627 r. Maryan Chełmski, chorąży
krakowski. Od 1798 został parafialnym.   Znaj
duje się tu jeszcze szkoła gminna i urząd gmin
ny.   W 1827 r.   l!, liczył 42 dm.  i  467 mk.;
obecnie  ludność potroiła się przynajmniej i wś
przybrała  charakter  fabrycznego   miasteczka.
Par.   15.   dek.   olkuskiego   liczy    3652    dusz.
Gmina 1>. należy   do  s. gm. okr. l w m. Olku
szu,   st. p.   w   Sławkowie,   ma  trzy   kopalnie
galmanu,   gorzelnie 2, browar, 6 młynów,  tar
taków 2,   fabrykę drutu, gwoździ i łańcuchów,
fabrykę, rządową do walcowania żelaza, cegiel
nię,   szkołę   rządową   i   prywatną.    Ludności
7075.
Bolesław, wś, pow. dąbrowski, z parafią rz. kat. w miejscu, ze sl. poczt, i szkoła ludową. Kościół paraf, katol. (fund. 1605). Parafia katolicka, dek. dąbrowskiego: 6375 katol., 460 żydów. Należą do niej miejscowości: Kanna (kaplica), Świebodzin, Kosierówka, Pawłów, Tonią, Grądy, Wólka Grądzka, Uór Grądzlii, Samocice, Lęka, Podlipic, Kuzie, Strojców, Mę.drzychów (kaplica), Kupieniu.
Bolesław, niem. Hunzlatt, m. w Szląsku j pruskim, obw. reg. lignickiej, od 1818 powia-

Bel.

299

 

towe, na prawym brzegu rz. 1'obrawy, st. dr.
żel. z Lignicy do Kohlfnrth, o 110 kil. od Wro-
cłaAvia, założone około 1190 r. przez Bolesława
Wysokiego, księcia wrocłaAvskiego, obdarzone
było daAYniej wiclkicmi przyAviłejami. Roku
1217 nocną porą napadnięte zostało przez roz-
bójuikÓAY, którzy miasto okropnie splądroAyali.
Ilnssyci zajęli je 1427 r. W r. 1629 pożar
zniszczył bibliotekę i zbrojoAvnię. W r. 1642
poddało się księciu FranciszkoAvi-Albi-echtowi
sasko-lauonburgskicmu. Otoczone jest mura
mi, basztami i rowami, i ma trzy przedmieścia.
BolesłaAV szczyci się dobrze urządzonym do
mem sierót i ma sominaryum dla kształcenia
nauczycieli, dAvio drukarnio, dwie księgarnio.
Mieszkańcy, AV liczbie 9000, są niemcy, trudnią
się wyrobem sukna, przędzy i płótna, handlem
zboża, a szczególniej sła\vne są tutejsze wy
roby garncarskie. W czasie \vojny llo«yi
i Prus przeciw KapoleonoAvi l na Aviosnę 18 1 i!
roku, umarł tu feldmarszałek rosyjski Kutu-
zow, dla którego stoją tu dwa pomniki. HAV.
JadAviga Ayystawiła tu 1 26 1 kościół katolicki,
który 1524 - 1629 był protestanckim, 169 )
odnowiony. Kość. par. eAvang. 1833 - 1835
AYznicsiony. Kilka szkół miejskich. 4 jarmarki.
Fabryka Avyrobów jedwabnych i sukna. Tu
się urodził poeta niemiecki Marcin Opitz. Po-
Aviat boleslawski ma 18 i pół mili kAV. rozl.
i 57537 mk., przeważnie ewangelików. Grun
ta niezbyt urodzajne, znaczne tori'oAviska. Pro-
dukta główne: glina, torf, wapno, \vegicl kam.,
ruda żelazna, piaskowiec, drzewo, smoła, zwie
rzyna.	F. S.
Bolesław, niem. liokslaii, wieś, poAV. raciborski, paralia Pyszcz, do dóbr ks. LiclmoAV-skich należąca.
Bolcsławczyk lub BulesłaiKÓw, AVŚ, poAV. balcki, gm. Bokopol; liczy dusz męz. 169; ziemi 1043 dzies. Należał do Potockich, dziś Ber-nardakich i kupcowej Gregcr; ob. Bokopol.
Bolesławiec i Ławy-Kordoit, dobra prywatne, poAV. rypiński, gm. Osiek, par. Radziki duże, nad rz. Drwęcą położone, ma 990 mórg. rozl.; AV tem 390 m. gruntu ornego.
Bolesławiec, AVŚ, poAA'. ostrzeszoAvski; H dm.; 88 mk.; 64 kat., 11 CAV" 13 żyd.; 9 aualf.
Bolesławiec.   Tak LcpkoAyski  zowie Boi-
Bolesławiec, os., przedtem mko rządoAye, nad rz. Prosną, POAV. Ayieluński, gm. i par. t. n., przy granicy szląskiej. Posiada kościół par., sąd gminny okr. II, urząd gminny i szkołę początkową. Założył jo i od swego imienia na-7/wał Bolesław Pobożny, ks. kaliski, Avr. 1269. Wcielone do Korony przezWład. Łokietka, AYpóź-nicjszym czasie wraz z ziemią wieluńską Wła-dysłaAYOwi książęciu opolskiemu nadane zostało. Odebrał je i na nowo przyłączył do Korony Władysław Jagiełło, po siedmioletniem

oblężeniu tutejszego zamku. W następnych czasach liczncmi obdarzane przywilejami przez monarchÓAY, pomimo licznych klęsk doznanych, jeszcze za czasów rządu pruskiego do 3,000 rs. dochodu kameralnego liczyło. Przyjęcie rzeki Prosny za linią demarkacyjną pomiędzy Prusami a księstwem Ayarszawskiem, później zaś kró-lestwom polskiem, oddzieliwszy znaczną część gruntÓAY miejskich do Prus, dochody kassy miejskiej do '/, części powyższej summy zmniejszyło. Tioleslawskie starostwo niegro-dowc zostawało AV 1770 r. w ręku Wojciecha Opalińskicgo, AVOJ. sieradzkiego, i płaciło kwarty 3552 zip. Zamek tutejszy, niegdyś obronny, wystawił pierAYotnic założyciel miasta; opano-wany od Ozechów za króla ich Jana, roszczącego prctensyo do korony polskiej. Lecz Kazimierz Wielki, drogą umoAvy za pośrednictAvem króla węgierskiego Karola, zawarł układ AV Wysischradzio r. 1335, mocą którego powiat boleslawski z zamkiem i wszelkiemi do niego przy należy (ościami przyłączył do Korony polskiej, następnie zamek AV części przebudował, murem i wałami opasał. Szwedzi podczas pierAvszej do Polski AYypraAYy zamek zupełnie zburzyli; podźwignął go atoli, i do należytego stanu doprowadził Jan itadzicjoAVski, starosta micjscoAYy, około r. 1670; lecz w połowie XVIII \vieku, po najeździe Karola XI[, stał znowu opustoszały i już się potem z upadku nie dźwignął; z całej tej budoAYli pozostała tylko Avysoka ośmioboczna Avicża i kawałek muru obAYodowcgo. Zbudowaną była na kępie, umyślnie Avidać sypanej, i niedostępnomi błotami oraz rzeką otoczonej. Tutejszy kościół parafialny założony został AV r. 1596 przez Mikołaja Zebrzydowskiego, wojeAYodę krakowskiego a starostę. bolesłaAYskiego. W tymże roku zaprowadzono przy nim bractAYO literackie, które ÓAYCzcsny prymas StanisłaAy Karn-koAYski zatwierdzi!. Murowana ta budoAYla AV dobrym dochowała się stanie. Był tu nadto dreAYniany kościółek panien norbertanek, poprzednio szpitalny, który po supremacyi zakonnic zupełnie opustoszał. Kiewielo jest lepszy od niego drugi kościół św. Małgorzaty, także drewniany, za miastem stojący. Był jeszcze AV B. ratusz, ale ten przed kilkudziesięciu laty pogorzał. 11. 1827 B. liczył 115 dm. i 896 mk.; w 1859 r. 115 dm. i 1038 mk., AV tej liczbie 314 żydÓAV. Par. B. dek. wieluński, liczy 1510 dusz. B. odl. od Wielunia 22 wiorst, st. poczt, w Włeruszowic. Gmina B. ma 6000 ludn.
Bolesławiec, M w., pow. poznański, ob. Ber dlewo.
Bolesławów, ob. Bolesławczyk.
Bolesławów*), wś, pow. koniński, gm. Sła-Avoszewek. Ludność w połoAvie niemiecka, Szkoła elem. ewang., t. z. kantorat,

300

Boi.

Boi.

 

Bolesławowo, 1.) wieś, po w. krotoszyński, 28 dm., 233 mk., 4 ew., 229 kat,, 15 alf. 2.) B., wieś, pow. gnieźnieński; G dm., 54 mk., 11 ów., 43 kat., 19 ajialf.
Bolostn, starodawne imiij i nazwisko licznego bardzo rodu, który dał początek setkom rodzin polskich, (iłówncm gniazdem ich było Płockie, gdzie większa cznść województwa zastawała w ich ręku, leez rozpostarli S!Ę zresztij po wszystkich prowin-cyach dawimj 1'olski. Nazwa tego rodu stalą się żródłosłoweiu takich nazw miejscowych jak: Bolc-sty, Bolcs/czyn, Boleszczyce (por. Enc. Orj?.).
HolcMras/.ycc, dolne i górne, wieś, pow. przemyski, o 5 kil. na północny wschód od Przemyśla, nad Sanom. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 731, łąk i ogr. 195, past. 3, lasu 176; posiadłość ?nnioj. roli ornej 868, łąk i ogr. 182, past. 176 mórg. Ludność rży m. kat. 401, gr. kat. 572, izrael. 353: razem 1326. Należy do par. rzym. kat. w Żurawicy, gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należy także Wola Bolostraszycka; cała ta paraiia, należąca do dekanatu i dyecezyi przemyskiej, liczy 917 dusz. Właściciel większej posiadłości Julia hrabina Michałowska.
Bolesty, 1.) wś, nad rz. Tuczną, pow. kon-stantynowski, gin. Olszauka, par. Hadyszów. O 5 w. na połud. od Łosic. R. 1827 r. było tu 22 dm. i 119 mk., obecnie 22 dm., 145 mk., 300 mórg. ziemi. 2.) B. stare i nmve, dwie wsie, pow. suwalski, gm. Wólka, par. Raczki, nad jeż. t. n., trzy mile od Suwałk. B. stare liczą: 13 dm. i 86 mk., B. nowe 18 dni. i 82 mk.
Bolesty, wś w gub. grodzieńskiej, dawnej ziemi bielskiej.
Bolesty, jeż., pow. suwalski, gin. Wólka. Długość jego 6'/., Aviorst, szerokość do 300 sążni, a głębokość do 50 łok. Obszaru ma do 90 morgów. Obfituje w ryby, sumy, sielawy, szczupaki, liny, okonie i leszcze; od jeziora otrzymały nazwę dwie wsie, leżące w pobliżu. Przepływa przez nie rz. Rospuda. Dr. Ch.
Bolcszczycc, wś i folw., nad rz. Micrzawą, pow. jędrzejowski, gm. i par. Sędziszów. R. 1827 było tu 32 dm. i 212 mk.
Boleszczyn, wś rządowa, pow. turecki, gm. Wichertów, par. Boleszczyn, na prawo ode drogi z Unicjowa do Turka. Posiada kościół par. murowany. Wieś ta należała do arcybiskupów gnieźnieńskich, którzy tu 1597 r. utworzyli parafią i zbudowali kościół. Obecny wzniesiony z cegły 1818 r. R. 1827 r. było tu 43 dm. i 359 mk., obecnie 65 osad. Par. B. dek. tureckiego; ludność zamożna i pracowita; 2319 dusz w parafii.
Boleszyn, wś i folw., pow. opatowski, gm. i par. Waśniów. Szkoła początkowa. E. należał już w 1351 r. do benedyktynów łyso-górskich (ks. Gacki). R. 1827 r. liczył 25 dm. i 190 mk., obecnie 44 dm., 302 mk., 396

mórg. ziemi dworskiej i 673 m. włość. Tu ur. się Wincenty Reklewski, żołnierz-poeta.
Boleszyn, wieś włościańska, pow.brodnicki,
obszaru ziemi ma 4756 mórg., mieszkaiiców
355, z pomiędzy których katolików 320. Szko
ła jest w miejscu. Kościół parafialny katoli
cki, wraz z całym dekanatem gorznieńskim, na
leżał dawniej do dyecezyi płockiej; po rozbio
rze, w skutek bulli "de salute aiuuiarum" został
przyłączony do chełmińskiej dyecezyi. H.
słynie naokół z pobożnych pielgrzymek, które
wierni podejmują do cudownego obrazu Matki
B. Bolesnej, znajdującego się w tutejszym ko
ściele; nawet z królestwa i z Mazur wiele tu
osób przychodzi na odpusty. Dni. 44. St. p.
Lidzbark.	Jiś. F.
Boleszyn, dziś Pollentschiue (ob.).
Bolewice, uiciu. Holhmtz, wieś, królowszczy-zna, pow. bukowski, 2197 mórg. rozl., 83 dm., 796 mk., 61 ew., 735 kat., 167 analf.; stać. poczt, w miejscu; stać. koi. żel. Nowy Tomyśl
0	9 kil.    2.)   B., uiom. Neubolcwitz, folw., pow.
bukowski,   ob.   Lipie   (Gross-Lipkc) i olędry.
3.) B., iiiuni. JjoUwitz, wieś i nadleśnictwo, pow.
bukowski;   2   miejsc.:   1)   B.,   2) nadleśnictwo
Buchwcrdcr; '16  dm,,   232  mk., 56 ew., 176
kat.,   51 analf.;  st. koi. żel. .Nowy Tomyśl o 9
kil.    4.)  B. Nowe, olędry, pow. bukowski, 28
dm., 188 mk., 102 ew., 86 kat., 35 analf.
Itolcno, folw. pryw. i wieś włość., wraz z wsią Budy Bolewskie w pow. ciechanowskim, gm.Rogimin, par. Lekowo, nad rz. Łydynią położone; liczą 197 mk., 23 dm., rozl. ogółem 509 morgów, w tej liczbie włość. 334 morgów.
Bole^ciil, J.) wś, pow. konecki, gm. i par. Borkowice, leży przy drodze bitej, posiada 16 dm., 148 mk. i 210 mórg ziemi włość. 2.) B., folw. pryw., pow. płoński, gm. Kuchary, par. Krulcwo, nad rz Działdówką, liczy 5 dm.
1	33 mk.;   ma smolarnię,   należy do dóbr Droż-
dżyn.
Boleści n, ob. JJoteiwiit.
Bol(Lczyit, iiicm. .Bollenlwhin, przysiółek wsi Szywahhi, pow. sycowski.
Boliaruw, wcg. Bvlya,r, wieś w lir. szary-skiem (Węg.), kościół katol. filialny, obszerne pastwiska, bujne łąki, lasy, 442 mk. H. M.
Bolica, szczyt we wschodnicm paśmie Babiej góry, 1384 m. wys.
Holim c/y też Uottun, dawne imi<>. stanowiące
żródłosłów nazw: Bolimów, Bolmin (Bolimin właśc.),
a w skróconej formie Boi, nazw takich jak Bolewo,
Bolin, Bólów, Bolowice.	Br. Ch.
Bolhliiii, wś szlach., pow. chełmiński, po niein. Gross-Bolumin, par. i st. pocz. Ostrome-cko, 3961 m. rozl. (1285 roli ornej, 5 łąk, 77 past., 2594 lasu), 6 dm., 111 mk., 88 kat. W r. 1834 zapomniana przez ówczesnego land-rata, czyli naczelnika powiatu w spisie dóbr szlacheckich, nie używała praw wsi gzi. aż do

fioł.

Ból.

301

 

r. 1874, W którym nastąpiło nowe urządzenie w administracyi i zarządzie powiatów. AV r. 1782 należał do Gostomskich; gm. i urząd stann o.yw. Dąbrowa.
Boliminek, wieś szlach. pod Bolirainem,
niem. Klein-Bolumin, 1121 m. rozl. (822 roli
ornej, 15 łąk, 122 past., 162 lasu), 6 dm., 82
mk.; bez wszelkiego długu hypotecznego wła
sność kościoła katolickiego w Ostromecku.
G m. i urz. stanu cyw. Dąbrowa.	/. B.
Boliinów, Bokinów, os., przedtem mko, nad rz. llawką, pow. łowicki, gm. i par. t. n., odl. Iow. od Łowicza, z którym łączy ją droga bita. Posiada kościół paraf, z r. 1667, murowany, szkołę początkową, urząd gminny. B. jestto starożytna wielce osada, istniejąca zda-wna śród obszernej puszczy. Do rzędu miast wyniósł ją w 1370 r. Ziemowit starszy ks. mazowiecki, a parafią erygowała tu 1427 r. księżna Aleksandra, jedna z jego wnuczek. W 1519 r. Zygmunt I nadał B. przywileje, jarmarki i prawo niemieckie. W r. 1541 Ambroży lludzki, kanonik łowicki, założył tu szpital św. Ducha z kościółkiem w miejscu gdzie dziś stoi szkoła. Szwedzi w XVII w. spalili B., to też Yerdum zwiedzający go wkrótce potem powiada, iż było "niegdyś wielkie, teraz puste, ma dwa kamienne l%:ościoły i kaplicę, drewnianą" (str. 119). W 1831 r. B. stanowił przez jakiś czas główną kwaterę wojsk polskich. Bolimowskie starostwo nie-grodowe, utworzone zostało w XVII w. z części sochaczewskiego; otrzymał je w 1774 r. Michał Hadziwił, miecznik litewski. B,. 1827 B. liczył 108 dm. i 895 mk., w 1859 r. 111 dm. i 1004 mk. (w tej liczb. 306 żydów); obecnie ma 125 dm. B. posiada swego kapitału 13,687 rs. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem, garncarstwem, rybołówstwem. Par. l!, dek. łowickiego 4250 dusz liczy, posiada dwa kościoły. Wś i folw. B. przy os. t. n., własność Feliksa Sobańskiego, w 1827 r. liczyły 35 dm. i 217 mk. Gmina B. należy do sądu gmin. okręgu I w Nieborowie, stacya pocztowa w Łowiczu. Wyrabiają w gminie smołę, terpentynę, wypalają węgle, garnki; istnieje gorzelnia, młyn wodny, szkoła początkowa. Ludność gminy w 1878 r. wynosiło 4979 mk., w tej liczbie 4434 katolików, 505 żydów i 40 protestantów (Cyfry zebrane przez W ł. Oczy-kowskiego).
Bolimówka, rz., ob. Rawka.
Bolimowska puszcza, miejsce łowów książąt mazowieckich, zajmtwała niegdyś znaczny obszar między Łowiczem, Sochaczewem, Wi-skitkami, Mszczonowem i Skierniewicami. Łowicz (Łowisko) i Bolimów były myśliwskimi zamkami książąt. Kawka, Łupią i Pisia odprowadzały wody puszczy do Bzury, która stanowiła półn. granicę puszczy; od połud. przytykała

do niej Korabiewska puszcza. Liczne Budy. Majdany i takie nazwy, jak Bartniki, Bednary, Bobrowniki, Łasieczniki wskazują zajęcia pierwotnych osadników. Nie tak dawno jeszcze dobra bolimowskie, stanowiąc własność ks. Ea-dziwiłła, liczyły do 15,000 mórg. lasu. Br. Ch.
Bolimowskie Majdany, wś, pow. łowicki, gm. Bolimów. Wyrób smoły, terpentyny, i wypalanie węgli do kuźni.
Boi i M. l.) folw. donacyjny i wieś włość., pow. płoński, gm. Sielec, par. Czerwińsk; folw. liczy 14 mk., należy do majoratu Sielec; wina B. leży nad rzeką Gawarek, liczy 34 mk,, (5 dm.
Boliuo, wś włość., pow. płocki, gm. Item-bowo, paraf. Czerwińsk, nad rz. t. n. B. wś. zajmuje powierzchni 203 morgów, 7 dm. i ,rtli mk. Przy wsi os. młynarska i karczemna.
Bolka wyspa, niem. Bolkoinsel, wyspa na Odrze, pod miastem Opolem, do tegoż miasta należąca.
Bolka zamek, niem. BolkosrMoss, Bol/een-scldoss, Bolzenstein, ruina zamczyska pod ,1ano-wicami, pow. szunowski.
Bolkeuhain, ob. Bolkouwe.
Bolkenthal, kolonia pod wsią Arnoldsdorf, pow. nissański.
Bolkieniki, to samo co Boki f n i l-i.
Bolkoinsel, ob. Bolka iryspa.
BolkoschloSS, ob. Bolka tamek.
Bolków, wś, pow. wieluński, gm. Skrzyn-no, par. Iludłice.
Bolków, dobra, pow. święciański, parafia Świr, własność niegdyś Buczyńskich, sprzedane Byszyńskiemu; dwór na górze nad jeziorem Swirskicm, w pięknem położeniu pomiędzy miasteczkiem Świr i Zaswirzem; był tu klasztor po-karmelicki. B. nazwany zapewne od Bolka, jednego z książąt Swirskich, o którym wspomina historya. Okrąg wiejski B. gm. Świr, liczy w swym obrębie mko.: Świr, wsie: Bolków, Siomki, Więcewicze, Bogaćki, Kurkule, Niecki, Łuszczyk.
Bolkowice, według Łepkowskiego Bolesła
wiec,, niem. EolJrenJiayn, m. na Szląsku pruskim,
w obw. róg-, lignickiej, dawniej w księstwie
głogowskiem, od 1818 powiatowe, nad Szaloną
Nissą, o 10 mil od Wrocławia. Ma kościół
paraf, katol., założony 1265 przez ks. Bolesła
wa II Łysego, 1815-19 odnowiony, 1544-
1629 ewangelicki. B. liczą 2700 mk. Mają
fabryki wyrobów lnianych i bawełnianych.
Blicharnie. Handel znaczny; 5 jarmarków.
W pobliżu ruiny zamku Bolka i Schweinhaus.
Powiat bolkowicki ma 6 i pół mili kw. oraz
32403 mk., przeważnie ewangelików. Po
wierzchnia gruntu górzysta. Piękne doliny, na
górach zwaliska częste. Kwitnie tu tkactwo
lniane i bawełniane, kilka przędzalń, wapniarń
i górnictwo słabo rozwinięte.	F. /S.

302

Boi.

Boi.

 

Bolkowioe, dziś Polkwitz (ob.) i Polln-rjwitz (ob.)
Bolleinen, ob. Bolejny.
Bollenbruch, ob. Józef owo.
Bollentschill, ob. Boleczyn.
BoIIwitz, ob. Bolewice.
Bulmin, wś, pow. kielecki, gin. Zajączkow-
ska, par. Bolmin, odl. l milę na zach. od Chę-
cin, posiada kościół par,, szkołę gminną, łomy
kamienia litograficznego; XVI w. istniała tu
huta ołowiana. Dotąd przechowały się szczą
tki starożytnych budowli. Dwór obecny sta
nowi szczupłą resztkę dawniejszego obronnego
zamku z XIV prawdopodobnie wieku, który
w XVI stuleciu uległ zupełnemu przerobieniu
a później niszczał stopniowo, Rozległe skle
pione piwnice świadczą o jego pierwotnych
rozmiarach. Kościół tutejszy wystawił z ka
mienia Jan Brzeski w 1602 r. Par. B. dek.
kieleckiego 544 dusz liczy.	Br. Cli.
Bolniczki, folw., pow. wiłkomierski, własność Zawadzkich.
Bolniki, mko rządowe w pow. witkom icr-skim, nad jeż. Pirszą (Bolnickie jezioro) i rz. Łowszą, o 29 w. od Wiłkomierza. Paraf, kościół katolicki św. Stanisława, 1773 z drzewa wzniesiony przez Jana Zyberga, wojew. litewskiego (parafią miał założyć Zygmunt I). Parafia katol. dekanatu uciańskiego: dusz 4472. Starostwo B. płaciło w XVIII w. 1475 złp. kwarty.
Bolsa, rz., dopływ rz. Sgużni, wpadającej 7. lewej strony do Wiewirży.
Ilolsie, 1.) mko rządowe, pow. rosieński, z kościołem fil., fundowanym niewiadomo kiedy, jak również niewiadomo i nazwiska fundatora; leży przy dr. z Kołtynian do Szyłel i od llo-sień ku pruskiej granicy pod Szwekszniami; paraf. Szyłele. Wieś ta należała do starostwa abelińskiego. Obecnie kościółek upadł zupełnie. Odbywały się tu dwa jarmarki, znaczne kiedyś: na Zwiastowanie N. M. P. i na Szymona i Judę. Z powodu upadku kościoła jarmarki przeniesiono do Szyłel o pół mili położonych. 2.) B., majątek ziemski, pow. sza-welski, par. Tryszki. Leży na prawym brze-gę Wyrwity, najbystrzejszej rzeki na Żmudzi. Położone przy drodze wiodącej z Telsz przez Tryszki na Mitawę. St. koi. żel. libawsko-rom. Popielany o 2 i pół mili. Stacya pocztowa Telsze o 3 i pół mili. Własność Łojewskiej.
Bolsza, wś, pow. bielski gub. smoleńskiej, z wielką gorzelnią.
Bolsza-Dura, wś, pow. czorepowiecki, gub. nowogrodzka, st. poczt, między ITstiużną i Cze-repowcem.
Bolsza-Kosza, st. poczt., pow. ostaszkow-ski, gubernia twerska, między Ostaszkowran i Rżewem.
e, wś, pow. melitopol-

ski, gub. taurydzka, st. poczt, o 45 w. od Michajłówki, stacyi dr. żel. łozowsko-sewasto-polskicj.
Bolszewo, wś szlach., pow. wejherowski.
par. Wejherowo, ma 6858 m. rozl. Za pruskich
czasów właściciele pięknie tę wieś nawodnili,
lloku 1580 był tu wzniesiony kościół kat ul.,
niebawem zrujnowany, dziś ewang. W oko
licy urny grobowe znajdywano. Jest w l!,
fabryka cementu.	P. E.
Bolszoje, wś, pow. uglicki, gub. jarosław-ska, o 36 w. od Rybińska.
Bolszoje-Miiraszkino, wieś, pow. knia-giniński, gub. niżegorodzka, st. poczt, o 17 W. od Kniaginina.
Bolszoj-Tokmak, wś, pow. bcrdiański, gubernia taurydzka, st. poczt, o 10 w. od Halb-sztatu.
Bolszyja-Soli, st. p., pow. i gub. kostrom-ska, o 24 w. od Ńerechty.
Bolllinill,  ob. Bolimin.
Bolwar, ob. Pihnee góry.
Bolyar, ob. Boliarów.
Bolzciiscllloss, Bolzenstein, ob. Kolka zamek.
Bołata, ob. Beut.
Bołbiany czyli Bowliamj, dziś folw. dóbr Dowgierdziszek, w pow. trockim leżący. Aż do końca przeszłego wieku B., czyli mówiąc językiem dokumentów 16 w. "imienicze Bow-biańskie" leżało śród rozdrobnionych posiadłości okolicy szlacheckiej, zwanej Roudomańce. Grunta bołbiańskie, według wyrażenia dokumentów, leżały "w polu roudomańskiem". Dziedzicami tych "pól roudomańskich" byli w XVI w. "bojarowie hospodarscy", którzy już wtedy do patronymicznych nazw Tomkowiczów, Dow-montowiczów, Pawłowiczów dodawać zaczęli nazwisko "lloudomaniec", które się z biegiem czasu w rodowe szlacheckie nazwisko Roudo-mańskłch zmieniło. Dworzec bołbiańaki ua początku XVI w. nabył Iwan czyli Iwachno Leonowicz Tołokoński od Bohuchwała, namiestnika krasnosielskiego, i król Zygmunt przywilejem z d. 27 lutego 1524 r. nabycie to potwierdził. Iwan Leonowicz znacznie powiększył swą majętność, skupując pojedyncze udziały w okolicy roudomańskiej, w czem go wszyscy późniejsi Bołbian właściciele naśladowali. Po Iwanie Leonowiczu odziedziczył B. około 1550 r. syn jego Radziwon Iwano-wicz Tołokoński; na schyłku XVI stulecia syn togo ostatniego Fcdor Radziwonowicz, ożeniony z Anną Iwanówną Mikuliczówną. Synowie Fedora Tołokońskiego Jan i Mikołaj, sprzedali B. 23 maja 1636 r. y.a 8000 złp. Janowi Oa-bryolowi Grotowskicmu, sędziemu gi'odzkiemn trockiemu, który, ożeniony z Anną Karężanką (Karęga), posiadał już znaczny obszar w najbliższej, okolicy i testamentem z d. 17 marca

Bpł.

Soł.

303

 

1656 r., pod którym się sędzią ziemskim trockim
podpisał, dobra swe Dowgierdziszki, Wieli-
czkowo, Bołbiany i Zyguciszki legował synowi
Kr/ys/tofowi Kazimierzowi, łlajpole zaś z Mi
gi iniszkami i Bakiszkami czyli Strawinniki,
w równy dzi-ił dwom synom drugim Samuelo
wi i Konstantemu Grotowskim przeznaczył.
Dnia 8 lipca 1662 r. Krzysztof Kazimierz Gro-
towski wraz z żoną Konstancyą Ordzianką
sprzedają B. za 4000 zł. braciom Izdebskim.
Roku 1702 paźdz. 26 Wojciech Izdebski. biskup
rauleński, testamentem całe swoje mienie zapi
suje syuowcom swym: Mikołajowi i Kazimie
rzowi Izdebskim, synom Mikołaja-Kazimierza.
Iloku 1748, l lutego, Kazimierz Izdebski zrze
ka się części B. na rzecz Tadeusza i Katarzyny
z Izdebskich Ibiańskich, od których ją za 200
talarów bitych nabywa 26 czerw. 1751 r.
Stefan Dominik łUimcr, pisarz grodzki trocki.
Odtąd cała Iloudomańska okolica przechodzi
kolejno na własność Homera. W r. 1756 lu
tego 6, nabywa on za 8250 złp. same B. od
Kazimierza i Katarzyny z Wirpszów Izdeb-
Bkich, w latach KM 1766, 1779, 1780, 1783,
kupuje jeszcze (j udziałów okolicy Uondomań-
ce od odwiecznych jej właścicieli roudomań-
skich. l'o śmierci Stefana Dominika Homera,
podkomorzego (rockiogo, zaszłej w r. 1792.
Bołbiany jako folw. do dóbr Dowgicrdziszek
należący odziedziczył syn jego Michał Riimer,
marszałek szlach. gub. litewsko-wileńskłej;
po nim zaś jego potomkowie, z rąk których w
skutek sprzedaży ukazem z d. 10 grudn. 1865
spowodowanej, B. wraz z Dowgierdziszkami
i Granopolem przeszły na własność Józefa lir.
Tyszkiewicza.	x. R.
Bołchów, m. pow.. gub. orłowska, 20-153 ink., o 9295 wiorst od Petersburga, a 54 od Orla odległe. Bank, stacya pocztowa.
Bołderaa, ob. Boldema.
Bołdiirka, potok, ob. StwhowoUu.
Bołdury (z Wojtowcami), wieś, pow. brodz-ki, nad potokiem Bołdurka, o l'., mili na północny zachód od Brodów a o l milę od granicy rossyjskioj. Okolica lesista, błotnista i piaszczysta. Przestrzeni obszar dworski posiada roli ornej 82, łąk i ogr. 48, past. 127, lasu 2017; pos. mniej, roli oni. 190, łąk t ogr. 891, past. 300, lasu 6 mórg austr. .Ludność rzym. kat. 401, gr. kat. 382, izrael. 9: razem 792. Należy do rzym. kat. parafii w Leszniówce, gr. kat. paraiii wBielawcach. Właściciel większej posiadłości Kazimierz Młodecki.
Bołdyiika, rz. w gub. smoleńskiej, pow. ilrohobuski.
Unłdyno, wś, pow. pokrowski. gub. włady-niirska, st. p. w pobl. t. n. st. dr. żel. moskiew-sko-niżegorodzk iej.
jp,  stare i nów f,   folw.,   pow. trocki,

nad rzeczkami Bołdziejką i Obełgą, o mil 5 i pół od st. Koszedar.
Bołgowicze, wś, na południonym krańcu
pow. ihumeńskiego, niedaleko drogi wiodącej
ze Starzycy do Hrozowa z prawej strony, w
gm. pukowskiej, w 1-szym stanie policyjnym
(uździeńskim), w 4-tym okręgu sądowym.
Miejscowość lesista, w glebie doeyć urodzajnej.
Folwark tegoż nazwiska, mający obszaru 420
mor., należy dziś do Duklińskich i Kozakie-
wiczów w skutek sukcesy i.	AL Jel.
Hołdy, ob Baldy.
Bołgrad, miasto w gub. bessarabskiej, 9616 mieszkańców. Stacya pocztowa.
Bołhan, wieś, pow. olhopolski, 411 dusz męz., 835 dz. ziemi włościan, a 1,507 dwora.; należy do Zyg. Jaroszyńskiego.
Bułnyr, jeż. w pow. horodeckim gub. wi-tebskiej, otoczone błotami.
Bołochów, wieś rządowa, pow. kałuski,uad rzeką Siwka, dopływem Dniestru, oddalona od Kałusza o 2 mile na półn. zachód, w okolicy podkarpackiej; ziemia tu tylko na trawy pastewne urodzajna, okolica leśna. Przestrzeń posiadłości większej roli ornej 41, łąk i ogr. 106, past. l, lasu 3368 mórg.; posiadłość mniej, roli or. 344, łąk i ogród. 306, pastw. 68 mórg. Ludność gr. kat. 1016, izr. 27: razem 1043. Należy do rzym. kat. parafii w Kałuszu, gr. kat. parafią ma w miejscu, dekanatu kału-skicgo.
Bołochowcc, ob. Bolecliowice.
Bołochówka, Jiołochoiuwa albo Nigóicka, strumień, nastaje we wsi Bołochowie, z połączenia potoków Siwki i Wielkiego (Wełyki), na zachodniej granicy tejże gminy z Turza, wielką, pod karczmą, przy drodze wiodącej z Bołocho-wa do Turzy wielkiej (328 m.). Płynie w kierunku wschodnio-północno-wschodnim przez Bołochów, Żawadkę, Humenów, Nigowce, Tomaszowce i pod Wojniłowem wpada z lew. brz. do Siwki, dopływu Dniestru. Długość biegu od połączenia się potoków 32 kil. Łożysko bardzo kręte. Między figowcami i To-maszowcami rozgałęzia się, tworząc liczne kolana; poniżej Tomaszowiec płynie pojedyńczem lożyskiein. Dopływy z praw. brz. są: Głęboki z Kamienną, Czarny z Kalinowym, Kamienny czyli Parowy; z lew. zaś brz. Kamienny, Żydów, Zbora, Wielopuniec, Stankówka, potoki z pod Dołhy, Perekosów i Protesów.
liołociankit, Boloczanlea, wś., pow. ihumeu-ski, w gm. puchowickiej, w 2-m stanie pol:-cyjnym śmiłowickim, w 3-m okręgu sądów/m. Miejscowość bardzo zapadła, głucha, pol<ska.
Bołucianka, Bołoczanka, Bołotcscm''..a, rzeka, pow. ihumeński, bierze początek w okolicach Ihumenia, niedaleko wai Prośniszcze, płynie w kierunku połud.-zachod, i ubiegłszy mil parę, w pobliżu wsi Bołooinnki, o milę poniżej

304

Boł.

Boł,

 

miasteczka Puchowtcz wpada z lewej strony
ilo Swisłoczy.	Al. Jel.
Ilołoczyce, wś, pow. słucki, ma kaplicę pa-rafii katol. Słuck.
Bołogojc, wś, pow. wałdajski, gub. now-gorodzka; st. p.; w pobl. t. n. st. dr. ż. miko-łajewskiej i rybińsko-bołogojskiej, o 295 w. od Petersburga.
Bołoilia, ob. Olka.
Bołosza, dobra, powiat świeciański, nad rzeką Wilią, własność Przemienieckicgo. De-biński tu przeprawiał się w swoim odwrocie 1831 r.
liołotkowce, wś, pow. ostrogski, na połud.
zachód, o 20 w. od Ostroga, należy do klucza
iiowomalińskiego, obywatela Oskara Sosnow-
skiogo, sławnego rzeźbiarza; od południa i za-
ohodu ogromncjni borami ocieniona; sama roz
rzucona po stokach gór. Doliny są błotne,
trawą grubą zarośnięte. Ziemia popielata, nad
rz. Wilią; cerkiew parafialna.	Z. Roś.
Bołutnia, ob, Ulotnią.
Bołotnia, Błotnia, Bołotnica, rz., dopływ rz. Teterowa z lewej strony, w pow. radomyskim.
Bołotnica, rz., lewy dopływ Iterezyny w pow. borysowskim.
Bołotnica, ob. Slaweczna.
Bołowsk, po łotew. Bolwa, wś i dobra, pow. lucyński, niegdyś część starostwa niaryeim.au-skiego, dziś własność p. Trunscho, niegdyś Ilylzenów. Kościół paraf. św. Trójcy, 1804 r. zbudowany. Parafian 8287. Parafia katol. dek. zalucyńskiego. Śród lasów 3 ważkie jeziora, które wiosną zlewają się do rz. Bołup i Ewikszty. W B. jest cerkiewka prawosławna. Dobra mają 42000 dz. obszaru (wraz z Ale-ksandropolem); z tego tylko 9865 dz. włościan.
Bołozówka, wś, pow. ostrogski, na połud, Ostroga, przy granicy pow. krzemienieckiego, rozrzucona po górach i dolinach, z trzech stron pięknym okolona lasem. Pod wsią rzeczka niewiadomego nazwiska formuje staw, na którym młyn. Ziemia 2 klassy pszenna. W przeszłym wieku należała do familii Malińskich, później do Sosnowskich, dalej do Palkowskich a obecnie do Chodkiewicza. Dwór dziedzica na górze v, kształcie pałacyku z ogrodem angielskim; cerkiew parafialna drewniana. Z Boi.
Bołożynów, wś, pow. brodzki, o l milę na północny wschód od miasteczka Buska, w lesistej okolicy; przestrzeni posiadłość większa zajmuje roli ornej 198, łąk i ogrodów 71, pastwisk 17, lasu 2395 m.; posiadłość mniejsza roli ornej 764, łąk i ogrodów 391, pastwisk 408 mórg. Ludności m. kat. 25, gr. kat. 482, izraelitów 12: razem 519. Należy do rz. kat. parafii w Toporowie; gr. kat. par. ma w miejscu, do której należy wieś Stołpin i przysiółek Kasztelan. (Jała parafia liczy 805 gr. kat. parafian i należy do dekanatu oleskiego. Wła-

ściciel większej posiadłości Eugeniusz książę de Ligne.
Bołozyny, ob. Połczyny.
Bołszczyńce, wś, pow. wasylkowski, przy
zbiegu dwócli rzeczek, Uzina i Użki, wpadają
cych do Rosi. Mieszk. 1180 prawosławnych,
cerkiew paraf, i szkółka. W 1740 było tu
600 mk. (Wizyty Białocerkiewskiego dzieka
natu w 1740). Należy do hr. Branickiego
a dawniej należała do starostwa białocerkiew-
skiego. Ziemi 2017 dz. wybornego czarno-
ziemu. W 1796 r. d. l stycznia spadł tu
aerolit, który był później w muzeum wiloń-
skiem.	Kl. Przed.
Bołszowce, Bułszowce, właściwie BoJmszou'-
ce, lako, pow. rohatyński, na równinie dnie-
strowej; o milę od Halicza i Dniestru, 15 mil od
Lwowa na południowy wschód. Liczy 3500
mieszk., 500 obrz. rzym. kat., 1000 gr. kat.
i 2000 żydów. Miasteczko to, leżące na bło
tnistej równinie nad Zgniłą Lipą, wpadając ą
ztąd o milę do Dniestru, i nad pot. Narajówką,
należy wraz z przyległemi wsiami do Kornela
Krzeczunowicza, posła na sejm galicyjski i de
putowanego do rady państwa. Jest tutaj cerkiew
paraf. gr. katol. i takiż kościół rz. katol., wraz
z konwentem oo. karmelitów. Klasztor ten
został założony w r. 1624 przez Marcina Ka-
zanowskiego, wojewodę podolskiego. Przy tym
że klasztorze znajduje się szkoła. Co ponie
działek odbywają się tutaj bardzo uczęszczane
jarmarki na woły, wypasane nad Dniestrem.
Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 759,
łąk i ogrodów 560 (z tych większa część już
osuszona i na orne pole przekształcona), pa
stwisk 35, lasu 30 m.; posiadłość mniejsza roli
ornej 942, łąk i ogrodów 260, pastwisk 72 m.
Ludności rz. kat. 252, gr. kat. 1069, izraelitów
1041: razem 2362. B. posiadają kasę pożycz
kową z funduszem zakładowym 1260 złr. Z za
kładów przemysłowych jest tu browar, gorzel
nia i młyn wodny. Gospodarstwo na obsza
rze dworskim było przez teraźniejszego właści
ciela wzorowo prowadzone, błota osuszono
i w urodzajne łany przemienione, poprawna
rasa bydła i praktyczny chów koni zaprowa
dzony; obecnie majątek ten został w dzierżawę
puszczony.	B. R.
Bołtupie, wś, pow. oszmiański. Była tu kaplica katol. parafii Oszmiany. Niegdyś B. było własnością Jędrzeja Śniadeckiego, który też tu pogrzebiony został na cmentarzu.
Bołt-upie, "rzeka Biała," rzeczka, dopływ Ewikszty, w pow. lucyńskim.
Bołtycze, AVŚ, w pow. nowogródzkim, nad rz. Uszą.
Itoltyski jar. obok wsi Bołtyszki, w pow. czehryńskiem, 6 w. dł., .'10 saż. szer. (Fundu-klej "Gub. kij.").
Bołtysz, rz., wpada  w czehryuekim powie-

Bon.

305

 

cię do rź. Suchego Taśmimi, U Zanoniegó nazwany jest Bowdysz Taszłyk,
Bołtyszka, wś, pow. czehryński, nad rz.
Bołtyszką, wpadającą do Taśminu, o 17 w.
oddalona od m. Aleksandrówki a o 6 w. od
Funduklejówki, stacyi chwastowskiej żel. dr.
Mieszk. 2410, wyznania prawosł., cerkiew pa
rafialna i szkółka. Ziemi 3129 dz. wybornego
czarnoziemu. Należy do Rajewskich. Zarząd
gminny w tejżo wsi, policyjny w m. Aleksan-
drówce.	Kl. Przed.
Bołtyitnie, ob. Stary Ryków.
Bohip, rz., właściwie Bołt-njm.
Bohvn, ob. Bolowsk.
Bombalice, wś włość, i dobra prywatne,
pow. płocki, gm. Lelice, par. Bonisław; wś B.
posiada 13 dra., 55 mk., 20 mórg obszaru; fol
wark B. liczy 3 dm., 61 mk., powierzchni zaj
muje 575 m., w tej liczbie 330 mórg gruntu
ornego,	B. Chu.
Bonibieniki, 1.) wś, pow. kalwaryjski, gm. Krasna, par. Simno. 2.) B., wś, pow. wył-kowyski, gra. Wojtkobolo, par. Grażyszki.
Bomst, ob. Babimost.
Iłoii, Bon, skrócona forma imienia Bonislaw, sta
nowi zrodłosłow nazw takich .j<*k: Bonia, Boniewo, Bo-
nin, Bonowice. Prawdopodobnie tu odnieść można i na
zwę osady a razem herbu: Bońeza (od Boń-Bonicc. Bo
nisław lub Bonifacy, por. Kazim. Stadnicki. Przyczy
nek do Herald. Polskiej-str. 11).	Br. CL
Bona, ob. Drywiaty.
Bonarówka, 1.) wieś, pow. krośnieński, 1870 m. rozL w tem 885 m. roli ornej a 764 mor. lasu; 117 dm., 779 mk. Parafia łacińska w Ludczy, grecka w miejscu. Kasa pożyczkowa gminna. Położenie w niedostępnych górach, zdała od bitego gościńca; gleba żytnia, mniej urodzajna. O 10 kil. od st. p. Strzyźów. 2.) B., wś, pow. łańcucki, o 5 kil. od Leżajska, w par. rz. kat. Zarzycka Wola.
Bonarówka, potok, wypływa w obr. gm.
Bonarówki w pow. krośnieńskim, w północno-
zachodniej jej stronie, na południe Godowskie-
go lasu, płynie zrazu na wschód przez samą
wieś Bonarówkę, poczem zwraca się na półno
cny wschód, płynąc w obr. gminy Zyżnowa
i w tejże wsi pod dworem uchodzi do Stobnicy,
dopływu Wisłoka. Długość biegu l mila.
Przyjmuje liczne potoki obustronnie spływają
ce od południa z pod wzgórza Kiczar górnych
(518 m.) i od północy z wzgórza lesistego Lip-
czanki.	Br. G.
Boncz, Bonczek, Bonezka huta, ob. Bacz, Ba-czek, Bącka huta.
Boncza (z przysiółkiem Kuniną), wś, pow. sądecki, o 12 kil. od N. Sącza, v par. rz. lat. Nawojowa.
Bonczal, Bonczalka, ob. Bączal. Bączalka.
Bonczek, przysiółek wsi Gorczyc.
Bońeza, 1.) wś nad rz. Pilicą, pow. grójecki, gm. Lechanice, par. Wrociszew. Leży na
Sloimtk Geograflosny Zeoyl IV.

krawędzi wyniosłości zamykającej dolinę Pilicy z lewego brzegu. Założycielem tej osady miał być niejaki Boniec (Bonifacy), przybysz z Czech (według Długosza), który stał się protoplastą rodu Bończów, od których poszli Bo-nieccy. W 1827 r. liczyła 23 dm. i 173 mb 2.) B., wś i folw., nad rz, Wojsławką, pow; krasnostawski, gm. Czajki, par. Bończa, o 10 w, na zachód od Wojsławic, przy drodzo do Kra-snegostawu. Posiada kościół paraf, murowany z XVII w. Istniała tu cerkiew par. unicka i dom schronienia dla starców i kalek; 56 dm. W pobliżu leży Boniecka wola. Parafia B. dekanatu krasnostawskiego 380 mk. Br. Ch.
BoiKlni-, rusińaka forma wyrazu bednarz, źró-dłoslów nazw takich jak: Bondary, Bondyrz.
Bondarewka, st. dr. żel. landw.-romeńskiej na przestrzeni Romny-Homel, między Doczą a Makoszynem, o 109 w. od Romn.
Bondarówka, wś, pow. olhopolski, n źródeł rz. Dochny.
Bondary, mała osada, pow. kalwaryjski, gm. Nadniemeńska, par. Rumbowicze.
Bondecz, niem. Collźn, wieś,pow. wyrzyski, 6 dm" 66 mk., 16 ew., 50 kat., 18 analf. 2) B., domin., pow. wyrzyski, 3493 mórg. rozl., 2 miejsc.: 1) B., • 2) folw. Tłukowo, 16 dm., 256 mk., 72 ew., 184 kat., 47 analf., stać. poczt. Wysoka (Wissek) o 4 kil., stać. koi. żel. Białośliwie (Weissenhohe) o 4 kil. M. St.
Bondurów, 1.) wś rządowa, pow. bałcki, dusz męz. 1116, ziemi 4861 dz.; należała do hetmana Rzewuskiego. 2.) B., wś, pow. bra-cławski, ob. Hunka.
Bondurówka, 1.) wś, pow. bracławski, 232 dusz męz., 553 dz. ziemi, należała do jezuitów, potem Jaworskich, dziś Tarutina, ziemi włość, wraz z wsią Piasoczyn ma 1146 dz. 2.) B., albo Bondurowce, wieś, pow. olhopolski, 702 dusz męz., ziemi włość. 3,097. Należała dawniej do Aleksandra Jełowieckiego.
Bondurowo, wś, pow. czehryński, nad rzeczką wpadającą do Taśminy, o 11 w. od Kamionki, stacyi chwastowskiej drogi. żel. Mieszkań. 698, wyznania prawosławnego. Cerkiew paraf. W r. 1808 było tu tylko 363 miesz. w 44 chatach. Ziemi 2117 dzies. Należy do Rościszewskiego. Zarząd gminny we wsi Ty-moszówce, policyjny w m. Aleksandrówce.
Bondyrz, wś i folw., nad Wieprzem, z prawego brzegu, pow. zamojski, gm. Suchowola, par. Krasnobród. W górzystej i lesistej okolicy. Folw. B. z drugiej strony rzeki, o 3 w. od wsi. W 1827 r. było tu 66 dm. i 452 mk.
Bondyszówka, Bandyszówka, wś, pow. jam-
polski, mieszk. 884. Ziemi włość. 1053 i pół
dzies., ziemi dworskiej 680 dzies. Stacya po
cztowa między Mohylowem i Jampolem. B. na
leżała do Jaroszyńskieh, Polkowskich, teraz do
p. Onou,	Dr. M,
30

306

Bon.

Bon.

 

Bomiziszki, wś, pow. suwalski, gm. Kada-
ryszki, o 24 wiorst od Suwałk, Uczy 22 dm.
i 217 mk.	' K. IŁ
Konin, wś, pow. wieluński, gm. i par. Xa-ramnice.
Boiliewo, 1.) wś i dobra, pow. włocławski, gm. Pyszkowo, par. Boniewo. W skład majątku wchodzą Krupki, Chojny, Otmianowo, Krajanki. Ogólny obszar 1667 mórg. We wsi 15. znajduje się kościół par. drewniany z XVIII w., 1694 erygowany przezSebastyana Tarnowskiego, podkomorzego brzeskiego. W 1827 r. było tu 10 dm. i 121 mk. Par. B. dek. włocławskiego 1230 dusz liczy. 2.) B., folw. rząd., pow. krasnostawski, gm. i par Fajslawice.
Bonifaców, majętność ziemska, pow. lucyń-ski, par. Birże inflanckie (ob.), o wiorstę od kościoła birżańskiego oddalona, ma 772 dzies. gruntu (169 dz. roli ornej, 6 dz. lasu, 597 dz. nieużytków), własność Nestora Beuisławskiego.
Bonikó\v, wieś, pow. odolanowski, 2 miejsc. 1) B., 2) pustkowie Bałamacek, 75 dm., 594 mk., 346 ew., 248 kat., 209 analf.
Bonikówko, koi., pow. gnieźnieński, ob. Bonikowo, gmina włościańska.
Bonikowo, 1.) wieś, pow. kościański, 2 miejsc.: ]) B.. 2) dom przy gościńcu, 15 dm., 119 mk., wszyscy kat,, 32 analf. 2.) B., domin., pow. kościański, 6393 mórg. rozl., 4 miejsc.: 1) B., 2) folw. Tamborowo, 3) Stara Kurza Góra, 4) Gurostwo; 27 dm.. 584 mk., 15 ew., 569 kat., 183 analf., st. poczt, i koi. żel. Kościan o l kil., własność Chłapowskiego Stefana. 3) B., gmina włościańska, pow. gnieźnieński, 2 miejsc.: 1) B., 2) kolon. Bonikówko, 5 dm., 46 mk.,'lO ew., 36 kat. 11 analf. M.St.
Boiiin, wieś i folw., pow. konstantynowski,
gra. Hołowczyce, parafia rz. kat. Janów, r.
gr. Konstantynów; poczta Janów, okr. sąd.
Komarno, rozległ, gruntów dwór. m. 451, wło
ściańskich 995, ludności 229; własność rzą
dowa.	jRz.
Bonili. dobra w pow. lubawskim, ob 7,a-edrość.
Boniowicc, wś, pow. dobromilski, o 5 kil. od Dobromila, w par. rz. kat. Staremiasto a gr. kat. Nowomiasto, przy dr. żel. przemysko-łup-kowskiej.
Bonisif, jeż. w pow. trockim, z którego wy-]>ływa rz. Waka.
Bonisław, wś, pow. płocki, gm Lelice, par. Bonisław. W ś B. wraz ze wsią Kuchary Ilby-BZC, liczy 26 dm. i 157 mk., powierzchni zajmuje 119 mórg. Dobra prywatne składają się. z folw. Bonisław i Kuchary-Ubysze, zajmują powierzchni mórg. 1031, Folw. B. liczy 3 dm. i 93 mk. We wsi B. znajduje się kościół par. drewniany. Par. B. dek. płockiego ma 2196 dusz.
BnnishuY.  wś, pow. raławski, gm, Mława,

par. Wieczfuia. W1827 r. było tu 18 .Im. i 108 mk., obecnie 13 dm. i 101 mk., obszaru 295 morgów (248 gr. orn.), zamieszkana przez drobna szlachtę.
Itonis/.yii, wś, pow. złoczowski, o 6 kil. od /łoczowa, w par. gr. kat. Poczapy.
Koniuszki, wieś, pow. nowoaleksandrowski gub. kowieńska, do mka Pokrewnie, własności Antoniego Weysscuhofa, należąca.
Bon.jecy (luz.), niem. Binnewit;. \vft na Luzy cach saskich.
Bonk, ob. Bal:
Boiike \\\\>Btmkau. huta żelazna pod IMni-cami, pow. lubliniecki.
Bnuka, Bonkmi, ob. BahJii'.
Konkaii, wś, pow. i par. Irys/tacka, na Szlasku anstr.. 89 mk., kapl. katol.
Buńki, wś i folw., pow. płoński, gm. Wójly-Zamoście, par. Płońsk. B. wś posiada 3 dm., l l mk.; folw. 143 mórg., 2 dm., 17 mk.
Bonków, ob. Bąków.
Bonknwo, domin., pow. inowrocławski, 1390 mórg. rozl.. 2 miejsc.: 1) B., 2) folw. Nowy dwór (Seiihof), 12 dm., 165 mk., l ew., 164 kat.. 67 analf., st. poczt. Dąbrowa (Loui-senfekle) o 7 kil.. st. koi. żel, Inowrocław
0	15 kil.	M. St.
Bońkowo-Kiiiiece vel Kościelne, wś i folw.,
p. mławski, gm. Mostowo, par.Dąbrowa, posiada filialny kościół katol.; obszaru 716 morgów (457 mórg. gr. orn.), liczy 24 dm. i 221 mk., B. folw., 762 mórg., karczma i wiatrak, budynków 5 murowanych.
Bońkowo-Poflleśne, wś szlach., pow. mław
ski, gm. Mostowo, par. Szreńsk, posiada,
karczmę i wiatrak, powierzchni 1560 mor.
(728 gr. orn.), 42 dm., 250 mk. Sama drobna
szlachta.	B. Chit.
Kanonia,  wś  kolon.,  pow.   zamojski,  gm.
1	par. (loraj, niedaleko os. Goraj.
Bonów, wś, pow. nowoaleksandryjski, gin. i par. Gołąb. W 1827 r. było tu 19 dm. i 103 m k.
Bonów, wieś, pow. jaworowski, o 12 kil. na pold. zachód od Jaworowa. Przestrzeń posiadłości dwór. roli ornej 606, łąk i ogr. 1(>9. past. 41, lasu 548 m.; posiadłości mniej, roli ornej 2190, łąk i ogr. 403, pastwisk 245, lasu 67. Ludność rzym. kat. 59, gr. kat. 1628, izrael. 100: razem 1787. Należy do rzym. kat. parafii w Jaworowie, gr. kat. par. ma w miejscu, która należy do dekanatu jaworowskicgo. Właściciel posiadłości większej Józef Łowicki.
Bonów, leśnictwo, pow. czarnkowski, zmio-uione na Bohne czyli Jiigerburg.
Bonowice, wś rząd., pow. włoszczowaki. gm. Rokitno, par. Szczekociny, niedaleka połud. granicy pow. włoszczowskiego. przy ujściu rzeczki Żebrówki do Krztyni, przy szosie myszkowsko-jędrzejowskiej. odl. o 2 w. od

Bon.

Bór.

307

 

m. Szezekocin, a 35 w. od Żarok. Szkółka
gminna. W1827 r. było 40 dm. i 258 mk., obe
cnie ma 57 dm. i ,')93 mk. Ogólny obszar 1384
mórg1., z czego na grunta rządowe przypada:
ziemi ornej 15 m., lasów 331 mórg.; na grunta
włościańskie: ziemi ornej 496 mórg., nieużyt.
47., łąk m. 69, pastwisk m. 426. Wieś rozło
żona wzdłuż r/eki Kretyni. W stronie półno
cnej wsi grunta są nieco wzgórzyste, sapowa-
te, urodzajne; w stronie południowej nad Krzty-
nią rozciągają się. bardzo dobre, ale mocno wil
gotne łąki: po za temi. więcej ku południowi
z jednej i drugiej strony szosy, znajdują się nie
użytki, z wydm piaszczystych, krzakami so-
śniny i jałowcu zarośniętych; więcej jeszcze
ku południowi, nad rzeczka Korytnicą, znajdu
ją się, bardzo dobre pastwiska, po za niemi lasy,
po większej części nizko-pienno i z młodej so-
śniny złożone. Ludność zamożna, dość oświe
cona, prawie każdy włościanin umie czytać
i pisać. W B. znajduje się drewniana, po czę
ści tylko murowana, piła parowa o dwóch
maszynach, przerabiająca rocznie drzewa za
35,000 rubli rocznie. Oprócz tego nad Krzty-
nią znajduje się młyn z roczną produkcyą oko
ło 1500 rubli; wreszcie cegielnia, wyrabiająca
rocznie 35,000 sztuk cegły.	D>: D.
Bonówka, potok w obr. gm. Bonowa, pow.
jaworowski, w południowo-zachodniej stronie
tej gminy, plyniegłębokiem korytem na północ,
między pasmami wzgórz, których wschodnie 257
m., zachodnie 255 m.; śród błoń bonowskich
uchodzi z pr. brz. do Szczanu (ob.), dopływu
Szkła.	Lr. G.
BOIIOWO, kolon., pow. krobski, ob. Szlwa-dowo.
liontkowo, ob. Bądkowci.
Bontsch, Bc»wz (ob.).
Bony kanał. Rów długi na 6 wiorst, wykopany z rozkazu królowej Bony między miastem Pińskiem a wsią Stetyczowem, dotąd użyteczny, choć w części zielskiem zarosły.
Bony (królowej) góra, z ruinami zamku, pod Krzemieńcem.
Iłoor, ob. Bór.
Boparten, ob. Poparcie.
Bór- jestto las iglasty, rosnący na podścielisku
z borówek (yaccinium); ztąd też" pole po wykarczo-
wanym borze, który zostawił czerwonawą, urodzaj
na ziemią, zwie sio_ zwykle borowiną; nie wy karczowa^
ne zaś krzaki i piaski po wyciętym borze noszą miano
Iwowiska; karłowata sośnina rzadko porastająca no
si nazwę borowizny. Borowiee jestto osadnik leśny.
Ztąd poszły nazwy wielkiej liczby miejscowości.
Istniało także imię Bór, Borek, które stanowi żródło-
>iłów wielu nazw jak: Borczyn, Borczyny, Borów, Bor
ków, Borkowice. Miejscowości noszące nazwy Bór
i Horek są zwykle drobnenn osadami leśncmi lub ma
tami folwarkami; z.aledwift.kilka,większych wsi w ich
liczbie spotykamy.	"	' Br. Ch.
Boi-, wyraz madjarski, wchodzący w skład nazw wielu miejscowości na Węgrzech, znaczy: "winny" (ud: ,.wino," napój).

Bór, 1.) wś, pow. nowoaleksandryjski, gub.
lubelska, gm. i par. Rybitwy. Posiada tartak
i 3 młyny wodne. 2.) B. biskupi, wś rządo
wa, pow. olkuski, gm. i par. Bolesław. H. 1827
miała 20 dm. i 125 mk. 3.) B. królewski,
wieś, pow. lipnowski, ob. Wymyilin. 4.) B.
porębski, wś, pow. będziński, gm. i par. Sie
wierz. 5.) B. zajauski, wś rządowa, pow. czę
stochowski, gm. i par. Przystań. 11. 1827
miała 67 dm. i 434 mk. 6.) B. zapilski, wś,
pow. częstochowski, gm. Klepaczka, par. Tru-
skolasy. 11. 1827 r. miała 68 domów i 467
mieszk.	Br. Cli.
Bór, 1.) osada wiejska, pow. ihumeński, w gm. nowosielskiej, w 3 okr. s. i w 2 stanie policyjnym (smiłowickim). 2.) B., wś, pow. dzisieński, nad jeż. Czarnem.
Bór, l.) wś, pow. dąbrowski, par. rz. kat. Bolesław, tuż pod Bolesławem. 2.) B. Łody-gowski i B. Witkowski, dwie wsie, pow. bialski w (jalicyi, w par. r/, kat. JŁodygowice, o 12 i 11 kil. od Biały. 3.) B., przysiółek wsi Charzowiee. 4.) B., przysiółek wsi Huta Komorowska.
Bór, niem. Boor, wś włość., pow. kartuski, st. p. Miechucin, par. Chmielno, o 15 kil. od Kartuz.
Bór, 1.) niem. Neudorf, wś, pow. pszczyński, do dóbr pszczyńskich należąca, w par. katolickiej Pryszowice. 2.) B. albo Pietrki, niem. Borowian (?), osada leśna, pow. lubliniecki, do dóbr Rusinowice należąca. 3.) B., niem. Borowian, wś, pow. wielkostrzelecki, par. katolicka Kielcz.
Bór suchy, ob. Suchy Bór.
Boracin, wś i dobra ziemskie, w zachodniej .
stronie pow. nowogródzkiego, niedaleko przy
trakcie pocztowym z Korolicz do Nowogródka
idącym, w gm. korelickiej, w 2 okręgu sądo
wym. Dobra mają obszaru 2256 m., w gle
bie wybornej, pszennej, i są własnością Gze-
czotów.	AL Jel.
Borodyca, ob. Bohorodyca.
Borakówka, ob. Burakówka.
Boranecy (łnż.), niem. Bornitz, wś przewa
żnie serbska, na Łużycach saskich, w par. ka
tolickiej radworskiej, miała 1875 r. 21 dm.,
107 mk.	A. J. P.
Boraszyn, dziś Borschen, wś, pow. i par. stynawska.
Boratycze, wś w pow. ihumeńskim, nad Berezyną; dobra Łukaszewiczów, 43 włók roz-zległości'.
Boratycze, wś, pow. przemyski, o 2 mile na południo-wschód od Przemyśla śród lasów. Przestrzeni posiadłość większa zajmuje: roli ornej 237, łąk i ogrodów 25, pastwisk 5, lasu 437 m.; posiadłość mniejsza: roli ornej 20(i, łąk i ogrodów 38, pastwisk 38, lasu 11. Lu-. dności rz. kat. 2, gr. kat. 214, i/raelitów 20:

Btf.

Sof.

 

razem 236. Należy do rz. kat. parafii w Mł-żyńcu, gr. kat. parafią ma w Chodnowicach. Dominium należy do ks. Lubomirskich.
Boratyn, 1.) wś, pow. brodzki, w środku
lasów nad potokiem Ikwą, który tu ma swe
źródło; oddaloną jest 13 kil. na południe od
Brodów. Przestrzeń posiadłości większej: roli
ornej 67, łąk i ogrodów 10, pastwisk 36, lasu
1502 m.; posiadłość mniejsza: roli ornej 1255,
łąk i ogrodów 540, pastwisk 89, lasu 13 mórg.
Ludności rz. kat. 55, gr. kat. 1130, izrael. 25:
razem 1210. Należy dr rz. kat. parafii w Po-
nikwie, gr. kat. parafią ma w miejscu, posiada
szkołę etatową i kasę pożyczkrwą z kapitałem
zakładowym 240 złr. Właściciel większej po
siadłości Olga hr. Borkowska. 2.) B. (z przy
siółkami Madziarki ł Wydra), wś, pow. sokal-
ski, leży nad potokiem Bród, który pod Za-
wisznią wpada do Bugu; wieś ta oddalona jest
od Sokala O l milę w południcwo-zach. kierun
ku, od KrystynOpola o 7 kil. na półn. zach.
Dotyka ją gościniec prywatny, prowadzący
z Sokala do Bełza. Przestrzeń posiadłości wię
kszej: roli ornej 699, łąk i ogrodów 90, pastwisk
13, lasu 235; posiadł, mniej.: roli ornej 1904,
łąk i ogrodów 286, pastwisk 32 m. Ludności
rz. kat. 82, gr. kat. 761, izraelitów 19: razem
862. Należy do rz. kat. parafii w Krystyno-
polu, gr. kat. parafią ma w miejscu; parafia ta
z filiami Ostrów i Madziarki należy do deka
natu bełzkiego, posiada szkołę trywialną nie-
zreorganizowaną ł kasę pożyczkową z fundu
szem zakładowym 300 złr. Właściciel wię
kszej posiadłości Włodzimierz hrabia Dziedu-
szycki. 3.) B., wś, pow. jarosławski, w par.
rz. kat. llokietnica, o 5 kiłom, od llokietnicy,
z parafią gr. kat. w miejscu. Właściciel lir.
Jan Krasicki.	B. B.
Boratyńszczyzna, wś, pow. sokolski, gub. grodź., o 16 w. od Sokółki.
Boran (niem.), wś, pow. oleśnicki, nad rzeką Oleśnicą, w par. kat. Oleśnica; gospodarstwo rybne stawowe.
Borau, lub Bolirau (ob.).
Borawe, wś i folw., donacya, pow. ostrołęcki, gm, i par. Rzekuń, 467 mk. Ogólny obszar 2314 m., w tem 743 m. ziemi folwarcznej.
Borawskie, 1.) wś szlach., pow. szczuczyń-
ski, gra. i par. Radziłów, 664 m. obszaru. Roku
1827 było tu 21 dni. i 106 mk. 2.) B.-Przy-
tuły, wś szlach., pow. kolneński, gm. Kubra,
par. Przytuły. W 1827 r. było tu 20 dni.
i 111 mk. 3.) B., wś szlach., pow. kolneński,
gm. i par. Jedwabne.	Br. Ch.
Borawskie, niem. Borawsken, wś, pow. olecki, st, p. Mieruńskie.
Borbuchy, wś, pow. proskurowski, gmina i paraf. Szarawka, 118 dusz męz., 239 dz. ziemi dworskiej, w tej liczbie 35 dz. lasu; 219 dz. ziemi włość. Jest tu młyn na rzece Uszy-

cy i najlepszyj kamień w okolicy na budowę]
pieców. Wieś ta należała do Dolekich, dziś do
Remiszewskich.	Dr. M.
Borce, niem. Borze, koi., pow. świecki, st. poczt. Laskowice, par. Jeżewo, gm. ł urz. st. cyw. Laskowice; 210 mórg. rozl., 8 dm., 55 mk. ewang.
Borchardztwo, ob. Burchardztwo.
Borchersdorf, ob. Burlearty.
Borchów, po łot. Borkoiva, majętność w Inflantach polskich, w północno-zachodniej części pow. rzeżyckiego, *w okolicy znacznego jeziora Łubanu, na granicy Inflant szwedzkich czyli guberni ryskiej położona, 10,965 dz. obszaru mająca, własność sukcesorów Maryi z Borchów Zybergowej. Grunt żyzny, gliniasty, dostatek lasu, okolica płaska i równa, trzęsawiska i błota rozległe. Lud czysto łotewski, rz. kat. wyznania. Kościół paraf, borchowski erygował w r. 1793 wojewoda bełzki Michał Borch, przydomku Lubeschiitz, pierwszy w tym rodzie komandor maltański. Parafia borchowska należy do dekanatu rzeżycko-nadłubańskiego. W skład tej parafii wchodzi także sąsiedni majątek Mur-mclstein, po łot. Mormastyns, 13,279 dz. obszaru mający a stanowiący obecnie własność Izabeli z Borchów Potockiej (secundo voto Orłow-skiej) i jej dzieci z pierwszego małżeństwa. Tak Borchów jako i Murmelstein jeszcze w pierwszej połowie wieku bieżącego należały do klucza warklańskiego (ob. Warklany). Do włościan należy w Borchowie 3977 dzies. a w Murmelsteinie 3098 dz. Parafia borchowska w r. 1879 liczyła ogółem 2474 wiernych. Zarząd gra. w samym Borchowie.
Borchów (z Łapojówką), wś, pow. ciesza-nowski, o 2 mile na południe od Cieszanowa, o milę na zachód od Lubaczowa, a o 4 kil. na południe od Oleszyc; wieś tę przepływa potok Pokrowa, dopływ Lubaczówki, z którą się też o pół mili na południe łączy. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 42, łąk i ogrodów 2, pastwisk 2 m.; posiadłość mniejsza: roli ornej 308, łąk i ogrodów 97, pastwisk 30 m. Ludności rz. kat. 43, gr. kat. 250, izraelitów 98: razem 391. Należy do obudwu par. w Ole-szycach. Wrłaściciel większej posiadłości rz. kat. probostwo w Oleszycach.
Borciany, dobra pryw., pow. kowieński, nad Wilią, o 27 w. od Kowna.
Borciele, okrąg wiejski w gm. Oranach, pow. trocki, gub. wileńska, liczy w swym obrębie wsie: Borciele, Karpiszki, Dziechciary, Maluki, Żylinki; zaśc. Pomerecz.
Borci, Bnrcz, z folw. Patoka, wś szlach., pow. kartuski, leży 632 st. nad morzem, o 10 kil. od Kartuz, ma szkołę.
Borezyn, wieś, pow. pińczowski, gmina Kliszów, par. Kije. W 1827 r. było ta 12 dm. i 102 mk.

Bór.

Bór.

309

 

Bordani, wś, pow. kaniowski, o 8 w. od
m. Bohusławia, nad rz. Rosią. Mieszk. 674,
wyznania prawosławnego. Cerkiew parafialna.
Ziemi wybornego czarnoziemu 1217 dz. Nale
żała dawniej do bohusławskiego starostwa,
później do hr. Branickiego, obecnie kupiona na
rzecz Udziałów. Zarząd gminny i policyjny
W Bohusławiu.	Kl. Przed.
Bordulaki, przysiółek Stanisławczyka.
Bordzichow, ob. Borzeuhowo.
Bordzie, 1.) majątek ziemski w par. gir-
dyskiej, pow. rossieński, niegdyś własność oby
watela Dyonizego Paszkiewicza. W ogrodzie
stał sławny ze swej objętości dąb zwany "Bau-
blis," o którym Mickiewicz wspomina. Miej
scowość ta, położona na drodze wiodącej z Ro-
sień do Girdyszek, dziś folwark skasowany
i przyłączony do Bijot; zatem śladu tego ma
jątku niema. Od Paszkiewicza pi'zeszła do
Konstantego Wolmera. Obecnie jest własno
ścią ss-rów. Opisane też pod Sardse (mniej
dokładnie). 2.) B., dobra, pow. telszewski,
par. łuknicka, o kilka wiorst od Łuknik, o 25
wiorst od Telsz, nad rz. Kurszupis, był własno
ścią Witkiewiczów; po nabyciu przez Onufrego
Rymkiewicza w 1865 r., został sprzedany z pu
blicznej licytacyi pośrednikowi Kramerowi, któ
ry odprzedał go niemcom.	Fel. E.
Bordziłówka nowa, wś, i B. stara, wś i iblw., pow. konstantynowski, gm. Witulin, o pół mili od Witulina, par. Bordziłówka. Posiada kościół par. erygowany 1647 r. przez Macieja i Maryanne. Chodkowskich; obecny 1850 roku murowany. W 1827 r. było tu 21 dm. i 109 mk., obeonie 19 'dm. i 132 mk., 710 mórg obszaru. Parafia B. dek. konstantynowskiego 590 dusz liczy.
Bordziuny, wś, pow. sejneński, gm. Ku-drany. Ma 17 dm. i 182 mk.
Borecki obwód, ob. Borek w w. ks. poznańskiem.
Boreczek, 1.) wś, pow. ropczycki, o 6 kilometrów od Sędziszowa, w par. rz. kat. Sędziszów. 2.) B., przysiółek Malawy.
Boreczek, wś, pow. śremski; 7 dm.;,98 mk.;
wszyscy kat.; 35 analf.; st. poczt. Śrem o 6
kilometrów; stacya kolei żelaznej Czempin o 12
kiłom.	M. St.
Boreczna, wielka i mała, wś, pow. kolski, gmina Budzisław Kolski, par. Dęby szlacheckie. W 1827 r. B. wielka miała 16 dm. i 136 mk.
Borejkiauy, folw. i wieś szlachecka (oko
lica), na prawym brzegu ruczaju Graumena,
pow. rosieński, par. Szweksznie, od Rosień mil
14, od Szwekszń pół mili. Niedawno należały
do rodziny Iwaszkiewiczów; obecnie są wła
snością Teodora hr. Platera. lleszta osad tej
wsi ma właścicieli następujących: Pietkiewicz,
Montwiłło i Adamowicz,	fel. R.

Borejkfozki, okolica w pow, trockim.
Borek, 1.) wś i folw., nad rz. Wisłą, pow. kozienicki, gm. Samów, par. Oleksów. Ma 431 m. ziemi dworskiej, 739 m. włość., 60 din. i 430 mk. 2.) B., wś, pow. koniński, gm. i par. Golina. W 1827 r. było tu 13 dm. i 206 mk. 3.) B., wś, pow, ostrołęcki, zamieszkana przez włościan i drobną szlachtę, gm. i par. Czerwin, 117 mk., 62 m. rozl. 4.) II., pustkowie, pow. sieradzki, gm. Gruszczyce, par. Wojków, rozl. m. 22 w posiadaniu włościan; ludności dusz 49. 5.) B. Łipiński, kolonia, pow. sieradzki, gm. Dzierzązna rządowa, par. Rososzyca, rozległość mórg 55 w posiadaniu włościan; ludności 115 dusz.
Borek, wś w pobliżu Czerwonego Dworu, przy samem ujściu Niewiaży do Niemna.
Borek, 1.) wś, pow. bocheński, o 8 kil. od Sło-twiny; 1540 mórg rozl., w tem 899 m. roli ornej, 207 dm., 1111 mieszk., leży w równinie, w glebie żytniej, dosyć urodzajnej; par. łacin, w Rzcżowie. Własność M. Zimmermanna. 2.) B. falęcki (z Sugowicami), wś, pow. wielicki, o 5 kil. od Podgórza, ma 1077 mórg. rozl., w tem 585 m. roli ornej, 67 din., 414 mk., par. rz. kat. w Gaju, gleba żytnia, dosyć urodzajna. 3.) B. nowy i stary (z Czerwonką i Wólką), wś, pow. rzeszowski, o 7 kil. od Tyczyna, ma 5142 mórg. rozl., w tein 3445 m. roli ornej, 436 dm., 1221 mk., parana rz. kat. w Borku starym; kościół paraf, murowany, zbudowany w r. 1465 przez Jana z Pilczy kaszt, krakowskiego. Klasztor dominikanów założony przez Macieja Niwickiego, kanonika kolegiaty jarosławskie j w r. 1668, z kaplicą ś w. Anny. Gorzelnia. Położenie pagórkowate, w glebie żytniej, urodzajnej. Właściciel M. Szymanowski. 4.) B. wielki, wś, pow. ropczycki, 2066 mórg. rozl., w tem 1662 m. roli ornej, 196 dm., 1012 mk., par. w Sędziszowie, leży o 4 kil. od Sędziszowa, niedaleko gościńca rządowego wiedeńskiego, w pagórkach. Obszar dworski należy do majoratu krzeszowickiego Artura hr. Potockiego. 5.) B. maly, wś, pow. ropczycki, par. rz. kat. Sędziszów, o 5 kil. od Ropczyc. Właści-iel W. Michałowski. 6.) B. (z przysiółkiem Buczę), wś, pow. dąbrowski i par. rz. kat. dąbrowska, o pół kil. od Żabna. 7.) B., wś, pow. krośnieński, par. rz. kat, Jedlicze, o l kil. od Jedlicz. 8.) B. szlachecki, wś, pow. wadowicki, par. rz. kat. Krzęcin, o 6 kil. od Skawiny. 9.) B., przysiółek Chorzelowa. 10.) B., przysiółek Zawady.
Borek, 1.) miasto, pow. krotoszyński, nad Pogoną, uchodzą pod Jeżewem do Obry, w okolicy płaskiej i niskiej, z gruntem średnim, przy gościńcu prowadzącym z Poznania przez Śrem do Krotoszyna (W Słowniku Echard'a nazwany po niem. Grossburg). Dawniejsze lasy obszerne całkiem zniknęły. W r. 1871

310

(ter.

tor.

 

215 dm., 2020 mk;: 319 ew., 1322 kat,, 379 izraol.; w r. 1875 ludność wynosiła 2084 m. głównem zatrudnieniem jest rolnictwo, obok togo handel zbożowy i drobny przemysł. Lekarz praktyczny, chirurg, apteka są W miejscu. Siedziba komisarza obwodowego. Sąd okręgowy w Koźminic o 19 kil. Kościół katolicki parafialny należy do dckan. boreckiego. I)o kościoła paraf, należy jako filialny wspaniały kościół w Zdzieżu, tworzącym osobną gminę, alo • będącym niejako przedmieściem Borku. Kościół ewangelicki murowany wystawiono r. 1854; bożnica żydowska murowana stanęła r. 1858. Szkoła miejska elementarna kilkokla-Kowa, 443 analf'., kasa pożyczkowa, mająca 150 członków, w. okolicy są trzy gorzelnie, olejarnia. Urząd pocztowy trzeciej klasy, poczta osobowa z Jarocina przez ,Borek do Leszna, z Borku do Kożmina i do Śremu. Stać. koi. żel. Koźmin o 19 kil. 1'ewnc wiadomości o początkach miasta Borku dochodzą do r. 1445, w którym to czasie od Zdzieża odłączony został. W XVI wieku należał do rodziny Bniń-skich, herbu -Łodzią; następnie posiadali go Skórzewscy Andrzej i Mikołaj; Sapiehowie. Od Piotra Sapiehy kupił to dobra Jan Nicświa-stowski. "W r. 1833 przeszły do rodziny baronów Graeve, narodowości polskiej, którzy je dotąd posiadają. Kościół katolicki murowany zaczął stawiać Andrzej z Oni n a, biskup poznański r. 1477; poprzednio był drewniany pod tytułem św. Stanisława biskupa, miał 6 ołtarzy i kaplicę Borzewskich. Ku końcowi zeszłego wieku stanął nowy kościół, dawniejszy zapewne podupadł. Ten nowy spłonął r. 1824. Po r. 1840 zabrał się miejscowy proboszcz ks. Wolniewicz do podniesienia z gruzów świątyni; ukończono budowę r. 1859. Dawniejsze gomniki, groby Bnińskich, ich nagrobki, wizerunki, które się znajdowały w kościele wystawionym przez Andrzeja z Bnina, zniknęły bez śladu. Aż do drugiej polowy zeszłego wieku w B. był jeszcze 'drugi kościół kat., szpitalny, przy ulicy jeżewskiej; ks. Pomorski, proboszcz borecki, kazał go rozebrać po r. 1777, ponieważ był zniszczony i spustoszały. Wedle miejscowej tradycyi Zdzież, wieś należ, do klucza boreckiego, łącząca się prawie z Borkiem, niegdyś była miastem ludnein i bogalem; dziedzice szczycili się tytułem książęcym. W kościele bowiem farnym pleszewskim na nagrobku znajduje się napis: "Hic jacet principisssa Zdzieszowicnsis". W pierwszej połowie XV Avieku miasto całkiem zgorzało, odtąd już tytułu książęcego nie wspominano, nazwisko tylko pozostało, mieszkańcy zaś po większej części zaludnili nowe opodal założone miasteczko Borek. W kościele zdzieskim cudowny jest obraz Bogarodzicy, który podczas pożaru ocalał. O tym obrazie i o obrazie św. Barbary

w kość. borecki m utrzymuje się tradycya z w.
XVI, wedle której dziedzic ówczesny, prze
szedłszy do wyznania protestanckiego, kazał
za namową predykanta kalwińskiego obrazy
kościelne na rynku borcckim spalić: dwa jed
nakże wspomnione nie stały się pastwa pło
mieni; uniesione cudownie po nad ogień, ocala
ły, cokolwiek tylko okopcone, llzeczywiścic
zaś Bnińscy dziedzice nigdy rcformacyi nic
przyjęli; kościół zatem bez przerwy służył do
nabożeństAY katolickich, liczył 17 ołtarzy, ka
plic trzy .przebudowy wany i restaurowany kilka
krotnie w zeszłym i bieżącym wieku. Archi
tektura jest bizantyńska. Lud nazywa ten
kościół dotąd klasztorem, ponieważ przy nim
kilkunastu księży bywało i zakon ks. marya-
nów był ustanowiony. Czy t. Emila Kiorskic-
go "Opis obwodu boreckiego" w "lloczn. Tow.
Przyj. Kauk. Pozn." t. 111. Dominium nale
żące do Borku ob. Karokwo (Carlshof). 2.) II.,
wieś, pow. ostrzeszowski, 4 miejsc.: l) B., 2)
klasztor, 3) młyn klasztorny, 4) Piła, 27 dm.,
295 mk., 111 ew., 108 kat., 7G izrael., 68
analf.; Ostrzeszów o 11 kil. 3.) II., folw.,
pow. kościański, ob. Kluczewo. 4.) B., leśni
ctwo, pow. kościański, ob. Widicltowo. 5.) B.,
folw., pow. szamotulski, ob. Wronki. fi.) B.,
kolonia, pow. osfrzeszowski, ob. Laski. 7.) B.,
osada, pow. mogilnicki, ob. Eyssewel-. 8.) B.,
olędry, pow. śremski, 27 dm., 201 mk., 153
ów., 48 kat., 49 analf. 9.) B., niem. Borken-
muhle, folw., pow. chodzioski, ob. Le.mi.ce Górne
(Oberłesnitz). 10.) B. mielęcki, wieś, pow.
ostrzcszowski, 31 dm., 256 mk., 101 ew., 152
kat., 3 izrael., 108 analf.	M. St.
Borek, 1.) niem. Borrek, folw., pow. toruński, w par. i gm. Kowalewo, 169 m. rozl., 3 dm., 27 mk. 2.) B., leśnictwo, pow. brodnicki, st. p. Barfcnicka, par. Górziio, 3 dni., o mk. ewang. 3.) B., niem. Abrahamsdorf, folw. dóbr Pawiowa, pow. kwidzyński, st. p. Gardeja, 2 dm., 48 mk., 6 kat. 4.) B., nłem. Borrek, wś rządowa i folw. pryw., pow. lubawski, st. p. Lubawa (dla folw.), Kurzętnik (dla wsi), par., gm. i urząd st. cyw. Sampława, 7 dm., 83 mk., 58 kat. 5.) B., niom. Borre,uk, wś włość., pow. suski. par. i st. p. Iława, 318 m. rozl., 13 dm., 104 mk. ewang. (j.) B., niem. Borrek, osada, pow. kartuski, st. p. Żuków. 7.) B., niem. Bork, osada, pow. kartuski, st. p. Kartuzy. 8.) B., niem. Borrek, wś ezlaoli,, pow. kartuski, st. p. Sulencin, ma 6 posiadaczy, 4152 m. rozl. 9.) B., niem. Borrek, dziś nawet Waideck zwane, dobra, pow. wejherowski, par. Strzepcz, st. p. Sinażyn. 10.) B., niem. Borl: osada, pow. wejherowski, par. i st. p, Luzyn-». 11.) B., niem. Borrek lub Annussewen, wś, pow. jańsborski, st. p. Banie. 12.) B., niem. Bor-reck, osada leśna, pow. gołdapski, st. p. Banie. 13.) B., niem. Borreck, wś, pow. darkiejmski,

Bór.

Bór.

311

 

st. p. Boćwinka,
Borek, 1.)  koi..   po\v.   pszczyński,   do wsi Mizerowa należąca. 2.) B., folw., p. kluezborski, do   dóbr  lloszkowic  należący.    3.)   B.,   koi., pow.   kozielski,   do  wsi   Sławęcice  należąca. 4.) B., pustkowie, pow. olosiński,  do wsi Wojciechów   należące.    Wspomina  je   Długosz (I, 10).    5.) B.,   nicm.   Jfeidahen, wś, pow. mieli-cki.   par. Slrabórek.    0.) B.,   koi., pow. prądnicki,  do wsi Szczyporowice należąca.    7.) B., nicm. Klein-Walteradorf, folw. i koi.,   pow. oleśnicki, należą do dóbr Przyczów górny i dolny. Borek, ra., dopływ Uszy. Borek, jeż., pow. chełmiński, pod wsią Wronie, zajmuje 12 morgów powierzchni. Borek, ob. Borki. Borekliliy, okrąg wiejski w gin. Mejwzago-ła, pow. wileński, liczy następujące wsie:   Ej-ciuny, Uliczeła,  Borckuuy. Żubiany, Bołkuny; zaścianki:   Wierzbołówka,   Zubwiszki,    Kata-luszki, Monastyrka, Gaje. Stajkiszki, Smicliua, Birki, Powasarele. Antonajcie. Stepary. Borcie, zaścianek w pow. trockim. Boreilicl, Boreml.   Uoremla.   inko,  pow. du-bieński,   w części   zachodniej   powiatu,   na lewym brzegu rz. Styru,  p iv. y ujściu Ikwy, majętność niegdyś Czackich.   .Niessiecki wspomina ks. Boromclskich,   którzy wygaśli   w początku X\rlL w.    Tu był kościół   z cudownym   obrazem   Pana Jezusa   (dziś cerkiew)   i   paląc dawnych dziedziców Czackich,  zburzony podczas dwudniowej utarczki Dweruickiego z wojskiem ross. 1831 r. Kumy zamku. Około 1000 mk. Bomiczyu, ob. Burzeniu. Borewicze, majątek, pow.  trocki, o 3 mile od stacyi  drogi  żel. Koszedary.    Dworek  na wyniosłym   brzegu  Niemna,   nad   wąwozem, zkąd prześliczny widok.
Borijty, nicm. Barendt, wś, pow. malborski) 570 m. rozl., niedaleko Lichnów.
Borgfcld. wś, pow. gdański, st. p. Gdańsk, 253 m. rozl., w 1648 własność senatu gdańskiego, w 1782 szambelanowej Golz.
Borgo-Pruiul, mko w Siedmiogrodzie. 2100 mk., st. po,czt. na trakcie Suczawa-Bistritza, o 173 kil. od Suczawy. Słynie z wyrobu stainbułck, jak i cała dolina strumienia Borgo, koło wąwozu Borgo.
Borgowo, wś, pow. śremski; 13 dm.; 96 micszk.; 42 ewang., 54 kat.; 21 anall'.; stacya pocztowa Śrem o 4 kil.; st. koi. żel. (Jzempin o 23 kil.
Borgwinkel, Borkenwinkel, ob. Śu-iniakaty. Borltołitet, to samo co Berhometh (ob.). Borill (niem.), Nieder i Ober-,  górny i dolny, dwie wsie, pow. pszczyński,   par. Krzyżowiec, należą do dóbr pszczyńskich. Borishof, ob. Bonjsowo. Borislawitz, ob. Borzesławice. Borisow, ob. Bory sów.

Boritsclt, Boritz, ob. Borycz.
Bork, ob. Borek.
Bórk (łuż.), niem. /•«/•//, Burk. 1.) wieś
serbska na Łużycach saskich. 2.) B., wieś
na Łużycach pruskich, w powiecie wojere-
ckim.	A. J. P.
Bork, ob. Leżu.
Borkau, ob. Borkowo.
Borkeu (niem.), folw., pow. oleśnicki, do Przyczowa górnego należy.
Borkeu, ob. Borki.
Ilorkeil, Borkendorf, ob. Dobrzycd.
Borki, ob. Berki.
Borki, 1.) okolica szlachecka, pow. siedlecki, gin. Jasionka, par. Zbuczyn. W jej obn;-bie leżą wsie: B. kosy, B. Paduchy, B. Sołdy, B. Kosierki, B. Wyrki i B. Swiercze. B. Kosy mają 25 dm., 131 mk, 340 mórg.; B. Paduchy w 1827 r. miały 17 dm. i 116 mk., obecnie 18 dm. i 95 mk., 777 m.; B. Sołdy miały w r. 1827 r. 21 drn. i 110 mk., obecnie 19 dm., 94 mk. i 364 m.; B. Kosiorki w 1827 r. miały 17 dm. i 105 mk.. obecnie zaś 26 dm,, 150 mk., 578 m.; B. Wyrki w 1827 r. miały 24 dm., 134 mk., obecnie 22 dm., 192 mk. i 402 m.; B. Swierczo mają 3 dm., 53 mk. i 300 m. 2.) B., koi., nad rz. Wiercicą, pow. koniński, gm. Wysokie, par. Konin. Ilozl. m. 364, ludn. 279; od Konina w. 14. od rz. Warty 2 w. Mie-zkańcy, oprócz rolnictwa, trudnią się, spławem drzewa na Warcie. W 1827 r. było tu 11 im. i 114 mk. 2.) B., wś i folw., pow. nowo-radomski, gin. Konary, par. Pławno. Bobra ieicskic B. składają się. z folwarków Borki Przyrembow, os. leśnej Szyszków czyli Wy-gwizdów, oraz karczmy Zielonka, ogólnej przestrzeni 1113 m., w tem ziemi ornej 410 mórg. 4.) B., wś i folw., pow. radzyński, gm. Sitno, par. Kock. R. 1827 r. było tu 18 dm. i 130 mk., obecnie 20 dm., 234 mk. i 2663 mórg obszaru. B. dobra mają 2726 m. rozl. 5.) B., wieś włość, i folw. pryw., pow. rypiński, gm. izerwin, par. Skrwilno; folw. należy do dóbr Przywitowo, liczy 36 rak. i dwa domy mieszk.; wś włość., ob. Budziska. 6.) B. drużbińskie, ś, pow. sieradzki, gm. Wierzchy, par. Druż-bin. odległa od Sieradza wiorst 38; rozległości ogólnej mórg 608, w tem gruntów dworskich n. 517, włościańskich m. 91; ludności kat. 315, ewang. 7, izr. 9: razem 331 dusz. Wiatrak. 7.) II., kolonia, pow. sieradzki, gm. Zadzim, par. Szadek, odległa od Sieradza wiorst 26; 332 m. w posiadaniu włościan; gospodarstwa nędzne, udność nie zamożna; ludności 198. 8.) B. ipkowskie, wś, pow. sieradzki, gm. Wierzchy, jar. Bałdrzychow, rozległości 11 i pół włók, w tem 5 włók lasu, 6 m. łąk, ziemi włość. 8 m. 9.) B., pustkowie, pow. sieradzki, gm. i par. Klonowa; mórg 75 w posiadaniu włościan, udności 40. 10.) B., wś rządowa, pow. kie-

312

Bór.

Bór.

 

lecki, gm. Mniów, par. Grzymałków, na samej
granicy gub. radomskiej. Najbliższa st. poczt.
w Mniowie. 11.) B., wś, pow. biłgorajski,
gm. Biszcza, par. Tarnogród. Leży na wzgó
rzach z lewego brzegu rz. Tanwi, w bezleśnej
okolicy. 12.) B., wś, pow. łęczycki, gmina
Tkaceew, par. Łęczyca; o 2 w. na połud. od
Łęczycy, Ma 37 dm. 13.) B., wś, pow. ra-
dzynuński, gm. i par. Jadów. W 1827 r. było
tu 16 dm. i 143 mk. 14.) B., wś, pow. kozie-
nicki, gm. Grabów nad Pilicą, par. Wrociszew.
W 1827 r. było tu 52 dm. i 404 mk. 15.) B.,
wś, pow. siedlecki, gm. Krześlin, par. Sucho-
żebry. W 1827 r. było tu 26 dm. i 208 mk.;
obecnie 23 dm., 259 mk. i 624 m. obszaru.
16.) B., wś, pow. siedlecki, gm. Wodynie.
Ma 21 dm., 129 mk. i 262 m. ziemi. 17.) B.,
wś, pow. ostrołęcki, gm. Szczawiu, par. Gowo-
rowo, 620 m. obszaru. 18.) B., koi. niemiecka,
pow. gostyński, gm. i par. Dobrzyków. W r.
1827 r. było tu 25 dm. i 230 mk., obecnie 274
mk. i 513 m. obszaru. Szkoła początkowa
niemiecka.	Br. Cli.
Borki, 1.) wieś, pow. kijowski, o 7 w. od Luteźu, przy ujściu Irpenia do Dniestru, 386 mieszk. Okrążona sosnowym lasem, grunta piaszczyste. Mieszkańcy trudnią się rybołówstwem i mają obszerne sianokosy. Niedaleko od wsi, w miejscowości zwanej Chołmy, widać rozległe okopy i gruzy; niegdyś było tu obszerne i ludne mko Masłaj, z re-zydencyą biskupią, z cerkwiami, zamkiem i liczną ludnością; zniszczone zostało podczas pierwszego napadu tatarów. 2.) B. Chote-szowskie, wś, pow. kowelski, gm. Choteezów. Ziemi 1698 dz., dm. 72, ludności 630. Własność rządowa, należała do starostwa kowelskie-go. Ziemia piasek, ił, torf na pokładzie glinki i iłu. Narzecze rusińskie z akcentem białoruskim. Leży nad rz. Turyą. 3.) B., wś, pow. kowekki, gm. Hłusza. Ziemi 2778 dz., włościan 1671. Dziedzice mają: Porniewski 652 dz., Spirydowicz 455 dz. Domów 63; ludności 508 męż. Wieś położona na wyspie, śród błot pińskich; ziemia ił z piaskiem i torfem na pokładzie iłu i piasku. Narzecze rusińskie z akcentem białoruskim. 4.) B., wieś w południowej stronie powiatu ihumeńskiego, przy wojenno-komunikacyjnym gościńcu prowadzącym z Ihumenia do Uzdy, o wiorst 4 od tego ostatniego miejsca odległe, blisko źródeł Niemna, w gm. uździeńskiej, w 4 stanie policyjnym (uździeńskim), w 4 okręgu sądowym. Przed reformą włościańską wieś ta należała do dóbr Kuchcice (ob.), dawnego dziedzictwa Za-wiszów, herbu Łabędź. Miejscowość lesista, ziemia lekka, borowa. 5.) B., wieś, powiat oszmiański. Na początku wieku XVIII własność ta z posagiem Judyckiej Teresy przechodzi w dom Suliątrowejuch i do dziś dnia

w ich ręku pozostaje. 6.) B., wś, pow. sło-nimski, przy b. trakcie handlowym Pińsk-Sło-nim, o 34 w. od Słonima. 7.) B., wś w pow. sokolskim, gub. grodzieńska, o 31 w. od Sokółki. 8.) B., wś, gub. witebska, u zbiegu rzeki Czernii z Obolem. 9.) B., wieś, pow. słucki, ma kaplicę katolicką parafii Star-czyca.
Borki, mko, pow. zieńkowski, gub. pułtaw-ska, o 18 w. od Zieńkowa, st. p.
Borki, 1. (z Czołniowem), wś, pow. dąbrowski, 1254 mórg. rozl. w tem 695 m. roli ornej, 70 domów, 471 mk., par. w Szczucinie, położenie równe, w glebie pszennej. 2.) B., (z Diakami), wś, pow. Nisko, 1382 mórg. rozl., w tem 435 mórg. lasu, 58 dm., 414 mieszk., paraf, w Kuczynie Małej, leży w równinach, gleba piaszczysta. 3.) B. wielkie, wieś, pow. tarnopolski, leży przy kolei żelaznej Karola Ludwika, i ma stacyą kolejową w miejscu; oddaloną jest od Tarnopola o 2 mile we wschodnim kierunku, o 148 kil. ode Lwowa. Przestrzeń posiadłości większej roli ornej 1176, łąk i ogród. 190, past. 42, lasu 164; posiadłości mniej.: roli ornej 2539, łąk i ogród. 286, past. 111 mórg. Ludność rzym. kat. 790, gr. kat. 770, izrael. 96: razem 1656. Należy do rzym. kat. parafii w Czernielowie mazowieckim, gr. kat. parafią i urząd pocztowy ma w miejscu; do gr. parafii należy także sąsiednia wieś Dyczków z 665 dusz; parafia ta należy do dekanatu tarnopolskiego. Właściciel większej posiadłości Józef Baworowski. 4.) B. małe, wieś, pow. skałacki, nad rzeką Gniła, dopływem Zbrucza, od Skałata o mil 5 na wschód, od Grzymałowa o mil 3, również na wschód, od miasteczka Toustego o l milę na wschód. Przestrzeń posiadłości większej roli ornej 806, łąk i ogród. 27, past. 67; lasu 1024, posiadłości mniej, roli ornej 964, łąk i ogród. 27, pastwisk 67, lasu 1024; posiadłość mniejsza: roli ornej 964, łąk i ogrodów 78, past. 35 mórg. Ludność rzym. kat. 412, gr. kat. 853, izrael. 23: razem 1688. Należy do rzym. kat. parafii w Toustem, grec. kat. parafią ma w miejscu, która należy do dekanatu skałackiego; posiada szkołę etatową i kasę pożyczkową z kapitałem 2945 złr. 5.) B. janowskie (z przys. Dąbrowa, Koniec, Sucholas i Tyczna), wieś, pow. gródecki, rozsypana śród lasu, z tego powodu tyle obejmuje nomenklatur; leży w piaskach i bagnach, o l1/, mili na wschód od Janowa a o 4 mile od Gródka na półn. wschód. Przestrzeń posiadłości większej roli orn. 33, łąk i ogr. 360, past. 59; posiadł, mniej, roli orn. 328, łąk i ogr. 624, past. 317, lasu 18 mórg. Ludność rzym. kat. 25, gr. kat. 1328, izrael. 20: razem 1373. Należy do rzym. kat. parafii w Janowie, gr. kat. par. w Jaśniskach. Właściciel większej posiadłości Maryan Mali-

Bór.

Bór.

313

 

cki. 6.) B. dominikańskie (z Jaśniszczem), graniczą o miedzę z Borkami janowskiemi; od zachodu, od wschodu i północy okrążają tę wieś lasy, ciągnące się ode Lwowa ku Żółkwi. Przestrzeń posiadł, większej roli ornej 227, łąk i ogród. 9, past. 8, lasu 225; posiadłości mniej, roli ornej 257, łąk i ogr. 100, past. 44, lasu 30 mórg. Ludność rzym. kat. 44, gr. kat. 169, izrael. 15: razem 228. Należy do rzym. kat. par. w Kościejowie, gr. kat. parafii w Ro-kitnie. Właściciel wiek. posiadł.: konwent oo. dominikanów we Lwowie.
Borki, folw., do Plebaniej "Woli (ob.) należący.
Borki, niem. Borken, folw., pow. babimoski, ob. Wroniawy.
Borki, 1.) niem. Borken, wś, pow. chełmiński, st. p. IJmsław, par. Czarze, ma 600 m. rozl., 14 dm., 119 mk., 4 kat. 2.) B., niem. Borken, folw., pow. lubawski, st. p. i gm. Lą-korz, par. Lipinki, 2 dm., 19 mk. kat. 3.) B., niem. Borken, dobra szlach. i wieś, pow. je-ławski, st. p. Bartoszyce. 4.) B., niem. Borken, dobra szlach., wś i folw., pow. szczycień-ski, st. p. Biskupiec. 5.) B., niem. Borken, wś, pow. szczycieński, st. p. Wielbark. 6.) B., niom. Borken, wś, pow. szczycieński, st. p. Chochoł. 7.) B., niem. Borken, dobra i leśnictwo, pow. szczycieński, stacya pocztowa Szczytno. 8.) B., niemiec. Borken, dobra szlach., pow. rastemborski, st. p. Rastembork. 9.) B., niem. Borken, nadleśnictwo, pow. wę-goborski, st. p. Kruklanki. 10.) B., niem. Borken, dobra, pow. jańsborski, st. p. Jańs-bork. 11.) B., niem. Borken, wś, pow. olecki, st. p. Orłowo. 12.) B., niem. Borken, dobra, pow. ządzborski, st. p. Szymonka. 13.) B., niem. Borken, wś, pow. łecki, st. p. Rożyńsk.
Borki, 1.) wielkie, niem. Gross-Borek, wś i dobra, pow. olesiński, filia par. katol. Olesno, wielki piec żelazny. 2.) B. Małe, niem. Kkin-Borek, wś i dobra, pow. olesiński, par. Olesno, z kolonią Rosochą i młynem wodnym "na wilczem", w lesie do Wojcie-chowa należącym. 3.) B., folwark, powiat pszczyński, należący do dóbr Mizerów. 4.) B., ob. Rudołtowice.
Borków, 1.) wś, pow. kaliski, gm. Zborów,
par. Borków. Kościół par. istniał tu już w 1521
r., obecny drewniany pochodzi z 1710 r. R.
1827 B. miał 32 dm., 312 mk. Par. B. dek.
kaliskiego 1540 dusz liczy. 2.) B., wś, pow.
kielecki, gm. Szczećno, par. Daleszyce. Fry-
szerki żelaza. 3.) B., wś, pow. warszawski,
gm. Zagódź, par. Żerzeń, leży przy dr. żel.
nadw., między Wawrem a Otwockiem, o 21/,,
w. od Wawra. W 1827 r. było tu 20 dm.
i 140 mk. 4.)B.,wś,pow. nowo-aleksandryjski,
gm. i par. Garbów.	Br. G..
Borków, wś, pow. lityński, dusz męz. 277,

ziemi włość.: 943 dz. Należy do 7 właścicieli, którzy posiadają 1625 dz. Największa część Sornowa 785 dz. i Dwernickiego 320 dzies.
Borków, ob. Borkowo.
Borkowice, ob. Barkowiec.
Borkowice, wś, pow. konecki, gm. i par. t. n., w ślicznem położeniu pośród lasów; posiada kościół parafialny, urząd gminny, dwór modrzewiowy z ogrodem, jednym z najpiękniejszych w całej okolicy. Włość ta starożytna należała niegdyś do rodziny Duninów ze Skrzynna, którzy od tej wsi Duninami Bor-kowskimi się przezwali. Tu oni mieli swój dwór, groby w kościele i długo, aż do końca zeszłego wieku, w ostatku chociaż w połowic, byli jej dziedzicami. Część bowiem Borkowic w XVII wieku należała do rodziny Dzibonich (Gibboni), sławnych kuźników, za Zygmunta III z Włoch do Polski sprowadzonych. Od Borkowskich i Dzibonich przed kilkudziesięciu laty nabył ją Antoni Małachowski, wojewoda mazowiecki, który, skupiwszy okoliczne włości, utworzył obszerne i zamożne dobra Niekłania i Borkowic. Po nim syn jego Onufry, zmarły przed kilkudziesięciu laty, dostawszyB. w spadku, przyprowadził do tej zamożności w jakiej teraz zostają. Kościół tutejszy należy do bardzo dawnych. Podług podania, był naprzód z ciosu w XII wieku przez Piotra Dunina wystawiony; z akt atoli miejscowych widać, że już na początku XIV wieku stał tylko kościół modrzewiowy, który, po trzykroć od ognia zniszczony, zawsze z drzewa by wał odbudowywany. Teraźniejszy murowany wystawił Onufry lir. Małachowski na miejscu poprzedniego, podług planów Franciszka Lanciego i Markoniego; wykończony i poświęcony został w 1846 r. Wielki ołtarz włoskim obyczajem od nawy kościelnej oddzielony, na znacznem wzniesieniu góruje, co wspaniały sprawia widok. Z dawniejszego kościoła znajduje się tu cudowna figura św. Antoniego, z jednej sztuki ołowiu obrobiona, o której takie jest podanie. W roku 1646 niejaki Hilary Mała, górnik ze wsi Niewachlowa, wykopał w górze machnowskiej pod Kielcami trzy granie ołowiu (galeny), tak wielkie, iż postanowiono ofiarować je na chwałę Boską. Wykuto więc z nich trzy statuy: Najświętszą Pannę, św. Antoniego i św. Barbarę, patronkę górników, które rozesłano do ozdobienia niemi trzech kościołów; Najświętszą Pannę kolegiacie kieleckiej, św. Barbarę kościołowi oo. bernardynów w Karczówce, zaś św. Antoniego kościołowi w B. Ciekawa ta statua, wcale nieźle pod względem sztuki wykonana, używa niepospolitej sławy cudowności i zgromadza liczne tłumy pobożnych na odpust w dniu tego świętego przypadający. Tuż za dworem dziedziców znajduje się obszerny i ozdobny ogród w guście angielskim, założony przez hrabin,

314

Bór.

Bór.

 

Małachowską. l)o jogo piękności przyczynia
się szczęśliwie wybrane położenie, ale sztuka
niemało mu dodała. Są (u kioski, groty, cie
niste alec, statua Matki Boskiej z ciosu, dłuta
Manzla z Warszawy, a nawet kopiec na wzór
mogił krakowskich usypany, z którego piękny
jest widok na cała okolicę. Obecnie istnieje tu
AYielki piec fryszerski. W 1875 r. wyrobiono
w nim surowcu 50,687 pudów, kutego żelaza
1800 pudów. W 1827 roku Borkowicc
uiialy 36 dni. i 325 mk.. obecnie mają 38 dni.,
339 mk., 3,805 mórg. ziemi dworskiej i 336
mórg. włość. Par. B. dek. koneckiego: 3778
dusz. (j m. B. ma 3465 mk., rozległości
11,010 mórg., w tom ziemi dwór. C911 mórg.,
domów 447, s. gm. ok. II Chlewiska o 23 w..
st. p. Przysucha. W skład gm. wchodzą: Bo-
lęcin, Borkowice, Bryzgów. Długa-brzezina,
Gródek, Kawy, Krosna. Kuźnica. Lusztyk,
Ninków, Politów. Radostów. Rudno. Ruski-
bród, lluszkowicc. WawrzyuOw. Wymysłów
i Zdunków.	Br. Ch.
BorkowitT, niem. Borlou-i;;.   wieś. powiat ryski,   par. Ucxkńll.   niegdyś własność miasta
Borkowicc, nicm. B>.'rl.-\riu. ws, pow. ole-siński, o mile od Kluczborka, niegdyś należała do krolewszczyzny Bogacica. w parafii Bo • gaci ca.
Borkowiców dół. miejscowość na gruntach
wsi Wylągi, pow. nowoaleksandryjski, gmina
Celejów. o pół mili od Kazimierza Dolnego od
ległej. Istnieje polanie, że w tym dole śmierć
poniósł Maciek Borkowic.	//. W.
BorkowicM, wś, pow. drysieński, gub. wi-tebska. st. p., o l w. od t. n. st. dr. żel. dyne-bui-sko-witebskiej.
Borkowiny. Bi-Apa-una. niem. Borkowinnen, wieś, pow. olecki, e-t. p. Kowale.
Borkowiina. koi. nad rz. Bystrzycą, pow. lubelski, gm. Piotrowicc. par. Kiełczewice, na połud. od Lublina, 59 dm.
Borkówko, niem. Khm Bi<rtetc. wś, pow. lęborski, na Pomorzu.
Borkowce, wś, pow. krzemieniecki, ma kaplicę katolicką paralii Szumbar.
Borkowo, 1.) gm., pow. sierpecki, należy do I okręgu sądowego (Borkowo-koscielne). Indno-ści 2574, rozległ. 11,484 m., w tej liczbie gruntu ornego 7,126 m.: do gminy należą wsie włość. Białe-błoto, Borkowo-kościclne. Borko-wo wielkie, Gorzcwo, Dąbrówka, Karolcwo. Kisielewo, Mieszaki, Mieszczyk, Rydzewo. Ra-chocin, Btudzieniec, Sułocin, Wilczogóra, Włó-ki-piaski (małe i wielkie), Zalesię; oprócz wyż wymienionych nazw wsi należą także dobra prywatne, rządowe i osady młynarskie; Babc-kępa, Babc-Troska, Bobrowo, Dwa-młyny, Lip-niak-Nowiny, Swobodzin; wymienione miejscowości należą do par. Borkowo, Jeżewo, Sierpc;

w gminie   znajdują się 3 szkółki   elementarne,
kościół  katolicki   we wsi   Borkowo-kościelne,
zarząd gminny, sąd gminny, garbarnia, 5 szyn
ków i karczem,  gorzelnia, 2 wiatraki,  2 kuź
nie,  5 młynów wodnych.    Wieś B. kościelne,
w gm. B., nad  rzeką Sierpienicą położona, ma
folwark, który liczy 36. mk., 4 dm.,  600 mórg.
rozl., w tej liczbie 320 m. gruntu ornego; osada,
młynarska  zajmuje rozl. 173 m.; wieś włość,
liczy   137 mk.,  35 dm.,  329 m. rozl.;  we wsi
znajduje się kościół katol. parafialny, sąd gmin
ny, zarząd gminny; karczma należy do folwar
ku. Druga wś w gm. B. t. j. B. wielkie lub
szlacheckie, ma folwark,   który liczy  22 mk.,
5 dm,,   rozległości   944 m.,   w tej   liczbie 737
gruntu   ornego;   do folwarku   należy gorzelnia
i kuźnia; wieś liuzy 256 mk.; 30 dm.; rozległo
ści 186 m.;   we wsi  znajduje   się szkółka  ele
mentarna. Par. B. dek. sierpcckiego 1144 duś/
liczy.    2.) B. lub   Borutowo   (?),   wieś   włość,
nad rz. Wkrą, w pow. płońskim,  gm. Błędów-
ko,  par. Cieksyn.    W 1827 r. było tu 19 dm.
i  163 mk.,   obecnie 28 dm.,   239 mk.;   tudzież
562 m. ziemi.    Folwark  należy   do dóbr Oie-
:syn.    Na gruntach B., przy granicy  od dóbr
Błędowo,  znajduje się jezioro Kroczyu,  a nad
jeziorem  góra,   na  której stał niegdyś   zamek
Borutowskich,   dziedziców Cicksyna.    yzczątki
tego zamku zniszczył, poszukując skarbów, je
den  z dziedziców  za naszych czasów.    Drzwi
żelazne  tego zamku złużą dziś  do zamykania
skarbca kościelnego w Cieksynic.    Na granicy
od wsi Wrona  olbrzymi  głaz granitowy, ster
czący 8 łokci nad ziemią, zwany dyablim kamie
niem.    3.) B., okolica szlachecka, pow. prza-
snyski. gm. Chojnowo, par. Węgra;  w obrębie
jej leżą wsie B. Boksy i B. Falęta.    B. Boksy,
wś przez  drobną  szlachtę zamieszkała,   ma 14
dm.,   100 mk., 259 m. obszaru.  B. Pałęta,  wś
przez  drobną  szlachto zaludniona,  ma 444 m.
obszaru.    W 1827 r. było   tu   29  dm.   i   127
mieszk.,   obecnie 21 dm. i 225 rnk.; do tej wsi
należy karczma, wiatrak i kuźnia.   4.)   B., wś
rządowa,   pow.  kolneński,   gm.   i  par. Mały
Płock, o 5 i pół wiorst  na  południe od Kolna,
przy drodze bitej z Kolna do Łomży, na wzgó
rzach piaszczystych, ponad torfiastcrni  błotami
z obu  stron  rz. Skrody.    W 1827 roku było
tu 69 dm. i 465 mk.;   obecnie 772 mk. i 2887
mórg obszaru.	Br. Ch.
Borkowo, 1.) wś, pow. inowrocławski, ob.
. st. poczt, i koi. żel. Inowrocław o 7 kil.
2.) B., wś szlach., pow. wrzcsiński; 1208 m.
rozl.: 8 dm.: 102 mk.; wszyscy kat.; 47 analf.;
*t. poczt. Strznłkowo o 14 kil., st. koi. żel.
Września o 15 kil.	M. St.
Borkowo, 1.) niem.  Borkau,  dobra i leśnictwo, pow. *tarogrodzki,  własność dawniejsze-o  opactwa   pelplińskiego,    bogaty   folwark, przez rząd pruski wydany  w wieczystą dzier-

Bór.

tfos.

315

 

żawę, leży w glebie żyznej; ziemi ma 2265 m., mieszkańców 231, z których 192 katolików, ma szkołę ewang.; we wsi jest gorzelnia. B. jest już wspominane za księcia pomorskiego Grzymisława przed rokiem 1200; miało odda wna obronny gród na wzgórzu, który się nazywał Skosowo. Książę Mcstwin II podarował B. cystersom w r. 1274, kiedy się przesiedlali z Pogutck do Pelplina. 00. cystersi chętnie przebywali w B. dla rozrywki, mieli także dość znaczną kaplicę we wsi pod wezwaniem św. Jakóba, W r. 1802, kiedy jnż cystersów nie było, zasłynęło B. naokół z objawienia N. M. Panny, o której lud wierzył i wierzy, iż się ukazała we wsi nad Bożąmęką; figura Matki B., znajdująca się w tej Bożcjmę-co, została przeniesiona w uroczystej procesy i do kościoła w pobliskiej Sowej Cerkwi (Neu-kirch), za wyraźnym rozkazem władzy duchownej. 2.) B., niem. Borl-au, wś szlach., pow. kai-tuski, par. t st. p. Żukowo, o 422 st. nad pow. morza, ma 545 m. rozl. (493 m. roli ornej, 4 łąk, 34 pastwisk, 14 lasu). W 1648 r. właściciele Borkowscy. 3.) B., niem. Gross-Borkmu, wś, pow. lęborski, ziemi pomorskiej. •1.) B. jest toż, Avedług Kętrzyńskiego, w pow. człnchowskim (?).
Borkłojnic 1.) wś starościńska, pow. po-
niewieski, o 13 w. od Poniewicża. 2.) B., wś
i dwa folwarki, pow. ponicwieski, par. reini-
golska, o 18 w. od Ponicwieża, z kaplicą mu
rowaną, własność Szwojnickich. 3.) B., folw.,
tegoż powiatu i parafii, o 19 w. od Poniewicża,
własność Czerniewskich. 4.) B., folw., tegoż
pow. i par., o 20 w. od Poniewieża, własność
Mickiewiczów.	J. G.
Borkowski Majdan, ob. Majdan Borkowski.
Borkowszczyzua,  1.) dwór, pow. lepelski,
0	25 w. od Lepią, przy jeziorze Dołżyca, znaj
duje się tu 5 źródeł;   4 z tych źródeł są rezer-
woareui dla wód mineralnych,   piąte przyjmuje
nadmiar wody  ze wszystkich źródeł  i  potem
już za pomocą rury puszcza ją w jezioro.   We
dług analizy  chemicznej dokonanej   w 1843 r.
przez p. Jan ta,  co do składu  swego są dwoja
kiego   rodzaju,   jedne  przeważnie   zawierają:
kwas węglany, węglan żelaza,  węglan magnc-
zyi i siarczan wapna; drugie: siarkowodór, nie
znaczną ilość siarczanu żelaza,  siarczan wapna
1	magnezyi.    Wody te należą  do rzędu żelazi-
sto-siarczanych. B.  była niegdyś   własnością
arcybiskupów połockich.    Leży n stóp wynio
słej góry,  drewnianym kościółkiem uwieńczo
nej.    2.) B.,  okrąg  wiejski,   w gm.  Bienłcy,
pow. oszmiański, liczy w swym obrębie  wsie:
Większa .Borkowszczyzna,  Mniejsza Borkow-
szczyzna, Tatarszczyzna, Cielątld, Jaługi, Gro-
mowicze, Ostaszki.    3.) B.,  zaścianek w pow.
trockim.

Bórkowy, po niem. Buiy, Jjiirk, obszerna i stara wieś, znana już w dokumencie z 1353 roku, na dolnych Łużycach, ponad rozlewami Bprewji, AV pow. chociebuskim; ma przeszło 4000 ludności, prawie wyłącznie serbskiej; mieszkają w domach rozrzuconych na znacznej przestrzeni śród łęgów i wysp, tak zwanych błot sprcwjańskich (fcśprecwald). Czółna i wąskie a wysokie mostki, na które wchodzi się po schodach, ułatwiają komunikacyą. Potomkowie osadzonych tu za Fryderyka W. niemieckich kolonistów zserbszczyli się. Kościół lu-terański z nabożeństwem scrbskicm, kilka szkół elementarnych, urząd pocztowy, apteka, młyny, sklepy. Tak zwany gród (bchloasberg) jestto malowniczo wyniesienie, w którego utworzeniu znać pracę ręki ludzkiej; złożone z 7 pagórków, rozległości 6-8 morgów, wysokości 50-60 stóp ponad poziom Sprewji. Lud mówi, że tu mieszkał król serbski (Wendenkonig); krążą o nim liczne podania. Wykopaliska archeologiczne, urny, szczątki broni. Właściwością lingwistyczną mieszkańców, iż o przechodzi często w y, np. gyra, kyń, gyćć. Prawdziwa skarbnica podań i pieśni ludowych. Nieco więcej lubo powierzchownych i nicwyczor-pujących wiadomości patrz: Bcrger. " I>er Sprcewald," Cottbus, 1866; Andree. "Wen-dische Wanderstudicn" stronica 84 - 91. Obszernie i dobrze pieśni u Smolcra "Prózni-cki." "Yolkslieder, II" Grimma 1843. Podania: Schiilenburg "Wendischc Yolkssagen." Lcip/ig 1880 str. 1-16, 131, 134, 297; Ycckenstedt "Wondische Sagen," Graz, 1880. A. J. P.
Borkut, kąpiele i zdrój wody szczawiowej w hr. szaryskiem (Węg.), w lesie, w pobliżu Preszowa (Eperies); smaczną tę Avodę piją w Preszowie, zmieszaną z winem. Razem z Wilcc-Horką 34 mk. Por. Burkttt. U. M.
Borkwitz, ob. Porlca.
Borluiiy, dwie miejscowości t. n., w pow. scjncńskim; jedna w gin. i par. Sureje, druga w gminie Lejpuny, par. LiszkoAvo.
Horn, po łot. Koplaica, kilka wsi w okręgu łłłukszteńskim, gub. kurlandzkiej: Alt-Born (Wezza-Koplawa), Neu-Born (Jauna-Koplawa), Gross-Born (Leela-Koplawa). Klein-Born (Ma-sa-Koplawa). Ob. Nejbom.
Borilice lub Borzniue. niem. Bornilz, wieś włość., pow. suski, par. Iława, st. p. Alt-Christburg, 1886 m. rozl., 27 dni., 271 mk., l kat.
Borni(z, ob. Boraneuy.
Bcrii^iiiiirnilc, ob. Bowsk.
Burnshof (niem.), mały folw., awulw przy folw. Bystrzec.
Borntuchen, ob. Borzetuch&mie.
Boro, ob. Bormre.
Borocka, rz. w pow. mozyrskim, bierze początek w nieprzebytych moczarach pomiędzy

316

Bór.

 

Złod/inem i Simonowiczami, płynie samotna
mil kilka \v kierunku półn. i nieco wyżej Pe-
trykowa z przeciwnej strony wpada do Pry-
peci. Od źródeł aż do ujścia z powodu błotni
stego położenia nie posiada przy brzegach
osad ludzkich.	AL Jel.
Borodczyce, wieś, pow. Bóbrka, nad Dnie-slrem, 4 mile na południc od Bóbrki. Przestrzeń większej posiadłości: roli ornej 53, łąk i ogrodów 13, pastwisk 2, lasu 84; posiadłość niniejsza: roli ornej 210, łąk i ogrodów 132, pastwisk 112 m. Ludności rz. kat. 2, gr. kat. 251, izrael. 13: razem 266. Należy do rży m. kat. parafii w Chodorowie, gr. kat. parafii AV Zalesiu. Właściciel większej posiadłości Kazimierz lir. Lanckoroński.
Itorodianka, ob. Borodzianka.
lioroclok, rz., poczyna się w pow. kijowskim, przy wsi Hatne, i wpada w tymże powiecie do rz. Wety, dopływu Dniepru.
Borodyca, ob. Bohorodyca.
Borudyczyn, ob. Bohorodyczyn.
Borodyiio, 1.) st. poczt., pow. moźajski, gub. moskiewska, o 12 w. od Możajska. 2.) B., st. p., pow. akiermański, gub. bcssarabska, w pobliżu Kulm i Akcrmanu.
Borodyiio, jeż. w pow. newelskim.
Borodzianka, Borodianka, mko, pow. kijowski, na lewym brzegu rz. Zdwiż, w strefie leśnej, o 50 w. od Kijowa. Okolica płaska, nizinna, leśna; natura gruntu wilgotna; w łanach biją źródłowiska, stoją grząskie bagna i brody. Sądząc z brzmienia nazwiska, mo-żnaby wnosić, iż B. od okrążających ją borów przyjęła swą nazwę. Z akt 16 wieku widzimy, że miejsce to wprzódy nazywało się "siedlisz-czem Koziatyczami", które "od niepamiętnych czasów" uległo zniszczeniu chyba dobrze jeszcze przed wystąpieniem dziejowcm w tych stronach Litwy, t. j. za najazdu na ten kraj Mongołów w 1240 r. Wiadomo też, iż tędy szła krwawa droga Batego. W metryce lit. jest ślad, że w 15 wieku dobra Koziatycze czyli B. były posiadłością niejakiego kniazia Romana (?) i wchodziły w skład dóbr tak nazwanych Jasienickich (później Makarowskich). Owóż tenże kniaź Roman, nieznany nam skądinąd, straciwszy dwóch synów w krwawej katastrofie, jaka w 1482 r. za Mengligireja kraj dotknęła, pozostał przy jednej tylko córce, która, będąc jedyną rodu i szerokich imion dziedziczką, wyszła za Iwaszeńcewicza "terryge-nę" z Litwy. On to, czy jeszcze ojciec, za odwagę przeciw Tatarom, jak mówi Niesiecki, pierwszy otrzymał klejnot szlachecki. Następnie tenże Iwaszeńcewicz, schodząc z tego świata, przekazał liczne włości swojemu potomstwu, t. j. pięciu synom, oprócz B. i dóbr Jasienicz (Makarowa), które oddał wianem córce swej Marynie, będącej za kniaziem Iwa-

nem Gliuskim, wojewodą kijowskim. Wszelako gdy tenże Iwan Gliński kraj zdradził, król Zygmunt I, jako "po zmienniku", dobra te zabrał na skarb a później osobną hramotą zwrócił je braciom Glińskiej, t. j. Mikołajowi, Andrzejowi, Jakóbowi, Bohdanowi, Pawłowi i Dymitrowi Iwaszeńcewiczom, jako, jak mówi rzeczony przywilej, "dziadkowszczyznę po matce." Z tych Iwaszeńcewiczów, dziedziców B., dwaj są znani z dziejów: Jakób, dzierżawca czerka-ski, upamiętnił się tem, że wraz z Jerzym Ze-nowiczem jeździł do Krymu, posłany tam od Zygmunta I w charakterze posła do Mengligireja. Posiadał on wielkie zachowanie u tego hana (Sborn. Oboleńskiego t. III str. 5). Brat zaś jego Mikołaj niemniej znany z tego, że w 1525 był posłem do Moskwy od tegoż Zygmunta I (Kraszewski "Wilno" t. I str. 213). Z tych pięciu braci tylko co wymieniony cli, dwóch jeno, Dymitr i Bohdan, zostawili potomstwo, ale następnie po wygaśnieniu linii Dymitra, cała fortuna Iwaszeńcewiczów zlała się na potomków Bohdana. Z ty"ch Makar został właścicielem dóbr Jasienicz i B. Od niego też, tak syn jego Andrzej jak i dalsi potomkowie w linii zstępnej, pisać się zaczęli Ma-karewiczami, nazwisko Iwaszeńcewicz zachowując jako przydomek. Andrzej zaś Maka-rewicz miał dwóch synów: Mikołaja i Hrehore-go. Mikołaj M. dziedzic B., podwojewodzi kijowski, urodzony w wierze greckiej, pierwszy został gorliwym wyznawcą reformy i synów swoich nawet do tego wyznania nakłonił. Po zejściu jego Krzysztof M. został dziedzicem B., ale ten chcąc się uchylić od prześladowcy swego i wroga Samuela Łaszczą, strażnika kor., który był mu nawet w 1640 r. dnia 25 stycznia B. zajechał, wyniósł się zupełnie ze stron kijowskich i tegoż jeszcze roku w Warszawie sprzedał B. Andrzejowi Drohojowskiemu. W tranzakcyi sprzedaży zeznaje Krzysztof M., iż temuż Drohojowskiemu przedaje dwór i m. Koziatycze alias Borodziankę z folwarkiem, wsią Drużnią z dworem i folw., wsią Zahalcc wielkie i małe, przezwane Kaczały,Piaskówką, Aleksandrową wolą, Nowogroblą, z poddanemi ciągłemi i nieciągłemi, z bojarami służałymi i putnymi, ogrodnikami i podsusidkamł, robotami, czynszami, powołoszczyznami i t. p. W r. 1642 Andrzej Drohojowski już nie żył, a wdowa po nim wyszła za Mikołaja Abramowicza, wojew. mścisławskiego. Z pierwszego małżeństwa został syn małoletni Samuel Krzysztof Drohojowski. Za władania Abramowiezowej B. znacznie się podniosła i mieszkańców przybyło. Ale nadeszły czasy wojen kozackich; niezliczone klęski spłynęły na kraj cały. Własność ziemiańska, puszczona na niepewne koleje, zachwiała się. Około 1654 czerncy michaj-łowskiego kijowskiego monasteru zawładnęli

Bór.

Borodzianką. Abramowiczowa, widząc ważące się codzień prawie na ostrzu losy tej prowincyi, zmuszona okolicznościami, w 1661 r. puściła w zastaw B. Janowi Wyhowskiemu, wojew. kijów., nie bez skrytej myśli, że on jeden będzie w stanie i możności odzyskać dobra nieprawnie jej odjęte. Jakoż nadzieja ta nie omyliła jej, bo Wyhowski wkrótce dobra zagarnięte przez c/:erńców odzyskał. Samuel Droho-jowski umarł około 1678 r., zostawiwszy jedne córkę Joannę Katarzynę, która, zostawszy do-minikanką we Lwowie, w 1681 r. zapisała B. stryjowi swemu Andrzejowi Drohojowskiemu, staroście łukowskiemu. Ale niedługo potem (1693 r.) Palej, pułkownik kozacki, usadowiwszy się w dobrach biskupów kijów. Chwa-stowie, właściwym sobie obyczajem pozabierał wszystkie dobra okoliczne. Zagarnął też i B. i osadził ją swoimi kozakami, Balcer Wilga regimentarz atoli, konsystując z wojskiem kor. podtenczas w głębszem Polesiu, otrzymawszy rozkaz od hetm. Jabłonowskiego, aby wypędzić Paleja z dóbr szlacheckich, tegoż jeszcze roku wraz ze Skrzyńskim i Jaremą Hładkim kozakami, którzy dowodząc ochotniczem wojskiem kozackiem służyli rzplitej, niespodzianie skradłszy się pod B. i zastawszy tam Palejow-ców, srogą z nich "uczynił jatkę". Dalsza kolej właścicieli B. jest następna: Po bezdzietnym Andrzeju Drohojowskim B. spadła na jego sukcesorów Charlęskich i Żmijowskich, ale ci ją przedali Stan. Ant. Szczuce, referendarzowi kor. podtenczas, potem podskarbiemu lit., który schodząc z tego świata w 1710 r. zostawił tylko jedne córkę Wiktoryą za Stan. Janem Kątskim, miecznikiem kor. i generałem artyl., synem głośnego Marcina Kątskiego. Na Stanisławie atoli wygasł dom Kątskich i córka jego Maryanna za Eustachym Potockim generałem artyl. i starostą tłumackim wniosła B. w dom mężowski. Po wojnach kozackich w dobrach borodziańskich nie było zbytku ludności, tak jak w ogóle na całem tem pograniczu, po którem "miasteczka i wsie pokrzywami były zarosłe", jak się wyraża spółczesny dokument. Za władania też Eust. Potockiego żydzi zaczęli osiadać w B. Lityński rządca nową osadę żydowską w B. osiedlił i od imienia dziedziczki przezwał Maryampolem. Zbudowaną tu została szkoła żydowska. Obfitość miejsca, bliskość granicy, obok udzielanej przy-tem opieki dziedziców, wszystko to przyciągnęło żydów do osiedlenia się w tem miasteczku. Żydzi B. mieli też swoje uciążenia od własnych spółwierców. Kahał żydów wołyńskich, chcąc folgę dla siebie w podatkach rzplitej uczynić, zaliczył B. i inne ukr. miasteczka, według dawnych dyspartymentów w tym stanie zaludnienia, w jakim te zostawały przed wojnami kozackiemi anU hosticum, i kazał im

płacić do skarbu kilkaset złotych pols. rocznic; tymczasem B. i inne miasteczka od tego czasu z żydów się wyludniły, dopiero w latach po hosticum zaczęły się na nowo zasiedlać. Z listów też rzadcy lityńskiego widzimy, że żyd/,i borodziańscy prosili dziedzica Potockiego o wstawienie się za nimi do rabina mieszkającego w Kurowie, a będącego generalnym pisarzem żydów koronnych, aby ten odtąd nie podawał ich w dyspartymencie do skarbu, i miał wzgląd na nowo osiedlające się mko. W B. nie było kościoła rzym. obrządku i tylko z konwentu berdyczowskiego "dla chwały Boskiej i utrzymania dusz chrześciańskich" zjeżdżał tu ksiądz karmelita. W tych czasach istniała tu cerkiew uniacka. Była to stara cerkiew, którą jeszcze w 1728 "od starości rozsypaną" odnowiono. Hządca lityński ofiarował własnym sumptem dzwon dla niej. W 1795 stanęła tu nowa cerkiew. Po śmierci Eust. Potockiego został dziedzicem B. syn jego kajetan P., star. dymirski i urzędowski; ten wszakże w 1782 r. przedał klucz B. za sumę 36,314 czerw. zł. poi. Wincentemu Potockiemu, podk. kor., dziedzicowi Brodów. Czytamy w dawnym inwentarzu gospodarskim, że za władania Winc. Potockiego, żydów osiadłych w B. było 38 domów; był dwór z lipami wysadzaną ulicą i ogi-ód owocowy. W 1781 r. tenże Wincenty Potocki zastawił B. Ludwice z Rzewuskich Chodkiewi-czowej. starościnie żmudzkiej, ale w 1787 r. sprzedał ją Józefowi Sawickiemu, sędziemu pogranicz, bracł., marszałkowi humańskiemu. Syn tegoż Władysław Sawicki około 1801 r. odprzedał znów B. Józefowi Poniatowskiemu. Następnie właścicielem B. był Maurycy Po-niatowski, syn Józefa, marszałek szlachty kijowskiej, obywatel znany z zalet serca, z cnót domowych i publicznych. Zmarł w 1878 r. i B., drogą spadku po nim, na dom hr. Szembe-ków w dziedzictwo przeszła. B. uroczyskami opowiada swoje stare dzieje. W około mka kilka starożytnych znajduje się kurhanów. Z nich jeden wydatniejszy nosi nazwę u ludu Tiwun-kurhan. Stara to mogiła, odwiecznemi dębami porosła. Dziedzic miejsca kazał krzyż na niej postawić. W innym zaś z tych kurhanów, kopiąc fundament pod młyn wietrzny, znaleziono siekierkę kamienną. W kilku miejscach dóbr borodziańskich napotykają się uroczyska, zowiące się "tatarskiewodopoje". Obok wsi Piaskówki ciągnie się wał starożytny; miał on stanowić jakąś granicę. B. ma 1400 mk. prawosł., 9 katol., 284 izr. Dobra B. obejmują 8300 dz. Jest tu kaplica katol. parafii Makarów i cerkiew parafialna. Pabryka per-kalików, skór i dwa młyuy (Edward Rulikow-«H).
Burudzicze,  Borodzienicse,  wś,   pow.   dzt-sieński, z kaplicą katol. par. Ikazń.

318

Bór.

Bór

 

Borodziuek, zaśc., pow. święciański, par. Komaje.
Borok, ob. Barki i Usza.
Boromla, wś, pow. achtyrski, gub. char-kowska, st. poczt, o 16 w. od Trościańca, st. dr. żel. sumskiej.
lioronice, wś, pow. pińczowski, gm. i par. Kościelec. Loży w górzystej okolicy, o 9 w. na południe od Skalbmierza. W lcS27 roku było tu 29 domów i 197 mieszkańców, obecnie 32 domów.
Koronie, właściwie Borowe, przysiółek wsi Zameczek.
Boronów, Buronów, wś, pow. lubliniecki, do dóbr koszęcińskich należąca, z kościołem katolickim; ma kopalnie żelaza, fryszerki i wzorowe gospodarstwo. Do B. należą: Stare Huty koi., ('zeladź 1'olw., Szklana Huta leśnictwo, Grójec folw., Kotara młyn wodny, Niederhof folwark, Szytek i Szklarnia koi. oraz Zumpy koi. górnicza.
Boroscliaii, ob. Jaroszów i Borossewo.
Boroszewo, wś, pow, starogrodzki, st. p. Skurcz, par. Godziszewo; 3372 m. rozl. (2333 ziemi ornej, 627 łąk, 108 pastwisk, 309 lasu, 15 wody). R. 1648 właścicielem w TJ. był Dębiński.
Boroszów, niem. Borosehaii, wś, pow. ole-siński, ma lilia parafii katolickiej Kościeliska. Do E. należą Stary folwark i Nowy folwark.
Boroszto, ob. Bresztów.
Borouka, ob. Borówl-a.
Bnroiltz, ob. Borówce.
Borów, ob. Barowo.
Borów, 1.) wś, jiow. kaliski, gm. March-wacz, par. Opatówek. W 1827 r. było tu 27 dm. i 186 m. 2.) B., wś i folw., pow. lubelski, gm. i par. Chodel. W 1827 r. było tu 28 dm. i 232 mk. 3.) B., wś, pow. krasnostawski, gm. Rudnik, par. Gorzków. W 1827 roku było tu 40 dm. i 331 mk. 4.) B., Borowa, wś nad Wisłą i Sanną, pow. janowski, gm. Kosin, par. Borów, okr. sądowy Gościera-dów, st. p. Rachów, przy trakcie z Annopola do Łążka, o pół w;orsty od grań. austryackiej. Osad włościańskich liczy 87. mk. 500; włościanie mają 1126 mórg. ziemi ornej, 90 m. łąk; dwór. 750 m. ziemi ornej, 30 m. łąk. Gleba w dziesiątej części wyborna (powiśle), reszta piaski i glinki margliste. Włościanie średniej zamożności, główny ich zarobek furmau-stwo. B. 1257 r. nadany był przez Bolesława Wstydliwego zakonnikom św. Klary w Za-wichoście; w połowie 16 w. przeszedł na własność kapituły krakowskiej a 1868 r., z mocy konwencyiaustryacko-rossyjskiej, stał się własnością rządu rossyjskiego. W czerwcu 1880 ma być sprzedany przez licytacyą publiczną. Gospodarstwo dworskie, na teuuty rocfsue wy-

dzierżawiane, zupełnie upadło; młyn na rzece
Sannie zniszczony. O lasach do B. należących
ob. Mniszek. R. 1869 założono w B. szkółkę
początkową. W d. 18 września 1831 r. kor
pus generała Ramorino tu przekroczył granice.
Kościół par. drewniany, 1662 erygowany,
1843 odnowiony. Na cmentarzu kaplica. Par.
B. liczy 2850 wiernych.	A. M.
Borów, 1.) wś, pow. krakowski, o 5 kil. od Zabierzowa, w par. Mora wica, własność Wilh. Hoinolacza. 2.) B., przysiółek wsi Dzików.
Borowa, ob. Balka.
Borowa, 1.) wś i folw., pow. Końskie, gm.
Góry-mokre, par. Przedbórz, przy trakcie po
cztowym do Przedborza, ziemi dworskiej 3345,
włość. 143 m.; 12 dm.. 113 mk. 2.) B., wś,
pow. piotrkowski, gm. Łękawa, par. Bogda
nów. W 1827 r. było tu 15 dm., 144 mk.
3.) B. lub Władysławów, koi. włość., pow. no-
woradomski, gm. i par. Dobryszyce, 21 dm.,
142 mk. i 277 m. ziemi. 4.) B., wś i folw.,
pow. nowoaleksandryjski, gm. i par. Gołąb.
5.) B., wś, pow. chełmski, gm. Bukowa, par.
Pawłów. 6.) B., wś, pow. kalwaryjski, gm.
i par. Urdomin. 7.) B., wś, pow. sejneński,
gm. i par. Seraje. 8.) B., wś, pow. sejneński,
gm. i par. Wiejsieje. 9.) B., wś, nad rzeką
Wiercicą, pow. noworadomski, gm. Garnek,
par. Gidle, ma 62 dm., 415 mk., ziemi 667 m.
R. 1827 było tu 47 dm. i 275 mk. 10.) B.,
wś i koi., pow. brzeziński, gm. Gaików, par. Gał-
kówek, leży na wzgórzach śród lasów, na pra
wo od linii dr. żel. w. w., o 5 w. od Rokicin.
Należy do majoratu Gałkówek; ziemi włość.
393 m., 59 dm. i 625 mk.	Br. Ch.
Borowa, 1.) mała osada śród puszczy w pow. ihumeńskim, przy wojenno-komunika-cyjnym gościńcu ihumeńsko-użdzieńskim, pomiędzy Ciepleniem i Mikolką; miejscowość zapadła, uboga, z glebą piaszczystą. Osadę B. zasiedlają wolni ludzie; jest ona własnością Jodków. 2.) B., AVŚ w pow. pińskim, nad Sty-rem.
Borowa, wś, pow. brzeski w Galicyi, ma
1121 m. rozl., w tem 617 m. lasu, 50 dra., 341
mk., parafia w Paleśnicy; leży w niedostępnych
górach, lecz niedaleko drogi krajowej z Nowe-
go-Sącza do Zakluczyna, gleba owsiana. 2.)
B., wś, pow. mielecki, 1780 m. rozl., w tem
1444 m. roli ornej, 189 dm., 1069 mk., parafia
w miejscu. Kościół par. drewniany, pod we
zwaniom św. Mikołaja, bardzo starożytny,
gdyż istniał już przed r. 1440; szkoła ludowa
jednoklasowa; leży nad Wisłoka, w glebie pia
szczystej, urodzajnej. 3.) B. (z Katarami), wś,
pow. pilzeński, ma 1741 m. rozl., w tem 1383
mórg. roli ornej, 205 dm., 1041 mk., parafia,
w Zasowie; położenie pagórkowate, gleba ży
tnia, urodzajna.	J/. M.

Bór.

Bór.

319

 

Borowa, wś, pow. cieszyński, parafia katolicka dek. frydeckiego, liczy kat. 2534, ewangelików 70, izraelitów 12, szkoła ludowa.
Borowa góra, przysiółek wsi Basznia.
Borowagóra, niem. Borrowagora lub He-lantl, osada, pow. wejherowski, par. i st. poczt. Kielno.
Borowa karczma, niem. Heidekrug, pow. świecki, gm. Bąkowo, par. Płochocin. st. poczt. Warłub.
Borowa wola, wś włość., pow. opoczyński, gmina i par. Klwów, leży przy drodze bitej; ma 192 mórg obszaru, 9 dni., 72 mk.
Borówce, Greliowiaki albo Lisowiaki, ob. Mazury.
Borówce, 1.) wś, pow. uoworadomski, gm.
Koniecpol, par. Dąbrowa. 2.) B.-Mierzejewo,
wś widach., pow. ostrołęcki, gm. i par. Troszyn.
Obszaru ma 275 m. i 64 mk. Gniazdo Bo-
rowskich. wspominane w dokumentach z roku
1438 r.	Br. Ch.
Borówce. Bormdz, wś. pow. kocmański na Bukowinie, ze stacyą pocztową i parafią grecką nicunicką, własność klasztoru Formosa w Mołdawii.
Borówce, niem. Borrowze. wś i młyn, pow. kartuski, st. p. Żuków.
Borówce, wś, w pow. lęborskim ziemi pomorskiej.
Borowe, 1.) wś i folw., pow. grójecki, gm.
Borowe, par. Przybyszew. Leży na krawędzi
szerokiej i podmokłej niziny rz. Pilicy, z lewe
go brzegu, pomiędzy Mogiclnicą a Przybysze-
wem. Posiada urząd gminny, szkółkę elemen
tarną, gorzelnię i browar. W 1827 r. było tu
40 dm. i 361 mk., obecnie 04 dm. Gmina B.
należy do s. gm. okr. IIE w Błędowie, st. p.
w Grójcu, ocli. od Grójca 23 wiorst. W gmi
nie znajdują się dwie gorzelnie, młyny wodne,
olejarnie i 2 szkoły elementarne. Ludności
5122. 2.) B., okolica szlach., pow. przasny-
ski, gm. i par. Krzynowłoga. W obrębie jej
mieszczą się wsie B.-Chrzany, posiada budyn
ków 10, mk. 79, 120 m. ziemi. B.-Gryki, 60
mórg obszaru, 4 dm., 27 mk. 3.) B., wś, pow.
ostrowski, gm. Orł >, par. Brok. Znajdują, tu
się dwa jeziora zwane Stary Bug i utworzone
przez odnogę Bugu. Pierwsze ma 37 mórg,
drugie 17 mórg obszaru (według L. Wolskie
go). 4.) B. Przytuły, pow. kolneński, ob.
Przytuły. 5.) B., ob. Borcni-o.	lir. Ch.
Borowe, l.) znaczne dobra i wś na południowym krańcu powiatu pińskiego, śród lasów i błot wielkich, w gminie kuchecko-wolskiej, w 2-im. stanie policyjnym (lubieszowskim), w 4-m okręgu sądowym. Dobra te są dziedzictwem Kraszewskich, mają obszaru 15750 mórg. Al. Jel. 2.) B., wś, pow. mozyrski, nad rz. Uborć. 3.) B., wś, gub. witebska, nad n, Ilubną.

Borowe, 1.) (i Łęgowe), wieś, pow. żółkiewski, nad rzeczką Ratą, o 5 kil. na półn. wschód od Mostów wielkich a 4 mile w tym samym kierunku od Żółkwi. Przestrzeń posiadłości wiek. pastwisk 20, lasu 447 mórg.; posiadłości mniej roli ornej 245, łąk i ogród. 223, pastwisk 34; leży śród ogromnych lasów, w piaskach, śród bagien. Ludność gr. kat. 655, izrael. 23, razem 678; obiedwie parafie w Mostach wielkich. Właściciel większej posiadłości Adolf Udrycki. 2.) B., przysiółek wsi Piła. 3.) B., ob. Potylicz. 4.) B., ob. Boranie. Borowe, 1.) Stare, niem. Alt-Borrowen, wś, pow. niborski, st. p. Kibork. 2.) B. Nowe, niem. Neu-Borrowen, wś, pow. niborski. st. p. Jedwabno. 3.) B., młyn, pow. kościerski, par. Lipusz.
Borowe, l.) Małe, inaczej Świniarki, po węg.
Kis-Borove, wś w lir. liptowskiera (Węgry),
osada polsko słowacka, 480 mieszk. 2.) B.,
Wielkie, po węg. Nagi/-jBorove, kościół filialny,
670 mieszk. Polaków i Słowaków. 3.) B.,
węg. Bnro, wieś w hr. ziemneńskiem(Zeinplin,
\Vęg.), nad rz. Laborcą, kościół paraf, gr.katol.,
uprawa roli, 308 mk.	//. M.
Borowejiue, folw., pow. wiłkomierski, par. Wiżuny, do klucza wiżuńskiego niegdyś należący, odprzedany Janowi Adamkowiczowi. Boroweu, ob. Borowa. Borowian, ob. Bór. Borowianj, ob. Zelowice. Borowica. wś, pow. chełmski, gm. i par. Pawłów. W 1827 r. było tu 32 dm., 295 mk. Borowica, 1.) wś, pow. czehryński. prawie łączna ze wsiami Mudrówką, Szabelnikami i Bużynem, leży na samym krańcu onej listwy piaszczystej, która się ciągnie pomiędzy Dnieprem 7, jednej strony a Taśminą i niedostępne-mi błotami Irdynia « drugiej strony. Nazwisko wsi tej wzięło początek od swego położenia pośród borów, które przed laty przeważnie tę okolicę zapełniały. B., nazywana dawniej miasteczkiem, miała pierwszą posadę swoją nie :am gdzie dziś ale bliżej Dniepru a raczej odnogi jego Hreczanką nazywającej się. Mko to należało do starostwa czerkaskiego i było ma-łem stanowiskiem obronnem, wysuuiętem naprzód od m.Czerkas ku "dzikim polom", i jakby się zdawało trzymającem straż u wstępu do tego starostwa. Lustracya z 1616 r. wyraża: "To miasteczko od lat trzech osiadło na gruncie czerkaskim. Jest w niem domów posłusznych 50, kozackich domów 100. Powinności poddani nieoddają żadnych, względem słobody, którą im pozwolono do lat 20; jednak po wyjściu słobody też powinności jako i mieszczanie czerkascy odprawować będą powinni". Według zaś rewizyi z r. 1622 już domów posłusznych było w B. 70, a kozackich nieposłusznych 150. Słobody mają do lat 12. "Jest

320

ftor.

Boh

 

przy tem miasteczku zameczek, palami osta-wiuiry; hako\vnic żelaznych N. 3, czwarta spiżowa". Co do dziejów tego miejsca godncm jest wspomnienia, iż przez B. przechodził główny szlak wojskowy, którym przeciągały zazwyczaj zastępy polskie w wyprawach przeciw kozakom. Szlak ten dotykał Dniepru i zacząwszy od Moszon na Ozerkasy i B. biegł w kierunku tejże rzeki. Droga ta dla wojska, które nią przechodziło, miała korzystne strategiczne znaczenie, bo raz, że z powodu blizkości Dniepru łatwy był dowóz żywności a powtóre, że okolica, przez którą przebiegała, nie tworzyła żadnych zamykających ją punktów, chyba u samej jej kończyny, w przeprawie przez Ta-śminę. Jakoż widzimy, że w 1625 r., gdy się bunty wszczęły na Zaporożu, hetman Mikołaj Potocki z wojskiem kor. nie inną tylko tą przeciągał drogą. Wyprawa ta wszakże, jak wiadomo, zakończona krwawem starciem u Kuru-kowa czyli Niedźwiedzich łóz, nie położyła końca niepokojom kozackim i 1636 r. znów się na nową zaniosło wojną. Ale tym razem w samej B. kozacy swe buntownicze gniazdo założyli, zabijając podejrzanych sobie Sawę Kono-nowieża i Teodora Onuszko wieża a na ich miejsce za starszego swego Pawlaka obierając. Naprzeciw nadciągającym pułkom polskim kozacy także siły swoje zgromadzili i pod Mosznatni i Kumejkami zniesieni przez Potockiego, cofnęli się w rozsypce do B., gdzie się w obronnem zameczku zamknęli. Potocki wszakże "obegnał ich dokoła, nawet wodę odjął". Pomimo to oblężeni dawali dzielny odpór, ale w końcu, nie mając dostatecznego zapasu żywności, poddać się musieli. Nazajutrz też d. 12 grudnia wydali hetmana swego Pawluka, Tomilenka i innych, i prawie na tem samem miejscu, powiada Okolski, gdzie niedawno jeszcze przedtem Są we hetmana z drugiemi Pawluk kazał był rozstrzelać. Następnie uderzono "na koło kozackie," na które sam hetman Potocki nie przybył ale wysłał w imieniu swojem Adama Kisiela, który, odebrawszy od kozaków buławę i chorągiew, naznaczył im z ramienia hetmańskiego, starszego, pułkownika, assaułę, sędziów i pisarza. Ale w owem "kole" znajdował się był wtedy Bohdan Chmielnicki, który w lat kilkanaście potem, w braterskiej spółce z Tatarami, miał rozpocząć walkę, która przez długie lata kraj cały nękała wojną srogą, krwawą, toczącą się na ogromnej przestrzeni, bo od Dniepru po Dniestr, Horyń i Styr, a nawet po Bug i Wisłę. B. też w samem początku tej wojny (1648 w maju) ujrzała znów wojska koronne tego co i dawniej hetm. Mik. Potockiego, ciągnące jak zazwyczaj znanym zda-wna przetartym od poprzednich zwycięstw gościńcem swoim wojskowym, ale tym razem, jako ku ważpiejszej skierowane "imprezie," po-

śpieszające "lądem i wodą;" widziała je idące tam ku "dzikim polom," gdzie się bunt zajął, wzniecony ręką Chmielnickiogo; widziała je też rychło i w odwrocie ztamtąd. Wiadomo, że tą rażą wojskom koronnym zwycięstwo nie dopisało; owszem pamiętny je spotkał pogrom pod Zółtemi wodami i Korsuniein. Owóż gdy następnie cały kraj chwycił za oręż, to i kozacy borowiccy, przyłączywszy się do krwawego ruchu, utworzyli z siebie sotnię, należącą do pułku czehryńskiego. W 1649 r. pod Zbo-rowem dowodził tą sotnią niejaki Iwan Pro-skurnenko. Ale w końcu i B. miała paść ofiarą tejiio samej srogiej, niszczącej, długoletniej wojny. W 1677 r. Jerzy Chmielnicki (syn Bohdana), wtargnąwszy wraz z Turkami i Tatarami do rodzinnej ziemi, zaczął okropną wojnę. B. i inne przyległe miasteczka zostały przez tatarów wycięte i spalone ze szczętem. Taki był koniec mieściny kozackiej. Długiego potrzeba było czasu, aby po zniszczeniu ta-kowem B. znowu została zasiedloną i zabudowaną. Owszem w czasie tego spustoszenia jej i bezludzia obszar cały jej gruntów został wcielony do starostwa czehryńskiego, o co nieustanne zachodziły zażalenia ze strony starostów czerkaskich. Ale nareszcie, chociaż późno bardzo, B. znowu się odbudowała, tylko nie na tem, co wprzódy, miejscu. B,ewizya z 1765 r. starostwa czehryńskiego, do którego B. należała, wylicza w tem miasteczku chałup 109, libertowanych 3, słobodziaków 4, wołów do orania par 90. Lustracya z 1789 r., zowiąc B. wsią, wylicza w niej 107 dymów. B. leży
0 22 w. od Czehrynia, rna dziś 3000 mk., cer
kiew prawosł. i szkółkę.  Zarząd gminny w B.,
policyjny  w Czehryniu.    Do B. należy 4861
dzies. ziemi. Bliskość granicy z Żaporożem była
powodem,  że w lasach B. wylęgali  się hajda-
macy.    W 1730 r. rozbijał tu ze swoją bandą
niejaki  Niedźwiedź,  na  którego  w B. napadł
w pogoni  regimentarz  partyi ukraińskiej Ma-
liński,  rozgromił; jednakże herszt ten,  chociaż
ranny od pułkownika Sawy, uciekł samoszóst.
(Arch. J. Z. R. o hajdamakach str. 229).   W r.
1751 rozbijał w tutejszej okolicy sławny zbój
Mamaj.    Grunta otaczające B. z powodu  prze
nośnych piasków są niewdzięczne;  mieszkańcy
po większej  części trudnią  się  rybołówstwem
1 zarabiają zboże,  wychodząc źąć na snopy do
przyległych urodzajnych wiosek. Warto wsze
lako zauważyć,  że wspomnione przetwory pia
sku, podobnego z pozoru do spotykanych na Li
twie   albo na Mazowszu,  nie są jednak pozba
wione  siły rodzajnej.    Bywają na nich prze-
wyborne basztany (łany kawonów i melonów);
udaje się w lata nieco dżdżyste żyto a na dłu
goletnich przełogach w nizkiej pozycyi najpię
kniejsze  prosa i lny.    Cała ta,  że  tak ją na
zwiemy, Sahara czehryńska, najeżona jest sze-
0 
Bór.

321

 

fegierii gęstych mogił. (.Edward Rulikowski).
2.) B., wieś, pow. ostrogski, na połud. Ostro
ga o wiorst 30, w pięknem położeniu, niegdyś
należała do ks. Ostrogskich, później do ks. Ja-
błonowskich, do hr. Potockich, Zawiszy a obe
cnie do Bronisława Mogilnickiego; ma dom
w kształcie pałacyku z oficynami i kaplicą; wś
obszerna, po większej części domy wieśniacze
murowane, byt włościan dobry; ma paraf, cer
kiew i szkółkę włościańską, oraz kaplicę katol.
parafii Kuniów. Ziemia pszenna. Niegdyś tę
wieś okrążały ogromne bory, i ztąd to przy
brała miano. Obecnie siekiera wypleniła lasy,
i przeistoczyła je na żyzne pola; jednakże
w stronie wschodniej jeszcze istnieją piękne
lasy, w których jedno uroczysko ma nazwę
"Chotiaz" a jedna z sianożęci nazywa się "Mo-
ławica"	(Z. Róż.)
Borowica, rz., dopływ Rosi, uchodzi pod Steblowem w pow. kaniowskim.
Borowice, wś i folw., pow. płocki, gm. Ramutówko, par. Miszewo Murowane; folwark posiada 7 dm., 16 mk., tudzież 1110 m. obszaru; wieś włość, liczy 13 dm. i 140 mk. Znajduje się tu jezioro bez nazwy, mające około 30 mórg rozległości i łączące się z Wisłą. Boro-wickie-Budy lub Kępa-Borowicka, koi. włość., należy do dóbr B., ma 12 dm., 85 mk. i 246 mórg. obszaru; dom modlitwy dla ewangelików.
Borowice, 1.) niem. Borrowitz, młyn, pow. niborski, st. poczt. Kozłówko. 2.) li., dobra w pow. kartuskim, par. Maternia.
Borowicze, 1.) m. pow. gub. nowogrodzkiej, 9918 mk., 302 wiorst od Petersburga a 208 od Nowogrodu odl. St. poczt. 2.) B., wś, pow. porchowski, gub. pskowska, st. poczt. w pobliżu Porchowa i osady Solce.
Borowiczka, rzeka, z prawego brzegu dopływ Dniepru w pow. czehryńskim.
Borowiczki, folw., pow. płocki, gm. Bieli-no, par. Imielnica, należy do dóbr Gulczewo, ma 4 dm., 82 mk.; młyn wodny i olejarnia.
Borowic, Barowo, wś i folw., pow. łukowski, gm. Miastków, par. Borowie. Istnieje tu kościół, paraf. 1831 murowany; parafia erygo-wana 1545 przez Jana Warszewickiego, -kaszt. liwskiego; szkoła początkowa; 14 dm., 212 mk., 1378 m. obszaru. B. dobra wraz z Brzozą liczą dworskiej ziemi 1574 m. Par. B. dek. łukowskiego 1562 dusz liczy.
Borowiec, 1.) wś, pow. kozienicki, gm. Oblasy, par. Chotcza, ma młyn i tartak, 386 mórg. ziemi dwór., 19 włość., 7 dm., 46 mk. 2.) B., Stary i Nowy, koi., pow. słupecki, gm. Grodziec, par. Królikowe. B. Stary mórg włość. 1463, 782 mk.; B. Nowy mórg włość. 662, 222 mk. W 1827 r. było tu w ogóle 61 dm. i 590 mk. 3.) B., wś, nad rz. Czarną, pow. opoczyński, gm. Niewierszyn, par. Dąbrowa, ma 14 dm., 73 mk. i 256 m. obszaru.
Słownik Geograficzny Zeszyt V.

4.) B., wś, pow. Końskie, gm. i par. Gowai1-
czew, ma 12 dm., 69 mk., 355 m. obszaru. 5.)
B., wś, powiat biłgórajski, gm. i par. Łu
kowa.	Br. Ch.
Borowiec, 1.) młyn, pow. pleszewski, ob.
Słupia. 2.) B., folw., pow. pleszewski, ob.
Sobótka. 3.) B., niem. Heidemiihle, folw., pow.
obornicki, ob. Potrzanowo. 4). B., niem. Wald-
au, olędry, pow. śremski, 57 dm.; 471 mk.;
379 ew., 92 kat.; 146 analf. 5.) B., folw.,
pow. mogilnicki, ob. Jeziorzamj.	M. St.
Borowiec, niem. Borrowz, wś, pow. kościer-ski, B l. p. Wygoda.
Borowiecko, folw., pow. noworadomski, gm. i par. Dobryszyce, 435 m. obszaru.
Borowikowy futor, ob. KirylówTea.
Borowina, 1.) wś, pow. biłgorajski, gm.
i par. Huta Krzeszowska. Należy do Ordynacyi
Zamojskiej. 2.) B. Staro-Zamojska, wś i folw.,
pow. zamojski, gm. Stary Zamość, par. Sita-
niec. W 1827 roku było tu 83 dm. i 576
mieszk.	Br. Ch.
Borowiny, koi., pow. łowicki, par. Beł-chów, o 2 i pół w. od Łowicza, mk. 153.
Borowiska, wieś, pow. sieradzki, gmina
i par. Brzeźno, mórg 115 w posiadaniu wło
ścian, 98 mk.	Żdż.
Borówka, 1.) nad rz. Buszyuką (Kałama-nówką), wś, pow. jampolski, gm. Babczyńce, stan Dzygówka, o 25 w. od Jampola, o 15 W. od Jurkówki, wraz ze Słobódką Borowiecką ma 2870 mk. płci męz. Ziemi włość. 3096 dz., dworskiej 4857 dzies., ogólnie dobra B. do 16000 mórg. Jest tu fabryka cukru od roku 1867, mająca obrotu do 300000 r«. (przerabia do 150000 berkowców buraków), młyny wodne, gorzelnia, kamień wapienny i rodzaj gipsu saletynem zwanego; gospodarstwo płodo-zmienne wzorowe. Należy do Mańkowskiego. 2. B., mała wioska, pow. radomyski, o 6 w od Różyna, położona śród lasu. Mieszk. 183 wyznania prawosławnego; należy do gminy i parafii różyńskiej. Własność rządowa. Zarząd policyjny w Korostyszowie. 3.) B., po łotew. Borouka, mko pow. dynoburskiego, parafii krasławskiej, z kościołem filialnym, 1811 założonym, własność Platerów. 4.) B., leśniczówka, pow. nowoaleksandrowski, do dóbr Osokno hr. Tyszkiewicza należąca, parafia Du-siaty. 5.) B., zaścianek, pow. trocki.
Borówka, błoto w pow. rzeżyckim, 38 w. kw. rozl. mające.
Borówki 1.) niem. Borowice, folw., pow. zło-towski, par. Wałdowo, gm. i urz. st. cyw. So-snowo, st. p. Sępolno, 1554 m. rozl., 5 dm., 42 mk., 14 kac. 2.) B., folw., powiat brodnicki, st. poczt. Brodnica.
Borówko, 1.) wś, pow. średzki; 10 dm.; 84 mk.; 81 ew., 3 kat.; 16 analf. 2.) B. Stare, domin., pow. kościański, 2493 m. rozl.; 2
21

322

Bór.

Soi*.

 

miejscowości: 1) B.; 2) folw. Pieclianin; 23
dm.; 443 mk.; 172 ew.; 271 kat.; 184 analf.
3.) B. Nowe, wieś, pow. kościański; 12 dm.;
115 mk.; 8 ew., 107 kat.; przy kolei żel. po-
znańsko-wrocł., o 3 kil. od st. koi. żel. Czem-
pin. W okolicy wykopano urny, siekierę ka
mienną, naszyjniki, naramienniki brązowe, zło
te pierścienie spiralne.	M. St.
Borowlany alb > Bujany, wieś, powiat i gubernia witebska. st. poczt, w pobliżu Horodka i Witebska.
Borowna, 1.) wś, pow. bocheński, o 7 kil. od Wiśnicza, w par. Lipnica. 2.) B., przysiółek wsi Chronów.
Borowna, jeż., pow. złotowski, pod Szyko-korzem, 41 m. rozl.
Bórowiiia, folw., powiat szubiński,   ob. Za-
Borownica, 1.) wś szl., pow. krotoszyński; 6 dm.; 38 rnk., 32 ew.; 6 kat.; 6 analf.; st. p. i koi. żel. w Zdunach o 2 kil. W szesnastym i siedmnastym wieku była własnością Czac-kioh herbu Świnka, dziedziców części Zdun, Perzyc i t. d., z których pochodził sławny Tadeusz Cżacki. Rodzina ta później się przeniosła na Wołyń. W r. 1633 kupił od Ozackich Borownicę. Perzyco i t. d. Piotr Sieniuta, dziedzic Kobyłina, Baszkowa i od togo czasu B. należy do dóbr baszkowskich i przechodzi do tych samych rodzin co Baszków (ob.). 2.) B., folw., pow. krotoszyński. 1661 m. rozl.; ob. Baszków.
Bbrownica, ob. Ułwz.
Borowńili, folw., pow. szamotulski, ob. Obrzysko.
Bórówiio, wś, pow. noworadomski, gin. Kruszyna, par. B., przy drodze z Radomska na Kruszynę do Częstochowy, miała 1827 r. 63 dm., 444 mk. Parafia B. w dekanacie nowo-radomskim liczy 5000 dusz. Kiedy erygowa-na ta parafia niewiadomo; już przecież w wizycie z roku 1521 opisane jest jej uposażenie. Pierwotny kościół był drewniany, w kształcie krzyża, konsekrowany przez bis. kamienieckie-go Denhofa r. 1688. Był pod wezwaniem św. Wawrzyńca M. Ten gdy się zaczął rujnować, rozebrany został, a na jego miejscu nowy murowany, kosztem parafian, wystawiono, o 5 ołtarzach, pod tem samem wezwaniem co i poprzedni. Wsie należące do tej parafii prawie wszystkie były własnością prywatną, prócz wsi Konkawy (Kakawa), która do franciszkanek krakowskich należała. Była tu także, jak się to z wizyty r. 1779 odbytej okazuje, po za wsią kaplica ś. Rocha i druga we wsi Jackowie. Staraniem dzisiejszego proboszcza ks. Waleń t. Kozłow-skiego oba cmentarze, kościelny i grzebalny, murem obwiedziono.
Bórówiio, 1.) domin., pow. bydgoski, 1785 mórg. rozl,, 6 dm., 94 rak., 21 ew.. 73 kat.,

33 analf.; stać. poczt, i koi. żel. Kotomierz o O
kil. 2.) B., kolon, i iolw., pow. ostrzeszowski,
ob. Mroczeń.	M. St.
Borówno, 1.) wś włość., pow. toruński, st. p. Kowalewo, par. Wielkołąka, gm. i urz. st. cyw. Pruskałąka, ma 1124 m. rozl., 8 dm., 92 mk. kat. 2.) B., wś, pow. grudziąski, st. p. Grudziąż, par. Okoniu, gm. i urz. st. cyw. Turznice, ma 190 m. rozl., 2 dm.,21 mir., l kat. 3.) B., wś, pow. chełmiński, st. p. Chełmno, par. Śtarogród, gm. i urz. st. cyw. Kokocko, ma 1896 m. rozl., 19 dm., 226 mk., 37 kat. W pobliżu Borowińska kępa, Borowner Kaem-pe, folw. królewski, 691 m. rozl.
Borowo. 1.) wieś, pow. lipnowski, gm. Halin, paraf. Mokowo, położona 0 4 w. od zarządu gmin., liczy gruntów włość. 66 mórg., w tej liczbie 63 ornych, 5 dm., 33 mk. Gruntów folwarcz. 726 mórg., w tęm 269 rii. ornych, należących do drobnej szlachty, 8 dm., 99 mk. 2.) B., wieś włość, i folwark prywatny, pow. sierpecki, gm. i par. Rościszewo, położone przy rzeczce Skrwa; wieś liczy 144 mk., 15 dm., powierzchni 189 mórg., osadników 18; folwark należy do dóbr prywatnych Rościszewo, liczy 13 mk., 4 dm. 3.) B. i Bumunld-Borowó, wieś włość, i kolonia, pow. rypiński, gm. i paraf. Rogowo, liczą 133 ir>k., 24 dm., osad włość. 24, powierzchni 201 mórg., w tej liczbie 178 mórg. gruntu ornego. 4.) B., koi. na lewym brz. AVarty, pow. koniński, gm. Brzeźno, par. Krzymów. Odl. od Konina 10 w. Rozl. mórg. 460, mk. 278, grunt piaszczysty i sapowaty, dużo łąk, podlega wylewom. Ludn. niemiecka, oprócz rolnictwa trudni się spławem drzewa. Szk. clemen. ewang. czyli t. z. kantorat. 5.) II., wś, pow. noworadomski, na lewo od drogi z Kłomnic do św. Anny, o 5 w. na połd. od Gidel, 52 dm. 6.) B., os. leśna, przy lasach rządowych, pow. brzeziński, gm. Gałkófrek. przestrzeni lasu 2265 mórg. 7.) B., wś, pow. chełmski, gm. Siedliszcze, par. Pawłów. 7.) B., ob. Borów, Borowe, Borowie.
Borowo-Szczepany, wś, pow. bielski, gub. grodzieńska.
Borowo, 1.) olędry, pow. średzki, 2 miejsc., 1) B., 2) kolon. Ludwikowo; 10 dm., 80 mk.. 45 ew., 35 kat., 40 analf., stać. poczt, i koi. żel. Pobiedziska o 5 kil. 2) B., wieś, pow. kościańsk i. 27 dm.. 234 mk., wszyscy kat., 54 analf. 3) B., domin., pow. kościański, 2809 mórg. rozl.; 2 miejsc.: 1) B., 2) folw. Helenopol, 20 dm., 266 mk., 41 ew., 225 kat., 47 analf., stać. poczt, i koi. żel. w Czempiniu o 3 kil. 4) B., wieś, pow. chodzieski; 2 miejsc.: 1) B. wieś, 2^ Borowski młyn, 24 dm., 226 mk., 181 ew., 4."> kat., 53 anali'. 5) B., olędry, pow. chodzieski. 18 dm,, 170mk., 118 ów.,'52 kat., 16 analf.. stać. poczt, w Szamomnie o 4 kil., stać. knl. /tl. Białośliwie o 9 kil. 6) B., karczma, pow.

Bok4.

(tor.

323

 

średzki,   ob.  Jerzyńskie olędry.    7.) B., domin., >
po w.   średzki,   902   mórg   rozl.,   ob.   Sulencin.
Stać.  poczt.  Zaniemyśl o 8 kil.,   stać. koi. żel.
Hulencin o l kil.	M. St.
Borowo, 1.) niem. Borrmco, wś z folw. Ba-biskolc, Krzywydół i Kur/ameka, pow. kartuski, o l m. od Karina, par. Żnkowo. 2.) B., niem. Borrowo, osada, pow. wcjherowski, st. p. Wejherowo, par. Luzyno, młyn, torfiarnia, 75 mk. 3.) B., niem. Borrowen,Vfś, pow. ządzborski, st. p. IŁybno. 4.) II., lub Borowy-Mlyn, po niem. BwmcoMfihle, młyn, pow. olsztyński. 5.) |{., niem. Schnnfliess, wś ryć., pow. kościcrski, par. Wysin, niegdyś własność Raszewskich.
Borowo, 1.) niem. liohrau, mko, pow. strze-liuski, nad rz. Ślęzą, z parafią katolicką i dekanatem dyecezyi wrocławskiej. Już 1202 r. za Henryka Brodatego istniał tu zamek, do którego należała pobliska wś Scliocnfeld, wtedy Pulchcr campus zwana. 11. 1310 powstało mko, wtedy bowiem książęta Bolesław i Henryk udzielili klasztorowi lubiąskiomu, do którego B. należało, prawo osadzania rękodzielników koło zamku. Trzy jarmarki, st. dr. żel. 7, Wrocławia do Oleśnicy. 2.) B., niem. Boh-rau-Sei/ersdorf, wś, pow. bolkowioki, nad Szaloną Kissą, w par. kat. i ew. Rohnstock. 3.) B., niem. Windisch-Bohrau, w r. 1295 "Borów polonicalis," wś, pow. kożuchowki, par. katol. w miejscu. \V tymże powiecie wsie Hohen-Bohrau, M ittel-Grosscn-Bohrau, Nieder-Grosscn-Bohrau i Ober-Grotjsen-Bolirau, zo-wią się też w dokumentach 7, XIII w. "Borów".
Borowoiniihle, ob. Barowo.
Borowsk, m. pow. gub. kałuskiej, 9491 mieszkań., 740 wiorst od Petersburga a 80 od Kaługi odległe. Bank, stać. poczt.
Borowskie, nazwa wielu wsi w b. ziemi bialskiej, dziś gub. grodź., np. B.-Michały, B.-Skor-ki, B.-Żaki, B.-Cibory, B.-Gziki, B.-Szepiotki, B.-Ołki, B.-Wypuchy.
Borowiki Majdan, wś, pow. krasnostawski, gm. Rudnik, par. Płonka.
Dorowszczyzua, 1.) wś i folw., pow. kal-waryjski, gm. Raudań, par. Kalwarya, niegdyś należała do tatarskiej rodziny Aclimatowiczów, następnie rozpadła się na drobne części, należące do różnych właścicieli. Do B. należała dawniej wś Turopole czyli Toropele. 2.) B., wś, pow. maryampolski, gm. Gudcle, par. Wcj-wery.
Borowszczyzua, wś w pow. sokolskim, gub. grodź., o 16 w. od Sokółki.
Borowszczyzua, przysiółek Tarnowicy leśnej.
Borowiicha, wś w gub. witebskioj, przy trakcie z Połocka do Dryssy.
Borowy, folw., pow. obornicki, ob. Ciurka.

Borowylas, niem. BorrowUas lub Kallau, osada, pow. kartuski, st. p. Sulęcin.
Borowy Młyn, 1.) niem. Heidemuehl, wś włość., p.człuchowski, par. Borzyszkowo, st. p. Lipniea, 10841 m. rozl., 83 dm., 750 kat., 572 kat. Por. IleidemńM. 2.) B., niem. Heidernuehl, koi., pow. świecki, par. Płochocin, gm. Bąkowo, st. p. Warlub, ma wraz z Borową Karczmą 321 m. rozl., sama zaś 3 dm., 20 mk., 4 kat, 3.) !iv niem. Heiden, folw. i koi., pow. sztumski, par. Pestlin, 13 dm., 108 mk., 102 kat.
Borowy młyn, 1.) młyn wodny do wsi Pryszowic, pow. gliwicki, należący. 2.) B., młyn wodny tuż pod Gliwicami.
Borowy potok, ob. Balica.
Borreck, Borrek, ob. Borek.
Borrek, właściwie Borek, wś, pow. opolski, par. Czarnowąs, z wyborną cegielnia, i folw. Oderhof (odr. 1832).
Borrenczyn, ob. Borzfdn.
Borrishoefchen, to samo co Borishof.
Borrowagora, ob. Borou-a yóm.
Borrowcn, ob. Borowe.
Borrowitz, ob. Korowice.
Borrowo, ob. Borowo.
Borrowz, ob. Borowiec.
BorroWże, ob. Borówce.
Borfuschin, ob. Borucin.
Borsakówka, ob. Kodyma.
Borschau, ob. Boroszewo.
Borschthal, ob. Bosztal.
Borsigwerk, wzorowa osada hutnicza, górnicza i fabryczna, pow. bytomski, st. dr. żel, z Bytomia do Gliwic. Najumiejętniej urządzona i najeżona kominami osada, wielce schludna i rozwijającą się bardzo szybko; leży na południe od stacyi.
Borsikowo, okrąg wiejski w gm. Łucka-wieś, pow. dzisieński, lłcxy w swym obrębie wsie: Jałowiki, Jakimowco, Piskuny, Czujki, Miszuly, Łabucie, Wasiuki, Małonka, Polilej-ki, Zadniki
BorsinoWe, ob. Borzynowo.
Borsk, wś włość., pow. Chojnicki, par. i gm. Wiele, st. p. Karszyn, 4733 m. rozl., 17 dm., 148 mk., 137 kat.
Borski, potok w obr. gm. Gajów niżnich,
wytryska w parowie po północnej stronie go
ścińca drohobycko-stryjskiego; płynie na pół
noc i w Gajach niżnich łączy się z Lutyczyną,
dopływem Tyśmienicy.	Br. G.
Borskoje, wś, pow. buznłucki, gub. samar-ska, st. p. i st. dr. żel. orenburskiej.
Borsków, wś, pow. winnicki, należała do Potockich, dziś do klucza woroszyłowieckiego spadkobierców lir. Krasickiego; ob. Worossg-
JEJorsulc, źródłosłów kilku nazw miejscowości polskich. To miano pochocl/i prawdopodobnie nie od g-nic/dżonia si§ borsuków looz od osadników t. n., jak tego dowodzą takie nazwy jak Borsnkowizna,

324

Bór.

 

Borsukinie, Borsuki. Najczęściej w Królestwie spotykamy je w gub. suwalskiej, pow. agustowskim.
Borsuk, wś, pow. krasnostawski, gm. Gorz-ków, par. Tarnogóra. 2.) B., wś, pow. toma-szowski, gm. Telatyn, par. Łaszczów. 3.) B., wś, pow. rawski, gm. Starawieś, par. Białka.
Borsuk, przysiółek Głogowa.
Borsuk, potoczek górski w obr. gm. Osła-wa czarnego w pow. naduforniańskim, wypływa z lasu Borsukiem zwanego i po krótkim biegu uchodzi do Osławy czarnej. Br. G.
Borsuki, 1.) wś, pow. pułtuski, gm. Zatory, par. Pułtusk. Leży o l'/, w. od Narwi z lewego brzegu, o 8 w. na pół. od Pułtuska, śród lasów i mokradli. W 1827 r. było tu 19 dm. i 127 mk., obecnie 39 dm. 2.) wieś, nad rz. Bugiem, pow. konstantynowski, gm. Hołow-czyce, parafia Konstantynów, poczta Janów, okr. sąd. Komarno, rozległości m. 1975, ludności 590.
Borsuki, 1.) wieś i dobra ziemskie we
wschodnio-północnej stronie pow. rzeczyckiego,
w gm. małoduskiej, przy gościńcu wiodącym
z RzeczycY do Chojnik, w głuchej poleskiej
miejscowości, w 4 stanie policyjnym, w l okr.
sądowym. Dobra B., razem z dobrami Mała-
dusza, są dziedzictwem Przyborów i mają
obszaru 13060 mórg. Al. Jel. 2.) B., wś,
pow. hajsyński, dusz męz. 216, ziemi włość.
444 dz., ziemi dwór. 491 dz.. należała do Hu-
lewiczów, dziś Kudrewicza. 3.) B., wś, pow.
bałcki, gm. Perejma,dusz męz. 390, ziemi włość.
1042 dz.,dwor. 1610 dz.,należała do Lisowskich,
dziś Czepelowskich. 4.) B., wś w pow. krzemie
nieckim, z obszernym stawem nad Horyniem
(ob.). 5.) B., zaścianek w parafii okmiańskiej,
pow. szawelski, l :/a mili od stacyi koi. żelazn.
lipaw.-romeńsk. Popielany. Należy do składu
majętności Dubikinie-Wielkie; jest własnością
obywatela Sawina.	Fel. E.
Borsukowa grząda, wś we wschodniej stronie pow. ihumcńskiego, w gm. brodzkiej, w 2 okręgu sądowym, w 3 stanie policyjnym (berezyńskim). Miejscowość głucha poleska.
Borsukowce, wś, pow. uszycki, gm. Ko-
sikowce, par. Sokulec; wraz z wsią Popówką
ma 625 dusz męz., 1027 dz. ziemi włość.; nale
żała do Trzecieskich, dziś Juliana Iżyckiego
1001 dz. i Wiktora Iżyckiego, wraz z wsią
Popówką, 1028 dz.	Dr. M.
~&oi?t&x, nazwisko dawne. Stanisław i Wincenty
Borszowie są dziedzicami Drzewcy, w par. "Wijwoi-
nica (Długosz II 569.). Ztąd poszły takie nazwy jak
Borszyn, Borszyce, Borszowice.	Br. Cli.
Borszć (łuż.), niem. Foerstchen. Na Łuży-cach kilka ws- nosi tę nazwę, odróżnianych przymiotnikowo, a mianowicie na Łużycach pruskich w pow. rozbórskim: Dołha B., Lang-Forstchen, i Piesaczna B., Sand-Foerstchen; na saskich zaś Łużycach; Horna B., Ober-Forst-

chen; Krziwa B., Krumm-Forstchen; Mała B., Kleinforstchen, i Słona B., Salzfórstchen.
Borszcz, ob. Barszcz.
Borszcz, folw., pow. gliwicki, należy do dóbr llzeczyce.
Borszczahówka, Borszczajówlca, miasteczko, pow. kijowski, o 30 w. od Skwiry, o 125 od Kijowa, przy ujściu rzeczki Horochowatki do rz. Rosi, stanowiącej dzisiejszą granicę między pow. skwirskim i taraszczańskim. Okolica gdzie dziś B. się znajduje, z pewnością od dawna bardzo, bo jeszcze od czasów Witolda, Świdrygiełły, Włodzimierza i Olelka zasiedloną już była, jak to zdają się poświadczać liczne nader i dawne "uroczyszcza i sieliszcza" z tych czasów pozostałe tu, a przechowujące się dotąd w pamięci bądź ludu, bądź akt miejscowych. Jednakże, już od drugiej połowy XV w. taż okolica zaczęła się powoli, dzień za dniem, w pustkowie obracać, a to wtenczas mianowicie, gdy za panowania Kazimierza Jagielloń-czyka, Mcngligirej, han Krymu, zerwawszy przyjazne stosunki, jakie poprzednicy jego utrzymywali dotąd z władzcami Litwy, zaczął ziemię kijowską i bracławską straszliwie niszczyć, jako już u progu koczowisk tatarów perekopskich położoną, a tem samem i na pierwszy cel napadów ich wystawioną. Napady te straszne, mszczące, ponawiane co chwila i przez długą lat kolej, bo aż do dni Zygmunta III, zrządziły też z czasem najzu-pełniejsze zagładzenie bracławskiego zwłaszcza kraju, niegdyś ludnego, tak dalece, że okolicę te już za pierwszych dni Zygmuntowych nosić zaczęły niejako nazwę "pustyń za Białącer-kwią położonych." W Vol. leg. II str. 318 (wyd. Ohr.) czytamy (r. 1590). "Ukazały to nam stany kor., że w tak wielkiej szerokości państw naszych pustych, jaka jest na pograniczu ukraińskiem za Białącerkwią. pożytków z nich publicznych, ani prywatnych niema żadnych. Ztąd żeby odłogiem nie leżały, i w pożytek jaki obrócić się to mogło, za pozwoleniem i daniem nam w moc tego przez wszystkie stany, ustawujemy, że nam wolno będzie w tymto trakcie przerzeczonym rozdawać to pustynie na wieczność osobom szlacheckiego stanu, zasłużonym nam i rzplitej, wedle zdania i woli naszej." Jakoż na mocy tej ustawy króla i sejmu rychło potem, jak to widzimy z dokumentów, które nam służą, znaczny obszar pustego, "za Białącerkwią" stepu (z horodysz-czem Włodareckiem (Wołodarką), z uroczyskami Zwołoziem czyli Wielką Słobodą (późniejszym Antonowem), Skuthowem, Zuchowicami, Przylepkami i Wołodymirką (w pobliżu późniejszej Borszczajówki) został wydzielony, jako darowizna ziemska, za zasługi niejakiemu Marcyanowi Trębickiemu. Widać jednak, że Trębiccy nie dotrwali tu, na tym straconym po-»

Bór.

325

 

sterunku, bo też ta okolica i wtedy jeszcze nie przestawała cierpieć krzywdę najazdu od za-uadto wkorzenionych tu tatarów. Zresztą stary Trębicki zszedł w krotce z tego świata, może złożył głowę na szabli tatarskiej, córkę jodyną zostawiwszy. Jakoż widzimy, że w r. 1598 r. jest już dziedzicem tych pustych uroczysk Janusz ks. Zbaraski, wojewoda bracław-bki. Sprzedał mu je Stanisław Trębicki. stryj i opiekun małoletniej córki brata Marcyana. a która po dojściu lat, będąc już powtórnym ślubem za Stanisławom Czndowskim. przedaż tychże dóbr pustych w 1619 r. zatwierdziła, ale już synom Janusza t. j. k*. Krzysztolbwi i Jerzemu Zbarazkim. Ks. Zbarazcy te nowo-nabyte dobra przyłączyli do dóbr swoich ogromnych, żywotowskich, pohrebyskich, przyłu-ckich, jakie w tych stronach dziedziczyli po matce z domu ks. Czetwertyńskiej. Borszcza-jówka wszakże, której tu dzieje opowiedzieć mamy, nie istniała jeszcze Avtedy, ile że w dokumentach dopiero pod r. 1643 pierwsza o niej zachodzi wzmianka, a więc już w czasach gdy te dobra po zejściu bezpotomnem Krzysztofa i Jerzego Zbarazkich (1627 - 1631) drogą spadku przeszły w dziedzictwo ks. Janusza Wiśniowieckiego, koniuszego kor. i starosty krzemienieckiego. Owoż, bardzo być może, że B. dopiero około tego czasu albo z przeniesienia Wołodymirki tuż obok leżącej powstała, albo li też z przesiedlenia się do niej wychodźców wołyńskich ze wsi ks. Wiśniowieckich Borszczówki w pow. krzemienieckim położonej; skąd może od tejże wsi wołyńskiej i swoje otrzymała nazwisko. Wiadomo, że koloniza-cya ówczesnej Ukrainy uskuteczniała się przeważnie ludem napływowym, zbywającym z Wołynia. Cellaryusz, piszący około 1659 r., wspomina już o B. jako o miejscu ufortyfiko-wanem. Wiśniowieccy więc musieli wznieść tutejszy zamek. Dziś jeszcze wały kwadratowe togo zamku, śmiało wzniesione, dają się podziwiać. Od południa spadzistość góry niezmierna, do Rosi; od północy plac przed wałami do wycieczek. Według ustnej, utrzymującej się, niezagubionej jeszcze tradycyi, nad głębokiemi fosami, idącemi od Horochowatki do Bosi a które w potrzebie zalewano wodą, zawieszony był most na łańcucach, obrona ludzi i milicyi pańskiej od napaści. Wały to zda-Avały się być nic do wzięcia, najeżone ostro-kołem z warowną bramą, dokoła wodami oblane. W pośrodku tych wałów stał zaś zamek; była to budowla podłużna, drewniana, niepię-trowa, oknami patrząca na wszystkie strony, obrócona na wschód do miasta, łfa wałach były dwa rondele. B. wszakże inną wtedy miała posadę aniżeli dziś (w miejscu dzisiejszego miasteczka znajdował się tylko dawny zamek i przedmieście), dawna zaś jej posada

rozciągała się na górze wzdłuż rz. Horochowatki, gdzie dziś las Kowalicha, ku polowym Skibińcom. Opowiadają starzy ludzie miejscowi, że tu miało być 12 cerkwi (?) i dwa mo-nastery; jedon z nich stał na okrągłej górze, gdzie dziś Skibińce, drugi w lesie Kowalisze. Dziś jeszcze na posadzie dawnej B. wyglądają z ziemi kawałki dębowe podwalin, rozbitki cegły, usypiska szkła, czerepy pieców dawnych garncarskich, żelaztwa, rumowiska lochów. W wałach zaś zamkowych znajdywano podróżne piece tatarów, w których proso swoje warzyli. Ale nadszedł wkrótce łańcuch klęsk i wojen przez B. Chmielnickiego zażegniętych. B. wraz z całym krajem miała doznać srogiego losu. Widać jednak że rok 1651 przyniósł jakby chwilę uciszenia. Jakoż korzystając z tego, synowie ks. Janusza Wiśniowieckiego, Dymitr Jerzy i Krzysztof Konstanty, tegoż roku d. 10 grudnia w Siemirowie uczynili między sobą dział dóbr ukraińskich, spadłych po ojcu, do którego (działu) jak się wyrazili "za rebellią kozacką i inkursyami nieprzyjaciela Krzyża św. (tatar) dotąd przyjść nie mogli." Na schedę ks. Krzysztofa Konstantego przypadła w liczbie wielu innych dóbr ukr. i B. Ale wojny nie ustawały i kraj się zasiał zwaliskami. I B. uległa tejże kolei, została spustoszoną, zniszczoną w ciągu tych wojen, tak dalece, że jeszcze w 1718 r. zastawnik tych dóbr skarżył się na dziedzica ich "że summie 10000 złp. jaką pożyczył, dobra te nie korespondują, albowiem są puste i pokrzywami zarosło." Jednakże po kilkudziesięcioletnim odmęcie lepsze nareszcie dla tych stron zaświtały czasy. Pokój wrócił. Dobra B. zostały na nowo zasiedlone, urządzone, zagospodarowane. W r. 1743 Michał Serwacy ks. Wiśniowiecki, hetman w. ks. lit., syn wyżej położonego ks. Krzysztofa Konstantego, dziedzic B., umarł, i cała jego kolosalna fortuna przeszła po kądzieli na ks. Ogińskich i Zamojskich, albowiem dwie tylko córki zostawił, jedne Annę za ks. Ogiń-skim Józefem, wojewodą trockim, i drugą Elżbietę za Michałem Zamoyskim, wojewodą smoleńskim. 1750 r. d. 26 marca w Wiśniowcu spadkobiercy dóbr po ks. Wiśniowieckich, jako to: Ogińscy, Platerowic, Przeździeccy, Brzo-stowscy i Mniszchowie uczynili dział pomiędzy sobą, mocą którego na Adama Brzostowskiego generała iufanteryi w. ks. lit., starostę, dau-gowskiego i przyłajskiego, ożenionego z Genowefą z ks. Ogińskich, przypadł klucz bor-szczajowiecki. Ale niedługo potem ciż Brzo-stowscy w 1757 r. przedali B. Antoniemu Orzeszce, marszałkowi powiatu pińskiego, którego córka Zuzanna, wyszedłszy za Zacharyasza Hańskiego, łowczego nadw. generała adjutanta buławy kor., wniosła te dobra w dom Hańskich, którzy pierwotnie pochodzili z ziemi chełm-

326

Bór.

Bór.

 

skiej, gdzie majętność Hańsk (dziś w gub. siedleckiej) była ich gniazdem rodowem. Brzo-stowscy fundowali w B. kościół drewniany i przy nim klasztor oo. franciszkanów. Franciszkanie jednak nic korzystali z nadania i fundusz odstąpili. Następnie Zacharyasz Hański, dziedzic B., w 1785 r. zapisał na tenże kościół luOOOzłp. i w 1786 r. w niedziele, oktawy Bożego Ciała tcnżo kościół przez ks. Michała Pałuckicgo, olicyała kijowskiego, był bcncdy-kowany pod tytułem Niepokalanego Poczęcia N. Panny Maryi (księga dek. kijów.) Oprócz kościoła istniała tu cerkiew Swiatouspcńska, zbudowana w 1736 r. na miejscu dawnej spalonej cerkwi. B. stała się pamiętną w dziejach kozackich, z powodu odbytej tu w 1708 r. d. 15 lipca kaźui Koczuboja, sędziego generalnego kozackiego, tudzież Iskry i ich wspólników. Egzekucya ta odbyła się na polu za B. Na wysokim kurhanie, dla dalekiego widoku, pokazało się śmiertelne rusztowanie, spowiednik i kat. Padła naprzód krwawa głowa Koczubeja, potem Iskry, Kowenka i Iwana Świstajły. Na miejscu gdzie dla spełnienia wyroku stał kosz kozacki, później, jak chce tradycya, miało się wznieść kilka chatek, z których następnie, gdy się wieś utworzyła, dla pamiątki została nazwaną Koszowem. Mogiła ta, na której odbyła się egzokucya, nazywa się Koczubejową; leży ona na prawym brzegu Kosi,
0 dwie wiorsty od Koszowa,   80 sążni od Rosi,
naprzeciw   miejsca,   gdzie wchodząc do niej rz.
Horochowatka   w   skwirskim   pow.   oddziela
B.   od przedmieścia  Zarzecza.    Mogiła  ta ma
wysokości pionowej 2 i pół arszyna, a obwodn
3 sążnie.    Jednakże zwłoki Koczubeja i Iskry
zostały  w późniejszym  czasie wydobyte z tej
mogiły i przewiezione do Kijowa, gd/,ie w ła
wrze  Pieczarskiej   zostały  pogrzebano.    W r.
1768 r.,  gdy się zaczęła  tak zwana koliszczy-
zna, B. padła ofiarą  i  tego   krwawego  ruchu.
Zacharyasz Hański, dziedzic miejsca,   unikając
prześladowania,   z przyczyny zabranych  jego
ludzi  nadwornych  przez konfoderaoyą barską
1 "nie przewidując żadnego nawet podobieństwa
do zamieszania w kraju i buntów  chłopskich,"
wyjechał wraz z żoną na Wołoszczyznę; tylko
matka jego, Stefanowa  Czacka, łowczyni wo
łyńska (powtórnym ślubem), nic chciała opuścić
dóbr i   "nieustraszenie"   w nich  przemieszki
wała.    Tymczasem Dziaczenko i Ptaśnik, pod
dany dóbr B., wpada  z kupą  koliów do  tego
miasteczka i rozpoczyna mord.    Wtedy i łow
czyni   Czacka padła pod ich spisami,   we wła
snym domu we wsi Kapustyńcach.    Tradycya
pokazuje   dotąd  miejsca   w  lesie   Włodymir,
gdzie  ci hajdamacy obozem stali.    Zacharyasz
Hański, po uspokojeniu się okolicy, wróciwszy
nareszcie do dóbr,   odtąd też otaczał  się ostro-
żnościami wojennemi,  i  w tym celu podźwi-

gnął do upadku chylący się. zamek. Umarł
on w 1812 r., pochowany w sklepie familij
nym pod kościołom w B. Po jego śmierci zo
stał dziedzicem B. syn jego Franciszek Hański.
prezes sądu głów. kijów. Ten zaś gdy umarł
bezpotomnie, klucz B. drogą spadku przeszedł
na synowicę jogo a córkę stryjecznego jego
brata Wacława, Annę lir. Mniszchową. We
dług dyspartymciitu pogłownego zwyczajnego
nu, sojmio w 1717 r. względem sumy 110000
złp. na wojsko polskie zaciągu uchwalonej,
w 1763 i 4 r. żydzi w B. do kahalu ostrog-
skiego płacili 250 zip. Obecnie B. ma 935
mk. prawosł., 125 katol. i 1628 izr.; ziemi
4070 dzios. Zarząd gminny i policyjny, st. p.
Paraf, kościół katol. św. Józefa, drewniany,
1786 poświęcony, 1856 odnowiony. Paratia
katol. dek. skwirskiego: dusz 1407. Filia
w Nowocliwastowic; kaplice w Byslrzyku
i Dowhalijówco.	Edw. linl.
Borszczahówka. wsie, ob. Petropawlowska D. i Bracka B.
Borszcze, duża wś, pow. bałcki, dusz inęz. 400. Ziemi włość. 1620 dz. St. koi. odesko-kijowskicj, między Krutcm a Birzułą, o 423 w. od Wołoczysk; poczta, telegraf, fabryka cukru na akcyach. Ziemi dwór. 3218 dz.; należała do Lcduchowskich, dziś do Zofii Czackicj.
Borszczewo, wś, pow. białostocki, parafia Choroszcza, niegdyś własność klasztoru dominikanów w Choroszczy.
Borszczów, wioska w pow. radomyskiin,
nad rz. Koroboczką, wpadającą do Teterowa,
o 8 w. od m. pow. Pvadomyśla. Mieszk. 754,
wyznania prawosławnego. Cerkiew paraf, zbu
dowana w r. 1761. B. należy do wielu właści
cieli. Ziemi 2879 dzies., drugorzędnego czar-
noziemu. Zarząd gminny i policyjny w Ba-
domywlu.	Kl. 1'i^ed.
Korszczów, wieś, pow. śniatyński, ,leży nad rzeką Prut, o 3 milo na zachód od Śnia-tyua a 4 kiłom, od Zabłotowa, w nadzwyczajnie żyznej okolicy; brzegi Pruł u obfitują w malowniczo krajobrazy. Przestrzeń posiadłości większej roli ornej 684, łąk i ogr. 41, past. 5, lasu 17 mórg.; posiadł, mniej, roli orn. 1187, łąk i ogr. 10, past. 308, lasu 3 mórg. Ludność rzym. kat. 72, gr. kat. 903, izrael. 180, razem 1155. Należy do rzym. kat. par. w Chlcbiczynie polnym. Wieś ta posiada szkołę etatową.
Borszczów, główne miasteczko powiatu tegoż nazwiska w Galicyi, leży o 2 mile od granicy Podola rossyjskiego, 6 '/" mili na południowy wschód od miasteczka Czorikowa, 4 mile na północny wschód od miasteczka Za-leszczyk, 4 Y3 mili iia południowy zachód od Hu-siatyna. Przez to mko przechodzi gościniec kraj. z Zaleszczyk do Skały; od najbliższej sta-cyi kolei żelaznej Iwowsko-czerniowieikicj

Bqr.

Bór.

327

 

w Sniatynie   oddalone jest o 7 niil.    Bt. poczt, łączy  się  traktom  z Tarnopolem przez Ozort-ków  i Trębowlę.    Słynne  jarmarki na bydło. Miejscowość więcej na wieś niż na miasto wygląda.    Przestrzeń    posiadłości   większej   roli ornej   896,   łąk   i ogrodów 66,   past. 22,   łasr 541;   posiadłości  mniej,   roli  oni.   1902,   łąk i ogr.   134,   past.   158 mórg-.    Ludność  rzym. kat.   1438,   gr.   kat. 1190,   izraol  998: razem 3620.    Miasteczko   to  jost   siedzibą starostwa powiatowego,  rady powiatowej,   urzędu podatkowego  należącego   do obwodowej   dyrekcyi skarbowej   w Kołomyi, sądu powiatowego należącego   do   sądu   obwodowego   w Tarnopolu i nolaryusza,   oraz  komisy! powiat,  szacunkowej   dla  regulacyi podatku gruntowego, należącej   do   podkomisyi  krajowej   w Tarnopolu. Parafio  obudwu obrządków    ma   w    miejscu. Rzymsko  katol. paralia, fundowana w 1663 r., przez Marcina Piotra Dydyńskiego  kasztelana krakowskiego; kościół wymurowany w 1763 r. poświęcony   1871   roku  pod  wezwaniem św. Trójcy.    Do   tej   parafii,   oprócz   ekspozytury w Jezierzanach  należą   miejscowości.  Juriam-pol   z   375 parafianami, miasteczko Korolówka z 577 par.,  Kozaczyzna  z 107 par..   Łanowce 't. 519 par., Muszkatowce z 426  paraf'..   Kowo-siółka  kostiukowa   z   144   par.,   Piszczatyńce z 184  par.,   Słobódka z 416 par..  Strzałkowce z 148 par., Wierzchniakowec z 324 par., Wol-kowce  z   379 par., Wysuszka z 118 parafian. Ogólna liczba rzym.   kat. wyznania 5155 duś/.; w  parafii  tej   znajduje   się  2395   izraelitów. W obrębie   tej parafii oprócz Borszczowa znajdują  się   szkoły trywialne  w Korolówce, Łanowcach   i Nowosiółce kosliukowej.    W   Mu-szkatowcach jest kaplica  na   cmentarzu,  zaś w  Wysuszce  i Kowosiółeo    kostinkowej ka-])lice.    Parafia ta należy do dekanatu jazłowic-ckiego   archidyecezyi  lwowskiej.    Do gr. Kat. parafii w Borszczowie należy także wieś Muszkatowce   z 804 parafianami;  cała parafia liczy 1994   gr. kat.    Parafia  ta należy do dekanatu kudrynicckiego  archidyecezyi lwowskiej.    B. posiada   szkołę   etatową.    Dwór w   B. zbudowany jest  na tem miejscu, na którem dawniej istniał   obronny  zanick.    Rozległe   podziemne lochy znamionują wielkość i ważność tego sta-reżytncgo grodu.    Powiat  borszczowski   graniczy na wschód z rossyjskicm Podolem, od którego dzieli go tylko rzeka Zbrucz;   na południe rzeka  Duiestr   odgraniczająca   w   tom miejscu Galicyą,  od  Bukowiny;   na  zachód   graniczy z powiatami zaleszczyckim i czortkowskim, na północ  z powiatem husiatyńskim.    Powiat ten zatem stanowi południowo wschodnią kończynę Galicyi, przestrzeni ma 15 mil kw., ciągnie się   długim   a ważkim pascn z północy od powiatu husiatyńskiego  wzdłuż Zbrucza do Dnie-stru,  do  którego  Zbrucz wpada w tymże po-

wiecie pod wsią Okopy. Dniostr, płynąc wzdłuż południowej   granicy  tego   powiatu,   jest już rzeką spławną,   po której nic tylko lekkie tratwy drzewne, ale i ciężkie galary, naładowane zbożom, ku Odessie w każdej porze lata odpływają.     Oprócz     Zbrucza    przyjmuje   Dniestr w tym powiecie  2 jeszcze dopływy, mianowicie rzeczkę Cygankę i Niesławę, które obiodwie ten   powiat z północy  na południe przecinają. Gór we wlaściwem słowa tego znaczenia w tym powiecie nic ma,   z wyjątkiem  brzegów Dnic-stru i Zbrucza,   które są stromo, skaliste i obfitują w piękne   widoki.    Konfiguracya   gruntu jest,   jak na calom Podolu, falistą,   ialc te jednakże   w   niektórych   miejscach   do   znacznej wznoszą się. wysokości,    llzoczki i potoki płyną zwykle  głębokiemi dolinami,   wzdłuż   których  rozsiadły  się  wioski i miasteczka.    Ludności ma  ton  powiat 72,662,  w 67 osadach a   60 gminach katastralnych;   sądów powiatowych w tym  administracyjnym  powiecie  jest 2, mianowicie w Borszczowie i Mielnicy, które należą   do   sądu   obwodowego   w  Tarnopolu. Urząd podatkowy jest l w Borszczowie, podlegający   dyrekcyi   obwodowej   skarbu AV Kołomyi.    Parafij  rz. kat. jost 6,   mianowicie Bov-szczów,   Krzywcze, Mielnica, Skała, Głęboczek i Jezierzany,   które wszystkie  należą do dekanatu jazłowieckiego   a do dyecezyi  arcybisku-iej   we Lwowie.    Parafij gr. kat.  jest w tym powiecie 30,   z których 20 należy do dekanatu kudrynieckiego, zaś 10 do dekanatu skalskiego .i wszystkie  razem do   dyecozyi grecko-kato-iickiej   arcybiskupstwa    we    Lwowie.    AVła-ścicielo   większych   posiadłości   wybierają   do rady  państwa   l   delegowanego w Zaleszczy-jach, wspólnie z powiatami Zaleszczyki, Husia-yn i Czortków kuryi wyborczoj miast. Do izby landlowo-przemysłowej    należy   do   Brodów; iatem deputowany   z izby handlowej brodzkiej est   oraz reprezentantem   w   radzie   państwa laudlu i przemysłu tego powiatu.    Jak powy-powiedziano,   powiat  ten administracyjny obejmuje   2   pow.   sądowe w Borszczowie i w Mielnicy;   obadwa   te powiaty sądowe wybierają  do rady państwa l deputowanego w Borszczowie; jednakże nie mają osobnego dla siebie deputowanego   ale   wspólnego z powiatami są-lowemi Zaleszczyki  i Uścioczko, które wybio-•ąją w Zaleszczykach, i z powiatami sąd. Horo-dcnka, Obertyn, które wybierają w Horodence: iych   6   powiatów   sąd.   razem   mają   dopiero L deputowanego w radzie państwa.    Do sejmu \rajowego   wybierają  właściciele   większych posiadłości 3 deputowanych, wspólnie z powiatami:   zaleszczyckim, czortkowskim i husiatyń-kim, które to powiaty stanowiły przed rokiem 1867   dawny obwód zaleszczycki, także czort-cowskim zwany.    Mniejsze posiadłości wybie-ą tylko l posła do sejmu krajowego.  Szkół

328

Bór.

Bór.

 

w tym powiecie jest 24, mianowicie l szkoła 4-klasowa w Skale i 23 szkół, każda o jednym nauczycielu. Szkoły te należą do rady szkolnej okręgowej w Zaleszczykach. Zakątek to oddalony od większych miast; sama stolica tego powiatu, Borszczów, siedziba starostwa powiatowego i sądu powiatowego, mało się różni od okolicznych wiosek; to też i oświata na nizkim stoi szczeblu. Grunt urodzajny, klimat ciepły, gdyż miodoborskie góry zasłaniaj ą tę okolicę od północy; to też oprócz zbóż, .zwykle w naszym kraju uprawianych, jak pszenica, żyto, jęczmień, ziemniaki i t. d., uprawiają tu w polu włościanie nie tylko kukurydzę i tytuń, który oddają do rządowej fabryki w Jagielnicy, niedalekiem miasteczku sąsiedniego powiatu czortkowskiego, ale nawet w południowej stronie nad brzegami Dniestru, Ruwony, w otwartem udają się polu. Pomimo, ze ten powiat jest czysto podolski, nie brak mu przecież i lasów, których znaczne przestrzenie wystarczają na potrzeby miejscowe. Gospodarstwa w majątku Gcrmakówka, własności Gustawa hr. Bliicher de Wahlstadt, i w majątku Jezierzanach, własności Anny ks. Sapieżyny, wzorowo prowadzone, należą do najlepszych i najbardziej postępowych w całej wschodniej Galicyi; szczególniej w Germaków-ce tak uprawa ról jakoteź i chów inwentarza na bardzo wysokim stoją stopniu. O przemyśle fabrycznym i rękodziełach w tym powiecie nie ma nic do wspomnienia, cobyna odszczegól-nienie zasługiwało. W gościńce bite powiat ten nie jest bogaty: jest ich wszystkiego 2, jeden prowadzący z Zaleszczyk na Borszczów do Skały a więc z południowego zachodu na północny wschód, drugi z Mielnicy na Dźwi-nogród do Okopów. Okolica ta, będąca niegdyś na samej granicy od Turcyi i Wołoszczyzny, mająca przytem rzeki ze stromemi brzegami, była gęsto zasiana małemi zameczkami, służą-comi ludności za ochronę przeciwko nagłym napadom Tatarów Lipków, koczujących w dzisiejszej Besarabii, jakoteź mołdawskich łotrzyków, a nawet musiały się opierać i wojskom tureckim. Najsławniejszy ze wszystkich tych zameczków były Okopy, leżące przy samym ujściu Zbrucza do Dniestru, które jeszcze i w drugiej połowie 18 stulecia historyczną odegrały rolę. W tychże Okopach a właściwie w należącej do nich Kozaczówce jest teraz komora graniczna austryacko-rossyjska. Z powodu granicy i łatwego przedostania się przez niewielką rzekę Zbrucz, przemytnictwo kwitnie tu na wielką skalę; szczególniej gorzałkę i towary zachodnie przemycają kontrabandzi-ści, zwani tu paczkanami, z Galicyi do gubernii podolskiej; w zamian z tejże gubernii przemycają do Galicyi stada wołów podolskich i mołdawskich, któreby w koutumacyi w Kozaczówce dłuższy czas stać i utrzymywane być mu-

siały. Z tego to mołdawskiego przemycanego bydła zasiewa się najczęściej po Galicyi zaraza bydlęca, zwana księgosuszem, niszcząca chów bydła galicyjskiego, gdyż nie tylko to bydło przemycane, już zarodki zarazy mające w sobie, ale też i miejscowe poprawne, które z przemy-canem miewa styczność, albo samo z zarazy ginie albo dla powstrzymania rozszerzania się takowej wybitem być mu»i. Kwitnie tu także handel kradzionemi końmi; co zostało skradzione w gubernii podolskiej lub nawet i dalszych okolicach bywa przemycane przez granicę sprzedawane w Galicyi i na odwrót; konie kradzione w Galicyi sprzedają się na jarmarkach podolskich, granica zaś przeszkadza do łatwego odszukania i odebrania swej własności. Nie można ominąć wzmianki, że roku 1878, na gruntach gminy Mielnica, na brzegu potoku znaleźli pastuszki skarb, którego części od znalazców przez Włodzimierza hr. Dzic-duszyckiego za 6000 zł. w. a. odkupione i składające się ze złotej korony i kilku złotych klamer, które te wszystkie przedmioty popro-stu kute ze złota, uznali uczeni jako sięgające bardzo odległej starożytności. Chociaż uczeni nie mogli się zgodzić z jakiego okresu czasu te przedmiotyby pochodziły, jednakże niektórzy z nich utrzymują, że mogąto być insygnia królewskie Cyrusa, króla Persów, który, wojując z Massagetami, musiał się po otrzymanej klęsce spiesznie cofać ku Dunajowi; sądzą zatem, że w tej uciecze insygnia te zostały zakopane, ponieważ niepodobieństwem było dla Cyrusa i jego służby dalej je uwieść, a nie chciał, by się dostały do rąk nieprzyjaciół. B. R.
Borszczówka, Borszcsoiuae, wś, pow. pro-
skurowski, gm. Kuźmiii, 417 dusz męz., 895 dz.
ziemi włość. Należy do Gadomskiego. Ziemi
dworskiej 1028 dz., używalnej.	Dr. M.
Borszczówka, rz., poczyna się w pow. kijowskim, przy wsi Zelany; przed wieki Zelani-cą nazywana. Rzeczka ta, imieniem B., wspomniana w przywileju Aleksandra w. księcia lit. pod r. 1497. W 1590 r. siedliszcze Chilimonowskie, dziś nieistniejące, leżało nad rz. B. Rzeczka ta wpada do rz. Irpenia z lewej strony w tymże pow. kijowskim. E. S.
Borszcwicc, Borszowice, wś, pow. łaski, gm. Bałucz, par. B. Ma 46 dm., 350 mk., 921 ziemi włość., 710 morgów lasu rządowego. B,. 1827 miała 29 dm., 270 mk. Parafia B. w dekanacie łaskim liczy 3000 dusz. Dawniej wieś ta była własnością arcybiskupów gnieźnieńskich. Był tu kościół drewniany św. Stanisława B., konsekrowany r. 1644. Opisuje go wizyta z r. 1683. Księgi zawartych małżeństw istnieją od 1634, metryki od 1662 r. Taż wizyta opisuje wsi parafialnych 14; w wizycie z 1729 r. znajdujemy wszystkich parafian w liczbie 300, w wizycie zaś z 1811 już

Bór.

Bór.

329

 

1583. W r. 1788 kościół ten był podobno blizkim zupełnej ruiny, więc na jego miejscu r. 1795 sumptem Michała Kociełkowskicgo, scholastyka i oficyała gnieźnieńskiego, wystawiony Łostał nowy drewniany kościół pod wezw. św. Stanisława B. Cmentarz grzebalny, r. 1811 założony oddzielnie od kościelnego, dziś murem otoczony został. We wsi Wrze-szczewice jest kaplica drewniana św. Anny, fundowana przez Maryannę Walewską, kasztelanową łęczycką, dziedziczkę wsi. Są w nioj 3 ołtarze, z przywilejem odprawiania Mszy Świętej, przez papieża Piusa VI udzielonym 1783 r.
Burszów, wieś, pow. przemyślański, o ćwierć mili na wschód od Przemyślan, nad potokiem Szumowskim, dopływem rzeki Lipy. Przestrzeń posiadłości większej roli orn. 58, łąk i ogr. 8, past. 4, lasu 587 mórg.; posiadłości mniej. roli orn. 1591, łąk i ogr. 275, past. 256 mórg. Ludność rzym. kat. 47, gr. kat. 1100, izrael. 45: razem 1192. Należy do rzym. kat. parafii w Przemyślanach; gr. kat parafią ma w miejscu, należącą do dekanatu bobreckiego. Wieś ta posiada szkołę etatową i kasę pożyczkową z funduszem zakładowym 277 złr. Właściciel większej posiadłości Alfred hr. Potocki.
Borszowiee, 1.) wś nad Nidą, pow. jędrzejowski, gm. Mierzwili, par. Imielno, o 13 w. na wschód od Jędrzejowa. W 1827 r. było tu 37 dm. i 269 mk. 2.) B., wś, pow. jędrzejowski, gm. i par. Sędziszów. W 1827 r. było tu 22 dm. i 117 mk. 3.) B., ob. Borszewice.
Borszowice, wieś, pow. przemyski, nad potokiem Wyrwa, dopływem Wiaru, leży o 3 kilometry na południowy wschód od miasteczka Niżankowic; po pod tą wioską na zachodniej stronie przechodzi kolej żelazna łupkow-ska; w Niżankowicach jest stacya tej kolei, pierwsza od Przemyśla. Przestrzeń posiadłości wiek. roli orn. 290, łąk i ogród. 26, past. 15; posiadł mniej, roli orn. 650, łąk i ogr. 50, past. 99 mórg. Ludność rzym. kat. 5, gr. kat. 411, izr. 56: razem 472. Należy do rzym. kat. parafii w Nowem mieście, oddalo-nem o l milę; gr, kat. parafią ma w miejscu, do której należą: Bybło z 547 i Packowice z 252 duszami; cała parafia liczy 1210 dusz gr. kat., należy do dekanatu niżankowiokiego dyecezyi przemyskiej.
Borszyce, wś, pow. skierniewicki, gmina Kowiesy, par. Chojnata.
Borszyiiintei), ob. Borzymy.
Borszyu, wś i folw., pow. łęczycki, gm. Sobótka, par. Solca Wielka. W 1827 roku było tu 11 dm. i 110 mk., obecnie 17 dm. i 612 m. obszaru.
Bortatycze, wś, pow, zamojski, gm. Wysokie, par, Ńielisz.

Bortele, wś, pow. sejnoński, gin. Kopciowo, pai:. Wiejsicje.
Bortele, wieś, pow. trocki.
Boriiatyn, wś, pow. Mościska, o 4 kil. na północ od mka Sądowa Wisznia, nad potokiem Struna, dopływem rzeczki Wiszni. Przestrzeń posiadłości większej roli ornej 326, łąk i ogrodów 248, pastwisk 279, lasu 757. Posiadłość mniejsza roli ornej 672, łąk i ogrodów 442, pastwisk 123, lasu 226. Należy do rz. kat. parafii w Sądowej Wiszni; gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należy osada Kniażymost, razem 1173 dusz. Parafia ta należy do dekanatu wiszeńskiego dyeeezyi przemyskiej. Wieś posiada szkołę etatową. Właścicielka większej posiadłości Antonina hr. Bąkowska.
Bortkiszki, dwór, pow. nowoaleksandrow-ski, gub. kowieńska, par. Abelc, do Sawrymo-wiczów należący, 300 lat we władaniu tejże familii zostający.
Bortków, wś, pow. złoczowski, p 3 mile na zachód od Złoczowa, nad potokiem Sołotwina. dopływem Gołogórki, która znów jest dopływem Pełtwi, o 12 kil. od st. p. Krasne. B. leży w bardzo urodzajnej glebie, na tak zwanych złoczowskich dołach; głęboki czarnoziem, ziemia tutejsza gdy zaschnie jest prawic nie do obrobienia. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 1049, łąk i ogrodów 483, pastwisk 62; posiadłość niniejsza: roli ornej 1304, łąk i ogrodów 830, pastwisk 241 m. Ludność rz. kat. 134, gr. kat. 773, izrael. 69: razem 976. Należy par. do rz. katol. w Glinianach, gr. parafią ma w miejscu, należącą do dekanatu uniowskiego; posiada szkołę etatową i kasę pożyczkową z funduszem zakładowym 245 złr.
Bortkuniszki, dobra ziem., pow. kowieński,
parafia Kroki, na lewym brzegu rz. Szuszwy.
Niegdyś posiadłość generałowej Fitinghofowej,
obecnie w procesie pomiędzy spadkobiercami
Kuszłejki. Leży o parę mil od st. koi. żel.
lip.-romeńs. Datnowo.	Fel. B.
Bortkuszki, okrąg wiejski w gm. Muśniki, pow. wileński, liczy następujące wsie: Kejmiń-ce, Skietery, Użublendzie, Żarnowagi, Użusole, Papiernia, Jawniuny; zaścianki: Szyntakonie, Podębie, Katuniszki, Powosierele, Ziclanka, Diakolonia, Grawże, Podkrzynice, Podpospic-rza, Podmiejłuny, Osiniewka, TJżukomary, Użurojście. Pomużyce, Pojodzie. Dobra B. są własnością hr. Platera. Niedawno jeszcze istniała w B. kaplica katol. parafii muśnickiej. W pobliżu wsi B. urządzona też była przed niedawnym czasom stacya pocztowa, zwana Mussa.
Bortnia, to samo co ffarten lub Barten-land.
Bortnicka jurydyka, osada, pow. nowo-
gradwołyński, gm. połońska, dusz 130; wła
sność rządowa.	L. R.

330

Bór.

 

Itortuiki, 1.) dobra i wieś w pow. bobruj-
skiin, nad rz. Ołą (dopływ Borczyny), tu?
przy trakcie pocztoAvym wiodącym '/. Bobruj-
iska do Rohaczowa, w l stanic policyjnym, w 2
okręgu sądowym. Dobra te mają obszaru
przeszło 2800 m., w ziemi lekkiej, i należą do
Monkiowiczów. Tu jest zarząd gminny, cer
kiew parafialna i szkółka wiejska. Gmina
składa sio, z 26 Ayiosck i liczy ludności prze
szło 2380 dusz płci męzkioj. 2.) II., wielka
wś, pow. bracławski, ma 800 dusz me//,., 1788
dzies. ziemi włość.; należała doChołoniewskich,
dziś do wiciu właścicieli: Kolb - kieleckich
i Ziolińskioj 457 dz.; Drzowicckiogo 124 dz.,
Byczyńskiogo 161 dz., Zołyiiskioh 206 dz.,
Głowackiego 169 dz., llaczkowiskicgo 109,
Klemensa Krzyżanowskiego 202 dz., Dominika
Krzyżauowskiego 322 dz., Mołodawskicj 325,
sukces. G niszczy niskich 408 dz., Wcnola 156,
Zozulińskich 20 dz., Bcnko i Jankowskich po
89 dz.	Dr. M.
Bortniki, 1.) wieś, pow. Bóbrka, o 4 i pół mili na południc od Bóbrki, nad Dniestrem i Boberką, o ćwierć mili powyżej ujścia Ługu do Dniestru, przy kolei żel. Iwowsko-czernio-wieckiej, której stacya w li., między Chodoro-wem a Bukaczowcami. jest oddalona 70 kil. od Lwowa. Przestrzeni posiadłość dworska ma roli ornej 403, łąk i ogrodów 154, pastwisk 179, lasu 183; posiadłość mniejsza roli ornej 614, łąk i ogrodów 230, pastwisk 120, lasu 4. Ludność rz. kat. 6, gr. kat. 518, izraelitów 255; razem 779. Należy do rz. kat. par. w Żurowio, gr. kat. parafią ma w miejscu; parafia ta należy do dekanatu żurawińskiego. Posiada st. poczt, i telegr., szkołę etatową. Właściciel większej posiadłości: Jan Wieczyński. 2.) B. naddnie-strzańskic, wieś, pow. tłumacki, nad potokiem Sclctyn, dopływem potoku Tłumackiego, który wpada koło Olcszowa do Dniestru, oddaloną jest o l i pół kil. na południe od Tłumacza. Przestrzeli posiadłości większej: roli ornej 553, łąk i ogrodów 97, pastwisk 5, lasu 1135 m.; posiadłość mniejsza: roli ornej 1363, łąk i ogr. 435, pastwisk 34, lasu 33 m. Ludności rży m. kat. 34, gr. kat. 1010. izraelitów 124: razem 1168. Należy do rz. kat. parafii w Chocimio-rzu, do gr. kat. w llostowie. Właściciel większej posiadłości: Tłumackiu towarzystwo akcyjne wyrobu cukru. 3.) B., ob. Bei-tniki.
BortoMZuny, wś,  pow. scjncński, gm. Ko-poiowo, par. Wicjtuojo. Boriscii, ob. Burcz. Borty, ob. Barwmy.
Borutli, 1.) wś, pow. Kodiac/uwski, gmina i par. Iłów. 2.) ii., pow. ryphiski. gm. yzozu-towo, par. Gujsk, ob. Orszuleico.
Borucba, dopływ Prypeci z lewego brzegu w gub. kijowskiej.
Boriichowo, niem.  Dentsch-Barkowo,  wieś.

pow. obornicki; J'J dni., 181 mk.; 120 cw., 64 kat.; 61 analł'.; s(. poczt, i koi. żel. Ilogoźno
0	7 kil.	M. St.
Boriifiec, wś,  pow. łęczycki, gm. Grabów,
par. (Siedlec. Kto wie czy ów legendowy Bo-ruta, dyabcł łęczycki, nic był /ułożyciulom lub posiadaczem tej wsi, jakto wskazuje nazwisko znacząco tyle co: potomkowie Boruty. t. j. siedziba potomków Boruty.
Borucicha, wś, pow. garwoliński. gmina, Kloczew, par. Żelccliów. 51a 14 din., 112 mk.
1	318 m. obszaru.
Jloruciil i Borudncl', wś, pow. nioszawski, gm. Osięciny, par. Dąbiu i Osię.ciny. "\V .1.827 roku B. liczył 18 dm. i 163 mk., Boriicinck 20 dm. i 131 mk.
iioriiein, 1.) wś, pow. ploszewski, 8 dm.; 73 mk., wszyscy kat., 16 analf. 2.) B. olęilry, 6 dm.; 38 mk., wszyscy kat., 12 anali'. 3.) II., domin., pow. pleszewski; 1142 m. rozl., 4 dm.; 91 mk., 2 ew., 89 kat.; 34 analf.; st. p. Sobótka o 4 kil.; st. koi. żel. Binicw o 9 kil.
Borucill, Bonisin, niem. BorruscJiin, AVŚ, pow. kartuski, st. p. Sierakowico lub Stężyca. o 18 kil. od Kartuz, dominium własność lloencgo z Pompowa; wieś ma 8 właścicieli, 1635 m. rozl. W 1648 r. między właścicielami wymieniany Borucki i Warzcwski.
Borucill, niem. Borutin, AVŚ, pow. raciborski, par. Krzenowice, z folwarkiem i wyborową owczarnią.
Buriiciuo, Borucin, wś w pow. słupskim, ?iemi pomorskiej.
Burucza, wś nad rz. t. n. i osada leśna, iow. radzymniski, gm. lludzieiika, par. Klem-jów. Osada leśna B. leży o parę wiorst na polad. od wsi.
Boniczu, rzeczka, wypływa z lasów c/,er-lickicli i międzylcskich, w pow. radzymińskim, ?a osadą Borucza; płynie z południa na północ i wpada do rzeki Cienkiej, niedaleko wsi Kury.
Boruj, ob. Bunty.
Borukowo, nie Borutmw, ob. Borkowo. iionitiy, mko, pow. oszmiaiiski, o o mile od Oszmiany. o 10 mil od Wilna, nad rz. Ży-lanką, w pięknej okolicy, wzgórzystej i gajami drzew urozmaiconej. Leży w l okręgu administracyjnym powiatu. Jostto dziś uboga mieścina, złożona z 42 domów a raczej cłiałup i liczy 155 mk. obojga płci. Niegdyś posiadały B. piękny kościół murowany (podobno z roku 1692) z cudownym obrazem N. M. Panny, zwanej "Boruńską," tudzież obszerny klasztor bazylianów, którzy utrzymywali tu szkoły, w końcu 6 klasowo (według A. E. Odyńca). W tych szkołach kształcili się początkowo Ignacy i Leonard Chodźko oraz Antoni Edw. Odynicc. Jednym z profesorów był znany uczony Wyrwicz. Kościół zamieniony na c«r-

Bór.

Bór.

331

 

kiew prawosławną odnowiono. Jest on filią
wileńskiego monastyru św. Trójcy. Klasztor
dawny w ruinie. Niedaleko kościoła stoi mała
kapliczka z cudowną, figurą P. Jezusa. Odno
wiono ją tera/ i pozostawiono do użytku kato
likom. B. stanowią własność duchowieństwa
prawosławnego. Kilka karczem i gościniec
7. Wołożyna do Oszmiany, przcżynający samo
inko B., nadają pewien ruch i ożywienie tej
podupadłej mieścinie. Opodal rozciąga się, śli-
f/ny las, własność lir. Czapskiego, a prze/, ten
las bieży wspoimiiona droga długą a prosta,
al>;ą. W oddali wije się. rzeczka Zylanka,
która nazwę swoją zresztą zmienia kilkanaście
razy, stosownie do okolicy, którą przepływa,
i w końcu wpada do Borozyny a z nią do Wi
lii. Grunta okoliczne, przeważnie gliniasto,
potrzebują dobrej i starannej uprawy. Jśicda-
leko B. leży wś Bijuciszki (ob.)	F. S.
Siormi. Tak podobno dawniej zwane było m. Berun, pow. pszczyński.
Boruschowitz, ob. Boruszowke.
Borusiu, Boruszyn, ob. Hornem.
IJorusów, wieś, pow. Bóbrka, nad rzeką Ług, tuż przy kolei żelaznej Iwowsko-czer-niowieckiej, o 6.0 kilometra od stacyi tej kolei w Wybranówco, od Bóbrki oddaloną jest o 2 milo w południowym kierunku; okolica bagnista i leśna. Przestrzeń posiadłości dworskiej: roli ornej 107, łąk i ogrodów 32, pastwisk 29, lasu 422 m.; posiadłość mniejsza: roli ornej 291, łąk i ogrodów 91, pastwisk 48 m. Ludności rz. kat. 4, gr. kat. 300, izraelitów 27: razem 331. Należy do rz. kat. par. w Brzo-zdowcacli; gr. kat. par. ma w miejscu, należącą do dek. bobreckiego. Właściciel wiek. pos. Borkowski hr. Włodzimierz.
Bomszkowce, wś, pow. nowogradwołyń-ski, gm. derewioeka, dusz 184; ziemi włość. 591 dzies.; ziemi dworskiej 843 dzies., wła-sność Puławskich. Bitwa d. 15 czerwca 1792 roku. Tu ginie Mohort, bohater poematu Winc. Pola.
Boriiszowa, wś, pow. dąbrowski, o 9 kil. od st. p. ISiedleszowice, w par. rz. kat. Grem-boszów. Dominium należy do spadkobierców po hr. Adamie Potockim.
Boruszowice, niem. liur/tscfwiKitz, wś i dobra, pow. bytomski, o milę od Tarnowie, w parafii katol. Ceglin, z iYyszerką i koi. Wymysłów.
Borus/.yii czyli Boitts~y)to, 1.) wieś, pow. obornicki; 131 dm.; 1036 mk.; 132 ew., 879 kat., 25 żydów; 253 analf. Kościół parafialny nałoży do dekanatu obornickiego; księga bcne-licyów wspomina o nim r. 1510; na nowo wybudowany r. 1605 przez Jana Rzepeckiego. Na początku wieku bieżącego stanął raz jeszcze nowy kościół; dawniejszy grożący upadkiem rozebrano. Pomników z przeszłości nie

posiada. W okolicy wykopano urny, odłamy naczynia brązowego, sprzączkę żelazną. 2.) B., domin., pow. obornicki; 969 m. rozl.; 7 dm., 60 mk.; 5 ów.; 55 kat.; 13 analf., st. poczt. w Połajewie o 7 kil.; st. koi. żel. Oborniki o 21 kil. 3.) B., dwa leśnictwa, zniemczone nazwy Tepperfurth i Miihlchcn, ob. Boruszynleo.
Boniszyii, Borusin, ob. Borucin.
Bortiszynko, niem. Ilcidohcn, królewskie-nadleśnictwo, pow. obornicki; !) miejscowości: 1) B.; 2) leśnictwo Bębnikąt (Tromniolort); 3) Boruszyn I (Miihlchen); 4) Boruszyn 11 (Tepperfurth); 5) Długibród (Langenfurth); (5) Ko~ wanówko (Sauhucht); 7) Lipka (Linden); S) Nowe Olędry (Ktchąuast); 9) Tarnówko (Bir-kenfurUi); 10 dm.; 69 mieszk., 58 ew., 11 kat.; 11 analf.
Uor-ii/tii, dawne imiij, sianowi źrodłosłów un/w: Jiorucin, LSoniBza, lionity i t. p.
Bortita, rz., lewy dopływ iSwisłoczy w pow. ihumeńskim.
Borutin, ob. Boruoin.
Borutowo, ob. l'orukowo.
IJoruty, 1.) wś, IKIW. grójecki, gm. Bielsk, par. Lcwiczyn. 2.) II,, wś szlach., pow. makowski, gm. Siole,, par. IŁożan. 3.) B.-Kurzę-tki, wś, szlach., pow. makowski, gm. Sypniewo, par. Gąsowo.
Borny, 1.) Alte-Miihle, młyn, pow. babi-moski, ob. Młyńskie Olędry. 2.) B., wieś, pow. babimoski, 101 dm.; 601 mk.; 298 ew., 293 kat.; 10 izrael.; 90 anałf. 3.) B., karczma, pow. babimoski, ob. Hammer. 4.) B., młyn, pow. babimoski, ob. Tuchorze. 5.) B. kościelny (Boruy-Kirchplatz), wieś, w nizinie lesistej, pow. babimoski; 31 dm.; 230 mk.; 205 ew., 4 kat., 21 izr.; 19 analf. Uprawa chmielu; handel ożywiony chmielem do Czech i Bawaryi. Agentura pocztowa; poczta osobowa z Nowego Tomyśla przez Boruy do Wolsztyna; st. koi. żel. Nowy Tomyśl o 7 kil. 6.) B. Nowy, olę.diy. pow. babimoski; 154 dm.; 925 ink.; 914 ew., 11 kat.; 151 analf. 7.) B. Stary, olędry, pow. babimoski; 109 dm.; 813 mk.; 761 ew., 34 kat., 18 dysydentów; 102 analf.
Bory. Tak się zowią ogromne mokra w o tor-tiska, rozciągające się, od stóp Beskidów nad Czarnym Dunajcem aż ku Jabłonce na Orawie, przeszło milę szerokie a półtorej mili długie, powstałe zo zbutwiałych pni i drzew sosnowych, które snadź przed wiekami pokrywały całą tę. przestrzeń między Nowym - Targiem i Zaskalom a Lud zmierzeni, tudzież za Czarnym Dunajcem na granicy orawskiej. Lud używa tego torfu do palenia i na nawóz.
Bory, była kopalnia węgla pod wsią Jeleń, pow. chrzanowski, par. Jaworzno, lloku 1874 wydobyto w niej 124 tyś. cetnarów węgla. Od 1874 nieczynna.
Borya, wś i folw., nad rz. Kamienną,  pow,

332

Bór.

Bór.

 

opatowski, gm. Ruda-kościelna, par. Bałtów; cierni dwór. 2009, włość. 453 m. W 1827 r. było tu 16 dm. i 104 mk., obecnie 30 dm.
i 234 mk. ^
Borychów, wś i dobra. pow. sokołowski, gra. i par. Wyrozęby, leży między wsiami: lizepki i Wyrozęby, ma 18 dm. Należał niegdyś do klucza szkopowskiego Mleczków i w tej rodzinie do 1862 zostawał. Dziś Szań-kowskich własność.
Borycz, niem. Boritseh, wś, pow. wielko-Klrzolecki, par. Raszowa, nad rz. Wodą Je-mieluicką, z kolonią Zawadką.
Boryczówka, wś, pow. trembowelski, o 7 kilometrów na północny wschód od Trembowli, nad potokiem Boryczówka, dopływom Seretu, wieś podolska, w urodzajnej ziemi położona. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 150, łąk i ogrodów 24, pastwisk 38 m.; posiadłości mniejsza: roli ornej 486, łąk i ogr. 34, pastw. 86 m. Ludn. rz. kat. 642, gr. kat. 236, izrael. 48: razem 926. Należy do par. obudwu obrządków w Trembowli. Posiada szkołę filialną. Właściciel posiadłości większej: Konwent oo. karmelitów w Trembowli.
Boryczówka, potoczek nastający w obr.
gm. tej samej nazwy. Płynie w kierunku
północno-zacliodnim łączkami i parowami przez
Borycy.ówkę i we wsi Łoszniowie uchodzi
z lewego brz. do Gniezny (ob.), dopływu Se
retu.	Br. G.
Borynia, wś, pow. Turka, nad rz. Stryjem i kilku potoknmi (między temi jeden zwany Namasterski), wpadającemi w tej wsi i pod nią do Stryja, oddalona o l i pół mili na południe od Turki, a o 22 mile od granicy węgierskiej, śród gór, lasów i potoków. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 288, łąk i ogrodów 82, pastwisk 63, lasu 2502; posiadłość mniej.: roli ornej 2380, łąk i ogrodów 388, pastwisk 479, lasu 34 m. Ludności rz. kat. 252, gr. kat. 885, izrael. 86: razem 1323. Należy do rz. kat. par. w Turce; gr. kat. parafią ma w miejscu, należącą do dek. wysoczańskiego. AV 1879 roku poświęcony został kościół murowany rz. kat. obrządku świeżo postawiony z funduszów zebranych w drodze składek, na który to cel cesarz austr. ofiarował z własnej szkatuły 300 złr., wydział kraj. we Lwowie również 300 złr., a rady powiatowe i inni mieszkańcy Galicyi każdy wedle możności. W pobliżu B. na wierzchołku wysokiej góry "Pikul" nazwanej przebywała kilka dni polowaniom się bawiąc, królowa Bona, żona króla Zygmunta I. które to podanie potwierdza starożytny napis na kamieniu tam wykuty. Dawniej B. była mkiem powiatowem. Przed paru wiekami wszyscy mieszczanie B. zostali wyniesieni do godności szlacheckiej za wysługi wojenne. W B. jest st. poczt. Właściciel większej po-

siadłości: towarzystwo   przemysłowe  dla le
śnych płodów w Wiedniu.	B. R.
Borynia, potok górski w obr. gm. Bory ni, pow. Turka, powstaje w Beskidzie lesistym z dwu strug, jednej wypływającej po północnej, drugiej po południowej stronie przy Cho-mowcu (780 m.). Łączą się w Boryni, pod Wełyką Kiczerką (722 m.). Zasilany liczne-mi potokami górskiemi, jak Krywulą, Namaster-skim potokiem, wpada do Stryja z prawego brzegu. Długość biegu niespełna mila.
Boryniczc, wś, pow. Bóbrka, przy kolei żelaznej Iwowsko-czerniowieckiej, której sta-cya w tej wsł się znajduje (między Wybranów-ką a Chodorowem, o 50 kil. od Lwowa), nad rzeczką Ług, o 2 mile na południe od Bóbrki. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 572, łąk i ogrodów 126, pastwisk 86, lasu 831; posiadłość mniejsza: roli ornej 844, łąk i ogrodów 149, pastwisk 79, lasu 6 mórg. Ludności rz. kat. 74, gr. kat. 626, izraelitów 63: razem 763. Należy do rz. kat. par. w Brzozdowcach, sta-cyą telegraficzną i urząd pocztowy ma w miejscu; również gr. kat. parafią, do której należy wieś Drohowicze z 322 dusz; cała parafia liczy 948 gr. kat. dusz i należy do dekanatu chodo-rowskiego. Wieś ta posiada szkołę filialną i kasę pożyczkową z funduszem zakł. 940 złr. Właściciel większej posiadłości Borkowski lir. Włodzimierz. Borys, ob. Borysław.
Borysin, wś, pow. chełmski, gm. Oyców, par. Wereszczyn.
Boryskowicze, 1.) wś, pow. dziśnieński, należy do Doboszyńskich. Tu niedawno był las sosnowy, najlepszy w powiecie. Filia parafii katolickiej Zadoroże. 2.) B., wś, pow. mozyr-ski, niedaleko Mozyrza, w okolicy obfitującej w głazy erratyczne.
Boryskowo, wś, pow. i gub. twcrska. st. p. o 26 w. od Tweru.
Boi-.ys-ila-w, dawno imię,, zarówno w tej formie
jak i skróconej Borys, źródłosłów nazw takich jak
Borysławice, Borysów, Boryszew.	Br. Ch.
Borysław, wś, pow. skierniewicki, gm. Głucho w, par. Janisławice. W 1827 r. było tu 16 dm. i 200 mk.
Borystaw, wieś, pow. drohobycki, nad rzeczką Tyśniienicą. o l milę na południowy zachód od Drohobycza, 343 metry nad powierz, morza. Kolej żelazna idzie z Drohobycza do Bo-rysławia. jako gałąź kolei żelaznej naddnie-strzańskiej (11 kil. dług.), umyślnie tylko do Borysławia poprowadzona; w tej wsi bowiem znajdują się nadzwyczajnie obfite kopalnie nafty; ogromna ilość przedsiębiorców kopie wosk ziemny i olej kamienny w kilku tysiącach szybów: 1870 roku było w Borysławiu i pobliz-kich wsiach: Tustanowice, Wolanka, Mroźnica. Schodnica, Orów i Nahujowice 4338 szybów, kto-

te, można powiedzieć, co dnia się mnożą; na całej przestrzeni tych włości są studnie, w jednych pracują górnicy, wydobywający naftę; inne po-,rzucone jako wyczerpane lub niepłodne, cała przestrzeń roi się ludźmi, zasiana tymczasowe-mi, często przenośnemi domkami przedsiębiorców. W roku 1870 było w samym B. 10 dy-stylarni nafty; ilość tychże co rok się zwiększa, a nafta borysławska rozchodzi się szeroko. Przestrzeli posiadłości większej roli ornej 177, łąk i ogr. 41, past. 46, lasu 328; posiadłości mniej, roli ornej 318, łąk i ogr. 156, past. 313, lasu 3 mórg. Ludność rzym. kat. 1166, gr. kat. 660, wyrobników i sług 270, izrael 3204: razem 5300. Należy do rzym. kat. parafii w Drohobyczu; urząd pocztowy, stacyą kolejową i stacyą telegraficzną ma w miejscu, oraz gr. kat. parafią, do której należy wieś Mroźuica z 308 duszami; parafia ta należy do dekanatu drohobyckiego. Szaraniewicz w swojem dziele: "Pizut oka na beneiicya ruskie" na str. 7 pisze: Erekcya wsi Popielą i Borysławia, zachowana w oblacie w aktach grodzkich w Przemyślu, w 1690 uczyniona pod wpływem Innocentego Winnickiego, ówczesnego władyki przemyskiego, uwalnia także duchownego od wszelkiej zawisłości i ciężarów. W Borysławiu znajduje się fundusz ubogich, założony z grzywien i taks za udzielanie koncesyj na odbywanie muzyk z tańcami po karczmach i szynkowniach. Cel: utrzymanie miejscowych ubogich. Majątek zakładowy 5617 złr. Dochód 1878 roku 212 złr. Tatomir tak opisuje kopalnie w Borysławiu. "Kopalnia borysławska rozpościera się na obszarze 150 morgów na gruntach Borysławia i Wolanki, w rozległej dolinie, zamkniętej od płd. lesistemi odnóżami podgórza, ku płn. zaś ścielącej się nieprzejrzaną równiną, zlekka tylko miejscami falistemi pagórkami pogarbioną. Cała ta dolina przekopana jest wzdłuż i wszerz, podziurawiona tysiącami jam i zasypana stertami łupku i iłu, z pomiędzy których sterczą małe bulki drewniane, nakrywające studnie i liczne destylarnie, pobudowane wzdłuż drogi, prowadzącej do poblizkiego Drohobycza, a przepełniające całą atmosferę węglowemi gazami. W r. 1873 znajdowało się w tej kopalni 12,000 szybów; eksploatacyą nafty i wosku ziemnego zajmowało się 75 większych a 779 mniejszych przedsiębierców, którzy zatrudniali 10,500 robotników. Olej skalny wydobywają bowiem tak tu, jak we wszystkich innych kopalniach, tym sposobem, że zakładają tam studnie (duczki), gdzie pewne zewnętrzne oznaki pozwalają się domniemywać napojenia ropą głębszych pokładów. Studnie takie, mające l do 2 m. średnicy, albo opłocone, albo ocembrowaue, kopią tak głęboko, aż dopóki nie natrafią na szczelinę napełnioną ropą, która następnie zbiera się na dnie studni i wydobywa-

ną bywa wiaderkami za pomocą kołowrotu, nad nią umieszczonego. Dla ochrony od niepogody budują nad obfitszomi studniami drewniane baraki, które pozwalają pracować w nich robotnikom nawet w zimie. Po pewnym krótszym lub dłuższym czasie, czasem już po kilku dniach, wyczerpuje się studnia i trzeba ją pogłębiać, a nareszcie opuścić, gdy i pogłębianie już nic nie pomaga. Często, gdy nie są dosyć silnie ocembrowane, walą się studnie przed czasem, lub też zalewają je wody i właściciele ich zmuszeni są szukać sobiu innego miejsca i nowe zakładać studnie. Tak okryła się cała dolina borysławaka, obok czynnych studzien, mnóstwem na pół zasypanych jam i dołów zalanych wodą, których liczba coraz się powiększa. Tym samym sposobem wydobywa się wosk ziemny, którego borysławska kopalnia obecnie więcej wydaje niż oleju skalnego. Miękkość jego sprawia bowiem, że w skutek ciśnienia warstw wyższych wyparty zostaje ze szczelin łupku i wpada do studni. Kopanie i pogłębianie studzien nie jest bez niebezpieczeństwa. Z pokładów nasyconych ropą wydobywają się bowiem zabijające gazy. Dlatego używają wentylatorów czyli młynków do oczyszczania powietrza, i kopiący robotnik przywiązuje się zawsze w pół do mocnej liny, przytwierdzonej drugim końcom do słupa wbitego obok studni, a drugi czuwa nieustannie na wierzchu nad bezpieczeństwem kopiącego, aby go niezwłocznie wyciągnąć, gdyby zaczął tracić przytomność. W kopalniach urządzonych lepiej i zostających pod kierownictwem ludzi fachowych, jak n. p. kopalnia bóbrecka, pogłębiają studnie, wykopane już do pewnej głębokości, świdrami poruszanemi parową machiną, i czerpią ropę nie wiaderkami i kołowrotem, lecz parowemi pompami, które odprowadzają ją od razu rynnami do wielkich rezerwoarów. Takie ulepszenia jednakże tylko tam są zaprowadzone, gdzie roboty prowadzi na większym obszarze albo jeden przedsiębiorca, albo towarzystwo, mające potrzebne ku temu środki, albo nakoniec właściciel większej posiadłości na własnym gruncie, jak właśnie w Bóbrce. Gdzie jednak, jak w Borysławiu i w wielu innych kopalniach, przedsiębiorcy z drobnemt kapitałami, zakupując małe parcele gruntu, szukają szczęścia, tam eksploatacyą odbywa się w sposób pierwotny i ręka ludzka wykonywa wszelkie prace. Drobni tacy przedsiębiorcy częściej też tracą niż zyskują; szkodzą oni bowiem sami sobie wzajemnie, kupując przyległe wydatnym studniom parcele za bardzo wygórowaną cenę i podsuwając się swojemi studniami tak blisko jeden do drugiego, że wzajemnie się obrabowują. Zdarzy się wprawdzie, że komuś szczęście dopisze, i znajdzie, jak mówią, "studnię złotą", ale za

334

Boi4.

 

to dziesięciu innych rujnuje się, trafiwszy na pokład jałowy, i stara się potem odbić choć w części odprzedaniem fatalnej studni, oszukując niedoświadczonych najniegodziwszemi środkami. Pełno tu tedy szachrajstwa i oszukań-stwa; studnie podnoszą się i spadają w cenie, jak papiery na giełdzie, a nierozważni spekulanci, oszołomieni nadzieją dorobienia się skarbów, topią częstokroć na polach borysławskich grosz, w pocie czoła przez lat wiele zapracowany. Takie gospodarstwo nie podnosi też bynajmniej dobrobytu okolicy. Pomimo, że w Bo-rysławiu wielu włościan otrzymało znaczne pieniądze ze sprzedania gruntów przedsiębiorcom kopalni, toć jednak, oprócz kilkunastu gospodarzy, którzy porządniej się zabudowali, inni zeszli, w części przez rozrzutność, w części skutkiem nieuczciwych sposobów wyzyskiwania przez niezamożnych przedsiębierców, na nędzarzy, i zamożność powszechna nie postąpiła, gdyż obfitość zarobku przyczyniła się tylko do podwyższenia dochodów z propinacyi i do dc-moralizacyi robotników. Sprzedawszy grunt swój, znajduje się tam obecnie wielu dawniejszych właścicieli w tem położeniu, że w kopalniach, urządzonych na własnej niegdyś ziemi, kręcić muszą korbą dla zarobku. O B. czytaj: "Olej skalny z Borysławia w Galicyi." Geol. Jahrbuch 1859 str. 572; Zcisznor L. "Geoguostiche Reise in den Karpathen: Fuco-iden-Sandstein, Salzthon-Bergol-Ciuellen", 1836 r. str. 353; w "Kłosach" t. XVI N. 409 i 410. Dominium B. należy do Dawida Lindenbaiiina.
Borysławice, l.) kościelne i zamkowe, wś,
nad rz. Rgiłówką, pow. kolski, gm. Krzykosy,
par. Borysławice. Na prawo od drogi z Koła
do Kłodawy. Kościół par. drewniany. Znajdują
tu się ruiny zamku, o którego początku, kole
jach, a nawet czasie zburzenia, żadnych nie
ma wiadomości Budowla tylko jego okazuje,
że niewiele nad wiek XVI dawniejszym być
może. Wystawiony był w czworogran z wy
niosłą na czele strażnica. W dolnej jego czę
ści brama, a w górnej nad bramą pomieszczona
była kaplica. Pagórek, na którym się zamek
ten wznosił, ręką jak się zdaje ludzką sypany,
otoczony jest podwójnym głębokim przekopem
i oblany wodą. Z wieży pozostały tylko trzy
ściany, z samego zaś zamku kilka ułamków
muru obwodowego. W 1827 B. kościelne
miały 23 dm. i 140 mk.; B. zamkowe 18 dm.
i 238 mk. Kość. i par. niewiadomej erekcyi. Liber
beneficiorum Łaskiogo z 1521 nie wspomina
o B. Obecny kościół wyst. 1773, odnów.
1853. Par. B. dek. łęczyckiego 1969 dusz
liczy. 2.) II., wś, pow. kaliski, gm. i par.
Blaszki. W 1827 r. było tu 13 dm. i 175
mk.	Er. Cli.
Borysławici1, ol>. JBoKesławinfi.
Borysławkfl, wś, pow. dobromilski, o 2 k

od st. p. RyboŁyczc, w par. rzym. kat. Rybo-tycze a gr. kat. Posada rybotycka. Dominium należy do Józefa Tyszkowskiego.
Borystawka, 1.) potok w obr. gm. Bory-sławki w Galicyi; wypływa z pod pasma wzgórz Turnicą zwanego; płynie na północ przez Borysławkę i po s/4 milowym biegu wpada naprzeciwko Posady rybotyckiej do Wiaru, dopływu Sanu. 2.) B., potoczek górski, w obr. gm. Opaki, w pow. drohobyckim; źródliska w południowej stronic tej gminy, na granicy tejże z gm. Kropiwnikiem Starym i Schodnicą, w tak zwanym Buchowym Dziale. Płynie kretom łożyskiem w polu. zach. kier. Wpada z pr. brzegu do Opaki, dopływu Bystrzycy ty-śiniemckiej. Długość biegu pół mili. Br. G.
Borysoglebsk,   m. pow. gub. tambowskiej,
0	2% w. od t. n. st. dr. ż. griazic-carycyńskiej,
st. p., 12093 mk.
Borysoglebska, wś, pow. muromski, gub. władymirska, st. p. w pobl. Muroma i Wiaźnik.
Borysoglebskie słobody, wś, pow. rostow-ski, gub. jarosławska, o 19 w. od Rostowa, st. p.
Borysohlcb, wś, gub. witebska, nad rz. Ło-wacią.
Borysów, wś, pow. nowoaleksandryjski, gm. Zyrzyn, par. Gołąb, na wzgórzach śród lasów, przy drodze bitej z Warszawy do Lublina, o 2 w. na zach. od Żyrzyna. W 1827 r. była tu 30 dm. i 163 mk.
Borysów, 1.) m. pow. gub. mińskiej, położone na lewym brzegu rzeki Berezyny, niedaleko od ujścia do niej rz. Schy, pod 54° 14' 46" szer. półn. i 46° 9' 52" długości od Ferro, o 140 w. od Mińska. Miejscowość, na której miasto zbudowane, płaska i pochyła ku rzece Bcrezynie; na północ tylko wznoszą się lekkie wzgórza zasłaniające miasto. Rozległość miasta 10404 sążni kwadratowych, z których 2352 pod rynkiem, a 1188 pod ulicami
1	zaułkami.   Domów murowanych  dwupiętro
wych 2 i jeden jedno-piętrowy na rynku, w któ
rym  się  mieści izba skarbowa; reszta wszyst
kie  drewniane.    Pośrodku miasta  rynek,   na
którym   wznosi   się cerkiew prawosławna mu
rowana,  pod wezwaniem ś\v. Spasa, a od ulicy
llhiskit-j   ciągnie   się rzęd szop,  w których się
mieszczą   krainy.    Ulic  jest 12  (i 8 zaułków),
z których ważniejsze: Mińska, od placu do mo
stu na rzece   Berezynic.  Lepelska  i Moskiew
ska; są one brukowane, reszta zaś ulice niebru
kowane   i   podczas deszczów   błotniste.    Pi'?.y
ulicy  Mińskiej   kościół   katolicki   murowany.
Początkowo   był   zbudowany z drzewa   przez
starostę borysowskiogo Adama Kazanowskiego
w r. 1642, który przeznaczył nań majątek Ra-
tuciczo, oddzieliwszy   tę wieś od starostwa bo-
rysowskiego,   a  Władysław   IV  król   polski
przywilejom   tegoż roku darowi/nę utwierdzi!.

B&f.

Oprócz majątku  należało jeszcze do kościoła placów.    W r.   1806 za staraniem  ks. prałata Onufrego Gzowskiego, ówczesnego proboszcza zaczęto  murować  kościół,   który ukończono r 1823.    W r. 1836 i 1837 fronton z kolumnadą zniesiono,   a na jego miejscu zbudowano wieżę. Proboszcze   kościoła  borysowskiego poboźnemi obligaeyami obowiązani są odprawiać co piątek nabożeństwo za duszę Władysława IV i Adama Każanowskiego fundatora.    Obok kościoła jest szpital na 27 łóżek pod zarządem marszałka powiatowego i miejscowego lekarza.    Na wyspie i^eki  Berezyny  obok miasta wznosi się dwupiętrowy dom murowany, w którym się mieści więzienie.    Jest on otoczony murem  a z lądem łączy  go   most drewniany.    Na   tem   miejscu był   dawniej   zamek,   ślady którego pozostały w okopach i głębokim rowie.  Gwagnin powiada, że w wieku XVII zamek  borysowski miał formę  okrągławą  i był silnie ufortyfikowany wieżami,   tudzież  okopany   wałem  i otoczony głębokim rowem,   który się łączył z rzeką Be-rezyną. A Naruszewicz mówi, że niedaleko był kościół  od  zamku, z którym komunikował się za pośrednictwem lochu.    Za czasów starostwa zamek zamieniono na dom administracyi  starostwa, a przebudowany przez starostę Ogińskie-go przetrwał do początku XIX wieku.    Budowa    zamkowa     była   drewniana,     na    podmurowaniu, z jedną bramą.   Od zamku na ulicę Chorągiewną  przerzucony  był  niewielki mostek.    W początku  bieżącego   stulecia  w nim się  mieściła  admiuistracya dóbr  radziwiłłow-skich, po przeniesieniu której do Radziwiłłowa czyli Starego B., o wiorst 3 od miasta,  w nim się zbierali   obywatele na   elekcye;   nareszcie opuszczony i z rozporządzenia władzy rządowej przerobiony  został  na  więzienie,  a resztę domów  sprzedano  lub   zamieniono  na   koszary. Naprzeciw   domu więziennego na drugiej stronie rzeki  leży piękna willa,   zamieszkała przez naczelnika   wodnej komunikacyi, a nieco dalej na wzgórzu  wznoszą  się okopy, zarosło lasom sosnowym.    Okopy  te   czyli   szańce usypane były  w  r.   1811.    Podczas   przejścia   wojsk Irancuzkich   przez Berezynę jenerał Dąbrowski stanowiący przednią   straż   stał   w   okopach, broniąc  mostów.    Niżej  okopów nad brzegiem Berezyny  naprzeciw  miasta B. jest osada tak zwana Słobbda.    Jestto poi t, przy   którym zatrzymują się berlinki i inne statki, żeglujące po Berezynie.    Słoboda składa się z kilkudziesięciu   domów  mieszkalnych i około 50 magazynów.    B. połączony ze Słoboda 4 drewnianemi mostami, między któremi pięknie usypana grobla   brukowana; jeden z mostów, zwodzony, na żelaznych   łańcuchach;   drugość  wszystkich  4 mostów   360   sążni.    \V B. jest szkoła powiatowa i szkółka początkowa, założona w r. 1808 i utrzymywana  / funduszów  parafialnych ko-

śc;oła rzymsko-katolickiego. W r. 1840 przeszła pod zawiadywanie ministeryum oświecenia. Ma jednego nauczyciela i uczniów około 80. W B. rezyduje naczelnik pierwszego dystansu pierwszego oddziału XI okręgu wodnej kommunikacyi, którego obowiązkiem pilnować porządku w handlu spławnym na rz. Berezynie i całości mostów w mieście. B. ma ludności podług ostatniego spisu 15097, z których płci męzkiej 7342, żeńskiej 7755. W tem 9(51 katol. Handel borysowski ogranicza się na zbywaniu miojscowem i zakupywaniu zboża, smoły, dziegciu i drzewa, które się odsyłają jużto drogą żelazną do Warszawy (zboże) luli Moskwy, lub spławiają Berezyną i Dnieprom do Kremeńczuga (drzewo i smoła) albo prze/, kanał Berezyński i Dżwiną do Rygi (klepki dębowe). Każdoroeznie do Borysowa przychodzi statków (berlin) około 50; na nich się przywozi z Ukrainy: sól, jagły, sadło, curkior i t. p., wszystko to składa się w osobno na ten cel urządzonych magazynach. W zamian ber-liny ładują się smołą, dziegciem, kamieniami i powracają do Kremieńczuga; berlinki wyżej Borysowa nie przechodzą, gdyż rzeka Berezyną już odtąd miałka, i tylko drzewo na małych tratwach spławia się przez kanał berezyński do Rygi. Jarmarków jest dwa: jeden na nowy rok i trwa przez dni ośm, drugi w piątek dziesiątego tygodnia po wielkiej nocy. Jarmarki te, oddawna przez starostów zaprowadzone, a w roku 1802 przez gubernatora mińskiego Karniejewa potwierdzone, nabrały urzędowej powagi. Początek założenia B. sięga odległej przeszłości. Borys Wsiewołodowic/, książę miński założył na brzegu rzeki Berezyny miasto i zamek roku 1102. Stryjkowski
Kojałowicz przypisują założenie Borysowa irintwiłłowiczowi i podają rok 1172, ale ponieważ wzmianka w historyi przypada na rok 1128, stąd można sądzić, że założycielem miasta B. był Borys Wsiewołodowicz książę miński. Roku 1125 Mścisław syn Monomacha, objąwszy władzę książęcą nad całą Rusią, napadnięty był przez Połowców, a gdy nie mógł oprzeć się, prosił o pomoc sąsiednie narody, między któremi i Krywiczan. Lud ten, sprzymierzony
Litwą, odmówił pomocy, za co Mścisław obrażony postanowił podbić Krywiczan; w tym celu po ukończeniu pomyślnej wojny z Połow-carai roku 1128 zebrał liczne wojska, które pod lowództwem swych braci wyprawił do ziemi Krywiczan. Każdy z nich w d. 4 sierpnia powinien był rozpocząć wojenne kroki, a ponieważ zamek borysowski leżał na drodze Wsiewołoda Olgowicza, jednego z braci ksie-iia, i był przeszkodą połączenia się wojsk idu.--•ycli na oblężenie Zastawia, rezydoncyi Rog-liedy, przeto Wsiewołod obiegł B. szturmem, dobył zamek i przyłączy t do swego księztwa.

W r. 1431 Świdrygielło, zwyciężywszy Zygmunta brata Witolda pod Mołodeczną i spaliwszy Zasław, Mińsk, przeszedł Berezynę i zatrzymał się w B., gdzie mu dostawiono Michała Iwanowicza księcia Holszańskiego; z B. odesłał go do Witebska, rozkazawszy utopić w Dźwinie. W r. 1500 kniaź moskiewski Iwan Wasilewicz, zmówiwszy się z książętami ruskimi hołdującymi Litwie, przeciągnął ich na swoją stronę i zebrawszy wielkie wojsko wysłał pod dowództwem Jakóba Zacharyuicza, który, spaliwszy Brańsk, zarówno Brańszczanów jak mieszkańców innych miast i wsi do przysięgi kuiaziowi zmusił. Dowiedziawszy się o tem w. książę litewski Aleksander wysłał wojsko pod dowództwem Konstantego Ostrogskiego do Smoleńska, a sam z resztą wojsk pociągnął przez Mińsk i w Borysowie się zatrzymał. Wojewoda smoleński Stanisław Kiszka, zebrawszy garstkę swego wojska, przyłączył się pod chorągiew hetmana, ale, będąc mylnie uwiadomiony o liczbie wojsk nieprzyjacielskich, rozpoczął bój z nierównie silniejszym przeciwnikiem, między wsiami Łopatynąi Wio-droszą. Hetman spostrzegł omyłkę, ale nie mogąc się wycofać, rozpoczął walkę przeciw 40,000 nieprzyjacielskiego wojska. Zrazu oba wojska dzielnie się ścierały; litwini mężnie wytrzymywali, ale gdy nadeszły posiłki nieprzyjacielowi, musiały cofać się; przyczem hetman został otoczony przez wroga i wzięty do niewoli. W. ks. Aleksander, będąc podówczas w miasteczku Bobrze, dowiedział się o klęsce i ze smutkiem powrócił do Borysowa, gdzie przyjmował posłów od zwycięzcy. W r. 1514 Zygmunt I król polski, poróżniwszy się z carem Wasilem Iwanowiczem, przyjechał do Litwy i robił przygotowania do wojny. Gdy się Zygmunt dowiedział o upadku Smoleńska, wyruszył z wojskiem na spotkanie nieprzyjaciela. W Mińsku zatrzymawszy się na krótko i zrobiwszy przegląd wojska, pociągnął do B., gdzie powtórnie robił przegląd wojska, którego było 30000 jazdy i 2000 piechoty. Po odbytym przeglądzie król miał pociągnąć pod Moskwę, ale go tu zatrzymał poseł od papieża Leona X Giovanni Piso, który przybył do króla polskiego za staraniem cesarza niemieckiego Maksymiliana, aby odradzić Zygmuntowi wojnę. Wysłuchawszy król posła podziękował za radę dodając, że dla spokojności Litwy musi wojnę doprowadzić do końca. W wojnie tej pod B. w dniu 28 sierpnia i l września dwie bitwy były stoczone. W r. 1655 Zygmunt III ciągnąc pod Smoleńsk przechodził przez B. Podczas wojny Jana Kazimierza z Aleksym Mi-chajłowiczem Borysów był zdobyty szturmem przez Rossyan. W r. 1660 Stefan Czarniecki oblegał go, usiłując odebrać, ale po dwumie-sięcznem beskutecznem zdobywaniu, musiał

odstąpić do Mohilewa. W roku 1708 d. 25 czerwca Karol XII, przyciągnąwszy z Mińska, stanął nad Berezyną naprzeciw B. Gdy z przeciwnej strony wojska rossyjskie strzegły przejścia rzeki, król szwedzki, posunąwszy się wyżej Borysowa o 12 wiorst, przeszedł we wsi Śtu-dziance Berezynę i stoczył bitwę pod Hołow-czycami. Polewoj pisze, że Karol XII przebył rzekę Berezynę w miasteczku Berezynie niższej, a tylko część jego wojska stała na przeciw B. Inny historyk pisze: Karol XII wysłał z Mińska generała Sparre do B., aby lios-syan trzymać w niepewności, sam zaś przeprawił się w miasteczku Berezynie ihumeńskiej (niższej) dnia 16 i 17 lipca, gdzie tylko było 600 żołnierza rosyjskiego. Jednak najpewniej-szem być może, że król szwedzki z Kadoszko-wicz przyjeżdżał do B. dla obejrzenia mostu, który kazał budować na rzece Berezynie, nie dla tego, aby miał tędy się przeprawić, lecz aby wojska rossyjskie odciągnąć od miejsca, którędy miał przejść rzeczywiście. W r. 1812 podczas wkroczenia Napoleona do Rossyi przez B. przechodziły wojska francuzkie pod dowództwem marszałka Davoust, i B. był ogłoszony głównem miastem departamentu bory-sowskiego, nad którym rządcą mianowany został generał Barbanegre. Podczas odwrotu wojsk francuzkich z Moskwy Napoleon skierował się na B., gdyż po tej drodze znajdowały się ogromne magazyny z zapasami dla wojska. Wojska rossyjskie, przewidując że cesarz fran-cuzów przekroczy Berezynę koło B., pośpieszyły pod to miasto. Czyczagow od Wołynia ciągnął przez Mińsk a Wittgenstein przybliżał się od Witebska. Napoleon dla powstrzymania i przeszkodzenia połączenia się wojsk rossyj-skich wysłał księcia Bdluno naprzeciw ks. Wittgensteinowt, a marszałka Oudinofa do B., aby tam strzegł Berezyny. Ks. Belluno zdołał powstrzymać ks. Wittgensteina pod Smo-lanami, gdy marszałek Oudinot, przejęty na drodze przez generała rossyjskiego Oźarowskie-go, zająć B. nie mógł. Tymczasem generał Dąbrowski zaniechał zdobywania Bobrujska i z 15000 żołnierza i 30 armatami pośpieszył przez Jakszyce, Łohy, Kniaziówkę, Zabasze-wicze i Hlewin do B., gdzie w dniu 21 listopada zajął okopy przez nikogo niebronione. Tegoż dnia w nocy Czyczagow poostąpił pod B. i nazajutrz rozpoczęła się zacięta walka pod okopami. Dąbrowski, widząc niemożebność utrzymania się na pozycyi przed liczniejszem wojskiem, cofnął się do B. i będąc nacierany przez jazdę rossyjską, w nieładzie ustąpił poza-miasto. Czyczagow wszedł do B., gdzie się i zatrzymał, gdy Dąbrowski, przyszedłszy do porządku, poszedł po trakcie moskiewskim, w nocy z d. 22 na 23 listopada spotkał się z generałem St. Cyrem, z którym połączywszy

Bór.

Bór.

337

 

się, powrócił do B. i niespodziewanie napadłszy, wyparł wojska po za rzekę. Rossyanie ustępując spalili most. O przejściu Napoleona przez Berezynę, ob. Berezyna. B. ma stacyą drogi żel. mosk. brzeskiej, między Żodynem a Bojarami, o 396 w. od Brześcia. Samo miasto leży o 5 w. od staeyi. Paraf, kościół katolicki pod wezw. Wniebowz. M. B. Par. katol. dekanatu borysowskiego dusz 3635; kaplice w Lubatowszczyznie i Łozinach. Dekanat borysowski dyec. wileńskiej składa się z 11 parani, wszystkie w pow. t. n.: B., Korzeń, Oko-łów. Chotajewicze, Dziedziłowicze, Łohojsk, Kiemieszowce, Chołopienicze, Ziembin, Berezyna, Dokszyce (dawniej 13; prócz wymienionych jeszcze: Hajna, Omniszewo). Wiernych liczy: 20,560. "Wszystkie parafie katol. w pow. borysowskim należą do dekanatu t. n. Powiat borysowski zajmuje północny kraniec gubernii mińskiej a graniczy z gub. wileńską, witebską, mohilewską tudzież powiatami ihumeńskim i mińskim. Powierzchnia gruntu w powiecie wyniosła: tutaj przypada rozgraniczę wód Niemna i Berezyny, które pod wsią Daleszkowicze sięga 135 saż. n. p. m. Na tem wyniesieniu gleba czarnoziem z piaskiem i gliną, pszenna. Wschodnia a miejscami i północna część powiatu okryte są lasami i błotami; część zachodnia górzysta, niewiele ma lasów. Główna rz. Berezyna, ważna pod względem komunikacyjnym. Ma ona w tym powiecie 14 dopływów z prawej strony, 13 z lewej. Prócz nich w powiecie borysowskim mają swoje źródła Klewa i Wilia dopływy Niemna, Ilia, Dźwino-sa dopływy Wilii, Omniszewa i Esa. Jezior liczą 30, najważniejsze z nich Pławio, Bere-szta i Lepelskie. Głównie kwitnie w pow. borysowskim przemysł leśny. Pod względem rolniczym uprawa zbóż i lnu. Nad brzegami Berezyny trafia się ruda żelazna. Handel koncentruje się na tej rzece. B,ocznie spławiają na niej za 3 miliony rs. towarów na wywóz a przywożą tą samą drogą na 600 tyś. rs. Zresztą większy przywóz koleją żelazną niż wodą. Prócz drogi żelaznej brzesko-moskiew-skiej przechodzą przez ten powiat: dawny trakt pocztowy mińsko-smoleński, trakty wojenne borysowsko-miński i borysowsko-lepel-ski oraz trakt handlowy z Borysowa do Biel-nicz. Powiat borysowski dzieli się na 3 zarządy policyjne (stany), 30 gmin wiejskich, 161 okręgów wiejskich. Miejsc, zaludnionych liczy: 18 miasteczek, 52 siół, 727 wsi, zaścianków, futorów, folwarków i t. p. Mieszkańców 132,347. Z tego prawosławnych 93,927, wyznawców starego obrządku 2100, katolików 21,496, ewang. 41, izraelitów 14646, mahometan 35. Fabryk 40 z produkcyą roczną 89000 rs. (w tem samych smolarń 25). Szkół ludowych 45. Cena ziemi przecięciowo 200 Słownik Geograficzny Zeszyt V.

do 400 rs. za włókę. W powiecie 61 parafij prawosławnych (w tej liczbie 55 dopiero od r. 1839). Ptozległość powiatu 8958 wiorst kw. Czy t. Tys/kiewicz E. "Opisanie pow. borysowskiego pod względem statyst., geognostycznym, historycz., gospodarczym, przemysłowym, handlowym i lekarskim," Wilno 1847 r. 2.) Ii. (Stary), folwark w pobliżu m. pow. Borysowa, ma szpital wojskowy; dawniej miał hutę i kuźnicę żelaza; zowie się inaczej Radziwiłłów (ob. Borysów). 3.) B., wś, pow. ostrogski, par. kat. Zasław, na połud. od m. pow. Ostroga
0	18.,   w położeniu wzgórzystem; należała nie
gdyś   do ogromnych  dóbr ostrogskich,   później
była w ręku znakomitej familii Koniecpolskich,
a w teraźniejszym  wieku należy  do   ks. Lud-
gardy  Jabłonowskiej.    Przed 40 laty ta wieś
była otoczona borami sosnowemi,  które z półn.
strony dotąd istnieją.    Ziemia  glinkowata lecz
urodzajna.    Ma cerkiew drewnianą parafialną,
takąż szkołę wiejską.    Tu są zamieszkali prze
szło   od 200 lat  czynszownicy,   niegdyś  szla
chta a obecnie  włościanie,   którzy  niczem   się
nie różnią od włościan,   mówią atoli  po polsku
1	są katolikami.    Mieszkańcy uprawiają tytuń
w wielkiej   ilości.    Ludność   ogólna dusz męz.
700,  żeń. 721.    Ziemi włość. 1808 dz. Folw.
B. należy do dóbr Płużno.    4.) B., wś, pow.
kobryńsld, o milę od Kobrynia.
Borysówka, wś, pow. lipowiecki, nad rz.
Wiazowicą, wpadającą do Sobu, o 2 w. odda
lona od m. Linieć. Mieszk. 669, wyznania
prawosław. Cerkiew parafialna należała da
wniej do lir. Platera, obecnie do Demidowa ks.
San Donato. Ziemi 2016 dz. pierwszorzędnego
czarnoziemu. Zarząd gminny i policyjny w m.
Lnicach.	Kl. Przed.
Borysówka, 1.) wś, pow. i gub. niżogo-rodzka, st. p. w pobliżu N. Nowgorodu i Arza-masu. 2.) B., wś, pow. i gub. penzeńska; st. poczt, między Penzą a Petrowskiem.
Borysowo, wś, pow. możajski, gub. moskiewska, o 10 w. na płd. od Możajska, nad rz. Pachrą, założona przez Borysa Godunowa. Była to niegdyś murem otoczona twierdza, która służyła za obronę przeciw napadom Litwy i Polaków; 484 mk., 72 dm.
Borysowo, niem. Borishof, dobra, pow. olecki, st. p. Kowale.
Borysowska, wś, pow. grajworoński, gub. kurska, przy trakcie z Biełgorodu do Grajwo-rona, 16288 mk., st. p.
Borysowszczyzna, wś i dobra ziemskie,
w południowej stronie pow. bobrujskiego, przy
drodze z Hłuska do Gródka i Bobrujska idącej,
nad rz. Ptyczą, w gm. hłuskiej, w 3 stanie
policyjnym (hłuskim). Dobra B. należą do
Wołka Łaniewskiego; mają obszaru około 3560
mórg. Była tu kaplica katolicka parafii
Hłusk.	Al. Jel.
22

338

Bór.

Bór.

 

Boryspol, mko, pow. perejasławski, gub. pułtawska, w pobl. Perejasławia i Kijowa, st. poczt., 5367 mk.
Borysteuów, wś i dobra, pow. orszański,
własność księżniczki Katarzyny Lubomirskiej,
z podziału Dubrowieńszczyzny jako część trze
cia tego klucza, na schedę ks. generała Kon
stantego Lubomirskiego z obszarem 40,000 dz.
ziemi wydzielona, z 14 folwarkami, położone
pomiędzy źródliskami rzek Dniepru i Dźwiny.
Z tych dóbr połowa z testamentu ks. Konstan
tego, została przy Borystenowie dla ks. Kata
rzyny, drugą zaś połowę podzielono na trzy
równe części dla córek ś. p. ks. Konstantego
a mianowicie hr. Grabowskiej, która dostała
folw. Katiszyn z niedokończonym pałacem nad
jeziorem, założony na miejscu wsi Jurcewo;
druga hr. Łubieńska dostała Konstantynów
z folwarkami; trzecia hr. Ronikierowa dostała
Wysokie z folw.: każda z nich po 7,000 dzies.
ziemi; przez te dobra przechodzi teraz kolej
brzesko-moskiewska.	/. D.
Boryszew, 1.) wś, pow. nowomhiski, gm. i par. Wiązowna. W 1827 r. było tu 10 dm. i 103 mk. 2.) i B. i Boryszewelc, wś, pow. so-chaczewski, gm. i par. Kozłów-Biskupi.
Boryszewo stare i B. nowe, dwie wsie
przyległe, w pobliżu Wisły, pow. płocki, gm.
Rogozino, par. Imielna, o 5 w. od Płocka, nad
strumieniem Rosica, płynącym do Wisły głę
bokim parowem. B. stare ma 16 dm., 169 mk.,
394 m. obszaru i młyn. B. nowe ma ewan
gelicki dom modlitwy, szkołę, młyn wodny,
trzy wiatraki, karczmę; 48 dm., 440 mk., 1259
mórg obszaru.	B. Chu.
B«ry§zkovvce, wś, pow. kamieniecki, ma 230 dusz męz., w tej liczbie 188 jednodwor-ców i 394 dz. ziemi włość. Do Martynowskiej należy 71 dz., do Mysłowskiej 28 dz., Szla-gorskiej 78 dz., Rokosowskiej 136 dz., Jago-dzińskiego 589 dz., Czechowskiej 230 dz. i Mi-klaszewskiego 26 dz. ziemi używalnej. Są tu ślady podziemnego zamku, wałami opasanego; widzieć można loch kamienny i arkady.
Boryszkowce (z Wygodą), wś, pow. bor-szczowsld, w okręgu celno-granicznym, nad Zbruczem, o milę powyżej ujścia tej rzeki do Dniestru. Przestrzeń posiadłości większej; roli ornej 731, łąk i ogrodów 14, pastwisk 27, lasu 192; posiadłość mniejsza: roli ornej 1075, łąk i ogrodów 97, pastwisk 13, lasu 5 mórg. Ludności rz. kat. 127, gr. kat. 710, izrael. 188: razem 1025. Należy do rz. kat parafii w Miel-nicy; gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należą wsie: Bielowce (427), Trubczyn (279), Kozaczówka z Okopami (322 parafian); cała par. liczy 1738 dusz, należy do dekanatu kudry-nieckiego. Posiada szkołę filialną i kasę zaliczkową z funduszem zakładowym 149 złr. Majątek to funduszowy, przez byłego właści-

ciela ś. p. Łukasiewicza zapisany w 1817 r.
na wyposażenie coroczne jednej sieroty płci
żeńskiej.	B. R.
Boryszkowce, wś, pow. borszczowski, o 7 kil. od st. poczt. Kozaczówka, z par. gr. kat. w miejscu. Dominium należy do sióstr miłosierdzia we Lwowie.
Boryszów, wś, pow. piotrkowski, gm. Gra-bica, par. Krzepczów, ma szkołę elementarną. W 1827 r., było tu 38 dm. i 264 mk.
Borz lub nielicha, wś i dobra, powiat radomski.
Borzakowszczyzua, niewielka wioseczka w pow. kijowskim, niedaleko od Pirogowa. Ziemi 53 dz. gliniastej, mieszkańców w 8 chatach 36. Dwie cegielnie. Dawniej własność ławry kijowskiej, darowana 1703 r. Wasylowi Borzakowi, pisarzowi tejże ławry; sprzedana 1817 roku przez spadkobierców tegoż Zieliń-skiemu.
Borzątew, niem. Willielmsau, wieś, poAV. gnieźnieński; 5 dm.; 40 mk.; 36 ew., 4 kat., 4 analf.
Borzdyń, wś, pow. miński, ma kaplicę katolicką parafii Raków, dawniej parafii Za-sław.
Borze. 1.) wś, pow. węgrowski, gm. Borze, par. Liw. Gm. B. graniczy z gminami Osso-wno, Jaczew i Korytnica, ludn. 2861, rozl. 13233 m., s. gm. okr. IV Korytnica o 10 w. Urząd gm. we wsi Boguszyn-stary, st. poczt. Węgrów o 12 i pół w.; do Siedlec 40 i pół w. Wskład gm. wchodzą: Czaple, Filipy, Kosze-wnica, Krypy, Kwaśnianka, Leśniki, Noiszew, Orzech ó w-stary, Ostaszki, Połazie, Boguszyn-Decie, B.-Dzieżki, B.-stary, Skarzyn, Strupie-chów, Sulki, Szurów, Swiętochów-nowy, Ś.-stary, Trawy, Wąsosze i Wypychy. 2.) B., okolica szlach., pow. pułtuski, gm. Kozłowo, par. Gzy. W obręcie jej leżą wsie: B. stru-miany, B. przepychy, B. marcisze i os. B. bliźnięta. 3.) B., ob. Boże.
Borze (niem.), ob. Borce.
Borzechów, wś i folw., pow. lubelski, gm.
Niedrzwica. Par. Ratoszyn. W 1827 r. było
tu 29 dm. i 244 mk.	'-.
Borzechowo, Borzychowo, niem. Bordzicltow, wieś, leży w pow. starogardzkim, nad jeziorem Borzechowskiem ('/., mili długiem, J/4 mili szerokiem); obszaru ziemi liczy 1991 m., mieszkańców 805, i to katolików 366, ewang. 430; wszyscy prawie polacy. Wieś ta osobliwie za pruskich czasów zniemczona jest siedzibą ewang. superintendenta, ma szkołę, zbór luter-ski i pocztę. Folwark B. leży zaraz przy wsi, obejmuje 2271 m. roli, liczy 185 mk. (125 katol., 58 ewang. i 2 izrael.) Za polskich czasów Borzechowo o tyle było znane, że tu mieszkał niegrodowy starosta borzechowski (właściwie osiecki), który się tu przeniósł z Osieka

Bór.

Bór.

339

 

odkąd zamek osiecki podupadł.
Borzejewo, wś, pow. łomżyński, gm. t. n., par. Wizna, należy do sądu gm. okr. I w Pią-tnicy, st. poczt, w Łomży. B. gm., urząd gm. we wsi Bronowo, ludności 7306, rozległości 11020 m. W gminie istnieje gorzelnia, browar, cegielnia, tartak, młyny wodne i wiatrak; szkół początkowych dwie. W skład gminy wchodzą: Borzejowo, Bronowo, Janczewo, Ko-koszki-grzędy, Kotowo, Kotówek, Kramkowo, Małachowo-piekło, Męczki-sulkowo, Nieławi-ce-boleścino, Niwkowo, Ruś, Rutki - Nory, R.-zaborowo, Sambory - bukowo, Sieburzyn, Srebrowo, Wierciszewo, Wizna i Zanklewo.
Borzejewo, ob. Bożejewo.
Borzen...., ob. Borze...
Borzeń, wś i folw., pow. płocki, gm. Swię-cice, par. Orszymowo, leży przy rzeczce Ry-ksie, folw. liczy 2 dm. i 10 mk., 222 m.; wś, B. liczy 7 dm., 66 mk. i 5 mórg ornej ziemi. Tu urodził się znany badacz dziejów ziemi płockiej i Mazowsza W. H. Gawarecki.
Borzenkowice, wś, pow. będziński, gm.. Wojkowice-kościelne, par. Siemonia, 82 dm., 273 mk., ziemi 405 m.
Borzesławice, Borysłaiuiee, niem. Borisla-wite, mko targowe i wś, pow. kozielski, par. Kościęcin. Trzy jarmarki.
Borzestowo, ob. Borzystowo.
Borzetuchomie, niem. Borntuchen, wś parafialna katol. w reg. koszalińskiej, pow. bytomski, 826 mk., st. poczt.
Borzewisko, 1.) wś i folw., nad rz. Wartą, pow. turecki, gm. Ńiewiesz, par. Uniejów. Leży na wzgórzu, w pięknem położeniu, własność niegdyś Borzewiskich, w 18 w. Milewskich, Rekowskich. Szambelan Milewski wyjednał przywilej na miasto, wytknął plan, zaczął budować, lecz zamiar upadł. Jego kapelan ksiądz Wolmer, pijar, utrzymywał tu pensyonat dla młodzieży szlacheckiej, w liczbie której kształcił się późniejszy arcybiskup Fijałkowski. Ślady wielkiego ogrodu, cały system zarosłych dziś stawów, murowane budowle świadczą o dawnej zamożności i pieczołowitości właścicieli. Opodal folwarku stoi drewniany kościół, filialny. Na obszernem terytoryum B. powstało kilka kolonij: Leśnik z 18 w, dotąd niemiecka; inne.: Paulina, Izabela, Dzierzążna, Grochowa, nowe, czysto-polskie, składają się z osad 15-45 morgowych, zamożne, dobrze utrzymane; przy obfitości nadrzecznych łąk inwentarze piękne. Wsie zbudowane prawidłowo, z ogródkami przy chatach, drogi wysadzone drzewami. Resztę folwarków obecnie rozprzedano na cząstki włościanom, Borzewisko koi., obejmująca 40 osad, ciągnie się nad samą Wartą, w nizinie; grunta dobre; oku-pnicy i uwłaszczeni, każdy na swym kawałku, bez wspólności i szachownic. 2.) B., kolonia,

pow. sieradzki, gm. Bogumiłów, par. Cnojne, odległa od Sieradza w. 10; rozległości mórg 532 w posiadaniu włościan, ludności 204, wyż. katolickiego; wiatrak produkuję rocznie 500 korcy mąki, gospodarstwa zamożne.
Borzewo, Bożewo, 1.) B.-Szlacheckie, folw. pryw. i wieś włość., pow. płoński, gm. Staro-żęcin, paraf. Gralewo i Baboszewo; folwark zajmuje powierzchni 238 m., liczy 17 mk., 4 dm., z tych 2 murowane; do folwarku należy kuźnia. 2.) B.-Kmiece, wieś drobnych właścicieli, pow. płoński, gm. Starożęcin, parafia Gralewo, liczy 31 mk., 4 dm., powierzchni 292 m., w tem gruntu ornego 254 m. 3.) B., folw., pow. płoński, gm. Wychodź, par. Choci-szewo, leży przy rzece Struga zwanej, należy do dóbr Smoszewo. 4.) B. vel Bożewo-kościel-ne, wś włość., folw. pryw. i probostwo, gm. Lisewo, pow. sierpecki, par. Bożewo; wieś włościańska, liczy 297 mk., 39 dm., powierzchni 425 m., we wsi znajduje się kościół par. katolicki z r. 1453, szkółka elementarna, karczma i wiatrak; folwark pryw. liczy 75 mk., 12 dm. mieszkał., powierzchni 913 m., w tej liczbie 70 m. gruntu ornego. Par. B. dek. sierpeckiego 777 dusz liczy.
Borzącice, wś, pow. krotoszyński, 116 dm.; 841 mk.; 26 ew., 815 kat.; 296analf.
BorzĘciczki, niem. Radem, dobra szl., pow. krotoszyński; 16,336 m. rozl., 12 miejscowości: 1) B., 2) wieś Wielowieś, 3) Wronowo, 4) Kaczagórka; 5) folw. Ludwikowo (Ludwigs-hof); 6) Bułaków; 7) Berdychów; 8) Gałąski; 9) Dembowice; 10) Brzoza (Birkenfeld); 11) Mycielin; 12) Międzyborze (Mittelwalde); 61 dm.; 997 mk.; 163 ew., 830 kat., 4 żydów 380 analf. Kościół par. należy do dek. koź-mińskiego. Ajentura pocztowa, st. telegraf, w miejscu; st. koi. żel. Koźmin o 9 kiłom. W XVI w. Krzysztof Mycielski, dziedzic B., przyjąwszy wyznanie Braci Czeskich, oddał kościół swym spółwyznawcom, od których go wykupił w r. 1660 Marcin Sulmowski; do roku 1649 należał do parafii mokronoskiej; w tym dopiero roku Andrzej Szółdrski, biskup poznański, oddzielną ustanowił parafią borzęcicką. Rafał Gajewski, kasztelan rogoziński, odnowił kościół w XVIII w. Trzy są w nim pomniki z kamienia ciosowego: 1) Po lewej stronie ołtarza wielkiego w ścianę wmurowana osoba w zbroi wyobraża Marcina Sulmowskiego, co .się z niżej położonego napisu na tablicy okazuje. 2) Po prawej stronie jest pomnik grobowy Macieja Sulmowskiego, zabitego pod Lubartowem roku 1605, brata tamtego. 3) Pomnik w zakrystyi przedstawia niewiastę w stroju z XVII wieku; napis już jest nieczytelny. W zeszłym wieku B. należały do Ra-doltńskich, z których Juliusz, szambelan króla

340

Bór.

Bór.

 

pruskiego, zupełnie się zniemczył. Dziś właścicielem B. jest hr. Stolberg.
Borzącin, 1.) wś i folw, pow. warszawski, gm. Ożarów, par. Borzęcin. Leży o 17 w. na zach. od Warszawy. Posiada kościół murowany z r. 1855, erygowany przez Konrada ks. mazowieckiego a 1429 oddany kanonikom wCzerwińsku. W 1827 r. było tu 36 dm. i 273 mk. Dobra B. są własnością Władysł. Kronenberga. Par. B. dek. warszawskiego 2850 dusz liczy. 2.) B., wś, pow. grójecki, gm. i par. Błędów. 3.) B., ob. Bodzentyn.
Borzecin (z Borzęcinkiem), wś, pow. brzeski w Galicyi, ma 9795 m. rozl., w tem 5182 mórg roli ornej, 1035 łąk i ogrodów, 2018 pastwisk a 1560 m. lasu; 934 dm., 4942 mk.; parafia w miejscu dek. wojnickiego (7108 wiernych). Kościół fundowany przez biskupa krakowskiego Bodzantę Jankowskiego w r. 1364. początkowo drewniany, zaś od r. 1618 murowany, pod wezwaniem Narodź. N. M. Panny. Niegdyś B. zwał się Bodzencin. Zakład ubogich utworzony przez biskupa krakowsk. Jędrzeja Trembeckiego w r. 1669, celem utrzymania ubogich. Majątek tej fundacyi składa się z 45 mórg pola, domu murowanego i 1880 złr. w obligacyach. Szkoła ludowa 3-klasowa, 3 nauczycieli, gorzelnia. Jest to jedna z największych, najludniejszych i najbogatszych wsi w Galicyi, leży w równinie nad rz. Uszwicą.
0	7 kil. od Słotwiny; ma glebę pszeniczną, bar
dzo urodzajną.    Obszar dworski należy do pań
stwa radłowskiego.	M. M.
Borze.cin, wś i dobra, pow. gdański, st. p. Pruszcz, parana św. Wojciech, 333 m. rozl. W 1782 roku własność szambelana Bystrama.
Borzącill, niem. Borentschine, wś, pow. mie-licki, par. Strabórek.
Borzącinek, wś i folw., pow. lubelski, gm.
1	par. Krzczonów.    W 1827 r.  było tu 17 dm.
i 116 mk.
Borz^ckie, wś, pow. sieradzki, gm. Zło-czew, par. Uników, odległa od m. Sieradza wiorst 25, rozległości mórg 215 w posiadaniu włościan, ludności 134 wyznania katolickiego.
Uor/»;<a, wś, pow. myślenicki, o 5 kil. od Myślenic, w par. rz. kat. Myślenice. Dominium należy do ks. Lubomirskiej.
IJorzota, jeziorko w obrębie wioski Borzęty w Galicyi, leżącej na północny wschód od Myślenic. Ob. Janoty "Przewodnik na Babią Górę i do Tatr." Kraków 1860, str. 9. Br. G.
Borziskowo, ob. BorzyszTeowo.
Borzna, m. pow. gub. czernihowskiej, nad Borzną. Mieszkańców 7692 (1860 r.)', 878 żydów, reszta prawosławni, 4 cerkwie, bóżnica, szkoła. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem, uprawą tytuniu. Bywa jeden jarmark podczas wielkiego postu, st. p.
Borzna, rz,  w gub. czernihowskiej,  lewy

dopływ Desny. Bierze początek w konotop-" skim pow. blisko Bachmacza, płynie przez nizką i błotnistą okolicę na przestrzeni 50 w. i wpada do Desny w pow. sośnickim.
Borznice, niem. Bornitz, ob. Borniae.
Borzowa, wś, pow. kowelski, gm. Siedli-
szcze. Ziemi 729 dz.; włość. 463 dz., dziedzi
czki Pogonowskiej 266 dz.; położona nad rz.
Wyżówką, wpadającą do Prypeci, przy kolei
kijowsko-brzeskiej.	A. Br.
Borzuchowo-Dadźbogi, wieś drobnej szlachty, pow. ciechanowski, gm. i par. Grudusk, liczy 35 mk., 8 dm., 260 m. rozl.
Borzuchy lub Borzychy, wś, pow. węgrowski, gm. i par. Starawieś. urząd gm. Roku 1827 było tu 25 dm.i239 mk., obecnie 55 dm., 449 mk. i 679 m. obszaru.
Borzychowo, ob. Borzechowo.
Burzykowa, 1.) B.-wielka lub kościelna i mała, dwie wsie nad rz. Pilicą, pow. nowora-domski, gm. Maluszyn, par. Borzykowa. Leży o 7 w. od Koniecpola i początkiem swym sięga czasów przedhistorycznych, o czem świadczą ślady grodziska nad Pilicą i cmentarzysko pogańskie na poblizkich wzgórzach. Przedbórz z Koniecpola był dziedzicom B. w 1443 r. i on miał otrzymać od Władysława III, króla węgierskiego, przywilej na założenie tu miasta. Na wyspie otoczonej wykopanym kanałem znajdują się gruzy mające pochodzić ze świątyni aryańskiej. B. od Koniecpolskich przechodziła do Potockich, wreszcie Strzeleckich. W 1827 roku B. wielka (lit. A) miała 38 dm. i 310 mk. B. mała (lit. B), 13 dm. i 116 mk. Par. B. w dekanacie noworadomskim ma 3550 dusz. Dawny kościół pod wezwaniem śś. Piotra i Pawła apostołów, drewniany, niewiadome kiedy erygowany. Na północ miał kaplicę r. 1649, wystawioną przez Mikołaja z Roxyc Pągow-skiego. R. 1729 cały kościół bliskim był ruiny. Z początkiem tego wieku runęła nawa kościelna, pozostało samo presbiteryum. Nabożeństwo więc odprawiało się w kaplicy drewnianej, przez proboszcza miejscowego 1680 r. zbudowanej, gdzie cmentarz grzebalny przeniesiono; ale kiedy i ta kaplica w r. 1822 skutkiem silnych wichrów upadła, Piotr Jankow-ski pleban miejscowy do dawnego presbiteryum dostawił nawę i w uformowanym tym sposobem kościele odprawował nabożeństwo. Aż w roku 1844 nowy kościół murowany, skromnej struktury, o 3 ołtarzach, z wieżyczką drewnianą zbudowany został pod wezwaniem śś. Piotra i Pawła. Uposażenie kościoła opisane w "liber beneficiorum" pod rokiem 1521. Jest tu relikwia drzewa krzyża świętego, oraz i inne relikwie śś. Męczenników, które Marya Karolina de Bouillon, po śmierci swego ojca Jakóba Sobieskiego podarowała Franciszkowi Wierusz Kowalskiemu, kawale-

Bór.

Boś.

341

 

rowi maltańskiemu, 2.) B., wś, pow. stopni-cki, gm. Szaniec, par. Gnojno, o 2 w. od szosy z Chmielnika do Buska. Grunta pszenne, glinka i iły miejscami. Kamień piaskowy zdatny do budowli. Las sosnowy i osikowy, gospodarstwo płodozmienne, lud mało oświecony. Ogólny obszar B. 810 m., w tem 300 m. lasu. Do dóbr B. należy folw. Dąbrowa. W 1827 r. było tu 25 dm. i 206 mk. (Według notatki Zygmunta Mateckiego).
Borzykowo, wś, pow. wrzesiński, blisko Pyzdr, w okolicy piaszczystej; na granicy rosyjskiej, 27 dm.; 303 mk.; 21 ew., 277 kat., 105 analf. Rolnictwo, przemycanie towarów do Rossyi głównem zatrudnieniem. Komora drugiej klasy; z Rossyi przechodzi zboże, drzewo, bydło. Urząd pocztowy trzeciej klasy w miejscu. Poczta osobowa do Wrześni. St. koi. żel. Miłosław o 14 kil.
Borzym, dawne imię, źródłosłów nazw; Borzy-
mów, Borzymowiee; w skróconych formach: Borz, Bo-
rzej, Bonyk dało początek nazwom: Borze, Borzejewo,
Borzykowo, Borza wola; ztą.d niewłaściwie zupełnie
piszą dziś Bożewo, Boża wola, Boże, jak gdyby źró-
dłesłowem był: Bóg.	Br. Ch.
Borzyuiie, wś, pow. włocławski, gm. Py-szkowo, par. Choceń. Dobra B. mają 733 m. obszaru; kopalnia torfu. W 1827 r. było tu 14 dm. i 167 mk.
Borzyniin, wś, pow. rypiński, gm. Pręczki, par. Żale. Pod tą wsią, nad samym traktem z Rypina do Dobrzynia wiodącym, znajduje się jedno ze starożytnych horodyszcz, w tej okolicy więcej niż gdzieindziej porozrzucanych; jest ono znacznie od innych większe, bo grzbietem wału wierzchniego idąc, 350 kroków w obwodzie wymierza. Wysokość jego nad najwyższy poziom okolicznej ziemi może około 20 łokci wynosić; tam zaś gdzie się ten poziom zniża, nierównie jest znaczniejszą. Oblane było pierwotnie prawic dokoła jeziorem, z innem obszernem pod wsią Długie związek mającem, dziś zupełnie wyschłem. Wierzch tego horodyszcza w znacznej części jest rozkopany. B. obecnie ma 40 dm., 304 mieszk., 1185 m. rozl.
Borz j mów, wś poduchowna, pow. istopni-cki, gm. i par. Oleśnica, na prawo od traktu ze Stopnicy na Oleśnicę do Staszowa, szkoła gminna. W 1827 r. było tu 38 dm. i 242 mk.
Borz j mówce, wieś, pow. winnicki, dusz męz. 139, ziemi włość. 518 dz., należała do kościoła pikowskiego a mała cząstka (3 dusz męz.) do kościoła ks. dominikanów w Winnicy, dziś rządowa.
Borzymowiee, wś, pow. włocławski, gm. Pyszkowo, par. Choceń, 855 m. obszaru dworskiej ziemi.
Borzymy, 1.) wś, pow. radzymiński, gmina i par. Jadów. 2.) B.-Olszewo, wś, pow. mław-ski, gm. Dębsk, par. Żmijewo.

Borzymy, niem. Borszymmen, wś kościelna, pow. łecki, o 24 kil. od Ełku, nad granicą Królestwa, w okolicy lesistej; 824 mk. ew., Polaków. Gleba gliniasta, piękne łąki, stacya pocztowa.
Borzynów, ob. Stara-Huta.
Borzynowo, niem. Borsinowe, wieś, pow. mielicki, par. mielicka.
Borzysko-orawskie, tak zwie się obszerne
torfowisko w obrębie gminy Czarnego Dunajca,
w pow. nowotarskim, między lasem Baligów-
ką a granicą węgierską od Orawy. Dawne
bagna tutejsze zostały dziś po większej części
osuszone.	Br. G.
BorzysJtaw, 1.) wieś, pow. bukowski; 9 dm., 62 mk.; 7 ew., 55 kat.; 9 analf., st. p. Grodzisk o 9 kil., st. koi. żel. Opalenica o 9 kil. 2.) B., folw., pow. bukowski, ob. Kotowo.
Borzystowo, pos. ryć. z folw. Borzystow-ska huta, Bukowy las, Długi kierz, Dąbrowo i Zajeziorze, pow. kartuski, 577 stóp nad morzem, o 2 i pół mili od Kartuz, par. Chmielno, st. p. Miechuczyn. Szkoła.
Borzyszkowo, wieś, pow. wyrzyski; 12 domów; 104 mieszk.; 20 ewang., 77 kat., 7 żydów; 16 analf.
Borzyszkowo, niem. Borziskowo, wś szla
checka, pow. człuchowski, st. p. Lipnica, par.
kat. w miejscu, 4779 m. rozl., 32 dm., 316 mk.,
308 kat. Najwięcej tu drobnej szlachty, śród
której 1821 r. było 3 Borzyszkowskich, l Cy-
miński, l Jonta Lipiński, l Żabiński. Od r.
1869 jest tu spółka pożyczkowa, która na po
czątku 1879 miała 122 członków, dyskonto
wała za 8°/0, deponentom dawała 5°/0 i miała
16713 marek rocznego obrotu.	J. B.
Bosac, niem. Bosatz, wś, pow. raciborski, tuż pod Raciborzem, par. katol. Ostróg, kilka fabryk posiada. Do B. należy willa Kamienica i zamek raciborski.
Bosak, rzeczka w Królestwie Polskiem.
Wypływa z pod wsi Mleczków, w pow. ra
domskim, płynie pod Zakrzewem, Wolą Za-
krzewską, Kozią Wolą, a zabrawszy pod Gu-
linkiem strugę wypływającą z lasów Dąbrów
ki podłężnej, razem z nią wpada do rzeki Ra-
domierzy, poniżej młyna tejże wsi Gulinka.
Długość jej l i pół mili.	L. W.
Bosancze, ob. Boszańue.
Boschpol, ob. Bożepole.
Bosem, Bosemb, Bosemp, ob. Boże.
Bosem-Wolka, ob. Wólka.
Boska-wola, 1.) folw., pow. kozienicki, jm. Grabów nad Pilicą, par. Stromiec. Znajduje się tu urząd gminny, gorzelnia; 11 dm., 127 mk., ziemi dworskiej 1301 m. 2.) B., :blw., pow. władysławowski, gm. i par. Gieł-judyszki.
Bośniaczyzna, część m. Jarmoliniec w powiecie proskurowskim i folw. gospodarczy, na-

342

Boś.

Bot.

 

leżący do Aleksandra Orłowskiego; ob. Jarmo-lińce.
Bosilicza, węg. Bossnyicza, wieś w hr. ziemneńskiem (Zemplin, Węg.), uprawa roli, 150 mk.
Bosobrodzka st. p., ob. Bosylród.
Bosowica, rz., dopływ Dniestru w pow. kamienieckim (Stołpiański).
Bosówka, 1.) wś, pow. zwinogrodzki, nad
rz. Bosówką wpadającą do rz. Winogradu, o 15
wiorst od Łysianki, o 20 w. od wsi Tołsterogi.
Mieszk. 1454, wyznania prawosławnego. Cer
kiew parafialna i szkółka, ziemi 2418 dz., co
kolwiek górzystej lecz pszennej. Należała da
wniej do hr. Branickiego, obecnie kupiona na
rzecz udziałów (dobra prywatne Cesarskiej fa
milii). Zarząd gminny w Winogradzie, poli
cyjny w Łysianee. 2.) B., wś rządowa, pow.
humański, niegdyś należała do Rzewuskich
i stanowiła klucz bosowiecki, który od Rze
wuskich mocą sprzedaży przeszedł do Sarne-
ckich, od tych do Tomaszewskiego a następnie,
stała się wsią rządową. Przedtem należała do
powiatu lipowieckiego, a gdy przeszła na rzecz
rządu, zaliczono ją do kolonij wojskowych pow.
humańskiego.	Kl. Przed.
Bosówka, 1.) rz., dopływ rz. Winogradu w pow. zwinogrodzkim; rz. Winograd wpada w tymże powiecie do rz. Tykicza gniłego. 2.) B., rz,, dopływ rz. Koneły; nad tą rzeczką wieś Ugłowata w powiecie lipowieckim.
Bossę, wś, pow. sejneński, gm. i par. Bcrż-niki.
Bossewo, folw., pow. ostrowski, gin. i par. Długosiodło; ogólna przestrzeń 1545 m., w tem lasu 1043, nieużytków 101, gruntów ornych 305, reszta łąki i pastwiska.
Bosso wice, wś i folw., pow. stopnicki, gm. Grabki, parafia Kargów, na Iowo od drogi z Chmielnika do Stopnicy. W 1827 r. było tu 44 dm. i 415 mk.
Bostów, wś i folw., pow. iłżecki, gm. i par. Chybice. Wspomina ją Długosz (III 240). W 1827 r. było tu 22 dm. i 129 mk., obecnie 30 dm., 232 mieszk., 920 m. ziemi dworskiej i 309 włość.
Bosułów, wś, pow. krakowski, o 10 kil. od Krakowa, w par. Raciborowicc; dominium nałoży do kapituły krakowskiej.
Bosybród, wś, pow. berdyczowski, st. p. między Skwirą a Lipowccm.
Bosyrski, potok, wypływa w obr. gminy
Bosyr na południowym stoku Rozbitej Mogiły
(304 m.); płynie w połud. wsch. kier. przez
Bosyry, poniżej których przyjmuje potok Rud-
kę z lewego brzegu i po przeszło pół milowym
biegu wpada do Zbrucza.	Br. G.
Bosyry, wś, pow. husiatyński, o 10 kil. na północ od Skały, o 18 kil. również na północ od Borszczowa, a 16 kil. na południe od

Hasiatyna, leży w okręgu cclno-granicznym Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 371, łąk i ogrodów 12, pastwisk 2, lasu 80; posiadłość mniejsza: roli ornej 659, łąk i ogrodów 93, pastwisk 5 m. Ludności rz. kat. 61, gr. kat. 482, izraelitów 15: razem 558. Należy do par. rz. kat. i urzędu poczt, w Skale; grcc. kat. parafią ma w miejscu, do której należą wsie: Kociubińczyki, Siekierzyńce, Dębówka; liczy 1804 dusz gr. kat. obrządku, należy do dekanatu skalskiego, posiada szkołę filialną.
Boszańce, Bosancze (z Lisaurą i Nemericza-nami), wś, powiat suczawski na Bukowinie, na granicy Multan, ze stacyą pocztową i parafią grecką nieunicką w miejscu; co do innych parafuj należy do Suczawy. Ma 3890 mk., komorę celną i kwitnące sadownictwo. Dominium jest własnością ks. Stourdzy.
Boszczynek, wś, pow. pińczowski, gm. Bo-szczynek, par. Skalbmierz; ma szkołę gminną i urząd gminny. Gmina nałoży do s. gm. okr. IV w Kaźmierzy Wielkiej, st. p. w Skalbmierzu, odl. od Pińczowa 33 wiorst. Ludn. 3550.
Boszecy (łuż.), niem. EasuMte, u Smolera mylnie Baszicy, wś serbska na Łużycach saskich, 1875 r. miała 48 dm., 235 mk. A. J. P.
Bószicy (łuż.), niem. Buschwitz, u Smolera mylnie Boszecy, wś na Łużycach saskich.
Boszkowo, 1.) wieś, pow. kościański, 14 dm., 141 mk., wszyscy kat., 25 analf., stać. poczt. Włoszakowice (Luschwitz) o 7 kil., stać. koi. żel. Stare Bojanowo o 18 kil. 2.) B., folw., pow. kościański, ob. Machcin. M. St.
Boszpol, ob. Bożepole.
Bosztal, niem. BorschtaM, leśnictwo, pow. kościerski, st. p. Kalisz.
Bothau, ob. Botoivo.
liodia, według W. Pola prawy dopływ Dniestru; do Botny wpada Wołczaniec, odlewający 10 stawów.
Boto, ob. Błoto.
Botoki, po żm. Eatakiaj, 1.) mko pow. ros-sieńskicgo, nad rz. Anczą, o 42 w. od Rossien, w pobliżu szoso taurogowskicgo. Niegdyś dziedzictwo Szumskich; dobra B. należały 1717 r. do stołowych, zaliczały się do pow. widu-klcwskicgo; starostwo płaciło 1041 zł. kwarty. Starostą był Krzysztof Jan hr. Pac, marsz, wiłkomierski. Do składu stwa należał wówczas folw. Poożlinie. Od r. 1831 B. są własnością rządową. Mko B. ma paraf, kościół katolicki św. Anny, wzniesiony z drzewa 1509 przez kasztelana Stan. Janowicza. Parafia kat. dusz 3129. Filia w Warnoławkach, z drew. kościołem św. Trójcy, istniejącym ze sto lat, a odnowionym 1860 przez mieszkańców. Kaplice w B., Teodorowie i Łomiach (z r. 1766). Dekanat botocki dyecezyi telszcwskiej składa się z 12 parafij: Girdyszki, Kołtyniany, Szyłe-le, Poszyło, Stulgi, Niemokszty, Odachów,

Bot.

Boz.

343

 

Skawdwile, Botoki, Pogromońcie, Gawry, Tau-rogi. Filij liczy 8, kaplic 6. 2.) B., majątek, pow. rosicński, zwał się niegdyś Poowko-wie, w pobliżu mka B. i szosy taurogowskicj. Od lat kilkuset jest w posiadaniu rodziny Chrząstowskich. W 1717 r. należał do Jana Ohrząstowskiego, podstolego nowogrodzkiego. Rodzina ta piastowała wyższe urzędy w ks. Żniudzkiem.
Botoschana, Botoszana, wś, pow. radowie-cki na Bukowinie, o 4 kil. od m. Solki, z par. grecką nieunicką w miejscu.
Botoschcilica, JBotoszen/ca, wś, pow. Serotli na Bukowinie, o 7 kil. od st. p. Graniczcstie, z par. grecką nieunicką w miejscu.
Botowo, 1.) niem. Bothau, dobra, pow. zątlz-borski, st. p. Sorkwity.    2.) B., niem. Boluwcn, wś, pow. szczycieński, st. p. llasząg. Bot ryci, ob. Bodryoi. Botschin, ob. Bocień.
Botuszany, wś, pow. bałcki, gui. Hamaki, liczy dusz męz. 293, ziemi włość. 1299; w dominium 3260 dzies; należy do Rodokonakiego a 301 dzies. do Hajłowa; wieś ta należała do Grabowskich i Lipkowskich.
Botwinowicze, iblw., pow. święciański, należący do dóbr Mańko wieże księcia Lubec-kiego.
Botwinówka,  wś,  pow.  humański, z dóbr
tulczynieckich, klucza humańskiego, sprzedana
Kamienieckiem;   od tego przeszła  mocą sprze
daży w posiadanie dzisiejszego właściciela Hu-
lanickiego;   na  pograniczu pow. lipowieckiego,
paraf, katol. w Kumaniu.    Staw dosyć rybny.
Cerkiew drewniana.    Zarząd policyjny w Hu
maniu.	Kl. Przed.
Botylnia, Butelnia, ob. Slawczijnka.
Botynka, rz., dopływ Ryty.
Botysma, błoto w gub.  kijowskiej,   obok
wsi  Gronostaj-pole,  2 w.  dł.,  250  saż. szer.
(Funduklej).
Botzdorf, ob. Batyzowcc. Botzdorfer-See,  B.-Spitze,  B.-Wasner, ob. Batyzowiecki staw, B.-szczyt, B.-woda. Botzonowitz, ob. Boconmaiae. Boubiany, Bołbiany, folw., pow. trocki,   o 2 milo od stacyi dr. żel. Jewje.
Bouszów, Bohuszów, wieś, pow. roliatyński, nad rzeką Lipą, o y, mili na północ od miasteczka Bołszowce a o 10 kil. od Halicza. Przestrzeń posiadłości wiek. roli ornej 898, łąk i ogr. 591, past. 235, lasu 105, posiadł, mniej. roli orn. 1743, łąk i ogród. 800, past. 515, lasu 17. Ludność rzym. kat. 247, gr. kat. 1112, izrael. 59: razem 1418. Należy do rzym, kat. paraf, w Bołszowcach, gr. kat. parafią ma w miejscu, 'do której należy wieś Słobódka: razem liczy 1463 dusz gr. kat. obrządku; pa-ralia ta należy do dekanatu halickiego, posiada szkołę etatową i kasę pożyczkową z kapitałem

1500 złr. Właściciel większej posiadłości Kornel Krzeczunowicz.
Boiiszowcc, ob. Bołszowce.
Bowalno, dawniej Wawelno, Wnwolno, wś, pow. opolski, par. katol. Dąbrowa.
Bowański, potok górski, płynący równo
legle do Berdiańskiego; źródliska leśne z pół
nocno wschodnich stoków góry Falowy (958
m.) w Beskidzie lesistym, w obr. gin. Buka
w pow. Lisko); płynie łąkami śródleśnemi na
północny zachód i po przeszło ówierćmilowym
biegu uchodzi poniżej młynu buckiego do So-
linki, dopływu Sanu.	Br. G.
Bowbiany, ob. Bołbiany.
Bowdysz, Bowtysz, ob. Boltysz.
BUM kun, ob. Bawkun.
Bowsk, Biisk, niem. Bausk, Bauske, m., pow.
mitawski, gub. kurlandzka, blisko zbiegu Mu
szy z Mcmlom, o 42 w. od Mitawy, o 657 od
Petersburga. Ma 4425 mk., st. poczt., 74 skle
py, 6 fabryk, jarmark od 12 do 17 paźd. na
zboże, siemię lniane, budulec i drobne towary,
szkołę pow. 2-klasową, kościół katol. pod
wezw. Przcnajśw. Sakramentu, filialny szen-
berski. B. prowadzi drobny handel z Litwą,
mieszkańcy trudnią się też hodowlą i handlem
owoców, połowem minogów, garbarstwem.
Parafia ewang. B. obejmuje ważniejsze wsie
Dirden, Zerrauxt, Barbern, Kauzemiinde, Borns-
miinde, liuhenthal, Bersteln, Pomusz, Brukken,
Schoenberg, Raden, Zoten, Mesoten i i. B.
otrzymał pieczęć miejską 1609 od ks. Fryde
ryka. G-ustaw Adolf zajął to miasto 1695;
r. 1705 Rossyanie je opanowali po bitwie ze
Szwedami. Położenie B. jest piękne, zwłaszcza
pode dworem Jungfernhof, niedaleko B., na pra
wym a wysokim brzegu Muszy, który z prze-
iwległego dworu Bornsmiinde pięknie się
przedstawia. Pod samym B. ruiny starożyt
nego zamczyska na skalo (Bauskenberg). Okrąg
}owsld pow. mitawskiego, ma 1846 w. kw.
rozl.	F. S.
Bowyczyny, wś, pow kutnowski, gm. i par.
EŁdutów, dm. 12, mieszk. 165, ziemi ornej po
siada mórg. 582, z tych m. 31 należy do wło
ścian. Folw. ten jest własnością staimakon-
nego Abrahama llejcherta.	W. W.
Boyczów, wś i dobra, pow. gliwicki, z par. iatol. w miejscu i z folw. Dąbrówka.
Boycn, twierdza tuż pod m. Lecem, w pow. eckim.
Boyniowice,  wś,  pow. gliwicki, o milę od ?yskowic, par. Ziemięcice. Bozahnkcii, ob. Bożanka. Bozaukccy  (łuż.),   niem.   Bitsankwitz,   wś czysto  serbska,   na Lużycach   saskich,   miała 1875  r. 7 dm.,  38 mk.    Tu d. 27 lut. 1836 r. ur.   się  Handrij   Duczman.   spółczesny  pisarz :użycki, autor "Żiwjenja Swiatych". A. J. P.

344

Boz.

Boż.

 

Bozawolla, Bozejewo, Bożepole, ob. Bożawola, Bożejewo, Bożepole.
Bozdziechów, prawdopodobne nazwisko wsi Bieskau (ob.).
Bozonowitz, ob Boconowice.
Bożacin, 1.) wieś, pow. krotoszyński, 57 dm., 422 mk., wszyscy kat., 79 analf., stao. poczt, i koi. żel. Krotoszyn o 6 kil. 2.) B., domin., pow. krotoszyński, ob. Krotoszyn (księstwo). 3.) B., gmina, pow. mogilnicki, 4 miejsc. 1) B. wieś, 2) Bożacińskie Olędry, 3) Biskupiec młyn, 4) Kremka osada; 14 dm., 109 mk., 33 ew., 76 kat., 22 analf.; stać. poczt. Gościeszyn
0	6 kil., stać. koi. żel. Gniezno o 15 kil.    Dom.
B. w pow. mogilnickim, 998* m. rozl., własność
Sąchockiego.	M. St.
Bożanka, nicm. Bozahnken, osada, pow. wejherowski, st. p. i par. Kielno.
Bożanka, ob. Bużanka.
Boża-Wola, 1.) wś i folw., pow. janowski, gm. Zakrzówek, par. Bożawola, należy do Or-dynacyi Zamojskich, leży śród lasów. Kościół par. drewniany z XVIII w., gospodarstwo staranne, owczarnia wzorowa. W 1827 r. było tu 22 dm. i 237 mk. Par. B. dek. janow-skiego 1900 dusz liczy. 2.) B., wś i folw., pow. zamojski, gm. Suchawola, par. Krasno-bród. W 1827 r. było tu 23 dm. i 164 mk. 3.) B., wś, pow. Końskie, gm. Dobromierz, par. Stanowiska. Ma 11 dm., 90 mk., 256 mórg. obszaru, w tem 192 m. dworskich. 4.) B., wś, pow. błoński, gm. Passy, par. Błonie, o milę od Grodziska. W 1827 r. było tu 13 dm.
1	130 mk , obecnie 172 mk.	Br. Ch.
Boźa-wola, wś, pow. kowelski, gm. Me-suchojże. Ziemi 820 dz,, w tem. włość. 380 dz. Dziedzic Jędrzejowski ma 440 dz.; we wsi 18 dm., 108 mk. Ziemia piasek i glinka, na pokładzie gliny i piasku. Narzecze rusińskie.
Bożawola, wieś, pow. jaworowski, w piaskach, o 3 kil. od miasteczka Wielkie Oczy. Przestrzeń posiadł, większej roli ornej 192, łąk i ogr. 28, past. 6., lasu 137; posiadł, mniej, roli ornej 98, łąk i ogród. 49, past. 5 mórg. Ludność rzym. kat. 19, gr. kat. 473, izrael, 47: razom 539. Należy do rzym. kat. parafii w Wielkich Oczach, gr, kat. par. w Żmijowi-skach. Właściciel wiek. pos. Edward baron Hagen.
Bożawola, folw., pow. kościański, ob. Czer-
Boźawola, nicm. Bozawolla, 1.) folw. dóbr Piątkowo, pow. brodnicki, par. Iladowiska, st. p. Kowalewo. 2.) B. Według Kętrz. jest i w pow. toruńskim miejscowość t. n. (?).
Boże, wś i folw. i Boże-Male, wś, pow. ko-
zienicki, gm. Grabów, nad Pilica, par. Stromiec.
B. ma 33 dm., 264 mk.. 953 mórg. dworsk.,
393 włość, ziemi. B. małe. 37 dm., 235 mk.,
760 mórg. ziem, włość.	Br. Ch,

Boże, niem. Bosem, Bosemp, dobra, pow. ządzborski, st. p. Nakomiady. Odbywa się tu we wrześniu jarmark.
Bożejewice, 1.) wieś szl. i domin., pow.
inowrocławski, 2822 mórg. rozl., 10 dm., 197
mk., 20 ew., 177 kat., 94 analf.; stać. poczt.
Strzelno o 7 kil., st. koi. żel. Inowrocław o 13
kil. Własność Heleny Potworowskiej, 2.)
B., wieś, pow. szubiński, 5 dm., 63 mk., wszys
cy kat., 30 analf. 3.) B., domin., pow. szu
biński, , 2056 mórg. rozl., 10 dm., 167 mk.,
wszyscy kat., 36 analf., stać. poczt, w Żninie
o 4 kil., stać. koi. żel. Mogilno o 25 kil. Wła
sność Zalewskiego.	M. St.
Bożejewiczki, 1.) wieś, pow. szubiński, 7
dm., 43 mk., 5 ew., 38 kat., 22 analf. 2.) B.,
domin., pow. szubiński, 1266 mórg. rozl., 11
dm., 152 mk., l ew.. 151 kat., 34 analf., stać.
koi. żel. Mogilno o 25 kil.	M. St.
Bożejewo, Boiejóu: niem. Bozejewo, os. pow. wejherowski, st. p. Wejherowo, par. Lu-zyno, folw. dóbr Kębłowo (ob.).
Bożejewo. ob. Bur:eje>.c<>.
Bożek. Bużek. ross. Bużok. n., lewy dopływ Bohu. bierze początek na granicy Wołynia w pow. starokonstantynowskim, w okolicy wsi Łyczówki, wpada do Bohu pod Międzybożem, przyjmuje z prawej strony około wsi Jarosław-ki rz. Żyteczkę. Nad brzegiem B. leży m. Mikołajów. B. długi według W. Pola mil 10.
Boźeinyśle, niem. Bademeusel, wś kościelna, pow. żarowski regencyi frankfurckiej w Brandenburgii.
Bożenka, przysiółek wsi Karów.
Bożepole, 1.) niem. Bożepole, folw. dóbr Gałczewko, pow. brodnicki, par, i st. p. Golub, 2 dm., 12 mk. 2.) B., niem. Boschpol, Boszpol, wś i dobra, pow. kościerski, st. p. St. Kiszewa, ma 967 m. rozl. (575 m. ziemi ornej, 50 łąk, 306 lasu). Obecny właściciel Zalewski, w r. 1648 Floryan Pawłowski, niedawno Rogowski. 3.) B., niem. Bożepole, folw. dóbr Nogat, pow. grudziąski, par. Szynwałd, gm. Wydrzno, st. p. Gardeja, 684 m. rozl., 2 dm., 30 mk., 13 kat. W r. 1782 i 1821 własność Kalksteinów. 4.) B., niem. Gross-Boschpol, wś, pow. lęborski ziemi pomorskiej.
Bożewo, ob. Borzewo.
Bożacin, ob. Borzęcin i Bodzentyn.
Boźniczgiry, wś, pow. władysławowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda.
Bożyca, ob. Dunajec.
Bożydar, dawne imię oraz nazwa kilku
miejscowości w obrębie Królestwa; są to dro
bne osady lub folwarki; jedna tylko wieś po
duchowna nad Wisłą, w pow. sandomierskim,
gm. Dwikozy, par. Góry wysokie. W 1827
r. miała 12 dm. i 119 mk., obecnie zaś 19 dm.,
162 mk. i 152 mórg. ziemi.	Br. Ch.
Bożydar,   wś  pryw.,  pow.  nowo-aleksan-

Boż.

Bra.

345

 

drowski, gub. kow., nad rz. Szateksznią, o 62 w. od m. pow.
Bożydar, niem. Gottesgale, kolon., pow. średzki, 22 dm., 165 mk., 2 cw., 163 kat., 39 analf.
Bożydom. Tak się nazywał Czarnowąs w r. 1228.
Bożyki, przys. wsi Hrebenne.
Bożyków (z Siołkiem), wieś, pow. podha-
jecki, nad Złotą Lipą, w górzystej lecz urodzaj
nej okolicy; sąsiednie góry pokryte są znaczne-
mi przestrzeniami lasów należących do licz
nych włości podolskich, które stanowiły przed
laty kilkudziesięciu ogromny klucz kozowski,
będący własnością rodziny Muszyńskich, i two
rzący odłam dóbr Podhajce, własność niegdyś
rodziny Potockich. Przestrzeń posiadłości wiek.
roli ornej 567, łąk i ogr. 236, past, 102, lasu
1334; posiadł, mniej, roli ornej 819, łąk i ogr.
237, past. 189 mórg. Ludność rzym. kat. 104,
gr. kat. 970, izrael. 78: razem 1152. Należy
do rzym. kat. par. w Podhajcach, oddalonych
o 2 mile na południe; gr. kat. parafią ma
w miejscu, należącą do dekanatu podhajeckiogo;
do tej parafii należy przysiółek Wołoszczyzna
z 550 duszami; cała parafia liczy zatem 1520
gr. kat. dusz.	B. R.
Bożykuwce, Bażukowee. 1.) wś, pow. bałcki, dusz męz. 774, w tej liczbie 31 jednodworców. Ziemi dwór. 1053 dz., włość. 677 dz., fabryka cukru na akcyach. Należy do Wacława Czo-snowskiego. 2.) B., wś, pow. latyczowski, o 45 w. od Latyczowa, o 20 w. od st. dr. żel. Derażnia. Fabryka cukru 1847 założona.
Bożyillin, ob. Borzymin.
BożyII, mko i dobra ziemskie, pow. ihumeń-ski, na prawym brzegu rzeki Berezyny, niedaleko drogi z Łapicz do Wiazownicy, w gm. pohorelskiej, w 3 okr. sąd., w 3 stanie polic. Do roku 1873 B. był własnością Jasińskich, w tym czasie sprzedany i nabyty przez Woł-czaninowa, ma obszaru 1049 dz.; w glebie lekkiej ale sianożęci są obfite. Ma 22 dni., szpital utrzymywany z zapisu kś. Malukiewicza.
Bożystok. strumień wypływa z Prus,
wchodzi do Królestwa pomiędzy pustkowiem
Nieradów i Biała, pow. będziński, przyjąwszy
z lewego brzegu strumień z pod wsi Gniazdo
wa, przepływa przez grunta wsi Woj sławie,
os. Koziegłowy, następnie zasilany kilku stru
mieniami z obu stron do niego wpływającemi,
pod wsią Kuźnica Stara wpada z lewego brze
gu do rzeki Warty; długość tego strumienia
w królestwie około dwóch mil.	L. W.
Braa, ob. Brda.
Braadorf, ob. Chwarzno.
Brabenka, ob. Balianka.
Brachlewo, leśnictwo królewskie, pow. kwidzyński, gm. i urz. stanu cyw. Bystrzec.
Bracholin, wieś, pow. wągrowiecki, 17 dm.,

194 mk.,  39  ew.,  155 kat., 79 analf.;  stać. poczt.  Łekno  o 3 kil., stać. koi. żel. Rogoźno
0	24 kil.
Brachowice, wś i folw., pow. łęczycki, gm. Eogoźno, par. Gieczno, o 5 w. od Ozorko-wa, o 14 w. od Łęczycy. Bozi. folw. 345 mórg., w tem ziemi ornej 288. łąk 41. E. 1827 było tu 11 dm. i 109 mk.
Brachuwka, przysiółek wsi Kąty.
Brachówka, prawy dopływ Baczki, w obr. wsi Brachówki w pow. brodzkim, wypływa ze stawu we wsi ijna łąkach Stawiskami zwanych, uchodzi do Baczki, dopływu Styru. Br. G.
Braciejowa, wś, pow. ropczycki, ma 2504 mor. rozl., w tem 1413 m. lasu, 86 dm., 592 mk.; parafia łacińska w Gumniskach, kasa pożyczkowa gminna. B. leży w równinie, w glebie żytniej. Obszar dworski należy do klucza dębickiego hr. IŁaczyńskich.
Braciejowice, wś i folw., pow. nowoale-
ksandryjski, gm. Kamień, par. Piotrowin. Lo
ży na kępie utworzonej przez dwa ramiona Wi
sły, grań. z Jarnułtowicarni i Zakrzewem (Dłu
gosz III 240); stanowiła własność benedykty
nów łysogórskich, wymieniana już w przywi
leju z 1270 r. W 1827 r. było tu 54 dm.. 379
mk.; obecnie stanowi majorat.	Br. Ch.
Braciąjówka, wś poduchowna, pow. olkuski, gm. Jangrot, par. Gołaczowy. W 1827 r. liczyła 53 dm., 462 mk.
Braciszewo, 1.) wieś, pow. gnieźnieński,
11 dm., 114 mk., 4 ew., 110 kat., 33 analf.
2.) B., domin., pow. gnieźnieński; ma 1025 m.
rozl., 6 dm., 118 mk., 7 ew., 111 kat., 69 analf.;
stać. poczt, i koi. żel. Gniezno o 6 kil. Wła
sność seminaryum duchownego.	M. St.
Braciszken (niem.), folw., pow. kłajpedzki, st. p. Proekuls.
Bracka-Borszczahówka, wieś w pow. kijowskim, o 4 w. od Petropawłowskiej Bor-szczahowki, nad rz. t. n. Mieszkańców 840. Cerkiew parafialna. Znajduje się tu duży dom z ogrodem i pasieką, własność kijowskiej akademii duchownej, do której należała pierwej wioska, dziś rządowa. Zasiedlona przeważnie przez wychodźców bułgarskich. Mieszkańcy zajmują się ogrodnictwem.
Brackau. ob. Brokowo.
Bracław, miasto powiatowe w gub. podolskiej, nad rz. Bohem, o 240 wiorst od Kamieńca a 40 wiorst od stacyi llachny drogi żelazne odesko-kijowskiej. Dawniej stolica województwa bracławskiego, utworzonego w 1569 r. na sejmie unii Litwy z Koroną, składającego się z powiatów: bracławskiego, winnickiego,
1	zwinogrodzkiego (gub.  kijowska),   a w 1791
dodano jeszcze pow. nowobohski.    Kroniki już
z początku  XII W. wzmiankują o B.    W 1331
r. Olgierd, wypędziwszy tatarów,   oddał rządy
Podola   Koryatowiozom,     którzy   tu    zamek

346

Bra.

Bra.

 

zbudowali i miasto  podźwignęli  czy  też założyli. W 1395 r. Witold, idąc przeciw buntującemu   się   Fiedorowi Koryatowiczowi,   zdobył B., a następnie   dostał go w dożywocie od Jagiełły.    W  1463  spalony  przez  ocbotników idących  na obronę Kaffy.    Starosta Czartory-ski dopędził ich i w pień wyciął;  pięciu miało tylko  pozostać.    W  1478  r.  tatarzy złupili i spalili  miasto;   od zamku jadnak odparci zostali.    Aleksander w.  ks.  lit.   stał tu obozem, idąc na pomoc królowi Janowi Olbrachtowi w czasie wojny wołoskiej; wzmocnił on zamek, miasto  odbudował.    Według  Sarnickiego nosiło ono nazwę grodu św. Piotra i w herbie miało   wyobrażenia   św.    Piotra    Apostoła.    E. 1552  Zygmunt August osadził tu silną załogę i  zamek mocniej   opatrzył;  pomimo to jednak miasto tak było ciągle niszczone przez tatarów, że, stosownie do zezwolenia sejmu 1654 r. musiano   sejmiki, sądy i akta ziemskie  i grodzkie przenieść  do W innicy.    Odtąd B. zaczął coraz więcej upadać.    W czasie wojen Chmielnickie-go, B. wiele ucierpiał i kilkakrotnie był palony  i niszczony.    W 1654  r. 12,000 kozaków pod wodzą Paszkareńki, Źelenieckiego i Bohu-sza zamknęło  się w B.    Wyprawiony przez hetmanów  obożny  koronny Stefan Czarniecki z Jędrzejem Potockim   stoczył bitwę pod miastem i zmusił  kozaków opuścić je.    Zginęło tu 2,000   kozaków,    między   którymi   Nakażny przyboczny Chmielnickiego Juszczyc,    Blizny, pułko\\ nicy: Zieleniecki i Macherzyński. Z po-laków poległ  dzielny Balent,  który świetnie odznaczył  się przy  wzięciu Buszy.    Kozacy miasto  zniszczyli  do szczętu, zamek wysadzili w powietrze,   działa zatopili i most zrujnowali. W  1672  r. B.  zajęli  Turcy wraz z Podolem, lecz po 3 latach oddali go.    W 1674 r. Jan III całą zim-}  przepędził pod B.    Kie zważając na ostrość zimy han  tatarski całe swe  siły zgromadził pod miastem, lecz uczyniona przez króla wycieczka rozgromiła niewiernych i cofnąć się do Krymu ich zmusiła. Książę Kalikst Poniński, podskarbi w. k., otrzymawszy na lat 50 starostwo  bracławskie, ustąpił je w 1783 r. Tadeuszowi Kozłowskiomu.    Lustracya  z  1789 r. opisuje  nowe  miasto i przedmieścia:   Czcrni-szówkę, Slobódkę,  Parchiłówkę i Pawlikówkę. Dochodu  przynosiło z miasta 12,531 zp., z całego  slarjstwa,  do  którego   należało 21 wsi, 71,813  złp.    W  1792  r. we wsi Księdzówce stało  6,000  wojska polskiego  pod wodzą ks. Józefa  Poniatowskiego;  piechotą dowodzili je-norałowie:   Poupart,   Kościuszko i Czap&ld; jazdą :Wielhorski, MokronoAvski i Karwicki, i tu miał się zacząć związek targowicki (? Marczyń-iski).    Miasto   leży  na rozległej płaszczyźnie, źle z drzewa zabudowane,   przez pożary ciągle niszczone;  tak np. w 1810 r. paliło się 3 razy, w  1811   r. 7 ra#y,  a w 1822 r.  aż  10 razy.

Miało  być dawniej bardzo rozległe i rozciągało się  aż do miasteczka,  teraz wsi Macochy; dziś pozostały tylko ślady wałów,  gruzy dawnego zamku architektury ostrołukowcj, na górze nad Bohem, przy ujściu rzeczki Pacówki, gdzie dawniej było stare miasto, z 730  domów złożone z 7 cerkwiami i   l kościołem katolickim. Dziś B. liczy 5435 mieszkańców, w tej liczbie 1728 prawosławnych, 844 katolików, 2863 izr. Cerkwi prawosławnych  2.    Paraf, kościół katol. M. B.  Szkaplerza Św., z ofiar  1743 wymurowany,  posiada  słynący cudami  obraz M.  B. Parafia katol. dekanatu t. n.: dusz 4309.    Kaplice  w Niższej Kropiwnie i Bajgrodzic.    Dekanat bracławski   albo hajsyńsko-bracławski dyccezyi  łucko-żytomirskiej   rozciąga   się   na dwa  powiaty bracławski  i hajsyński a paralij obejmuje   9 t.  j.   5 w pow.  bracławskim:   B., Nicmirów, Tulczyn,  Woronowica,  Kopijówka a 4  W hajsyńskim:   Granów,  Kuna, Ładyżyn, Ternówka.    Wiernych liczy 14,871.   Synagog i domów modlitwy ma  B. 5.    Domów murowanych 12, drewnianych 618.    Zarząd powiatowy,  sąd mirowy, kantor pocztowy, telegraf. Handel  i przemysł nieznaczny w ręku żydów. Jarmarków znaczniejszych nic ma.    Jest tu fabryka świec, wyrabiająca na 1100 rs., garbarni 2 na 200 rs.,   browar  na   1500 rs. i młyn, wyrabiający na 3500 rs.    Apteka i 2 lekarzy. Mostu  na  Bohu -nie ma,   przewóz odbywa się promami.    Do  B. należy 836 dz. ziemi.    Województwo  bracławskie  obierało  6 posłów na sejm i 2 deputatów na trybunał.    Miało l wojewodę,   l kasztelana  i  l starostę grodowego winnickiego.    Wojewodów  bracławskich było wszystkich 30, pierwszym był Roman ks. San-guszko  (-j- 1571), ostatnim Marcin Grocholski. Kasztelanów  zaś było 22: zaczął Jędrzej kniaź Kapusta, zakończył Antoni hr. Czetwertyński. Pwiat bracławski  graniczy na północ z pow. winnickim  i gub.   kijowską, na wschód z gub. kijowską  i   pow.   hajsyńskim,   na    południe pow.   olhopolskim  i  jampolskim,   na zachód z jampolskim i  winnickim.    Powiat zajmuje 55,91    mil kw.  czyli wiorst 2705,8,  dziesię-;in 275,580.    Powierzchnia pagórkowata, nad z. Bohem   grunt skalisty, w innych miejscach ziemia czarna, miejscami tylko glejowata i piaszczysta.    Lasy w małej  ilości, dębowe i mie.-aane;  sosna  pielęgnuje się tylko w ogrodach. Rzeka  Boh płynie przez  powiat i przyjmuje w swoich granicach,    a) Kraśniankę, zaczyna-ącą   się  w  jampolskim  pow.  pod m. Krasne wpada pod wsią Rohozną); b) Szpikówkę, za-szynającą   się pod m. Szpikowem   (wpada pod m.   Bracławiem);   c)   Jazowiec,  zaczyna się w Hrynienkach,   uchodzi  pod wsią Mocoszc;   d) Sielnica, zaczyna się w bracławskim, pod wsią ".ewkowce,  wpada do Bohu w hajsyńskim powiecie pod m. Ładyżynem.   Przyjmuje z lewej

Bra.

Bra,

347

 

strony Tulczynkę, przy ujściu której leży m. Tulczyn i Kilczówkę, wypływającą z okolic wsi Wojtowiec, wpada pod wsią Klebanie. Z lewej strony do rz. Sielnicy wpada rzeczka Siarczysta, zaczynająca się pod wsią Micha-łówką; e) Trościaniec zaczyna się w pow. bra-cławskim około wsi Krasnohorki, wpada w hajsyńskim około w. Trościanczyka; f) Do-chna zaczyna się w pow. olhopolskim, około wsi Bondurowki, płynie przez pow. bracław-ski, wpada do Bohu w pow. bałckim. Inne pomniejsze rzeczki i strumyki są: Kutkówka, Wołczek, Horodnia, Idzka, Baksza, Kozarycha, Zabokrzyczka i Batoh. Jezior wielkich nie ma; małe, tworzące się z deszczów, w czasie gorącego lata wysychają. Ludność pow. bra-cławskicgo jest męż. 81,399, kob. 79,388: razem 160,787 mieszkańców. Pod względem religii: prawosławnych męz. 64536, kob. 62138, razem 126,667; katolików męz. 4934, kob. 4714, razem 9648; protestantów męz. 100, kob. 98, razem 198; izraelitów męz. 11,047, kob. 11598, razem 22,645; sekciarzy męz. 783, kob. 846, razem 1629. Pod względem stanów: szlachty: m. 943, kob. 1002, razem 1945; duchowieństwa m. 851, kob. 917, razem 1768; mieszczan m. 14,332, kob. 14906, razem 29238; włościan m. 60,881, kob. 60,180, raz^m 121,061; innych stanów m. 4382, kob. 2383, razem 6765. W stosunku do rozległości w pow. bra-cławskim wypada na l milę kwadr. 2906 mieazk., na wiorstę 60, a na jednego mieszkańca 1.6 dzies. Ruch ludności w pow. bracław-skim 1878 r. był następujący: ślubów było w Bracławiu 86, w pow. 1882. Urodzonych w Bracławiu m. 201, kob. 144; razem 345; w pow. m. 4185, kob. 3811: razem 7996. Zmarłych w Bracławiu m. 127, kob. 100: razem 227; w pow. m. 3341, k. 3310: razem 6651. Przewyżka więc urodź, nad zmarł. w Bracławiu jest 11$, w pow. zaś 1345. Z ogólnej liczby wykazanej ziemi jest: Pod zabudowaniami, ogrodami, wygonami 15,354 dz., pod polami 109,006 dz., pod łąkami 44,681 dz., pod lasem 96,974 dz., pod błotami i wodą 9562 dz. Ilość lasu jednak w ostatnich latach znacznie zmniejszyła się. W 1877 r. zasiano pszenicy: przez oby w. 13632, przez włościan 14203, przez miesz. 1645: razem 29480; zebrano przez obyw. 88570, włość. 81654, miesz. 9212: razem 179436 czet.; żyta: przez obyw. 3977, włościan 25154,miesz. 1137: razem 30268; zebrano: obyw. 22504, włość. 135233, miesz. 5934: razem 163671 czet.; owsa obyw. 11405, włość. 14814, miesz. 1388: razem 27607; zebrano przez obyw. 63361, włość. 77,246, miesz. 7868: razem 148,475; hreczki obyw. 1275, włość. 4814, miesz. 516: razem 6554; zebrano przez obyw. 6181, włość. 19860, miesz. 2259: razem 28300 czet.; ję-

czmienia: obyw. 3457, włościan. 11228, miesz. 865: razem 15550; zebrano obyw. 15354, włos. 45095, miesz. 4025: razem- 64474 czetwert. Oprócz tego pow. produkuje znaczną ilość buraków do 6 cukrowni, i innego zboża. Fabryk świec 5 z produkcyą 6100 rs., zatrudnia 6 ludzi; mydła l z prod. 1300rs., zatr. 2 lud.; garbarni 5 z prod. 2200, zatr. 8; fabryk cukru 6 z prod. 834,000 rs., zat. 2760; gorzelni 9 z prod. 340,000 rs., zatr. rób. 100; browarów 2 z prod. 24,500 rs., zatr. 20lud.; tytuniu2zprod. 34,500 rs., zatr. 20 lud.; cegielni 5 z prod. 7,200 rs., zatr. 40 lud.; hamerni 4 z prod. 8,300 rs., zatr. 8.; fabryka powozów l z prod. 7,000 rs. 18 lud., młynówkrupczatek 7 z prod. 33500 rs., zatr. 24 lud.; młyn. parowy l z prod. 2,400 rs., zatr. 7 lud. Razem więc jest 48 fabryk z produkcyą 1,302,000, zatrudniających 3,000 ludzi. Pod względem oświaty pow. bracławski posiada w Niemirowie gimna-zyum 8-klas. klasyczne; utrzymanie jego roczne kosztuje 38,841 rs. Hr. Bolesław Potocki daje na to 33,000 rs., resztę dodaj e rząd. Nauczycieli jest 22, uczniów w roku przeszłym szkolnym było 444; z tych pod względem religii: prawosławnych 173, katol. 193, izrael. 63, protestant. 15. Oprócz tego w B. jest szkoła powiatowa 2-klasowa; w Niemirowie przy monastyrze prawosławnym szkółka żeńska, i przy gminach elementarne szkółki dla włościan. Cerkwi i monastyrów W pow. bra-cławskim 118, synagog i meczetów 26. Pow. bracławski tworzy oddzielny dekanat rzymskokatolicki (ob. wyżej). Kolej żelazna odesko-kijowska przechodzi zachodnią częścią pow. i na gruncie pow. ma tylko jedne stacyą: Wa-pniarkę. Trakt pocztowy idzie jeden z Winnicy, drugi z Mohylewa, trzeci z Bałty. Szpitali w Bracławiu 2, miejski na 20 łóżek i więzienny na 16; oprócz tego przy fabrykach cukru na kilku chorych w czasie fabrykacyi. Powiat dzieli się na 4 stany (okręgi) policyjne: w Trościańcu, Tulczynie, Niemirowic, Woro-nowicy. Gmin 12: w Grabowcu, Peczarze, Rubaniu, Chołodowcach, Zurawlowcach, Szpi-kowie, Niemirowie, Łuczyńcu, Obodówce, Trościańcu, Klebaniach i Sawińcach. Miast w pow. 7, wsi 180. Według wykazu z kalendarza za 1873 r. (Kalondar jugo-zapad. Rosii), największą ilość pism peryodycznych w gub. prenumerował pow. bracławski, mianowicie ros-syjskich 418, polskich 208, zagranicznych 25, razem 651. Do liczby rossyjskich zaliczone cerkiewne i obowiązkowe urzędowe. Znaczniejsze jarmarki w Tulczynie na św. Jana Chrzciciela 24 czerwca, robiący obrotu do 7,000 rs., i na Pokrowy l października, sprzedaje się towarów do 9,000 rs. Koni w bracławskim pow. liczą 17,191, bydła rogatego 18,897, owiec 52140, świń 18,477. Herb powiatu 2

348

Bra.

Bra.

 

wieże, w środku słup.	Dr. M.
Bracław. Tak niekiedy zowią mylnie Bra-sław (ob.).
Bracyaii, ob. Bratyan.
Bracz, niem. Bratsch, wś, pow. głupozycki, z filią parafii katol. czeskiej Troplowice.
Braczowce, Brezegowae, węg. Berettó, wieś
w hr. szaryskiem (Węg.), nad rz. Torysą, ma
kościół katol. filial., piwowarstwo, piękne łąki,
pastwiska, lasy, 385 mk.	H. M.
Bradegrube, st. dr. żel. z Katowic do Kar-niowa, o 20 kil. od Katowic.
Braetz, ob. Brojce.
Braha, wś, pow. kamieniecki, nad rz. Dnie-strem, naprzeciw twierdzy chocimskiej. Tu w 1621 r. przeprawiał się Jan Chodkiewicz po moście zbudowanym umyślnie. W 1642 r. był tu zjazd komisarzy polskich i wołoskich; W. 1739 r. Minich feldmarszałek rosyjski zdobywając Chocim tu przemieszkiwał; w 1769 r. Golicyn w tymże cełu zajął B. Są tu okopy resztki obozu Chodkiewicza. B. ma 336 dusz męz., 664 dz. ziemi włość., ziemi dwór. 671 dz., należała do Jordanów, dziś Giżyckich. Dr. M.
Braha, ob. BraMlów.
Brahe, ob. Brda.
Brahiłów, Brailów, 1.) m., pow. winnicki, przy ujściu rzeki Brahy do Rowu, o 25 w. od Winnicy, o 10 w. od Zmierzynki, przy kolei odesko-kijowskiej, z małym przystankiem. Mieszk. 3000, stan, gmina, apteka; fabryka cukru (1871 załóż.), gorzelnia, produkcyą których obliczają na milion rs. Są tu także młyny wodne, młyn parowy i piece wapienne, oraz garbarnia. Nazwisko (prawdopodobnie Brahirów pierwotnie) przypomina czasy tureckie, lecz przeszłość jego mało znana; wiado-domo tylko, że należał do Potockich i tu Sale-zy Franciszek Potocki, wojewoda kijowski, pobudował kościół trynitarzy, jeden z największych i najpiękniejszych po katedrze kamie-nieckiej. Kościół ten dziś zajęty na prawosławny monastyr żeński, a statua Cudownego Jezusa Nazarańskiego, dla uczczenia której lud z dalekich stron zbiera się, przeniesiona do kaplicy na cmentarzu. Przed kilkunastu laty rozpoczęty nowy kościół, 1879 wykończony (za staraniem miejscowego proboszcza ks. Szy-dłowskiego i dziekana winnickiego ks. Bara-nowskiego). Szczęsny Potocki sprzedał B. Ju-kowskim, od których w ostatnich czasach nabył go znany przedsiębiorca kolejowy Mek. Do majątku tego należą wsie: Kozaczówka, Mo-skalówka, Ludawka, Nowosielica, Lelaki, Tor-taki i Siomiaki, razem ziemi ornej 4756 dz., lasu 3692 dz., nieużytków 493 dzies. Ziemi włość, w m. Brahiłowie jest 2092 dzies., ziemi ornej dworskiej 908 dzies. Około B. jest kamień wapienny, dający wyborne wapno. Parafia katol. B, (od r. 1741) dek. winnickiego:

dusz 2578. Miała kaplicę w Poczapińcach. 2.) B. lub. BrahiłówTea, wś, pow. uszycki, gm. Pilipkowce, ma 362 dusz męz., 104 jednodwor-ców, 855 dzies. ziemi włość., 218 dzies. ziemi jednodworców (na czynszu). Należy do Sta-dnickich, którzy mają 1536 dz. . Dr. M.
Brahiłówka, ob. Brahiłów.
Brahin, mko, pow. rzeczycki, starożytna osada słowiańska w dawnem województwie mińskiem, nad rzeką Brahinką, o 75 wiorst od Rzeczyey i o 352 wiorsty od Mińska, przy drodze z Łojowa do Czarnobyla. Ma mieszk. obo-jej płci 2,700 du«z. Jest tu zarząd gminy brahińskiej, składającej się z 37 wiosek i 3319 dusz płci męzkiej, i zarząd policyjny. Była tu filia parafiii katol. Ostrohladowiczc. Dwie cerkwie prawosł. Jedna z b. męzkiego klasztoru bazylianów, druga z żeńskiego bazylia-nek, który od r. 1725 był parafialnym grecko-unickim. O B. wspominają kronikarze już w wieku XII jako o dziedzictwie wielkich książąt kijowskich. W czasie bratobójczych wojen kniazłów waregskich, mianowicie w r. 1147, B. był spustoszony przez Połowców, sprzymierzonych ze Światosławem Olegowi-czem. Kniaź kijowski Ruryk, żeniąc w roku 1189 dziesięcioletniego syna swego Rościsła-wa z ośmioletnią Wierchosławą, kniaziówną suzdalską, oddał na własność miasto B. tej dziecinnej parze. Za czasów litewskich B. był własnością wyłączną wielkich książąt, a w r. 1511 otrzymał ważne przywileje od Zygmunta I. Pod koniec XVI wieku widzimy B. w posiadaniu możnych kniaziów Wiśniowieckich, i tu właśnie na dworze księcia Adama, około 1604 roku, zjawił się tajemniczy Dymitr, roszcząc otwarcie pretensyą do tronu moskiewskiego. Do r. 1873 miasteczko i obszerne dobra brahińskie należały do Rokickich, atoli w tym czasie gród starożytny z folwarkami: Michałów, Głuchowicze, Rafałowo, Chatucza, Buda, No-wosiołki, Ihnacin i Trzebówka, liczącemi obszaru 30,000 morgów, przeszły we władanie kupca 1-ej gildyi Konoplina; zaś majątki B.
Mikulicze, mające obszaru przeszło 40,000
mogów zostały przy imieniu Rokickich. Do
bra B. w ogóle słyną z wybornych gruntów,
obfitości lasów i sianożęci, lecz wszystko to
w zaniedbaniu zupełnem i eksploatuje się bar
dzo nieekonomicznie	Al. Jel.
Brahinką,  rz.  w pow. rzeczyckim,   ważny i ostatni  dopływ ze strony lewej Prypeci,  po-izątek   bierze nieco wyżej wsi Tldalówki. leżą-iej   na gościńcu  z Chołmecza do Brahina; kierunek od północy na południe;   przepływa kilka jezior,  jest bardzo rybną, uchodzi do Prypeci  przed  samem jej   ujściem do Dniepru w 2fub.   kijowskiej,   niedaleko   od   wsi Terenczy. Z aktu 1578 r. widzimy, że B. była podówczas upławną; chodziły po niej t. z. komiachy.

Bra.

Bra.

349

 

BrahllioW, ob. Brama.
Brahnau, ob. Czersk.
Brahrodc, gmina, pow. bydgoski; 5 miejsc.:
1) Pustkowie Huta (Hammerhutte); 2) Nowy
świat (Neuwelt); 3) Sokoło; 4) Lachowo; 5)
Młyn Hamerski (Hammermiihle); 9 dm.; 77
mk.; 27 ew., 50 kat.; 19 analf.; st. p. Mąko-
warsk o 6 kil., st. kolei żelaznej Bydgoszcz
o 35 kil.	M. St.
Brahy, okrąg wiejski w gm. Trąby, pow. oszmiański, liczy w swoim obrębie wsie: Ko-wszary, Jachimowszczyzna, Frankanów, Jaho-wiszcze, Jaskowszczyzna, Brahy; zaśc.: Dubo-nosy, Połudowszczyzna, Czarny-Ruczaj; okolica Siekier zyszki.
Braiłów, ob. Brahilów.
Brainicken, ob. BrajniM.
Brajczewo-Sierzputy, wś szlach i włość., pow. łomżyński, gm. i par. Zambrowo; folw. rozl. włók 10; włościanie posiadają 87 m.
Brajestie (z przysiółkiem Kornoluncze), wś, pow. suczawski na Bukowinie, z parafią gr. nieunicką w miejscu, o 3 kil. od st. p. Maza-nestie.
Brojniki, niem. Brainicken, wś, pow. nibor-ski, st. p. Jedwabno.
Brakau, ob. Brokowo.
Braki (z folw. Złota), folw. i koi., pow. sochaczewski, gm. Rybno, par. Kozłów Szlachecki, od Warszawy odl. w. 60, od Sochaczewa w. 10, od Łowicza w. 16. Ziemi folwarcznej 807, w czem ornej mórg 623, łąk 9, ogrodów 6, w zaroślach 148, w drogach, nieużytkach i t. p. mórg 27. Folwark Złota oddalony od B. o w. 2, rozległy m. 927, w czem ziemi ornej m. 798, łąk m. 8, ogrodów m. 3, zarośli m. 96, w drogach, nieużytkach i t. p. m. 22. Dymów 15, zabudowań na obu folwarkach 20. Włościanie posiadają m. 11. R. 1827 B. miały 10 dm. i 112 mk. A. T.
Braknitz, ob. Brakonice.
Brakonice niem. Braknitz, 1.) wieś, pow.
chodzieski; 10 dm.; 103 mk.; 97 ew., 6 kat.,
21 analf., st. poczt, i koi. żel. Budzyń o 5 kil.;
2.) B., olędry, pow. chodzieski; 13 dm.; 93
mk.; 79 ew., 14 kat.; 29 analf.	M. St.
Brakorojście i Brakorojstele, dwie wsie, pow. trocki.
Braksztyny, niem. Breitenstein, wieś, pow.
szubiński; 18 dm.; 149 mk.; 113 ew.; 31 kat.,
5 żydów; 33 analf.	M. St.
Braksztyny, niem. Breitenstein, wś włość.,
pow. wałecki, gm. Roswałd, par. i st. poczt.
Wałcz, ma 4749 m. rozl., 47 dm., 457 mk.,
439 kat.	/. B.
Brakupoehnen, wś, pow. gąbiński, ze stadniną koni rządowych.
Bralewnicji, Bralewica, niem. Wtlhelmsau, wś, pow. tucholski, par. Jeleniec, 2457 m. rozl.. 13 dm., 124 mk., 117 kat.

Bralin, mko i wieś, pow. sycowski, par. katol. Bralin dek. sycowskiego. Paraf, kościół katol. św. Anny, bardzo starożytny, 1840 powiększony i odnowiony. Szpital od roku 1732 fundacyi księdza Woźnika, dwie szkoły: katol. i cwang. Ludności około 2500, w tem trzy czwarte katolików. Wieś B. przeważnie niemiecka, gospodarstwo postępowe. O wiorstę od mka na polu kościół N. P. Maryi, największy w powiecie* 1611 z drzewa wzniesiony, z ołtarzem na środku. W B. jest st. dr. żel. z Oleśnicy do Kępna, o 7 kil. od Kępna. Trzy jarmarki na rok.
Braluchowo, wś, pow. starogrodzki, st. p. Zblewo, o 2 kil. od Zblewa, 860 m. rozl. (746 ziemi ornej).
Brama, niem. Brahmow, wś serbska na dolnych Łużycach, w pow. chociebuskim.
Brambershofl', wś w Kurlandyi w pow. sta-roradeńskim. Przez książąt kurlandzkich Gotar-da i Fryderyka nadany Roemerowi Szymonowi prawem lennem dziedzicznem.
Bramka, wś, pow. garwoliński, gm. Kło-czew, par. Okszeja. Liczy 34 dm., 157 mk. i 612 m. ziemi.
Bramka, niem. Bramkę, wś szlach., gm. Ko-nopat Polski, par. Przysiersk, st. p. Terespol, ma 1017 m. rozl., 6 dm., 60 mk., 46 kat. Właściciel Falken-Płachecki, r. 1648 Mewie-ściński.
Bramki, wieś, pow. błoński, gm. Pasy,
par. Błonie; od Warszawy odl. wiorst 34, od
Błonia w. 6, od Grodziska w. 10. Droga bita
warsz.-kaliska przechodzi środkiem folwarku.
Rozległość folwarku m. 572, w czem ziemi
ornej m. 535, łąk m. 24, ogrodów w. 8, pod
zabudowami i drogami w. 5. Grunta urodzaj
ne, w trzeciej części pszenne. Dymów folwar
cznych 9, zabudowań 8, włościanie (6 osad)
posiadają ziemi m. 42 '/3.	A. T.
Bramura, os., pow. makowski, gm. i par. Płoniawy.
Brand, ob. Chomęcice, WypalonM i Spalena.
Brande, ob. Prądy.
Brandeis, ob. Brandys.
Brandenburg, miasto i prowincya w Pru-siech. Prowincya państwa pruskiego, ze stolicą Berlinem, z obwodami potsdamskim i frankfurckim, ma 734 mil kw. powierz, i w 138 miastach, 27 osadach, 3,073 wsiach i 3,220 koloniach 2,553,000 mk. Brandeburska prowincya zawiera prawie całą Marchią brandenburską, oprócz Marchii starej, także niższą Luzacyą, część wyższej Luzacyi i Szląska, na-koniec niektóre powiaty saskie. Grunt jest równy, ale najczęściej piaszczysty, w wodnistych okolicach żyzny, obfituje w drzewo, len, konopie, chmiel, tytuń; wydaje wapno, torf, saletrę, żelazo i t, d. Mieszkańcy zajmują się głównie rolnictwem i chowem bydła, szoze-

350

Bra.

Bra,

 

gólniej owiec; w rękodzielniach i fabrykach po miastach kwitnie ożywiony przemysł, a rozmaite kanały, łączące rzeki wielkie i mniejsze, jako to: Elbę, Havel, Spreę, Odrę, Wartę, Noteć i t. d., służą do ułatwienia handlu w różne strony. Religia po większej części ewan-gelicko-augsburska. Przed ustanowieniem królestwa pruskiego, Marchia brandenburgska dzieliła się na Elektoralną i Nową czyli Wschodnią. Pierwszą składały: 1) Marchia stara, za Elbą, z miastem głównem Śtendal; 2) Pry-gnica (Priegnitz) na północ Elby, z miastem głównem Perleberg; 3) Marchia średnia / miastem stołecznem Berlin i 4) Marchia ukrzań-ska (Ukermark) z miastem głównem Prenzlow. Nowa Marchia, którą elektor Fryderyk II w połowie XVI wieku wykupił z zastawu od zakonu niemieckiego, miała za stolicę Kistrzyn (Kiistrin). Cała prowincya nazwisko swoje otrzymała od starego miasta Brandenburg, da^ wniejszego Brennabor czyli Branibor nad Ha-welą (Według Kromera, Wyrwicza i Kle-czewskiego dzisiejszy B. nazywano dawniej Zgorzelcem i księstwem zgorzelskiem, co atoli, wodług Wagilewicza (Słownik Lindego) jest prostem tłumaczeniem wyrazu B.), w obwodzie potsdamskim, liczącego dziś 12,500 mk. Kraj ten, niegdyś przez Swewów, Tubantów i Uzy-pianów zamieszkały, w dzisiejszej średniej Marchii mieścił Swewów sennońskich, a w dzisiejszej starej przebywali Longobardowie. Ci ostatni w wieku V po nar. Chr.. podczas wielkiej wędrówki ludów północnych, wyszli z ojczyzny i razem z Sennonami założyli we Włoszech królestwo lombardzkie. W opuszczoną ich dziedzinę wstąpiły słowiańskie plemiona Hewelów, Wendów, a szczególnie Wilków, które z wielu innemi miastami zbudowawszy Brannibor, Brennabor czyli Brandenburg nad Hawelą, wplątały się potem w wojnę z Frankami i Saksonami, mieszkańcami dzisiejszej starej Marchii, która należała do Ostfalii, czyli wschodniej Saksonii, ł razem z niemi w 789 r. wpadły pod władzę Karola Wielkiego; a chociaż za jego zastępców odzyskały swą niepodległość i częstemi napadami niepokoiły Sasów i Turyngów, przecież Henryk I Ptasznik, król niemiecki, ujarzmił na nowo Wendów, pobił nad Hawelą Hewelów, w Marchii ukrzańskiej zgnębił Retów i zdobywszy nakoniec Brannibor, całkiem zawładnął tym krajem; dla obrony zaś saskich granic w roku 931 ustanowił w Salzwedel pierwszych margrabiów. Burzyli się jednak ustawicznie niespokojni Wen-dowie, znieśli za panowania Ottona II założone w ich kraju przez Ottona W. biskupstwa1 i chociaż poskromieni przez margrabiów, groźnymi być nieprzestawali i często potem ponawiali napady. Przeszło lat 300 trwały te wojny Wendów z nadelbiańskimi Niemcami,

aż w r. 1134 Albert Niedźwiedź, hrabia Aska-nii, otrzymawszy lennem prawem od cesarza Lotaryusza północną Marchią, na zawsze ten lud słowiański uśmierzył, a podbiwszy pod swoją władzę Priegnitz, oraz Marchie środkową i ukrzańską, osadził w kraju wiele niemieckiej szlachty, przywołał z Niderlandów wielu osadników, założył albo podniósł Berlin, Sten-del i inne miasta i piewszy począł się tytułować margrabią brandenburskim (1170 r.). Syn jego Otto I, który po nim odziedziczył mar-grabstwo, wspominany jest po raz pierwszy jako dziedziczny arcy-podkomorzy a ztąd i elektor państwa rzymskiego. Wnukowie jego, Jan i Otto III Dobry, odzyskali orężem utraconą przedtem ukrzańską Marchią i część Marchii nowej; zdobyli Lebus i Sternberg, założyli Frankfurt nad Odrą i inne miasta, panowali z chlubą, pierwszy do 1250, drugi do 1252 r. Margrabiowie Hermann Długi l Otto IV ze Strzałą, w r. 1303 zakupili niższą Luzacyą. Następca ich, wojowniczy Waldemar, z domu Anhalt (1308), najpotężniejszym był ze wszystkich brandeburcskich margrabiów, ą ze śmiercią następcy jego Henryka (1320 r.), wygasła linia anhalteńska czyli askańska. Przez lat trzy potem to margrabstwo, dosyć już w swych granicach rozległe, krwawe szarpały niezgody i wojny, i kiedy w r. 1323 cesarz Ludwik IV wydzielił je starszemu swemu synowi Ludwikowi, nie było już w pierwotnej swojej całości, bo elektor saski, książę meklemburgski, i Jan król czeski, niektóre części jego oderwali a nieszczęsny magrabia Ludwik, niedość że najazdy chciwych sąsiadów i hardych wazali kłótnie uśmierzać musiał, ale nowego jeszcze doznał prześladowania, kiedy 1346 roku potwierdzony na cesarstwie przez papieża Karola IV, zebrawszy kilku niemieckich książąt, wiózł na państwo brandenburskie niejakiego Jakóba Rehbock, młynarza a podług innych mnicha, i udając go za zmarłego Waldemara, wszystkie prawie prowincye brandenburskie opanował. Zniechęcony tylu przeeiwnościami Ludwik, a już mniej dbały o sprawy brandenburskie, skoro z ręką Małgorzały Maultasch pozyskał Tyrol, ustąpił (1349 r.) margrabstwa bratu Ludwikowi z przydomkiem Rzymianin, który już pierwej podzielał z nim trudy rządzenia. Od tego znowu za spółrządzcę przyjęty Otto, zawarł po śmierci brata z domem luksemburskim, w osobie Karola IV, umowę, mocą której dziedzictwo elektoratu, w razie wyga-śnienia swojej familii męzkiej, domowi jego zapewnił. Nie przestając na tem przebiegły Karol zaczął zaraz mieszać się w rządy i w roku 1368 kupił od rozrzutnego Ottona Luzacyą, którą do Czech przyłączył; zaś roku 1373 wyłudził od niego cały elektorat, obiecując wypłacić mu 200,000 czerwonych złotych, na-

Bra.

Bt*.

351

 

znaczyć roczną pensyą i ustąpić kilka zamków w wyższym Palatynacie. Tak otrzymaną Marchią wydzielił potem synowi swemu Wacławowi  czeskiemu;   i  to   był pierwszy  elektor z familii luksemburskiej.   Lecz po obraniu jego na  tron cesarski,   wakujący   znowu  elektoral brandenburski dostał się bratu jego jedenastoletniemu Zygmuntowi, który nietylko że sąsiadów na wodzy trzymać,  ale nawet i względem swoich wazalów przyzwoitej powagi zachować nie potrafił  i  nakonioc pogrążone  w okropny nieład państwo,   w roku 1388 zastawił  za pożyczkę stryjowi swemu Jodakowi (Jobst), margrabiemu Morawii,  który ani sam,  ani za pomocą niedołężnego namiestnika, porządku przywrócić nie umiał i umierając w 1411 r., znowu temu Zygmuntowi, świeżo obranemu cesarzem, zawichrzony   elektorat   zostawił.    Wtedy to Zygmunt,   za pożyczenie 400,000 czer. zł. i na inne  niemniej   ważne   usługi,   Fryderyka VI z domu Hohenzollern, dziesiątego burgrafa No-rymbergi,  naznaczył w Brandenburgu namiestnikiem  i   wkrótce  w roku 1417 r.   kraj ten cały, wraz z dostojnością elektora, lennem prawem mu nadał.    Od tego to Fryderyka, który się. odtąd  zaczął nazywać elektorem Fryderykiem I,   bierze początek  dom panujący do dziś dnia w Prusiech.    Władca ten,  który pierwszy stolicę  z Brandenburga do Berlina przeniósł,  przez 29 lat panowania swego powrócił bezpieczeństwo   i   byt dobry  zaburzonej Marchii, i podniósł do większego znaczenia i wpływu stan średni.    Syn jego Fryderyk II, zwany Ząb żelazny, dziedziczne państwo swoje we Frankonii  podzielił  w r. 1440  między dwóch braci:  margrabiego Jana Alchymiste. i Alberta; od wielkiego mistrza zakonu niemieckiego wykupił za 100,000 czer. zł. zastawioną przez Zygmunta nową Marchią, z niższej Luzacyi przez króla czeskiego zagarnionej  wiele miast napo-wrót odzyskał;  prawo następstwa na Magdeburg i Pomorze dla siebie i swych potomków zapewnił i tym sposobem rozszerzywszy swe państwo i ustaliwszy potęgę, umierając w roku 1471, zdał rządy bratu swemu Albertowi, zwanemu Achillesem i Ulissesem niemieckim.    Ten za życia jeszcze  zdał godność elektora najstarszemu synowi swemu Janowi;  dwaj zaś jego bracia Fryderyk i Zygmunt, otrzymawszy wydziałem Anspach i Baireuth,  starszy dom margrabiów brandenburskich  we Frankonii utworzyli.    Następcą  Jana w roku 1486  był Jan Cycero,  rządny i pokój lubiący,  który pierwszą drukarnię w margrabstwie swem zaprowadził.    Nieodrodny  syn jego  i  następca Joachim I, zwany Nestor (od 1449-1535), założył   uniwersytet    w  Frankfurcie   nad   Odrą (1506 r.).   Joachim II Hektor (od 1535-1571 roku)  wprowadził do kraju obrządek luterski. Za jego to panowania w r. 1568 umarł Albert,

książę pruski z domu brandenburskiego, po którym syn jego,   także Albert,   księstwo pruskie jako lenność od Polski odzierżył.    Joachim II, przez   związki  pokrewieństwa  z królem  polskim Zygmuntem Augustem,  wyjednał od niego zapewnienie, iż w razie  wygaśnienia  linii książąt pruskich,  jemu lub jego  potomkom inwestytura na toż księstwo od Polski udzieloną będzie.    I to było pierwszem  ogniwem przyszłego kiedyś połączenia Prus z elektorem (ob. Prusy).   Następcą  Joachima II był Jan Jerzy, zmarły   1598  r., który  po  śmierci  książęcia pruskiego Alberta i brata jego,   nową Marchią do elektoratu przyłączył.    Za panowania następnego  elektora Jana Fryderyka,  przedtem arcybiskupa w Magdeburgu, spadły także dziedzictwem na linią elektoralną posiadłości brandenburskiego domu we Frankonii i nadto jeszcze księstwo Jagerndorf,   które wszakże  Jan Fryderyk znowu między rodzinę podzielił.    Bratu Krystynowi dał Baireuth, a Joachimowi Ernestowi Anspach,   zkąd powstała  młodsza  mar-grabska  linia we Frankonii;  księstwo zaś Jagerndorf wydzielił młodszemu synowi swemu Janowi Jerzemu.    Umarł w 1608 roku.    Syn jego Jan Zygmunt, mając sobie w następstwie po ojcu powierzoną regencyą księstwa pruskiego,  w imieniu  obłąkanego na umyśle  księcia Alberta Fryderyka,  po jego  śmierci  w roku 1618, sam toż księstwo jako lenność od Polski z rąk Zygmunta III otrzymał; a przedtem jeszcze w r. 1609, prawem dziedzictwa po żonie, częścią księstwa Kliwii i hrabstwem Ravens-berg posiadłości swoje pomnożył. Umarł 1619 roku.    Syn jego i następca Jerzy Wilhelm, lubo  zrazu w  30-letniej  wojnie w Niemczech żadnego  udziału  przyjąć nie chciał,  wszakże gdy sił dostatecznych  do oporu nie miał, nie mogąc inaczej  państw swoich  od zniszczenia uchronić,  musiał nakoniec połączyć się  z Gustawem Adolfem; chociaż i przez to żadnej dla lektoratu  nie wyjednał ulgi.    Nieszczęśliwy we wszystkich swoich przedsięwzięciach, próżno popierając orężem przeciw Szwedom prawa swe  do Pomorza,  po wygaśnieniu w r.   1637 inii tamecznych książąt, umarł nie doczekawszy iońca tej wojny, zostawując Prusy zniszczone wojnami Szwecyi z Polską  i w ogólności kraj ały w okropnym nieładzie.    Z synem jego i następcą  Fryderykiem  Wilhelmem  z przydomkiem Elektora Wielkiego, rozpoczynają się dzieje   dzisiejszej   monarchii   pruskiej,   którą odziedziczywszy  syn jego Fryderyk III,   dotychczasowy tytuł elektora na tytuł króla zamienił i po koronacyi w Królewcu 1701 r.  za-izął się pisać Fryderykiem I  królem pruskim. (Według Enc. Org.)
Bramlenburg, mko w pow. świętosiekier-ikim, przy ujściu Frischingu do hafu; w pobli-;u wś Pokarben (Pokarmin), słynna z bitwy

352

Brd.

Brd.

 

1262. Ruiny zamku krzyżackiego z r. 1266. Niegdyś osobny komturat. B. ma 1492 mk. i st. poczt. Zowią go też niekiedy Pokarmin lub Nowe Zgorzelice, Nowozgorzelce.
Brandenburg, kopalnia węgla kamiennego pod Rudą, pow. bytomski.
Brancliniihle, ob. Trzeszczał i Spalony młyn,
Brandołka, ob. Buda.
Braildorf, ob. Przyprostynice lub Przyprą-stynia.
BraildoWO, niem. Brandau lub Branden, folw., pow. kwidzyński, gm. Liczę, par. Kwidzyn, st. p. Neudoerfchen, ma 1300 m. rozl., 6 dni., 79 mk., 11 kat.
Brandy*, folw., majorat, pow. iłżecki, gm. Tarczek, par. Dębno.
Brandy*, niem. Bmndeis, wś i gm., pow. cieszyński, 758 mk.
Braiiecka wola, wś, pow. grójecki, gm. Promna, par. Promna. Założona została w r. 1480 (Ks. Sądowe ziemi Czerskiej). Por. Branków.
Branew, szlachecki i ordynacki, wś, pow. ja-nowski, gm. Chrzanów, par. Goraj. Dwa folwarki i młyn. Tu bierze początek rz. Bran-wica (ob.). W 1827 r. było tu 14 dm.r 253 mk. Dawniej była tu par. unicka.
Branewka, wś, pow. janowski, gm. Chrzanów, par. Goraj. W 1827 r. liczyła 23 dm., 121 mk.^
Branibór, ob. Brandenlurg.
Branica, 1.) wś i folw., pow. radomski, gm. Białobrzegi, par. Jasionna, ziemi dwór. 724 mórg., włość. 282 mórg. W 1827 r. było tu 19 dm., 178 mk., obecnie 21 dm. i 161 mk. Do dóbr B. należy folw. Dębniak. 2.) B., wś i fol., pow. radzyński, gm. Suchowola, par. Radzyń. Na prawo od drogi z Radży nią do Wohynia. W 1827 r. było tu 30 dm., 212 mk., obecnie 42 dm., 453 mk. i 645 mórg. obszaru. Dobra B. składają się z wsi i folw. Niewęgłosz, Branica, Zbulitow, Siedlanów, Sta-sinów, Antonin i osady młynarskiej Branka. Rozległość ogólna wsi i jolwarków m. 7686, z czego m. 2465 należy do 160 włościan. Dobra te dawniej stanowiły jedne całość z dobrami Radzyń. A. T. 3.) B., wś i folw., pow. radzyński, gm. Suchowola, par. Czemier-niki. W 1827 r. było tu 20 dm. i 169 mk., obecnie 29 dm., 317 mk, i 525 mórg. ziemi. Leży w pobliżu większej wsi t. n., nad strugą wpadającą do Tyśmienicy. 4.) B. Remlie-szewska, wś i folw., pow. łaski, gm. Zapolice, par. Strońsk. W 1827 r. było tu 16 dm., 159 mk., obecnie? liczy 20 dm., 410 mk. B. jest odległą od Piotrkowa mil 6, od Łasku mil 2 '/2, od Zduńskiej woli milę l, od rzeki Warty wiorst 2. Graniczy z Brzeskami, Kalinową, Jedlnem i Ptaszkowicami. Do włościan jedenastu należy ziemi m. 98, Rozl. ogólna folw.

m.    327.    Gospodarstwo   4-polowe.    Domów folwarcznych 5, innych zabudowań 3.    Grunta" ciężkie, przeważnie gliniaste, pszenne. Br. Ch.
Branica, folw., pow. świecki, par. Przy-siersk, należy do Bukowca, ma 14 dm., 160 mk., 122 kat.
Branica, ob. Krier.
Branice (z Chałupkami, Stryjowem i Ho
lendrami), wś, pow. krakowski, 1680 mórg.
rozl., w tem 1021 mórg. roli ornej, 171 dm.,
1014 mk., parafia w iluszczy; leży nad Wisłą,
ma gorzelnię, glebę pszenną.	M. M.
Branice, niem. Branitz, wś, pow. głupczy-cki, z parafią katolicką czeską.
Branicka-wola, wś i koi., nad rz. Moszcze-nicą, pow. brzeziński, gm. Biała, par. Gieezno, mk. 295, 31 dm.. ziemi włość. 151, koloni.-tów 634 mórg; dwa młyny.
Braniewo i Braniewski powiat, ob. Bruns-herya.
Bramki, wś, pow. koniński, gm. Dąbroszyn. par. Kuchary kościelne.
Braniów, wś. pow. ostrogski, na północ.-wschód od m. Ostroga o 50 W., niegdyś do dóbr ks. Ostrogskich należąca, potem była w ręku ks. Jabłonowskich, do klucza annopol-skiego zaliczona, a w 1802 r. przeszła na własność obywatela Boskiego. Ziemia glinkowata lecz urodzajna, do rzędu pszennych należąca. Między wsią Braniowem a wsiami Paszuki. Błudów i Tudorów na równem polu jeszcze dotąd istnieje 300 mogił, zapewne po bitwie, od której ta osada wzięła nazwisko, albowiem w dawnem narzeczu słowiańskiem "brań" oznaczało bitwo.
Braniówka, wś, pow. stanisławowski, o 4 kil. od Halicza, w par. gr. katol. Pobereże; własność Maryana Kozickiego.
Branisko, góra w Tatrach, na granicy Spiżu z hrabstwem szaryskiem. II jej podnóża wś Korytne.
Branje, węg. Bodzas, wieś w hr. ziemneń-
skiom (Zemplin, Węg.), nadrz. Ondawą, upra
wa roli, młyn wodny, kościół paraf. gr. katol..
140 mk.	M. H.
Branków, wś i folw. nad Pilicą, pow. grójecki, gm. Promna, par. Promna. Leży na krawędzi wyniosłości, zamykającej dolinę Pilicy z lewego brzegu, pomiędzy Białobrzegami a Warką, o 63 w. od Warszawy, o 7 w. od Warki. W 1827 r. było tu 15 dm., 152 mk., obecnie liczy 31 dm. Dobra B. składają się z 4 folwarków: Branków, morgów 986; Bików, m. 362. Wola Branecka, m. 144; Pokrzywna, m. 1232; ogółem ziemi folwarcznej w całych dobrach m. 2724, w czem ornej m. 781, łąk m. 238, past. m. 275, ogrodów m. 8; pod lasami na Pokrzywnie i Brankowie m. 1206, pod zabudowaniami m. 7, pod wodami m. 80, pod zaroślami m. 34, nieużytki, drogi i t. p. m. 95.

BfA.

353

 

Folwark Pokrżywica, leżący po prawej stronie
rz. Pilicy, pod względem administracyjnym
należy do gubernii radomskiej, zaś inne wy
mienione tu folwarki, leżące po lewej stronie
tej rzeki, należą do gub. warszawskiej. Wszy
stkie folwarki zabudowane, w nich 8 dm.
Włościanie od r. 1864 posiadają na Branko-
wie m, 492, osad 44; na Woli Braneckiej
m. 70, osad 5; na Bikowie m. 275, osad 22;
na Pokrzywnie m. 74, osad 10.	A, T.
Brankowy, niem, Jamerau, wś, niegdyś do m. Chełmna należąca, pow. i par. chełmińska, st. p. Trzebieluch, 1040 m. rozl., 13 dm., 112 mk., 4 kat.
Bramie pole, ob. Baranie pole.
Branno, wś, pow. koniński, gm. Rzgów, par. Sławsk. Rozl. 224 mórg, 148 mk. B, 1827 r. liczyła 11 dm., 110 mk. Od Konira odległa o 5 w., od rz. Warty 3 w. /. Cli.
Branno, domin., pow. inowrocławski, 1630
mórg. rozl., 2 miejsc. 1) B., 2) folw. Warzyn
(Warin), 15 dm., 186 mk., 55 ew., 131 kat.,
111 analf.; kościół parafialny należy do deka
natu gniewkowskiego, stać. poczt, i koi. żel.
Gniewków (Argenau) o 7 kil.; od Torunia
i Wisły o 14 kil.	M. St.
Bransdorf, ob. Bratnice.
Braiisk, roś. Brńmsk, miasto nadetatowe w pow. bielskim, gub. grodzieńskiej, na stokach prawego brzegu rz. Nurca, u jej zbiegu z Bronką, przy b. trakcie handlowym z Grran-nego do Bielska, o 22 w. od Bielska, o 130 w. od Grodna, był niegdyś miastem powiatowem województwa podlaskiego. Miał l stycznia 1878 r., 3733 mk. t. j. 1851 męz., 1882 kob.; co do religii 1524 izr., 1109 kacol., 1089 pra-wosław., 11 ewangelików. W B. mieści się zarząd policyjny czterech gmin powiatu; jest tu garbarnia, fabryka wyrobów lnianych, młyn. Handel prowadzi się tylko drobny. Parafialny kościół katol. pod wezw. Wniebowzięcia N. P. M., kosztem parafian 1862 wymurowany. Parafia katol. B. dek. bielskiego liczy 4419 wiernych. B. jest jednem z najstarszych miast gubernii, należał do książąt ruskich i miał zamek książęcy na sztucznej górze przy ujściu Bronki do Nurca. Nasyp dotąd istnieje. Jak wszystkie grody podlaskie tak i B. był wielokrotnie niszczony przez wojny, ostatecznie podczas wojny północnej w. XVII i odtąd też zupełnie upadł. Kto założył B. niewiadomo; wiadomo tylko, że 1241, po zniszczeniu przez Mongołów, zawładnął nim Erdźwiłł, krewny Mendoga. R. 1493 Aleksander w. ks. lit. nadał miastu prawo magdeburskie. Postanowieniem sejmu lubelskiego 1569 B. otrzymał sądy ziemskie, przeniesione potem 1768 r. do Bielska, oraz sądy grodzkie dla powiatów brań-skiego i suraskiego. Z całej ziemi bielskiej szlachta zbierała się w B. dla wyboru posłów.
Słownik Geograficzny Zeszyt V.

Wojny szwedzkie za Jana Kazimierza zadały
silny cios pomyślności tego miasta. Handlo
we jego znaczenie pierwotne wtedy zupełnie
upadło. W drugiej połowie XVIII w. B. miał
175 dm., starostwo brańskie płaciło 3145 złp.
kwarty a wójtostwo 1612 złp. Po rozbiorze
kraju B. był miastem powiatowem do r. 1807
a po utworzeniu obwodu białostockiego zamie
niony na nadetatowe. R. 1860 należało do
miasta 4695 mórg. ziemi. Domów było 260,
z tego 254 drewnianych, a mk. tylko 1845.
Pomiędzy mieszkańcami było 1857 r. 49°|0
katol., 39°0 izr., 12°|0 prawosł.; dziś (ob. wy
żej) stosunek ten bardzo się zmienił a ludność
od lat 20-tu więcej niż podwoiła się (Jul. Bar-
toszewicz w artykule o Biskupstwach, pomie
szczonym w Encykl. Orgelbranda, mówi o bi
skupstwie brańskiem; nie znajdujemy atoli
w dziełach geograficznych śladu owego bisku
piego Brańska).	F. S.
Brańsk, m. pow. gub. orłowskiej, ma 16346 mk., 934 wiorst od Petersburga a 125 od Orła odległe. Bank, st. p. i st. dr. żel. orłowsko-witebskiej, o 235 w. od Smoleńska.
Branszczyk, wś i folw., nad Bugiem, z prawego brzegu, pow. ostrowski, gm. i par. t. n. Leży o 3 w. na półn. wschód od Kamieńczyka,
0	10 w. od Wyszkowa,  o  28 w. od Ostrowa.
Posiada kościół par. murowany z dwiema wie
żami,  założony w 1465 przez  Dunina biskupa
płockiego, odbudowany zupełnie w 1833 r. ko
sztem parafian.   Urząd gminny, szkoła gminna,
gorzelnia, browar, cegielnia.    W 1827 r. było
tu  44 dm.  i 379 mk.    Dobra B., dawniej Ra-
packich, dziś Rudzkiego, składają się z folwar
ków Branszczyk.  Trzcianka  i karczmy w Tu-
rzynie i Budach; ogólna przestrzeń 2761 mórg.,
ziemi  przeważnie dobrej.    Łąk do 700 mórg,,
lasu  przeszło  900 m. Budynki massiy muro
wane; położenie nad samym Bugiem na wzgó
rzu prześliczne; obrót dworskiej gorzelni 20,000
rs. rocznie,  cegielni  200 rs.,  fabryki piwa do
1100 rs.;  nadto do dworu należą młyn wodny
1	wiatrak. Włościanie mają 60 m. ziemi. DSBsr-
żawca B. Zawadzki jeszcze przed Madalińskim
stanął na czele Kurpiów i znosił  oddziały pru
skie. Gmina B. należy do s. gm. okr. I w Dyb-
kach, st. p. Wyszków.    W gminie znajdują się
gorzelnia,  browar,  kopalnia wapna, cegielnia,
tartak,  młyn  wodny i 3 wiatraki  w dobrach
Brańszczyk, które zajmują większą połowę gm.
Szkółek 2: wiejska i parafialna.   Ludność ogól
na 5547 w tej liczbie męz. 2751, kob. 2796 (izr.
męz.   103, kob. 116).    Ogólna przestrzeń gmi
ny 23,304 mórg.,  w tej liczbie pod lasami rzą-
dowemi i osadami służby leśnictwa Brok prze-'
szło   11,700 mórg.:  gruntów ornych będących
własnością  włościan  i dominium Brańszczyk
6449 mórg.,  gleby przeważnie dobrej,  żytniej
pszennej,  łąk  dobrych    nadbużnych   2442
23

354

ira.

Bra,

 

mórg., lasów prywatnych 905 mórg., pastwisk.
i nieużytków 1806 mórg. W skład gm. wcho
dzą: Białebłoto, Brańszczyk, Budakierz, Dę-
bienica, Jaszczułty, Knórowiec, Komisarówka,
Lipy, Ńowawieś, Natalia, Przyjmy, Smolarnia,
Tuohlin, Tracianka i Turzyn. Par. B. dek.
ostrowskiego 3648 dusz licisy.	Br. Cli.
Brantwica, wś, pow. tarnobrzeski, par. rz. kat. i «t. p. Rozwadów o 3 kil.; własność ks. Adama Lubomirskiego.
Branwica lub Branew, rz., bierze początek
w wąwozach w górzystej okolicy koło wsi
Branew w pow. janowskim, płynie przez wsie
Branewka, Krzemień, Plisy, i ubiegłszy około
18 W. Wpada do rz. Bukowny z prawego brz.
pod wsią Mamaty Grójce, w pobliżu granicy
galicyjskiej. Przy ujściu rozciągają się po jej
brzegach niskie i mokre łąki, w ogóle zaś brze
gi ma wyniosłe, dno gliniaste, głęb. 2 st. Dru
ga rzeczka t. n., o której wspomina Lud. Wol
ski (Enc. Org. IV, 296) nie jest oznaczoną na
mapie Woj. Topogr. Król. (XX, I), samą zaś B.
mylnie podano dwa razy jako Branwica i Bra
new.	Br. C/i.
Brany, wś, pow. włodzimierski, ma kaplicę katolicką parafii Horochów.
Braschka, Braszka, wś, pow. suczawski na Bukowinie, par. grecka nieunicka i st. p. Illi-scheetie o 4 kil.
Brasław, niegdyś Bratysław, mylnie Bra-
cław, mko rządowe, pow. nowoaleksandrowski
gub. kowieńskiej, nad jeż. Drywiata i rz. No-
wiatą, o 58 w. od Nowoaleksandrowska. By
łe miasto pow. b. województwa wileńskiego,
było 1801-1808 stolicą powiatu brasławskie-
go gub. wileńskiej, który 1801 - 1836 istniał
i miał stolicę kolejno w B., Widzach i Je-
ziorosacb. Ma paraf, cerkiew prawosławną,
mies&kańców do 2000. Paraf, kościół katoli
cki JS. M. P., z muru wzniesiony 1500 r. ko-
sfltem w. ks. lit. Aleksandra. Parafia katoli
cka dekanatu nowoaleksandrowskiego, dusz
14717. Filie w Belmoncie, Opsie i Plusach;
kaplice w Bełmoncie i Pogoszczy. Starożytna
ta osada słowiańska na pograniczu Litwy,
około 1063 r. zdobytą była na książętach po-
łockich przez Kernusa księcia litewskiego, po
łączonego z bratem swym Gimbutem, księciem
żmudzkim. W oaasie zaburzeń za Jana Kazi
mierza, Brasław wiele ucierpiał, tak, że sejm
z 1661 uwolnił go od wszelkich ciężarów i po
datków, prócz cła myta i czopowego. Miasto
to wraz z przyległemi wsiami, stanowiło sta-
roatwo braaławskie, które było grodowem
i w wieku XVIII płaciło 8968 zł. kwarty.
Był tu zamek stary i opactwo obrządku gre
ckiego.	F. S.
Hrasjtawskie jezioro, ob. Drywiaty.
Brasławszczyzna. Tak nazywają na Litwie część pow. dziśnieńskiego z miastem Dru-

ją, jako okolicę, która niegdyś wchodziła w skład pow. brasławskiego województwa wileńskiego.
BraHOwe, ob. Koćhanorwice.
Braszewicze, mko, pow. kobryński. Była tu parafia katol. dekanatu kobryńskiego, z kaplicami w Zakozielu, Ludwinowie i Lachowi-czach. Okolica płaska, lesista i błotnista.
Braszka, ob. Braschka.
Braszki, wś, pow. władysławowski, gm. Szyłgale, par. Syntowty. W 1827 r. było tu 11 dm., 105 dm.
Braszura, wś, pow. ciechanowski, gm. Zalesię, par. Węgrzynów.
Bratałów, wś, pow. żytomierski. z kaplicą katol. parafii Cudnów.
Bratków, 1.) wś, pow. opoczyński, gm. Ku-
niczki, par. Kunice. Ma 29 dm., 207 mk.
i 454 mórg. obszaru. 2.) B., folw., pow. opa
towski, par. Strzyżowice, od Opatowa odległy
w. 7, od Wisły w. 28. Ziemi ornej m. 161,
łakm. 12. 3.) B. dolny, wś,pow. sieradzki, gm.
Wierzchy, par. Bałdrzychów, odległa od m.
powiatowego wiorst 36, od Łodzi w. 31. rozl.
mórg. 465; w posiadaniu dworskiem 345, wło
ścian 120 m. Liczy osad włość. 20, dnu 10.
m k. 106. Eolw. z 50 morgami lasu, gospo
darstwo płodozmienne, gleba dobra, należy do
Wład. Rójka. 4.) B. górny, wieś, pow. sie
radzki, gm. Wierzchy, par. Wierzchy, rozległa
włók 6, z tego 8 m. w posiadaniu włościan.
należy do dóbr Pudłów. Osad włość, liczy 7,
dm. 5, mk. 67.	/. L.
Bratkowce, 1.) wieś, pow. tłumacki, nad potokiem Uniawa, dopływem Worony, o 4 mile na połud. zachód od Tłumacza, 2 i pół mili na południe od Tyśmienicy, 9 kil. na południe od Stanisławowa. Przestrzeń posiadł, wiek. roli orn. 450, łąk i ogr. 774, past. 420. Losu 339; posiadł, mniej, roli orn. 734, łąk i ogród. 327, past. 23, lasu 49 mórg. Ludność rzym. kat. 3, gr. kt. 962, izrael. 36: razem 1001. Należy do rzym. kat. parafii w Tyśmienicy; gr. kat. par. ma w miejscu, należącą do dekanatu tyśmienickiego, posiada szkołę niezorganizo-waną. 2.) B. (ze Słobódką), wieś, pow. stryj-ski, nad potokiem Kiernica, dopływem Stryja. Przestrzeń posiadł, wiek. roli orn. 30, łąk i ogr. 154, past. 18, lasu 203; posiadł mniej, roli ornej 900, łąk i ogr. 1369, past. 128, lasu 5 mórg. Ludność rzym. kat. 33, gr. kat. 966, izrael. 53: razem 1052. Należy do rzym. kat. par. w Żulinie, gr. kat. paraf, ma w miejscu, do której należy także przysiółek Błonie; należy do dek. stryjskiego. Posiada szkołę filialną.
Bratkowice, przedmieście m. Łowicza, do r. 1375 było wsią osobną, nadaną w tymże roku miastu przez Jana IV Suchywilka, arcybiskupa gnieźń. Co piątek targi na trzodę chlewną.
Bratkowice,  1.) wś, pow. rzeszowski, ma

Bra.

Bra.

355

 

7806 mórg rozl., w tem 3798 m. lasu., 450 dm., 2471 mieszk. Probostwo w Mrowli, szkoła ludowa jednoklasowa, kasa pożyczkowa gminna, tartak parowy, położenie równe, w glebie żytniej. 2.) B., wieś, pow. gródecki, przy gościńcu rządowym Iwowsko-przemy-skim i przy kolei żelaznej Karola Ludwika, o 5 kil. na zachód od Gródka. Przestrzeń posiadł, wiek. roli orn. 575, łąk i ogród. 118, past. 18, lasu 53; posiadł, mniej, roli orn. 575, łąk i ogr. 191, past. 32. Ludność: gr. kat. 425, rz. kat. 148, izr. 43: razem 616. Należy do rzym. kat par. w Radatyczach, gr. kat. paraf. w Haliczanowie.
Bratkowiec, potok górski, ma źródła w Be
skidzie lesistym, na stoku góry Bratkowskiej
(1792 m.), wznoszącej się po nad Czarną Poło
niną; płynie jarami leśnemi ku północy, krę-
tem łożyskiem przez las Byczkę i wpada z le
wego brzegu do Bystrzycy1 Czarnej. Długość
biegu 7 kil.	'	' Br. G.
Bratkówka, wieś, powiat krośnieński, o 10 kilometrów od Krosna, w parani rzym. katol. Odrzykoii.
Bratkowszczyzna, przysiółek Turki.
Bratnice, niem. Bransdorf, wś na Szląsku austr., przystanek dr. żel. centr. morawsko-szląskiej, ma parafią katolicką, szkołę ludową i st. poczt.
Bratnik, folw., pow. lubartowski, gmina Niemcy, par. Dyss.
Bratnów, dwór pryw., pow. wiłkomierski, par. nidocka, o 28 w. od Wiłkomierza, własność Tacyta Pomarnackiego.
Bratomierz, okrąg wiejski w gm. Ejszy-szkach, pow. lidzki, liczy w swym obrębie miasto Ejszyszki, wsie: Dowgierdziszki, Wil-kańce, Wieroki, Podzitwa, Tawsitiny, Juryzdy-ka; zaśc.: Janiszki, Hrynkiszki, Gajdzie.
Bratoszew, wś, pow. gostyński, gm. Skrza-ny, par. Trębki.
Bratoszewice, wś i folw., pow. brzeziński, par. i gm. Bratoszewice, przy drodze bitej łódzko-łowickiej; odl. od Brzezin mil 2 i pół, od Łowicza mil 3, od Łodzi 4 mile, od Stry-kowa pół mili. Dobra te (własność Lemań-, skich) składają się z folwarków: Bratoszewice, Woliska, Orzełki oraz Wola Błędowa i Wyskoki z wsiami tejże nazwy. Rozległość ogólna m. 4597, w tem lasu m. 2437 (w r. 1871), ziemi ornej m. 1679, łąk m. 263, w stawach m. 28, w nieużytkach, drogach i t. d. m. 190. Położone śród lasów trzy duże stawy wprawiają w ruch tartak, dwa młyny zwane Stara Piła i Bykowiec. Na folwarku 4 niewielkie zarybione stawy. Dymów folwarcznych 27, wiejskich 35, mk. 470, ziemi włość. 748 m. Gorzelnia (rok 1871) przerabia 6000 korcy ziemniaków. Kościół i par. niewiadomej ere-kcyi, z wizyty Łaakiego 1521 widać, że po

aryanach odzyskane. Kościół murowany. Par.
B. dek. brzezińskiego, dawniej strykowskiego,
1500 wiernych liczy. Gm. B. należy do s.
gm. okr. l w. Strykowie, st. poczt, w Głó
wnie.	A. T.
Bratucha, ob. Berezyna.
Bratuczyce, przysiółek Okulic.
Bratuszewo, wś włość., pow. lubawski, gm. Brzozie Niemieckie, st. p. Kurzętnik, par. Nowemiasto, ma 6757 m. rozl., 92 dm., 637 mk., 634 kat.
Bratuszyn, wś, pow. kolski, gm. Brudzew, par. Brudzew. W 1827 r. było tu 18 dm., 126 mk.
Bratwin, wś włość., pow. świecki, gmina Stwolno Niemieckie, par. Świecie, st. p. Grup-pe; ma 3126 m. rozl., 45 dm., 316 mieszk., 14 katol.
Bratyan, niem. Brattian, dawniej Bretzen, Bretohen, w pow. lubawskim, obecnie folwark i osada; leży nad Drwęcą, niedaleko Nowego-miasta, naprzeciwko sławnych Łąk N. M. Panny; razem ze wsią obejmuje 3740 m. roli; ludności ma 730, z których katolików 561, prot. 169. Dawniej istniał tu zamek obronny krzyżacki. Nazwę swoją ma ten zamek od jakiegoś rycerza Jana z Sandomierza, który potem wstąpił do krzyżaków i nazywany był powszechnie u polskiego ludu Brat Jan. Tę samą nazwę przeniósł lud także i na ów zamek, który Jan swoim kosztem w drugiej połowie XIII w. wybudował. TJ ludu jest brat Ja Q dziś jeszcze dla tego bardzo popularny, że, jak niesie podanie, Matka Najśw. mu się objawiła, a on także i kościół pierwszy w Łąkach pobudował. Później około roku 1340 krzyżacy zamek bra-tyański nowo i mocniej odbudowali i osadzili na nim swoich wójtów (Vogt), wraz z małym konwentem braci rycerzy. Musiał mieć zresztą dosyć pociągającego powabu ten zamek, kiedy nawet sam mistrz wielki krzyżacki Henryk Dusmer obrał go sobie na mieszkanie pod koniec życia i tamże umarł. Po pobiciu krzyżaków pod Grunwaldem, Bratyan Polacy odebrali i trzymali aż do r. 1456, kiedy przez przekupstwo, gdy dowódca zamku nie był przytomny, dostał się w ręce nieprzyjaciół. Polacy odzyskali go napowrót dopiero po toruńskim pokoju w r. 1466. Za polskich czasów mieszkali w B. starostowie bratyańsoy. Zamek był wtedy utrzymywany w jak najlepszym stanie; nawet stara kaplica krzyżacka zachowała się, w której zwykle codzień jeden z oo. reformatów łąkowskich przychodził odprawiać Mszę św. Po rozbiorze Polski stał zamek bratyański pusto i niebawem zupełnie podupadł. Podobno cegły i innego materyału użyli reformaci, kiedy w Łąkach budowali sobie nowy kościół r. 1785. Dzisiejszy właściciel B. Floryan Rożycki kupił folw. (1935 m.

356

Bra.

Brd.

 

rozl.) od rządu 1865. Jako starostwo niegro-
dowe przed r. 1772 B. był w posiadaniu Dzia-
łyńskich, później Czapskich.	Kś. F.
Bratysław, dawna nazwa Brasławia.
Bratyszów, wś, pow. tłumacki, przy gościńcu rządowym idącym z Niżniowa do Stanisławowa, oddalona o 5 kil. na zachód od Nłżniowa, a o l milę na północ od Tłumacza. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 515, łąk i ogrodów 49, pastwisk 31, lasu 249 m.; posiadłość mniejsza: roli ornej 1667, łąk i ogr. 419, pastwisk 65, lasu 2 m. Ludności rz. kat. 52, gr. kat. 1255, izraelitów 105, razem 1412. Należy do rz. kat. parafii w Niżniowie, grecko-kat. parafią ma w miejscu, do której należy wieś Antonówka; liczy 1811 dusz gr. kat. obrządku, należy do dekanatu tłumackiego. Posiada szkołę etatową i kasę pożyczkową z kapitałem zakładowym 1822 złr. B. E.
Braunau, ob. Bronom na Szląsku austr.
Braunsberg, ob. Brunslerga.
Braunsdorf, ob. Brumowice, Barczyzna, Krnow.
Braunsfeld, wś, pow. gnieźnieński; 2 miej
scowości: 1) B. 2) osada Kalina; 22 dm.; 233
mk.; 178 ew., 55 kat.; 36 analf.; st. pocz. i koi.
żel. Trzemeszno o 7 kil.	M. St.
Braunsrode, ob. Łopatki.
Braunswalde, ob. Bmszwałd i Brumwałt.
Brausen (Gross- i Klein-), wieś szlach. i folw., pow. suski, gm. Ulnowo, par. Sława, st. p. Susz; ma 4389 m. rozl. (z folwarkiem Fabian) t. j. 2606 roli ornej, 435 łąk, 334 pastwisk, 930 lasu; 17 dm., 193 mk. ewang.
Brausendorf, ob. Brudzewko.
Brawailtyce, ob. Klimlmoice.
Brazanie, jezioro, pow. sejneński, przy drodze z Sejn do Sopoćkiń, ma brzegi lesiste, wyniosłe, leży o 3 w.   od lewego  brzegu  Czarnej Hańczy. .   Brazanierz, ob. Brzeźmierz.
Brażoła, wś, pow. trocki, gm. Troki, o 4 wiorsty od Trok. Dobra B. w 1850 r. liczyły 14 wsi, 8 zaścianków, 3731 dz. rozl.., były własnością rządową. Okrąg wiejski B. w gm. Trokach, liczy w obrębie swym wsie: Brażoła, Burbiszki, Stara-Buda, Nowosiołki, Dobiły, Majdany, Ołsoki, Jagieliezki, Zaleszczyzna, Gratowszczyzna.
Brażoła czyli Trockie jeż. w pow. trockim, obok m. Nowe Troki, po litew. zowie się Gal-we, dł. do 6 w., sz. do 2. Wody B. spływają rzeczką Brażołką do Wilii. W jeż. B. poławiają się słynne sielawy trockie.
Brazyńce, wś, pow. nowogradwołyuski,
gm. derewicka, dusz włościan męz. 382, ziemi
włościan 826 dz. Ziemi dwór. 1441 dz., wła
sność Pruszyńskich. Ma kaplicę katol. parafii
Połonne.	L, R.
BrĄchliówko,    niem.    Bruchnowko,   wieś

szlach., pow. toruński, par. i gm. Grzywna, st. p. Chełmża, ma 1676 m. rozl. (1652 ziemi ornej), 9 dm., 168 mk., 163 kat. Właściciel Emil Czarliński, b. poseł, dawniej Łaszewski. 1821 Kolbe, 1782 Załuskowski.
Brachnowo, niem. Jłruchnowo, wś włość., pow. toruński, par. Biskupice, gm. Grywna. st. p. Chełmża, ma 1723 m. rozl., 62 dm., 522 mk., 506 kat. Tu G. Ossowski znalazł pierwszy raz urny t. z. "podkloszowe "
Brączewo, wś nad Wartą, pow. obornicki;
4 dm.; 39 mk., 16 ew., 23 kat.; 8 analf.; st.
poczt. Obrzycko o 5 kil.; st. koi. żel. Szamo
tuły o 20 kil.	M. St.
Brączno, wieś, pow. sieradzki, gm. i par. Brzeźno, rozległości mórg 70 wposiadaniu włościan; 37 mk.
Brąszew, koi. włość, i folw. należący do dóbr Prusicka-Wólka, nad rz. Kocinką, pow. noworadomski, gm. Brzeźnica, par. Mykanów; 42 dm., 26 mk., ziemi włość. 760 m. Br. Ch.
Brajszewice, wś, po w. sieradzki, gm. Go-
dynice, par. Wojków , miejsce urzędu leśnego
Klonowa, odległa od Sieradza w. 21. rozległo
ści mórg 2177 w posiadaniu włościan; osad 96;
ludności dusz 949 (R. 1827 B. miały 83 dm.,
741 mk.). Szkoła elementarna na 100 uczniów,
wiatrak z produkcyą 700 korcy, ludność zamo
żna. Istniała tu kuźnica żelaza już za Wład.
Jagiełły.	Żd:.
Brda, Stara i Nowa, niem. Altbraa i _\V«-braa, dwie wsie, pow. człuchowski, niedaleko st. poczt. Koczała i Przechylewo. Stara B.. wś z młynem, par. Kaczała: ma 5737 m. rozl. 18 dm., 274 mk., 37 kat. Nowa B. w par. Przechylewo, ma 4690 m. rozl., 8 dm.. 94 mk.. 45 kaŁ
Brda, niem. Brahe, rzeka, wypływa z południowej części jeziora Szczytno, Krępsk albo Krampsk zwanego, którego północna strona pro-wincyą Pomeranią oblewa, pędzi młyn i tartak w Starej Brdzie i po jednomilowym biegu na wschód, zwraca się ku południowi i 3 mile poniżej wpada do położonego pomiędzy ezłuchow-skim i Chojnickim powiatem jeziora, z którego wychodzi w powiat Chojnicki, przybierając kierunek na 4 mile półn.-wschodni aż do wsi Koryta, od której zwraca się ku południowi i przechodzi w powiat tucholski; płynie obok Tucholi i wstępuje w wielkie księztwo Poznańskie, gdzie nad Brdą leżą miasta Koro-nowo i Bydgoszcz; od Bydgoszczy B., przepłynąwszy w południowym kierunku mil około 20, przybiera znów kierunek wschodni i 2 mile za Bydgoszczą wpada opodal Fordonu do Wisły. Spławną jest już od Tucholi, lecz żegluga dopiero od Bydgoszczy ku Wiśle znaczniejsze przybiera rozmiary, najwięcej tak zwanemi berliukami, rzadko parowcami. Najznaczniej-szy jednak jest tu spław drzewa. B. połą-

Brd.

Bre.

357

 

czona jest z Notecią przez kanał bydgoski. Znaczniejsze dopływy rz. B. są Kamionka i Sępolno. Przepływa B. jeziora Sułomie i Cha-rzykowo (Długosz). Obfituje w minogi i łososie.
Brdo W. os. przedtem inko, nad jeziorem t. n.,
pow. kolski, gra. Lubotyń, leży o 3 wiorsty na
wschód od Babiaku, przy drodze z Koła do
Izbicy. Posiada kościół parafialny murowany
z XIV w. szkołę początkową i dom schronie
nia dla starców i kalek. 'W 1827 r. B. liczył
04 dm. i 794 rak., w 1859 r. 85 dm. i 863 mk.,
obecnie ma 1894 mk. Niewiadomo kiedy B.
powstał i komu winien swoje założenie. W r.
1562 król Zygmunt August nadał mu prawo
niemieckie, w ostatnich zaś czasach należało
do starostwa kolskiego. Kościół tutejszy pod
wezwaniem św. Wojciecha w bardzo dawnych
wiekach zbudowany, pierwotnie parafialny,
w r. 1436 Władysław Jagielończyk oddał pau
linom, którzy tu uroczyście wprowadzeni byli
w dniu 17 sierpnia 1437 roku. Była to szczu
pła świątynia. Paulini rozszerzali ją i przy
ozdabiali w różnych czasach, a w 1790 r. wy
stawili przy niej ozdobną wieżę z zegarem,
uszkodzonym przez piorun w 1870 r. Zgro
madzenie tutejsze nie było liczne. Zwykle
przemieszkiwało w Brdowie 8 a niekiedy 9 za
konników, których ostatnim przeorem był
ksiądz Czechowicz. Po supremacyi zgroma
dzenia w r. 1819 klasztor oddano księżom
świeckim i znowu na parafialny zamieniono.
Jest to budowla dosyć okazała, a stojąc na
wyniosłym brzegu jeziora, wysokiemi drze
wami ocieniona i zdaleka widoczna, zdobi całą
okolicę. W 1824 r. osiedli tu sukiennicy z Nie
miec sprowadzani; jeszcze w 1859 r. istniała
fabryka kuczbaju.	Br. C/t.
Brdowo, folw., pow. wągrowiecki, ob. Cze-szewo. W B. mieszkał i umarł Karol Libelt.
Brdowskie jezioro, pow. kolski, przy osa
dzie t. n. Brzegi bezleśne, przeważnie wynio
słe; długości do 6 w., szer. około pół w., cią
gnie się ważkim pasem od połud. ku półn. Od
półn. i w części dolnej od zachodu styka się
z mokrą niziną.	Br. C/t.
Brechelshof, wś, pow. jaworski, nad Szaloną Nissą, w par. kat. Słup; st. dr. żel. z Li-gnicy do Świdnicy, o 12 kil. od Lignicy.
Breczinke, ob. Brzezinki.
Bredejka, rzeka, wypływa z bagien i jezior na gruntach wsi Meszliny, w pow. wyłkowy-skim, przepływa przez łąki i grunta wsi Ku-miecie, folwarku Podborek, wsi Purwiniszki, dalej fol. Józefowo, który urządzony został na miejscu dawniejszej wsi Szukie; następnie płynie przez grunta i łąki wsi Miświecie, folwarku Kawkokalnie, a nareszcie na gruntach wsi Czyczki wpada do rzeki Stara Szyrwinta. Biegnie po równinie, w gruncie gliniastym,

dno muliste,  długa l i pół mili,  szeroka 6 do
8 stóp.	L. W.
Bredessu, jezioro i rzeczka z jeziora tego do Świętej rzeki wpadająca pod Uszpolem, należące do dóbr Dekszniany Koziełłów, w pow. wiłkomicrskim.
Bredessie, wś, pow. nowoaleksandrowski, do dóbr Dusiaty niegdyś hr. Platerów należąca, nad jeziorem tegoż nazwiska, przy drodze z Dusiat do Abel.
Bredynki, niein. Bredinken, wś, pow. re-szelski, st. p. Biskupiec na Warmii.
Bredyszki, os., pow. władysławowski, gm. Syntowty, par. Łuksze, liczy 2 dm., 19 mk.
Bredzić, wś, pow. władysławowski, gm. Zyple, par. Szaki. Liczy 6 dm., 45 mk.
Bredziszki, wś, pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Giżo. Liczy 3 dm., 53 mk.
Breginie, wś szlach., pow. mławski, gm.
llatowo, par. Fnieck. Liczy 18 dm., 78 mk.,
300 m. ziemi.	B. Chu.
Brehse, Bresel, ob. Guuja.
Brelty, węg. Nagy-Bereg, miasteczko w hr. bereskiem (Węg.), kościół paraf, ewang., las dębowy, jarmarki, zwaliska starego zamku tejże nazwy; 1609 mk.
Breile, ob. Brelowice.
Breiteiiau, Bretnowa, ob. Bnmtal.
Brciteudorf, ob. Wujezd.
Breiteufelde (niem.), wś włość, i szlach. oraz młyn, pow człuchowski, st. p. Landek, par. Hamerszfcyn. Wś włość, ma 3,251 m. rozl., 38 dm., 429 mk., 3 kat.; wś. szl. 2,902 m. rozl.; młyn 827 m. rozl.
Brcitenheidc, ob. Szeroki bór.
Breiteiisteilł,    ob.   SzeroMkamień  i  Brak-
Breitfelde, ob. Szerzaica,
Brejdaki, po łotew. Brydaki, wś w pow. Iticyuskim, parafii ewersmujskiej, własność Bouszewiczów.
Brejdyny, niem. Broedieuen, wieś i dobra, pow. ządzborski, sfc. poczt. Piecki.
BrejłoWłi, wś, pow. mołogski, gub. jaro-sławska, st. p. między Mołogą i Wiesjegoń-skiem.
Brckenliof, ob. Bocianowa.
Brekow, węg. Barku, wieś w hr. ziemneń-skicm (Zemplin, Węg.), kościół katol. filialny, 624 mk. W pobliżu na wzgórzu rozwalmy .amku, zbudowanego jeszcze przed r. 1330, >óźniej własność wojewody Wilhelma Druge-;ha, zniszczona r. 1644 przez Kakoczego.
Brele, niein. Sc/wenwaldau, wś, pow. szczy-ieński, pod Chochłem.
Brelików, ob. Brylików.
Brelki, wś, pow. płocki, gm. Majki, par. Łęg, zajmuje powierzchni 330 m. (210 gruntu ornego), liczy 9 dm., 44mieszk., drobni właściciele.

358

Bre.

tir e

 

Brelowice, niem. Breile, 1.) Niemieckie B., Deutsch-Breile, wś, pow. olawski, par. Koechendorf. 2) Polskie B., Polnisch-Breile, wś, niedaleko potoku baruckiego, pow. olaw-ski, par. kat. Jaurów.
Breillin, ob. Brzemiona.
Brcmsa, niem. nazwa rzeki Przemszy na Szląsku górnym.
Brendaszówka, przysiółek wsi Zawilcza.
Breń, inaczej Bryń, 1.) B.-Konopka (z Pod-
borzem), wieś, pow. dąbrowski, ma 1708 m.
rozl., w tem 653 m. lasu, 60 dm., 407 mk.,
par. łac. w Oleśnie; leży w równinie, w glebie
piaszczystej. Obszar dworski z pięknym pa
łacem i parkiem jest własnością powierniczą
(fideikomis) Jana hr. Konopki. 2.) B. osu-
chowski, inaczej Schoenfeld, wieś, pow. rnie-
lecki, ma 1608 m. rozległości, w tem 1105 m.
roli ornej, 132 dm., 719 mk., probostwo łacin.
w Czerminie, szkoła ludowa jednoklasowa; le
ży w równinie piaszczystej.	M. M.
Breń, Bryń, 1.) strumień, wytryska na
granicy gmin Trzciany i Kawęczyna w pow.
mieleckim, na północnym brzegu lasu Wychy-
lówką zwanego; płynie śród łąk w kierunku
północnym, tworząc granicę między gminami
Trzc;ana, Czerminem, Borową i Sadkową górą
z jednej (wschodniej), a Kawęczynem, Brniem
osuchowskim, Szafranowem, Łysakowem, Ły-
sakówkiem ł Glinami małymi z drugiej (za
chodniej) strony. W obrębie gm. Glin ma
łych przybiera z lewego brzegu strumyk
Brenik zwany i ztąd ubiegłszy jeszcze śród
łąk i piasków przeszło ćwierć mili, wpada do
ramienia łączącego Wisłokę przy ujściu do
Wisły z Wisłą na granicy gminy Ostrówka.
Długość biegu tego strumyka czyni 17 kil.
Źródła jego leżą na wysokości 172 m., ujście
zaś na wysokości 164 m. npm. 2.) B., stru
mień, wypływa w obrębie gm. Lisiej góry
w pow. tarnowskim, na łąkach pod wzgórzem
Przymiarkiem, płynie na północ, przez pow.
dąbrowski, przez gm. Brnik i Żelazówkę, two
rząc między niemi granicę, następnie przez
Bagienicę i Dąbrowę, Rudę, Swarzów, Podbo-
rze; tutaj zwraca się ku północnemu wscho
dowi na granicy gm. Woli Mędrzechowskiej,
Dąbrówki i Smęgorzowa, zwraca się na wschód,
płynie obszernemi nizinnemi łąkami przez Ra-
dwan, Zabrnie, następnie tworzy granicę mię
dzy Dąbrowicą i Żałużem z jednej, a Żabniem
i Wolą, wadowską z drugiej strony; a prze
szedłszy w obręb gminy Ziempniowa (w po
wiecie mieleckim) ku północy płynąc, wpada
po niespełna 5-milowym biegu do Wisły
z prawego brzegu. Wody jego polne i łączne.
Znaczniejsze dopływy z prawego brzegu są:
Szarwark, Smęgorzówka, Nieczajna, Radgoszcz,
Partyński z Jaranicą; z lewego brzegu Ża-
bnica,	Br. G.

Breitica, ob. Bryniua.
Breilica, Brenna, Brcnnica, struga, dopływ Wisły z prawej strony, między Ustroniem a Skoczowem.
Brenica-Glinnik, wś rządowa, pow. rawski, gm. i par. Lubochnia, ziemi włościańskiej 85-ł mórg. W 1827 r. było tu 26 dm., 179 mk.; obecnie 39 dm. i 290 mk.
Brenik, także Brnik, strumyk wytryskujący
na łąkach w obrębie gminy Ziempniowa w pow.
mieleckim, tworzy w górnym biegu granicę
gmin Woli otałęzkiej i Łysakowa, poczem
przerzyna gminę Łysakówek, Gliny wielkie
a w Glinach małych wpada do Brenia. Dłu
gość biegu 11 kil.	Br. G.
Brcnkenhof, ob. Bocianowa.
Brenna, gmina pow. skoczowskiego na Szląsku austr., rozl. mórg. 13603; wś nad rz. Brenicą liczy 2537 ludn. B. należy do par. ewang. Ustroń; ma osobną parafią katol. dek. skoczowskiego, która liczy 2590 kat., 412 ewang., 22 izr. W B. jest st. p., szkoła ludowa, komenda żandarmeryi i urząd leśny lasów arcyks. Albrechta.
Brennica, Brenna, ob. Brenicą.
Breuno, 1.) folw., pow. wschowski, ob.
Wyjewo. 3.) B., niem. Brunn. wieś. pow.
wschowski, 116 dm., 921 mk.,wszy*, kat., prze
ważnie niemieccy, 210 analf.; stać. poczt. Sła
wa (Schlawa) o 11 kil., stać. koi. żel. Wschowa
o 15 kil.	31. St.
Brenschek, ob. Brzęczek.
Brentowo, niem. Brentau, wś, pow. gdański, par. Oliwa, st.' p. Langfuhr.
Brenzig, ob. Brzęczek.
Breschine, ob. Brzezina.
Brese, ob. Gauja.
Bresilgcn, 1.) rz. w Kurlandyi. w parafii Kandau, uchodzi do zatoki ryskiej. 2.) B., rz., dopływ Wenty w kurlandzkicj parafii Frauenburg.
Bresill, ob. Brzeziny, Bi-zeźno I Mr:ezin.
Bresinerinangel, ob. Walkotcitla.
Breslail, ob.  Wrocław.
Bresławice, niem. Breslawil:, wś. pow. mie-licki, nad Baryczą, par. Strzcbicko.
Bresnow, ob. Brzeźno.
Brest (ross.), ob. Brześć.
Breszcza, rz., dopływ Prypeci z piawej strony, w pow. pińskim, uchodzi o 6 w. od granicy gub. wołyń.
Bresztow, po węg. Boros:U>, wieś w hr.
szaryskiem (Węg.), kościół katol. paraf., gleba
urodzajna, uprawa pszenicy, łąki, pastwiska,
obszerne lasy, 623 mk.	H. M.
Brełchen, ob. Bratyan.
Bretnowa, ob. Bruntal.
Bret<vorwerk, ob. Zaborou-o.
Bretzen, ob. Bratyan.
Brewiki,  dwa majątki w pow. telszewskim,

Bre.

359

 

parafii  olsiadzkiej.    Jeden  nad  rz. Gryżową
należał  do Bernatowicza, który w 1865 r. od
przedano.   Drugi należy obecnie do dzieci Jana
Narutowicza; st. poczt. Telsze.	Fel. B.
Brewki, Zakościelne ł Poświętne, wś, pow
ostrowski, gm. Zaręby kościelne, par. Zaręby
B. Zakościelne jest to szlacheckie przedmieście
b. miasteczka Zaręby. W 1827 r. liczyły 26
dm., 246 mk., obecnie zaś 30 dm., 381 mk
B. Poświętne posiadają 35 dm., 346 mk. Są
tu dwa sklepy.	Br. Ch.
Breza, wś w lir. orawskiem (Węg.), wyrób gontów, desek i palików do winnic, 1233 mk.
Brezani, ob. Brezow.
Brezegowce, po węg. Beretto, wieś w hr.
7,iemneńskiem (Zemplin, Węg.), uprawa roli,
750 mk. Por. Braczowce.	H. M,
Ilrczgajllie, wś i dobra, pow. wiłkomierski par. żmujdecka, niedawno jeszcze do Ignacego Wołodki należąca; dostała się w spadku jego córce Ludwice Dobużyńskiej, dziś własność Teofila Baczańskiego. Gruntu włók 18'/,
Brezgie, wś i dobra, pow. wiłkomierski, par. żmujdecka, własność Sokołowskiego Ga-spra; niegdyś należały do możnej rodziny Dąbrowskich; gruntu włók 27.
Breziiica Welka, węg. Nagy-Breznicza, wś, w hr. ziemneńskiem (Zemplin, Węg.), kościół katol. filial., uprawa roli, młyn wodny, 507 mk.
Brezniczka, węg. Kis-Bretnioza, wś w hr. ziemneńskiem (Zemplin, Węg.), uprawa roli, kościół paraf. gr. katol., 236 mk.
Brezow, Brezani, węg. Nyirjes, wieś w hr. szaryskiem (Węg.), kościół katol. paraf., lasy, łąki, 339 mk.
Brezowec, węg. Brezowecz, wieś w hr. ziemneńskiem (Zemplin, Węg.); uprawa roli, kościół paraf. gr. katol., 128 mk.
Brezowica, węg. Brezowicza, 1.) wś w hr. orawskiem (Węg.), chów bydła, uprawa lnu, 729 mk. 2.) B., ob. Berzowwa.
Brczowka, wioska whr. szaryskiem (Węg.), kościół filial. gr. katol., lasy, 67 mk. Ił. M.
Briansk, o b. Brańsk.
Briaza, ob. Rimpólung mołdawski. Są w B. źródła oleju skalnego, już eksploatowane.
Brieg, ob. Brzeg.
Briesnii, ob. Brzezowa.
Briese, ob. Brzyzno i Brześć.
Briesetl, ob. Brzeźna, Brzeźno, Brzeziny, Wąbrzeźno, Friedeak i Brjazyna.
Briesenitz, ob. Brzeźnica.
Briesilitz, ob. Brzeźnica.
Brigidau, wieś, kolonia niemiecka, pow. drohobycki, o 2 i pół mili na wschód od Dro-hobycza, o 11 kil. na północny zachód od Stryja, przy gościńcu rząd. stryjsko-drohobyckim i kolei żelaznej naddniestrzańskiej. Przestrzeń posiadł, mniej.: roli orn.1756, łąk i ogród. 584,

past. 133, lasu 23; posiadł, wiek. nie istnieje
w tej miejscowości. Ludność rzym. kat. l,
ewang 1050: razem 1051. Należy do rzym.
kat. parani w Medenicach, ewaagelicką parafią
ma w miejscu od r. 1782, z filiałami Neudorf
i Gassendorf. Parafia ta liczy 1950 wiernych,
Kościół drewniany z r. 1803. Szkoła parafial
na. B. posiada kasę pożyczkową z funduszem
zakładowym 637 złr.	JB. Jf.
Brilł, koi. należąca do Bielska, pow. człu-chowski, 12 dm., 103 mk., 39 kat.
Brille, ob. Bryły.
Bringelsdorf, ob. Buglowce.
Brillitz, Brinitze, ob. Brynica.
Brinkenhof, wś w Kurlandyi, parafii Am-boten, romantyczne położenie.
Brinsk, ob. Brynsk.
Britcn, ob. Wttczak.
Brjazyna (łuż.), niem. Briesen, wś na dol
nych Łużycach, w pow. chociebuskim, ma ko
ściół ewangelicki z nabożeństwem w języku
serbskim.	A. J, P.
Brnik, wś, pow. dąbrowski, 1266 mórg. rozl., 927 m. roli ornej, 130 dm., 671 mk., parafia w Dąbrowy; leży w równinie, w glebie żytniej, urodzajnej.
Brnłk, ob. Brenik.
Brno, ob. Berno,
Brnocice, niem. Wernersdorf, wś, pow. jłupczycki, par. Babice, ze szkołą i kaplicą katolicką.
Brochociii, wś i folw. prywatny, pow. pło-
ki, gm.  Kleniewo,  par. Trzepowp;  leżą przy
rzeczce bez nazwy, i szosę z Płocka do Płońska
do  Bielska idącej.    Brochocłn z Brochocin-dem  zajmuje  powierzchni  135  mórg., w tej iczbie gruntu ornego 132 mórg.;  liczy 27 dm 133 mk.    Folw. należy do dóbr Konary,  posiada 4 dm. i 86 mk.
Brochów, wś, pow. sochaczewski,  gm. Ła-
y,  par. Brochów.    W 1827  r. liczył 47 dm.,
318  mk.    Kościół i parafia  dek.  sochaczew-
kiego,  założone przez  książąt mazowieckich
.113 r.; kość.  pierwotnie drewniany;   1561
wzniósł murowany (nakształt meczetu) Jan Bro-
Jiocki, dziedzic dóbr B.   (W wieżach i murach
Cmentarza urządził strzelnice).    Odnowiony w
XIX w. przez dziedzica Lasockiego, jest świą-
ynią wspaniałą.
Brocz, niem. Brotzen, wś włość., dobra i wś złach, w pow. wałeckim, ma ludność prote-tancką, st. p. Czaplinek.
Kroczek, rz., dopływ Broku. Broczków, wś, pow. Dolina, ze szkołą filal-ną i l-klasową ewangelicką (opuszczona u Stu-nickiego).
Brótl, nazwa wielu osad położonych nad wod_a-
ni, w miejscach gdzie mielizna ułatwiała ich przehycip.
V" czasach gdy mosty były rzadkością, brody pośia-
ały wielkie znaczenie, ponieważ do nich stosować się
musiał kierunek dróg.   Ztad dla historyka, geografa.

360

Bró.

Bro.

 

i archeologa nazwy te stanowić mogą, ważne wska
zówki przy śledzeniu dawnych dróg handlowych,
wojennych a także dla oznaczenia kierunku wód, któ
re wyschły lub zmieniły swe koryta. Należy jednak
pamiętać, że niekażde Brody, Brodowo lub Bródek
stanowią ślad istnienia brodu; wielka część tych nazw
pochodu od starego nazwiska i hasła rodowego Bro
da, bardzo rozpowszechnionego w epoce piastowskiej.
Istniało także imię Brodzisław, brzmia.ce w skróconej
formie Bródek.	Br. Ch.
Bród, 1.) wś, pow. kolski, gm. Koźmin, par. Dobrów, o kilka wiorst na prawo od rz. Warty, w bliskości większej wsi Chełmno. O paręset kroków od wsi Bród, na piaszczystych wzgórzach, niegdyś lasem sosnowym porosłych, teraz zaś bMejących zdaleka, znajduje się pogańskie cmentarzysko czyli źalnik. Na powierzchni ziemi leży mnóstwo skorup od urn potłuczonych; w głębokości zaś najwyżej l11, łokcia można odkopać wiele urn całych. W roku 1878 właściciel wsi sąsiedniej odkopał tam 3 urny. W r. 1879 wykopano 10 urn. Znajdowano tam także podobno starożytne zbroje (?). 2.) B., WŚ, pow. suwalski, nad Czarną Hańczą, o 4 w. od Suwałk, liczy 52 dm., 439 mk. Część wsi obfitująca w ogrody znana jest pod nazwiskiem Bród-ogrodnik. B. ma szkółkę elementarną, na utrzymanie której mieszkańcy dają 106 rs. rocznie. Szkółka ta obecnie czasowo mieści się we wsi Poddubówku, tejże gminy. W okolicach B. znajdują się szczątki dawnych cmentarzysk pogańskich, a na polach często wygrzebują starożytne urny i naczynia. Roz-kolonizowana, t. j. osady rozrzucone każda oddzielnie. Tych osad 99, ludność wyznania katolickiego, mówiąca narzeczem mazurskiem. Przestrzeń morgów 1229 prętów 252 miary nowopolskiej. Grunta lekkie, zwirkowate, na wschód znacznie podniesione, łąki torfiaste, z których kopią torf na własne potrzeby i na sprzedaż. Rzeka Hańcza w tem miejscu płytka, płynie szparko; dno kamieniste; po obu brzegach mnóstwo zdrojów, po dołach trzymają się pstrągi, w zimie prawie nie zamarza. 3.) B., wś, nad rz. Radomką, pow. radomski, gm. Bło-tnica, par. Jankowice. Liczy 15 dm., 122 mk., 204 mórg. ziemi włość, i 33 dworskiej. 4.) B. Irzykowski \ widawski, dwie os., pow. łaski, gm. Dąbrowa widawska, par. Brzyków. 5.) B. wś i folw., pow. łaski, gm. Wola Wężykowa, par. Sędziejowice. 6.) B., os., pow. kozienicki, gm. Grabów nad Pilicą, par. Stromiec. Br. Ch.
Bród, 1.) niewielka rz. w pow. rzeczyckim, ma źródło w pow. mozyrskim, kierunek wschodni; pod miasteczkiem Narowią wpada do Pry-peci ze strony prawej. AL Jel. 2.) B. Martwy, ob. Naeza,
Bród, strumień, powstaje z dwóch potoków, jednego północnego z pod Moszkowa, drugiego z pod Siebieszowa. Tamten wypływa po zachodniej stronie wsi Moszkowa w pow. sokal-skim, przepływa Moszków i Smitków; ten zaś

we wsi Siebieszowie po zachodniej stronie powstaje z dwóch potoczków, jednego północnego płynącego z pod wsi Rusina przez Leszczków, drugiego zaś wytryskującego we wsi Wierbią-żu. Potoki siebieszowski i moszkowski łączą się na granicy gmin Zawiszni, Sawczyna i Smitkowa; płynie łąkami w kier. wsch., w obr. gm. Zawiszni porusza młyn Czerteż zwany i wpada po północno-wschodniej stronie Zawiszni do Bugu z praw. brz. Długość biegu od połączenia potoków czyni l milę; ztąd do źródeł potoku w Rusinie 13/4 mili, a do źródeł potoku w Wierbiążu l1], mili. Br. G.
Broda, Brodda, ob. Brody.
Brodaciszki, wś, pow. trocki.
Brodacze, wś, p. sokołowski, gm. Wyrozę-by, par. Kożuchówek. Liczy 16 dm., 93 mk. i 394 mórg. obszaru.
Brodajź, po łot. Brodajszy, majętność w Inflantach polskich, w południowo-zachodniej części powiatu lucyńskiego, w okolicy znanego jeziora Biza położona, własność Henryka Ki-borta, 1916 dz. obszaru mająca, z których 746 do fermy dworskiej należy. Miejscowość wesoła, bardzo wzgórkowata; dostatek jezior rybnych, dużo gajów liściowych, mieszczących w sobie i drzewa iglaste. Uprawia się tu głównie żyto i len; koniczynę tylko w fermie dworskiej napotkać można. Lud katolicki, częścią łotewski, częścią z Rusinów złożony. Z tych ostatnich tylko ci co wyznawali unią, przy końcu pierwszej połowy bieżącego stulecia przyłączeni zostali do prawosławia. Brodajź posiada kościół parafialny rzym. katol., którego pierwsze założenie sięga XVII wieku. Stanowił on najprzód tylko tak zwaną stacyą dominikanów posińskich (obacz art. Posiń), następnie filią posińskiego kościoła, a obecnie ma osobną parafią, należącą do dekanatu przed-lu-cyńskiego. Parafia ta do r. 1864 liczyła 2363 wiernych na przestrzeni 11,500 dz., w którym to czasie, po zniesieniu parafii katolickiej w dobrach rządowych Rajpolu i Nerzie, przyłączono do niej część takowej, tak iż obecnie liczy ona 3348 wiernych, na przestrzeni 13,560 dzies. W skład tej parafii wchodzą majątki do najrozmaitszych właścicieli należące i położone częścią w lucyńskim a częścią w rzeżyckim powiecie. Do lucyńskiego należą: Brodajź, Spry-kutów, Gajowo, Eilantmujża, Uszkacowo, Ło-cowo, Podojniki, Borysowo i Rogajsz; do rze-życkiego zaś: Idzypol, Marcinpol, Karpin, Matule, Sylwestrów, Bablów i Kobyłówka. W obrębie parafii katolickiej brodajskiej zamieszkuje 1100 prawosławnych Rusinów i 200 Rossyan starowierców. Prawosławni posiadają cerkiewkę w samym Brodajżu. Zarząd gminny w miejscu, zarząd policyjny w Lucynie. Poczta w poblizkim majątku Pyłdzie. Najdawniejsza o Brodajżu wzmianka sięga

Bro.

Bro,

361

 

roku 1599, w którym to czasie dobra te należały do rotmistrza Adama Chotkowskiego (patrz rewizyą dóbr infl. z r. 1599). W końcu zeszłego stulecia wś ta nabytą została przez Tadeusza Weyssenhofa, który już w r. 1806 sprzedaje ją Andrzejowi Szachnie, ten zaś 20 grudnia r. 1808 prawem wieczysto-sprzcda-źnem ustępuje ją Dominikowi Kibortowi. W r. 1813 Franciszek Kazimierz Kibort wzniósł tu z kamienia nowy paraf, kościół pod wezw. Przemienienia Pańskiego, na miejscu zgorzałc-go drewnianego. Mają w nim miejsce festa: na Wniebowstąpienie Pańskie, na św. Jana Chrzciciela, na' św. Annę, na Przem. Pańskie i na Imię Maryi, a z niemi zawsze połączony jarmark, ściągający włościan i z innych okolic. Kościół brodajski ma kaplice filialne w Rogaj-szach i Sprykutowie.
Brodan, ob. Brodowo.
Brodawka, potok, wytryska na granicy gm. Wysokiej i Marcyporęby w pow. wadowickim; płynie zrazu na zachód wądołem leśnym między górą Moczurtą (440 m.) a Trawną górą (421 m.), poczem wyszedłszy z lasu zwraca się ku północy, tworząc granicę między Lgotą a Marcyporębą, wreszcie przybiera kierunek północnowschodni, płynie północną granicą Marcyporęby od Tłuczania górnego i dolnego, następnie między Brzeźnicą i Dworami nowymi a przeciąwszy gościniec skawińsko-zatorski uchodzi w obr. gm. Chrząstowic do Wisły z praw. brzegu. Długość biegu 11 kil. Br. G.
Brodda, Brodden, Broddi, ob. Brody.
Brodeckie. 1.) wś, pow. berdyczowski, nad rz. Hnyłopiatą, o 15 w. odległa od Berdyczo-wa, a o 4 w. od Machnówki. Mieszk. 824 prawosławnych, 86 katolików i 24 izr.: razem 934. Cerkiew parafialna po-unicka, zbudowana w r. 1764 (Wizyty berdyczowskiego dziekanatu za rok 1782). Ziemi pierwszorzędnego czarnoziemu 2762 dz. Należy do Podhorskie-go. Zarząd gminny i policyjny w Mach-nówce. Kl. Przed. 2.) B., wś, pow. zwini-gródzki, o 10 w. od miasteczka Kalnibłot,, dawniej starostwo, przy ujściu ruczaju Werbow-ca do Tykicza-gniłego; na przeciwległej stronie ruczaju leży wieś Hulaj-pole (Berebiesy). Mieszk. prawosł. 950, katol. 30. Ziemi 1130 dzies. Kościół parafialny katolicki w Zwi-nigródce. Zarząd polic, w Kalnibłotach, gminny w Polczysku. Dawniej tu była osada znacznej liczby byłej szlachty. Dr. T. Hr.
Bródek, wś, pow. pińczowski, gm. Wawro-wice, par. Wiślica.
Bródek, ob. Bojarht.
Bródek, Bródki, niem. Bródkę, pustkowie, pow. wejrowski, par. strzepska, st. p. Smaży-no. Por. Łebno.
Bródek, wś i dobra, pow. rybnicki, par. kat. Boguszowice, kopalnie torfu.

Bródek, ob. Burlanka.
Bródek, 1.) strumień, wypływa w obrębie gm. Domamorycza w pow. tarnopolskim, na łąkach, na południc wzgórza Kłaczycha (377 m.); zrazu płynie na południc, poczem zwraca się łąkami na południowy wschód przez Doma-morycz, Zabójki, gdzie z prawego brzegu przyjmuje potoczek płynący z pod wzgórza Kasper -ka (380 m.), przez Poczapińce; tu zasila się z prawego brzegu wodą potoku bezimiennego, nastającego w Chodaczkowie; następnie przoz Draganówkę, popod Wielki Las Ostrowski (367 m.) i w obr. gm. Bucniowa wpada do Seretu z pr. brz. Długość biegu 19 kił. W górnym biegu zowią go Rudą. 2.) l?., potok górski, wytryska z kilku źródlisk w obr. gm. Poraża, w pow. Lisko, w lesie jodłowym; płynie w kierunku północno-wschodnim i północnym przez Zahutyń i zabrawszy liczne wody, a zwłaszcza spływające z pod góry Zahutynta (509 m.), wpada z lewego brzegu do Sanu. Długość biegu 6 kil. 3.) B., mała struga w obr. wsi Białej w pow. przemyślańskim. Wypływa z pod Grzędowej góry (392 m.) w zachodniej stronie tej gminy. Łączy się z bezimiennym potokiem z prawego brzegu W tejże wsi. Oba razem tworzą potok Białą.
Broden, ob. Brody.
Brodina, rzeka, prawy dopływ Suczawy.
Brodkamiiier, ob. Nadzieja.
Bródkę, Brodtke, ob. Bródek.
Bródki, 1.) wś, pow. siedlecki, gm. i par. Wo-
dynie. Liczy obecnie 17 dm., 115 mk. i 400
mórg obszaru. 2.) B., wś, pow. zamojski, gm.
i par. Krasnobród. 3.) B., wś, pow. kolski,
gm. Drzewce, par. Umień.	Br. Ch.
Bródki, wieś, pow. hajsyński, liczy dusz męz. 416, ziemi włość. 858 dz. Należy do hr. Aleksandry Potockiej; ob. Bulnówka. Dr. M.
Bródki, 1.) (z przysiółkiem Adwokacie), wś, pow. lwowski, o 7 kil. od st. p. Dornfeld, w par. rz. kat. Eakowiec, z parafią gr. kat i szkołą filialną w miejscu. 2.) B., przysiółek Eokitna. 3.) B., Brudki, przysiółek Pust-kowa.
Bródki, 1.) folw., pow. bukowski, ob. Bro
dy. 2.) B., wieś, pow. bukowski; 27 dm.,
208 mk.; 9 ew., 199 kat., 93 analf., st. poczt.
Duszniki o 5 kil.; stacya koi. żelaznej Buk o 16
kiłom.	J/. St.
Bródki, ob. Bródek i Łebno.
Bródki, potok, ob. Brusionka.
Brodła, wś, pow. chrzanowski, o 5 kil. od Alwerni, ma 1633 m. rozl., w tem 497 m. lasu, 192 dm.. 1266 mk., par. w Porębie. Szkoła ludowa jednoklasowa; leży w pagórkach, w glebie żytniej. Obszar dworski należy do majoratu krzeszowickiego.
Brodne, folw,,  pow. gostyński,  gm. i par.

362

Bro.

Bro.

 

Kiernozia,    W 1827 r.   było tu  30 dm.,  239 mk.; obecnie 174 mk., rozl. 1190 m.
Brodnia, 1.) wś i folw., pow. łaski, gm
i par. Buczek; leży na drodze z Łasku do Że
lowa, 43 dm., 450 mk., ziemi włość. 400 m.
dworskiej zaś wraz z folw.: Grzeszyn i Stary-
dwór, karczmą Wymysłów, os. ilucin i Sto
larnia ogólna przestrzeń wynosi 4700 mórg,
w tem ornej 644 m. W 1827 r. było tu 4C
dm., 219 mk. 2.) B., wś i folw. donacyjny nad
rz. Wartą, pow. turecki, gm. Lubola, parana
t. n. Leży w pobliżu m. Warty, na wzgórzu,
w pięknej miejscowości. Jestto jedna r. naj
większych wsi w powiecie, gleba dobra, ob
szerne łąki; włościanie zamożni, z hodowli koni
znaczne ciągną korzyści. Dawniej wchodziła
w skład dóbr arcybis. gnieźnieńskich. Kościół
parafialny tutejszy stanowił poprzednio filią
par. Grlinno, następnie Zadzima, zaś od 1866
roku B. stanowi oddzielną parafią. W 1827 r.
było tu 70 dm. i 439 mk. Par. B. dek. ture
cki ma 3863 dusz.	Br. Cli.
Brodnia, rzeka, bierze początek ze źródeł we wsi Wojsławice, pod Zduńską Wolą, w powiecie sieradzkim. Płynie naprzód w kierunku zachodnim, następnie skręciwszy się ku półn., przerzyna wsie: Rembieskie, Zamłynie, Sikuciu, Boczki, Kobyla Chmielowa, Rozdziały, Rzechtę i nakoniec na gruntach kolonii Skę-czniów, łączy się z rz. Sadkową, poniżej Rale-wic wpadającą do Warty. Długa 16 w.
Brodnia, błotnista rz., prawy dopływ Be-rezyny, w pow. borysowskim, bierze początek około wsi Babielewa, płynie blisko mil 3 w kierunku północno-wschodnim i pod wsią historyczną Stachowem wpada do Berezyny. Na brzegach jej w ostatnich dniach listopada 1812 r. mordercze toczyły się boje. AL Jel.
Brodnica, wś, pow. piński, niegdyś własność jezuitów pińskich.
Brodnica, 1.) gmina, pow. śremski; 4 miejscowości: 1) B. wieś; 2) osada Kopyta; 3) Zurawiec; 4) folw. proboszczowski Zakrzewek (852 m. rozl.); 40 dm., 359 mk., wszyscy kat,, 88 analf. Kościół parafialny należy do dekanatu śremskicgo. Teraźniejszy kość. murowany wybudowano w r. 1868. Poprzednio był drewniany; wizyty kościelne wspominają już
0 takowym w XVI wieku.    Starosta mosiński
Maciej   S/ołdrski  przystawił  r. 1836  kaplicę
1 ustanowił przy niej osobnego wikarego.    Na
cmentarzu    jest   skromny   pomnik   grobowy
z drzewa; Józefa Wybickiego,   senatora Króle-
lestwa Polskiego, zmarłego r. 1822.    Brodnica
jest gniazdem  rodziny Brodnickich,   herbu Ło
dzią,   którzy zapewne kościół  parafialny zało
żyli.    2). B.,   olędry,   pow.  śremski,   13 dm.,
108 mk.;  69 ew.,   39 kat.,  35 analf.    3.) B.,
domin. / Sulejewem,  pow.  śremski;  3712 m.
rozl., 20 dm., 233 mk., wszyscy kat.; 65 analf.

St. poczt, i koi. żel. Czompin o 9 kil. Wraz
z Przylepkami B. jest własnością Kaź. Chła-
powskiego.	M. St.
Brodnica, niem. Striisslurg im West-Preussen, m. pow. w Prusiech Zachodnich, regencyi kwidzyńskiej, w byłej ziemi michałowskicj, na prawym brzegu Drwęcy, w dolinie między ma-łemi wzgórzami, na łąkach śród miejsc błotnych czyli "brodów," o 6 wiorst od granicy Królestwa Polskiego, o 3 mile od st. dr. żel. Jabłonów, ognisko starannie utrzymanych dróg-bitych, rozchodzących się w sześciu kierunkach, punkt zbytu zboża dla znacznej części pow. rypińskiego, niedaleko pięknego i obszernego boru, należącego do dóbr Karbowa. Obszar miasta wraz z Przydatkami, Świniekąta-mi, Żalem, Czapką i Gabriel-Ostrowem, Aren-towizną, Targówkiem, Wilamowem, Wygodą. Zaborowszczyzną i rolą do mieszkańców należącą wynosi 4884,41 m. Wymienionych posiadłości 52 powstało po separacyi gruntów miejskich rozpoczętej w r. 1835. Jako wspólne pastwisko pozostało wówczas t. z. Jeruzalem, które później rozdzielono pomiędzy właścicieli przyległych gruntów. Pięć zaś wymienionych posiadłości powstało na gruntach, od niepamiętnych czasów przez miasto w emfi-teutyczną i wieczystą dzierżawę puszczonych, tak samo jak i Bobrowisko, i posiadacze tych włości płacili jeszcze przed kilku laty miastu
;zynsz zw. kanon, który płacili także młynarz i chłopi z Mi chałowa. Ziemie te nadali miastu krzyżacy w r. 1416. Miasto rościło prę-tensye także i do lasów nadanych mu podobno przy założeniu miasta w r. 1285, które za rządów polskich do starostwa brodn., od roku 1772 do rządu pruskiego należały, a za czasów ks. warszaw[;dane majorowi Rembielińskiemu, dziedzicowi Karbowa, przy tej wsi do dziś powstają. Przez proces, który miasto od r. 1788 do 1799 z rządem pruskim toczyło, lasów nic uzyskało dla tego, że przywilej erekcyjny te lasy miastu nadający zaginął a miasto prawa własności w lesie nie wykonywało. Pozosta-ty tylko miastu śród terytoryum starostwa ;ak zwane Radne łąki nad drogą do Karbowa
Siwa karczma nad traktem do Kwidzyna. Ludności liczyło miasto w 1875 r. 5854 mk.; w 1864 było 5014 mk., ewangelików i żydów 2739, katolików 2275; ci ostatni prawie wszyscy Polacy, z wyjątkiem kilku katolików urzędni-sów, którzy są niemcami, z rodzinami najwyżej 30 dusz. Budynków było w 1864 r. 732, domów zamieszkałych 323. W r. 1849 li-izono 3801 mk., 1607 ewang., 1621 kat., co do narodowości podają urzędowe wykazy z r. 1849 r. 2715 niemców a 1086 polaków, przy ,zem pamiętać trzeba, że urzędowe wykazy cażdego Polaka, umiejącego po niemiecku, do Niemców liczą. Na wyborach do rejchstagu

Bro.

Bro.

363

 

niemieckiego, otrzymał w r. 1878 kandydat polski 259 głosów, niem. 393; przy ściślejszych wyborach było 342 głosów polskich, 412 nic-miecKich. W 1817 r. było 1975 mk., 238 domów, w 1816 r. 1994 mk. Na mocy przywilejów ijie było tu za rządów polskich żydów; dopiero po okupacyi pruskiej w r. 1773 osiadać poczęli. Odbywają, się tu 4 jarmarki do roku, zawsze w poniedziałek; w poprzedzający piątek jest jarmark na bydło i konie; 2 razy na tydzień co poniedziałek i piątek odbywają się targi. B. prowadziła niegdyś znaczny handel, który przez wojny napoleońskie a później przez utworzenie granicy rossyjsko-pruskiej w r. 1816 znacznie podupadł. Uprawiano jeszcze w pierwszej połowie XIX stulecia na polach brodnickich tytuó, który szeroko się rozchodził, do dziś istnieje w B. fabrykant zwany "Tabakspinder," wyrabiający z liści tytuniowych t. z. rurki, które znaczny jeszcze w okolicy mają odbyt. Sam plantacyj tytuniowych nie posiada, lecz skupuje liście od okolicznych włościan, którzy w niektórych miejscach małe zagony tytuniem obsadzają; jest to jednak tytuń pośledniejszego gatunku. Miało swoje znaczenie garbarstwo i sukiennictwo, które mniej więcej około roku 1860 w obec wyrobów dostarczanych przez kupców z fabryk upadło prawie zupełnie; dziś istnieje tylko jeden garbarz, a sukiennika żadnego niema. Kuśnierstwo natomiast do dzisiejszego dnia kwitnie, tylko że dawniej wyrabiali kuśnierze tutejsi więcej kożuchów baranich, a teraz sprowadzają więcej lepszych futer. W średnich wiekach wino nawet w okolicy się rodziło, przynajmniej w kronice brodnickiej zapisano, że w r. 1379 były bardzo wczesne żniwa, około św. Jakuba (25 lipca) już ukończone; wiśnie dojrzały na Zielone Świątki, wino na św. Jakub. Wszędzie był sprzęt wina bardzo obfity, a zboże tak się zrodziło, że korzec żyta tylko 5 szylingów kosztował. Dziś jest w B. gorzelnia i browar. Gorzelnia dopiero około 1875 r. wystawiona na gruncie rządowym, niegdyś do starostwa należącym. Browar zaś istnieje już przeszło 40 lat, wyrób jego jednak nie nabrał szerszego rozgłosu; ogranicza się na konsmnpcyą miejscową. 'Się jest to jednak ów sławny browar miejski, o którym wspomina "Starożytna Polska" Balińskiego; w browarze tym miejskim jeszcze przed 10 laty wyrabiano piwo, które jednak także szczególną dobrocią się nie odznaczało; browar ten na mocy przywileju Zygmunta III wystawili wspólnie znaczniejsi mieszczanie, do warzenia piwa uprawnieni, i jeszcze około roku 1850 każdy z nich kolejno piwo warzył. Oprócz browaru, 2 młynów, 5 wiatraków i jednej cegielni na terytoryum miasta się znajdujących, jest od r. 1872 fabryka maszyn rolniczych. Od lat

około 50 istnieje  w B. księgarnia wraz  z czy-;elnią i drukarnią,   z której wyszło  kilkadziesiąt powiastek  dla ludu   w języku   polskim iłuniaczonych z niemieckiego, przeważnie przez ks. kanonika Osmańskiego,   który  był proboszczem w B.    Po śmierci tego zacnego a pilnego  pracownika  około  oświaty ludu. r. 1857, wydawnictwo  książek  polskich  w B.   bardzo się  zmiejszyło,   choć i dziś  jeszcze  właściciel drukarni C. A.  Koehler daje niemieckie  po-wiastki   tłumaczyć i  wydaje;   które   jednak w ostatnich latach tak znacznego, jak dawniej, odbytu  nie mają, gdyż księgarnia  Józefa Cho-ciszewskiego   w Poznaniu  i wychodzące  tam i w Prusiech Zachodnich pisma ludowe lepszego naszemu ludowi pokarmu umysłowego dostarczają.    "VV B. 1838-9 wyszedł  i rozszedł się w 30,000  egzemplarzach słynny "Gospodarz" Ignacego Łyskowskiego, książka dla rolników-włościan  napisana.    Od 1879 roku wychodzi w B.  gazeta  niemiecka p. t. Strasburger Zei-tung,   która jednak  drukuje   się  W Toruniu; przed 30 laty wychodziła  z drukarni Koehlera w Brodnicy gazeta p. t. "Der preussische Grenz-bote."   Od r. 1873 jest w B. gimnazyum, przy którem za staraniem posła Ignacego Łyskowskiego   w r. 1879   ustanowiono   nauczyciela i zaprowadzono lekcye jeżyka  polskiego; teraz zakładają  przy gimnazyum  bibliotekę polska. Do  1873 r.,  począwszy od 1864  była w B. szkoła przygotowawcza do gimnazyum, złożona z trzech niższych klas gimnazyalnych.    Już od r. 1840 istniała tu wyższa szkoła miejska, obecnie połączona z szkołą elementarną, przy której   zwykle  bywa   10  nauczycieli.    Dawniej istniały  dwie  szkoły  elementarne,   katolicka i ewangelicka,   w r. 1876 je połączono.    W r. 1864 powstała także wyższa szkoła dla dziewcząt,  do dziś   istniejąca.    Kościołów jest obecnie 3: 2 katolickie, l ewangelicki i bóżnica. Kościół ewangelicki wybudowano dopiero w roku 1830  ze składek;   cegieł i drzewa  dostarczali właściciele   sąsiednich wsi, nietylko owangie-licy ale i katolicy, bezpłatnie; gdy do połowy mury ustawiono, wyższe władze zakazały dalszego budowania, w dnie robotników żandarmi odpędzali,  budowano więc   w nocy przy latarniach,   aż nareszcie   król pruski   z kasy rządowej 4000 talarów  na kościół wyznaczył,  do których z własnej kieszeni 500 tal. dodał i dwa dzwony sprawił. W tym samym  roku wystawili żydzi bóżnicę. Nabożeństwo ewangelickie odbywało  się od r. 1817, w którym  luteranie i kalwini się połączyli  w gminę ewangelicką, W umyślnie   na  ten   cel urządządzonym domu prywatnym,   który w r. 1827 musiał  być rozebrany.    Chciał  rząd  oddać gminie ewangelickiej kościół klasztorny, choć zakon wówczas jeszcze*nie był zniesiony;   ewangelicy kościoła tego nie przyjęli, nie chcąc sobie katolików na-

364

Bro.

Bro.

 

razić, co było dla rządu powodem późniejszego przeszkadzania w  budowaniu.    W XVII w odprawiali ewangelicy nabożeństwo w parafialnym kościele  katolików,  który  ewangelikom królewna Anna, siostra Zygmunta III, oddała mając  od  r.   1605-1625 w posiadaniu starostwo brodnickie.   Gdy po jej śmierci starostwo otrzymała królowa Konstancya, żona Zygmunta III, oddała kościół katolikom, a nawet ewangelikom w ogóle nabożeństwa odprawiać zakazała;  lecz  po zdobyciu  miasta przez Gustawa Adolfa  w  r.   1628,   kościół katolicki na nowo dostał się lutrom, którzy po zawartym z Szwedami   traktacie  w  r.   1629 kościół  katolikom oddać  musieli, a uzyskali pozwolenie odbywać nabożeństwo swojo w ratuszu, który jednak już w  1631   roku  spłonął,   jak    w   ogóle    całe miasto z wyjątkiem kościoła katolickiego i kilku  tylko   domów  pożar   obrócił   w   perzynę. Dziś jeszcze pozostała wieża ratuszowa z zegarem, a przed 15 laty  był jeszcze kawał muru, który teraz  3 i 4-piętrowemi domami zakryty. Pastorem gminy ewangelickiej w Brodnicy był pewien czas  uczony Erazm Gliczner, pedagog i   autor  wielu   dzieł,   który porozumienie  się dyssydentów w t. z. Consensus   Sendomirensis przyprowadził do skutku, a którego śmierć połączenie dyssydenckich partyj religijnych bardzo  w   Polsce   zachwiała.    Kościołów  katol. było jeszcze  w pierwszej   połowie  XIX w. 4, dziś pozostały 2, parafialny zbudowany równocześnie  z miastem  i  zamkiem około r. 1285, i poreformacki. Kościół i klasztor ref. zbudowany by ł w r. 1761 przez ówczesny chstarost. bro-dnickich, którzy mu nadali grunta i łąki między klasztorem i Drwęcą wraz z jeziorem Strzemiu-szek.    Powód   wybudowania   tego   klasztoru opowiedział niejaki Poteralski, który był w dobrach   starostwa owczarzem   (a mając lat 105 w r. 1819 w pewnej sprawie jako świadek był przesłuchiwany),   w następujący   sposób: Pani starościnie   zginęły brabanckie koronki;   posądzono   pokojówkę,   że  je ukradła  i chciano ją nakłonić  do przyznania się;  pokojówka się nie przyznała,  a gdy  ze  zmartwienia i udręczeń umarła, znaleziono koronki  we wnętrznościach krowy,  która chorowała  i zdechła.    To  spowodowało starostę do wybudowania za pokutę kościoła.    I>7a  tablicy  w kościele wymienieni jako  fundatorzy Pawłowscy;  od  r.   1817 nie było już nowicyatu, a w 1831 gdy cholera panowała,  urządzono w klasztorze  kwarantannę z zakonników;  jeden  żegnając   się z kościołem podczas modlitwy   umarł,   trzej  inni umieścili się w domach sąsiedniej szlachty.    Do klasztoru  już  nie powrócili;   po uśmierzeniu   cholery rząd   klasztor  zabrał  na rzecz skarbu.    W r. 1837  podarował  go miastu wraz z rolą, jeziorem i budynkami, z obowiązkiem urządzenia za to w mieście wyższej szkoły.    W r. 1839 rząd

kupił od miasta klasztor i połowę podwórza za 2000 tal. i urządził tam więzienie kryminalne, które dotychczas się w klasztorze mieści; owczarnię zamienił ówczesny burmistrz w r. 1845 na szpital dla chorych, który jeszcze istnieje. Dziś odprawia się co miesiąc w kościele klasztornym Msza Święta dla więźniów, którzy na nią przychodzą do chóru za wielkim ołtarzem; oprócz tego w czasie pogrzebów nabożeństwa żałobne, gdyż cmentarz katolicki tuż obok kościoła klasztornego położony. Na cmentarzu wystawiły rodziny Ossowskich i Bia-łobłockich jako groby familijne piękno kaplice. Od r. 1862 we środę po trzeciej niedzieli powielkanocnej obchodzą Polacy i katolicy uroczystość św. Wojciecha, patrona i apostoła Prus, i odprawiają nabożeństwo w pięknym zresztą kościółka klasztornym, położonym już za miastem, w śród zieleniejących się już w owej porze łanów. Z dwóch innych kościołów katolickich drewniany kościół św. Jerzego na Mazurskiem przedmieściu jeszcze w 1821 roku istniał i należał do parafii szczuckiej, o l milę odległej. Do kościoła tego należał dziś jeszcze istniejący dom przytułku dla starych kobiet, tu szpitalem zwany; drugi taki szpital istnieje przy kościele farnym dla 12 ubogich miasta Brodnicy. Kościół św. Ducha na przedmieściu Kamionka, przy murach dawnego zamku, w r. 1838 kapituła w Pelplinierpiiastu odstąpiła za 5'/4 talarów rocznej) czynszu; w roku 1841 urządzono w nim mieszkania dla nauczycieli; od roku 1873 do 1877 pomieszczono w nim gimnazyum, aż nowy budynek wykończono, a od r. 1877 jest tam wyższa szkoła dla dziewcząt. Była jeszcze kaplica św. Walentego nad drogą do Karbowa za miastem, która już w XVIII wieku nie istniała. Najwięcej zajmującą budowlą W Brodnicy jest zamek i mury, któromi niegdyś miasto było opasane. B. za klucz do całych Prus uważaną Dyła i często około niej toczyły się walki, które opisane w "Starożytnej Polsce" Balińskicgo
"Starożytnościach Polskich", w dziełach Naru-szewicza i Moraczewskiego. Dziś jeszcze po-,ostałe szczątki zamku i murów nadają miastu rostać warowną. Zamek, choć o niego i około niego toczyły się często wojenne zapasy i kil-jakrotnic prochom i działami go zdobywano
zdobyto, przechował się jednak aż do roku 1787 i w czasie zupełnego spokoju za rządów ^ruskich ten piękny zabytek dawnych czasów rozebrany został a z cegieł jego 5 domów w B. wybudowano. Zachowała się tylko piękna wieża, na wzgórzu wystawiona i 175 stóp wysoka, na której niezawodnie wartę ustawiano, aby wcześnie dawała znać o nadchodzącym nieprzyjacielu, gdyż z wieży tej kilka mil obszaru okiem objąć można. Obok tej wieży do dziś eszcze pozostała kuchnia, teraz na kuźnię za-

Bro.

Bi-fi

365

 

mieniona;  przy kuchni znajdowała się okrągła murowana  studnia,  dziś zasypana.    Budowl te znajdują się tuż nad Drwęcą, z której od samego  dna grube  mury  się wznoszą;  po obu-dwu  stronach   zamku   do   dziś  zachowały się szerokie  i głębokie fosy,   na  których były m zewnątrz dwa ściągane mosty, a trzeci ku miastu; zamek tworzył osobną warownię, nie obejmującą miasta,   które także  silnemi  muram opasane było, jak  świadczą pozostałe jeszcze dosyć znaczne części tych murów, i miało przeć Mazurskiem przedmieściem, na prawym brzegu Drwęcy nad mostem  dla warty  wieżę,  która dziś jeszcze w całości istnieje i policyi na więzienie  służy.    W dziedzińcu  zamkowym wystawiła królewna Anna dom mieszkalny, w którym  dziś  mieszka  dzierżawca dóbr  dawniejszego  starostwa,  teraz rządowych. Starostwo brodnickie 17 w.było kilka razy dawane kobietom z   rodziny  królewskiej.    Po śmierci królewnej Anny   (6 lut. 1625, której zwłoki, gdy papież nie chciał pozwolić pochowania królewny w grobach królów polskich, przez 2 lata w Brodnicy bez pogrzebu przechowane były w wybudowanym  na ten   cel przy ewangelickim cmentarzu budynku, który   dziś   służy za dom przytułku dla biednych ewangelickiego wyznania), otrzymała starostwo królowa Konstancya, żona Zygmunta  III z domu Halsburgów, bardzo gorliwa  katoliczka,   która pieszo idąc za procesyą, a będąc  dobrej tuszy,   tak się zmęczyła, że dostała gorączki i paraliżem ruszona została.    Po jej   zgonie  wyjednał  Zygmunt III  starostwo u stanów   dla  swej   córki   Anny   Katarzyny, która  w  r.   1642  zaślubiła Filipa Wilhelma, syna palatyna Renu.   Na sejmie grodzieński cm 1679 r. przeznaczono starostwo brodnickie Maryi Kazimierze.    W   aktach   procesu   miasta z rządem o las wspomniana jest jako starościna w XVI w. Zamowska,  co jest po prostu błędem w pisowni, a powinno być Zamojska, gdyż tak  w   innych  dokumentach   tego  procesu ta sama starościna nazywana. Te same akta wspominają jako starostę Bielińskiego, mieszkającego w Warszawie, od którego starostwo dzierżawił Pląskowski, występujący po r. 1763 w aktach jako starosta.   Starostwo było grodowe i miało prawo juryzdykcyi.    Za  czasów  krzyżackich rządziła  miastem   rada   z   pośród   mieszkańców,  która  i sądownictwo  wykonywała; jej wyroki  na śmierć potwierdzał komtur.   Jako herb ma  miasto   prawą rękę   w  czerwonem polu;  z czasów jurysdykcyi   miejskiej   przechowała się  aż  do roku   1818   za   miastem nad drogą  do   Gorczenicy szubienica murowana.    Ostatnim  komturem  B.   był Kilian  von Exdorf.    Podczas   13-letniej   wojny z krzyżakami,   zakończonej   pokojem  w Toruniu 1466, Brodnica  należała do związku  miast pruskich. Oprócz  wspomnianych już przywilejów miało

l miasto  od  r.   1351   dla  swej obrony bractwo strzeleckie,   uzbrojone najprzód łukami, później w    fuzye; kurkowy   król    bractwa   różnemi był  obdarzony  przywilejami.    Bractwo przetrwało  do r. 1772 i miało własną swoją strzelnicę przy Mazurskiej bramie i wieży.    Strzelnicę  tę puściło miasto   w r. 1783 w wieczystą dzierżawę za 33 tal. 10 sgr. rocznego czynszu; teraz jest w niej gospoda dla czeladników i do dziś nosi nazwę strzelnicy, poniem. Schiessgra-ben.    W r. 1841   założył  ówczesny burmistrz nowe  bractwo   strzeleckie,   do   dziś istniejące. W r. 1757 nadał miastu król polski August III prawo pobierania spławnego i mostowego przy moście na Drwęcy. Mostowe miasto do dziś pobiera; prawo pobierania spławnego rząd pruski około r. 1851 miastu odebrał. Do roku 1772 pobierało miasto przy bramach akcyzę od produktów na targ przywożonych.    Od  r.  1772  do 1807 za   czasów   pruskich   była  w   Brodnicy   siedziba   landrata    (naczelnika).    Od    1807   - 1815  r.  B. należała do w. ks. warszawskiego a 1817   zaprowadzono   tu  znowu  sąd ziemski miejski,   oraz   pooprefekturę  zamieniono  na landi'aturę,   a   dla podatków  ustanowiono   podatkową  kasę powiatową,  która do dziś przetrwała, jak i landratura.    Magistrat pozostał ten sam   aż  do r. 1833,  w którym oprócz burmistrza   i kanclerza i czterech radnych utworzono   rcprezentacyą  miejską   z   12 członków, wybieranych przez mieszczan,  co do dziś pozostało.    W radzie tej zwykle tylko jeden, najwyżej dwóch Polaków zasiada.    Sąd zamieniono  w r. 1850 na sąd powiatowy, który istniał aż do l października 1879 roku,  w którym zaprowadzono nowe sądownictwo  rzeszy niemie-kiej  i   w  Brodnicy umieszczono podobny do gminnego sąd okręgowy,   należący do obwodu sądu ziemiańskiego w Toruniu.   Poczta II klasy i połączona  z nią stacya telegraficzna, kon-;roler katastru  czyli  geometra  i budowniczy powiatowy.    Parafia brodnicka liczyła w 1879 . 4106 dusz.    Oprócz 3 domów przytułku dla ńednych starców,  tu szpitalami zwanych, jest "egat pastora Powalskiego, 600 talarów wynoszący,   z   których    procent  używany    bywa na ubranie   dla biednych dzieci ewangelickich; tasa  dobroczynna,  założona przez burmistrza Zerrmana na wspieranie biednych dzieci bez różnicy wyznania; bractwo strzeleckie i cech szewc-d mają kasę na koszta pogrzebu swych człon-sów  i miasto takąż kasę  dla ubogich.    W r. 862  zawiązała  s;ę  istniejąca  do dziś polska spółka  p.  t.   "Towarzystwo  pożyczkowe  dla miasta B. i okolicy",  która  na końcu 1878 r. iczyła 345 członków i miała w tym roku obro-u 279,103  marek;  76,896 m. wynosił udział jzłonków,   9,571   m. funduszu   rezerwowego, .0,028 m. czystego zysku,  z których 4,174 m. ibrócono na fundusz rezerwowy a 5,854 m. na

366

Bro.

Bro.

 

dywidendę, płacąc członkom 4 - 6 procent od udziałów. Sp. wypożyczała na 8 od sta. O mieście B. nie ma nic pewnego, kiedy zostało założone; tylko w r. 1298 jest wiadomość, że Litwini miasto zniszczyli. W r. 1410 poddało się Władysławowi Jagiełłę królowi, następnie jednak znowu odpadło do krzyżaków; w r. 1414 Polacy usiłowali je napowrót zdobyć, ale daremnie przez długi czas warowny zamek oblegali. Kiedy miasta i obywatele Prus połączyli się w t. z. związku jaszczurczym (Ei-dechsen-Genossenscłiaft) naprzeciw krzyżakom został zamek brodnicki ściśle dokoła opasany; ówczesny komtur IJlrykvon Eisenhofen,nie mogąc się dłużej bronić, oddał go Janowi z Ko-ścielca, wojewodzie inowrocławskiemu w r. 1454. Później w r. 1461 przez niedbalstwo Mikołaja Kościeleckiego. wojewody inowrocławskiego, miasto utracone; zamek tylko sam się bronił, który przez długi czas oblegany, w lutym r. 1462 głodem przez krzyżaków został zdobyty i dopiero w r. 1466 przez pokój toruński znowu odzyskany. E. 1628 dnia 2 października Gustaw Adolf, zbliżywszy się, natychmiast zaczął prochy podsadzać i tłuc mury działami. Drugiego dnia oblężenia pokazał się Koniecpolski pod Michałowem, dając znać do-wódzcy brodnickiemu, że przyszedł mu na pomoc; częstymi nawet podjazdami trapił tylną straż Gustawa. Tak przeważna odsiecz podwoiła usiłowania Szwedów: z jednej strony podsadzone prochy część murów wyłamały, a z przeciwnej strony la Chapelle, inżynier szwedzki, podkopy czynił pod miasto. Pomi-moto mógł się był jeszcze trzymać zamek, gdyż już wojsko polskie było bliskie; dowódzca wolał jednak w obliczu przybyłego wojska polskiego, otworzyć dobrowolnie bramy miasta dnia 4 października, za co został potem śmiercią ukarany. Znalezione w mieście łupy wynosiły do sześciu beczek samego złota. Na początku drugiego roku obiegli B. Polacy. Oxenstjerna w 10,000 pośpieszył swoim na odsiecz. Stanisław Potocki, kasztelan kamieniecki, dowódzca wojska, w nieprzytomności hetmana Koniecpolskie-go, zebrał także swe siły, ale zaledwie znalazło się 4000 ludzi, których Wrangel, generał szwedzki, zbił pod Górznem. Dopiero w r. 1629 traktatem z dnia 26 września zwrócili Szwedzi B. królowi polskiemu. Przy powtórnej wojnie szwedzkiej r. 1654 generał Steinbok znów miasto opanował. - Powiat brodnicki pomiędzy 53° 5' i 53° 28' szer. geogr. półn. a 36° 33' i 37° 36' dług. wschodniej, w obwodzie regencyi kwidzyńskiej, graniczy na wschód z pow. lubawskim, niborskim i Król. Polskiem, na zachód z powiatem toruńskim, chełmińskim i grudziąskim, na północ z gru-dziąskim i lubawskim; obejmuje 24,41 mil kw. czyli 526573,98 mórg. magdeburskich, z kto-1

rych 8172,33 przypada na drogi publiczne, 1455,09 na rzeki i rzeczki, 3722,84 na podwórza, 81271 na dominia rządowe czyli królew-szczyzny (z tego 74268 lasu) 15963 na teryt. miejskie, 160963 (41288 lasu) na dobra szlacheckie, 17546 (345 lasu) na większe posiadłości nieszlacheckie, 6796 (120 lasu) na mniejsze folwarki, 174656 (1700 lasu), na wsie włościańskie, tu gburskiemi zwane. Lasów ogółem w powiecie 117721 m. magd., które po większej części położone w południowej okolicy. Powiat jest równiną, przerwaną tylko doliną Drwęcy i małemi głębokiemi parowami; grunta w południowej części powiatu są lekkie, miejscami piaszczyste, a w okolicy miasta Gó-rzna gliniaste i przeważnie żytem obsiewane i kartoflami obsadzane; w północnej części rodzi się pszenica na większych obszarach. Naj-znaczniejszą rzeką jest Drwęca, płynąca tu w szerokiej dolinie, łąkami pokrytej. Przypływa z powiatu lubawskiego do wsi Konczy-ki, od której aż do wsi Szramowa tworzy granicę między powiatem brodnickim i lubawskim a pod Szramowem wstępuje cała w powiat brodnicki; płynie w około Brodnicy, często tu kierunek swój w różne strony zmieniając i 8 kil. od Brodnicy przy wsi Kominy wstępuje na południową granicę powiatu (z Królestwem Polskiem), płynie pomiędzy Goji lubiem w Prusach a Dobrzyniem w Królestwi^r Polskiem i niedaleko za temi miastami przy wsi Krążno powiat brodnicki zupełnie opuszcza, Drwęca jest na całej długości w powiecie brodnickim spławną do spuszczania drzewa. Oprócz pomniejszych rzeczek i strumyków wpada do Drwęcy w powiecie brodnickim Rypienica, przypływająca z Królestwa Polskiego i płynąca od Łapinoża aż do ujścia w Drwęcę przy wsi Kominy na pograniczu powiatu brodnickiego z Królestwem Polskiem i Brinica lub Branica, wpadająca do Drwęcy przy wsi Długimost. Z jezior pod Brodnicą wypływa Lutryna, która płynie na północ, 2 kilometry za Jabłonowem wstępuje w powiat grudziąski, w którym do Osy wpada. Jeziora zajmują w powiecie dosyć znaczny obszar, znaczniejsze są: t. zw. Niskie Brodno, z którem się łączy cały szereg długich a ważkich jezior na północ od Brodnicy; Szczygowo pod Jajkowem, Bachotek między Karbowem a Bachotkiem, jezioro pod Wondzynem i jeziora pod Lidzbarkiem, Lesznem i Saminem. Wszystkie miasta w powiecie połączone są z sobą i z miastami powiatów sąsiednich drogami bi-temi, tu szosami zwanemi; z Brodnicy idzie szosa 1) przez Jabłonowo do Grudziądza 26 kil. w powiecie, 2) przez Kowalewo do Torunia 35 kil. w pow. 3) przez Lidzbark do Działdowa 34 kil. w pow. 4) do granicy Królestwa Polsk;ego 8 kil. w pow. i 5) do Nowego mia-

Bro

Bro.

367

 

sta. Oprócz tego z Lidzbarka do Lubawy i z Golubia do Kowalewa; a projektowana z Golubia do Wrock, gdzie łączyłaby się z bro-dnicko-toruńską. Kolej toruńsko - wystrucka wstępuje w powiat przy Płowężu, idzie w powiecie 1 i pół mili, ma tu przystanek Książki i stacyą Jabłonowo, za którą powiat opuszcza. Z kolei grudziąsko - jabłonowskiej pół mili na powiat brodnicki przypada; projektowana jest kolej z Jabłonowa przez Brodnicę i Lidzbark do Działdowa, gdzieby się łączyła z mal-borsko-mławską, której dalszym ciągiem w Królestwie Polakiem jest kolej Nadwiślańska. St. pocztowych jest w powiecie 7: w Bartniczce, Brodnicy, Golubiu, Górznie, Lidzbarku, Wroc-kachiw Jabłonowie, z wszystkiemi połączone są stacye telegraficzne. Między temi i stacyami sąsiednich powiatów chodzą karety pocztowe: z Bartniczki do Brodnicy, Górzna i Lidzbarka; z Brodnicy do Jabłonowa st. koi. (3 razy na dzień), Nowegomiasta i przez Bartniczkę do Lidzbarka i Górzna; z Golubia do Kowalewa, stacyi drogi żel. toruńsko-wystruckiej; z Górzna do Bartniczki; z Lidzbarka przez Bartniczkę do Brodnicy, do Działdowa i Montowa, st. koi. malborsko-mławskiej; z Jabłonowa do Brodnicy (3 razy na dzień); z Wrock do Kowalewa. Ludn. wedle ostatniego urzędowego liczenia z l grudnia 1875 r. ma pow. brodnicki 66,426 mieszkańców, z których 13,603 w miastach, 42,823 na wsiach; w r. 1864 było 60,091 mk., 12,074 w miastach, 48,017 na wsiach; co do wyznania, o którem ostatnie wykazy urzędowe z r. 1875 liczb nie podają, było w 1864 r. 18,512 ewang., 39,039 kat., 2 prawosławnych, 6 menonitów, 297 rozm. wyznań chrześciań-skich (co urzęd. wykazy dysydentami nazyw.), 2235 żydów. W r. 1817 było 28577 mk., 7132 ew., 20962 kat., 463 żydów. Stosunków liczebnych narodowości w r. 1864 nie zbadano; wedle obliczeń urzędowych z r. 1861 było w pow. brodnickim 4155 rodzin a 20,416 ludzi po niemiecku mówiących; 7396 rodzin a 35961 ludzi po polsku mówiących. Liczb tego liczenia jednak sami Niemcy za dokładue nie uważają (n. p. Schmitt, "Westpreussen" str. 78- 81); sołtysi bowiem, jeśli byli Niemcy, każdego Polaka, który choć tylko kilka słów po niemiecku umiał, do Niemców zaliczali. Najdokładniejsze rezultaty o liczebnych stosunkach narodowości dają liczby stosunków religijnych: każdy katolik jest Polakiem, każdy ewangielik Niemcem; wyjątki od tej reguły są w powiecie brodnickim tylko te, że w jednej wsi t. j. w Kominach (117 mk.) są ewangieli-cy (107) po niemiecku nieumiejący, a w miastach bywają czasami urzędnicy katolickiego wyznania, którzy są Niemcami; po większej części jednak urzędnicy ewang. wyznania są Niemcy, a urzędnicy katolickiego wyznania są

Polacy.    Stosunki  liczebne  narodowości   polskiej   objaśniają także  rezultaty wyborów posła de rejchstagu niemieckiego,   w których każdy  mężczyzna,   25 i więcej   lat  mający,   ma prawo głosować.    W r. 1878  oddano  w powiecie brodnickim ogółem 8495 głosów, z których 5421 pozyskał kandydat polski, a 3074 kandydat niemiecki;  pomimo tego powiat brodnicki  reprezentowany jest w rejchstagu niemieckim przez Niemca, gdyż z brodnickim powiat  grudziąski razem jednego  obiera   posła a w obudwu powiatach razem zyskał kandydat niemiecki 8172 głosy,   polski tylko 8081. Do  sejmu pruskiego,   do którego  sam powiat brodnicki swego posła wybiera, wybrany w r. 1879 Polak p. Ignacy Łyskowski z Mileszew, przez 114 deputowanych  z gmin,   wybranych w ten   sposób,   że najwięcej   podatku płacący najwięcej wysyłają na wybór posła deputatów. Niemcy  oddali na swych   kandydatów  razem 101 głosów.    Deputatów wybrano w powiecie 246;   124 Polaków i   122 Niemców,  wszyscy się stawili;  lecz 10  Polaków a 21 Niemców uznało  zgromadzenie deputatów  za nieważnie w   gminach  wybranych.    W  pruskiej   Izbie Panów  reprezentowany jest powiat brodnicki wraz   z powiatami  lubawskim,   grudziąskim, chełmińskim   i   toruńskim    przez   Polaka   p. Śląskiego  z  Trzebcza, którego  wybrali  w r. 1865 posiadacze dóbr szlacheckich, przez 50 lat i więcej   w ręku  tej samej rodziny  będących. Takich  posiadaczy było w wymienionych powiatach 17 Polaków, a tylko kilku Niemców. Stosunki liczebne narodowości polskiej, ponie--waż wszyscy prawie katolicy są Polakami, objaśniają liczby dusz  w parafiach katolickich; jest ich 20 w powiecie brodnickim, które wedle wykazów  kościelnych  w r.  1875  miały: Bobrowo 1657 dusz,  Boleszyn 1494, Brodnica 4786, Brzozie polskie 1688, Golub 3890, Gó-rzno 3156, Grążawy 982, Jabłonowo 816, Ja-strzembie 1230, Kruszyn 592, Lidzbark 4681, Lembark 1569,  Łobdowo 1306,  Mszano 1122, Nieżywiec 2250, Pokrzydowo 1847,   Radosz-ki 1399, Eadowiska 1662, Szczuka 2234, Wro-cki  1878 dusz:   razem  40,239 dusz;  do  tego część  (9 wsi)  parani Pluskowęsy,  w powiat toruński sięgającej, położona w brodnickim powiecie miała w r. 1866, z którego szczegółowe wykazy istnieją,  772 dusz; część (3 wsie) parafii Płowęż,  w powiat grudziąski sięgającej, liczyła 304 dusz; 5 wsi, pow. brodnicki, par. Niedźwiedź  (w pow.  chełmińskim)  538 dusz; 4 wsie, parani Chełmonie (w toruńskim powiecie) 148 dusz; wieś (Kowalik) par. Mroczno (w lubawskim pow.) 200 dusz  i  2 wsie pow. bro-dnickiego  (W. i Małe Książki)  par.  Łopatki w pow. grudziąskim 73 dusz; wynosi ogółem W pow. brodnickim   przynajmniej 42274 katol. i Polaków na 66,426 ludności ogólnej.   Na po-

368

BM.

Bra.

 

wiat brodnicki przypada cały dekanat górzeń-ski, dopiero w 1821 r. od płockiej dyecezyi przyłączony do chełmińskiej, i cały dekanat brodnicki, znaczniejsza część dekanatów go-lubskiego, dekanatu lidzbarskiego, mała część dekanatu radzyńskiego (cała par. Jabłonowo i część par. Płowęż) i cząstka dekanatu wąbrzeskiego (6 wsi). Parafij i kościołów ewan-gieliekich jest w powiecie 6: w Brodnicy, Go-lubiu, Górznie, Lidzbarku i na wsi w Kawkach, i w Książkach, przy których są pastorzy, i dom modlitwy w Bryńsku, gdzie przyjeżdża odprawiać nabożeństwo pastor z Górzna lub Lidzbarka. Kilka wsi powiatu brodnickiego należy do kościołów ewangelickich w sąsiednich powiatach: w Kowalewie, Lisnowie i No-wem mieście. Żydzi mają bóżnice w każdem mieście. Domów mieszkalnych liczono w powiecie l grudnia 1875 r. 7045, miejsc. 201, wsi 197, miast 4; imienny wykaz z r. 1864 podaje jednak 349 miejscowości, mających swoje osobne nazwy, a wykaz z 1817 r. nawet 373. Różnica ta w wykazach tem się objaśnia, że szczególniej od roku 1871 władze powiatowe przyłączają w celach administracyjnych pomniejsze wsie i zabudowania do przyległych większych wsi, lub też małe wsie łączą w jedne większą całość, nadając tak połączonym wsiom tylko jedne urzędową nazwę; w ustach ludu jednak dawniejsze nazwy osobne, nie tylko z r. 1864 ale i z r. 1817, są do dziś w używaniu. Miasta powiatu są: Brodnica, Golub, Górzno i Lidzbark, które w r. 1875 razem miały 13,603 mk., w 1817 r. 5076 mk. W Brodnicy i Lidzbarku przeważa ludność niemiecka, w jednem i drugiem mieście o mniej więcej 500 dusz; w Golubiu równoważy ludność polska niemiecką, w wyborach posła do parlamentu pozyskał w r. 1878 kandydat polski 145, niemiecki 165, lecz w ściślejszych wyborach kandydat polski 182, niemiecki tylko 172 głosy; w Górznie jest blizko 3 razy tylu Polaków co Niemców: kandydat polski 167, niemiecki 60 głosów. Z 345 wsi pow. brodnickiego na podstawie liczb o stosunkach religijnych « 1864 r. jest 67 polskich i l z polskiemi ewangelikami czyli 68 wsi czysto polskich, tak polskich, że ani jednego Niemca w nich nie naliczono; 17 czysto niemieckich; w 3 wsiach Polaków i Niemców po połowie; reszta wsi (256) z mieszaną narodowością; z tych jednak w 198 przeważa ludność polska, a tylko 58 wsi mają ludność przeważnie niemiecką. Miejscowości czysto niemieckie sąto oprócz jednej większej wsi Tylic-Zarośle małe tylko zabudowania, jak np. cegielnia, karczma, 6 leśnictw królewskich a pomiędzy wsiami z przeważającą ludnością niemiecką, znaczniejsze są te, w których Fryderyku II po rok 1772 kolonistów niemieckich osiedlił, jak np. Budziszewo,

Bukgoralski, Bukowiec, Książki, Brudzaw-ki, Kawki, Małki i Szczepanki w północnej części powiatu. Wymienione co dopiero wsie są z sobą w sąsiedztwie w północnej części powiatu, znaczniejsza osada niemiecka w południowej części pow. jest to kolonia Bryńsk. W r. 1817 było w powiecie brodnickim 44 dóbr szlacheckich; w terytoryum tych dóbr było 128 folwarków, karczem i młynów; folwarków i wsi miejskich było 11, które należały do miasta Brodnicy i miastu czynsz płaciły; reszta 241 wsie włościańskie, karczmy, młyny, leśnictwa i t. zw. rumunki t. j. zabudowania włościańskie na polu. W r. 1867 było w pow. brodnickim 57 wsi t. zw. rycerskich, 4 folw. rządowe czyli królewszczyzny, 11 większych posiadłości nierycerskich, 14 mniejszych posiadłości nierycerskich i 143 wsi włościańskich; reszta młyny, karczmy, leśnictwa i t. p. Niektóre z wymienionych w 1817 r. zupełnie zaginęły, jak np. Karlina i Zabiegałowo, małe folwarki o l i 2 dymach, które do dóbr Komo-rowo należały. Właściciele dóbr rycerskich utracili w roku 1848 sądownictwo patrymo-nialne, a mieli do r. 1874 władzę policyjną i patronat nad kościołami i szkołami w granicach obszaru swych majętności, miejsce i głos na sejmikach powiatowych i prawo wybierania z swego grona landrata t. j. naczelnika powiatu, którego jednak król mógł nie potwierdzić i naznaczyć landrata ani przez właścicieli dóbr rycerskich nie wybranego, ani do ich grona nie należącego. Reprezentantów na sejmiku powiatowym (Kreistag) miały do r. 1874 wsie szlacheckie 47, wsie włościańskie 9, miasta 7 (Posiadanie 2 lub więcej wsi rycerskich dawało tylko l głos na sejmiku). Wedle wykazu z r. 1872 było 21 wsi rycerskich w posiadaniu Polaków, razem 52716 m. magd. (na 160963 ogólnego obszaru dóbr rycerskich). O ile z wykazów dojść można, tylko Wichulec z Bo-gumiłką jest przeszło 100 lat w posiadaniu jednej i tej samej rodziny t. j. Karwatów. Czekanowo, które dziś posiada księżna Ogiń-ska z Narzymskłch, także od stu lat pozostaje w rodzinie; przeszło do Narzyrnskich po kądzieli od Karwatów. Przeszło 50 lat mają Miesz-kowscy Cibórz. Kossowscy Gajewo, Łyskow-scy Mileszewy. Oprócz prawa patronatu nad kościołami i szkołami wszelkie inne przywileje dóbr szlacheckich czyli rycerskich zniosła tak zw. ordynacyapowiatowa(Kreisordnung), ustawa z 13 grudnia 1872 r., i różnica między ry-cerskiemł a nierycerskiemi posiadłościami od r. 1874 urzędownie nie istnieje. Stosownie do §84 ord. pow. (wedle którego na pierwsze 25,000 mielkk 25 reprezentantów, a na każde dalsze 5000 w powiatach niżej 100,000 mieszkańców l reprezentant więcej) ma ludność powiatu brodnickiego obecnie 34 reprezentantów na

Brd.

Bro.

 

sejmiku powiatowym, z których w stosunku ludności miasta przysyłają 5, tak zw. większe posiadłości 15, a mniejsze posiadłości i wsie włościańskie 14. Polaków jest na sejmiku 6, sejmik wybiera z swego grona 6 członków do tak zw. wydziału powiatowego (Kreisausschuss) obecnie l z miasta, 5 z posiadłości większych, pomiędzy któremi l Polak, i 3 posłów do sejmu prowincyonalnego, którzy wszyscy 3 są Niemcy. W r. 1875 było 30 reprezentantów w sejmiku, 21 Niemców, 9 Polaków (sejmik jest to obradujący, a wydział, wykonawczy organ samorządu powiatowego). Posiadłości większych, od których się płaci 225 marek i więcej podatku gruntowego, jest w powiecie bro-dnickim wedle wykazu wydanego 1880 r. z przyległościami 68, z których w posiadaniu Polaków 21; mniejszych posiadłości t. j. folwarków, od których właściciel mniej niż 225 marek podatku gruntowego płaci, podaje tenżo wykaz z 1880 r. 45, z których w posiadaniu Polaków 13. Posiadłości rządowych czyli kró-lewszczyzn podaje wykaz 8 t. j. 4 folwarki bez lasu: Dombrówka, Pusta Dombrówka, Mszano i tak zw. pole zamkowe w Brodnicy (po niem. Amtsgruud-Strassburg), razem 1816,41 hektarów obszaru; młyn Grzmięca 36,25 (w tem 0,51 lasu) i 3 obszary lasów 15950,68 hektarów, przy których 18227,23 liekt. roli ornej; własności rządowej jest więc w pow. brodnic-kim, według najnowszych obliczeń, 20079,89 hektarów; 34 większe i mniejsze folwarki, będące jeszcze w posiadaniu Polaków, mają razem 16350,96 hektarów, czyli 64749,80 morgów magd. obszaru. Zakłady przemysłowe są tylko w miastach Brodnicy i Lidzbarku i na folwarkach, a mianowicie: parowe fabryki krochmalu w Buczku, Pokrzy dowie i Sumo wie; gsrzelnie w Augustowie, w Birkeneku (parów.), w Bobrowie, w Chełście, w Chojnie, w Cibo-rzu, w Cielenlach, w Czekanowi;u (parów.), w Dębowejłące, w Pląchotach, w Gutowie (parowa), w Jajkowie (parów.) w Jozafacie, w Karbowie (parowa), w Lisewie, w Ostrowi-tem (parów.), w Pułkowie (parów.), w Świe-ciu, xw Szramo wie, na zamku w Brodnicy, w Świerczynach, w \V lewaku, W rockach, w Zmijewie (w ostatnich 5 miejscach parowe) i w mieście Lidzbarku, ogółem 25 gorzelni, między temi 12 parowych w powiecie. Browar na cały powiat tylko jeden, w mieście Brodnicy. Cegielnie w Bergheim, w Ciborzu, W Grzybnie, w Gorzuchówku (wyrób rur drenowych), w Małych Książkach, w Kozikach, w Kruszynie, w Kruszynach, w Miesiączkowie, w Mileszewach, w Najmowie w Opalenicy, w Pokrzydowie, w Pułkowie, w Swicciu, w Sumowie, w Świerczynach, w Kurkocinku, w W lewaku i w Zmijewie, ogółem 20 cegielni; piece do wypalania wapna w Bryńsku
Słownik 0eogra<Uzny Zeszyt V.

i w Czekanówku; piec do wypalania smoły w Bryńsku; tartaki w Bachorzu, w Ciborzu, w Czekanówku, w Grzmięcy, w Hamrze i 2 w Lidzbarku; tartak parowy w Brodnicy; młyny wodne w Bachorzu, w Swinieką-tach, w Chełście, w Ciborzu, w Czekanówku, w Dembowie, w Długimmoście, w Gołkówku, w Grzmięcy, w Hamrze, wKołatach, wKozień-cn, w Kruszynach, w Kujaw ie, w Nowym młynie, w Nosku (3000 korcy na miesiąc), w Przeszkodzie, w Pułkowie, w Wajsionce, w Zawadzie i 3 w Lidzbarku, ogółem 20 młynów; młyny parowo: w Sumowie, w Wlewsku w Zmijewie i w Brodnicy; młyny końmi w ruch wprawiane, w Kozimrogu i w Świerczynach; fabryka maszyn rolniczych w Brodnicy. Ze szkół wyższych jest w Brodnicy gimnazyum i wyższa szkoła dla dziewcząt, w innych 3 miastach powiatu są tylko szkoły elementarne, na wsiach jest 70 szkół elementarnych, 44 katolickie, 26 ewangelickich, wszystkie pod nadzorem szkolnego inspektora powiatowego, mieszkającego w Brodnicy, a mającego nadzór i nad szkołami powiatu lubawskiego. Z władz powiatowych mają swoją siedzibę w Brodnicy: landrat powiatowy, poborca podatków, powiatowy lekarz i weterynarz, powiatowy geometra, tu kontrolerem katastru zwany, i powiatowy inżynier czyli budowniczy, do którego należy i południowa część powiatu lubawskiego, mający dozór nad budowlami drogami i kanałami. Siedzibą chirurga powiatowego jest Lidzbark. Z landraturą połączona jest t. zw. komunalna kasa powiatowa, na potrzeby powiatu, którą pod nadzorem landrata zarządza kasyer, wybierany przez sejmik powiatowy, i powiatowa kasa oszczędności, założona l listopada 1857 roku, w której osoby prywatne umieszczają zaoszczędzone pieniądze, pobierając 4V6" ". Najmniejszy udział wynosi l markę. Sejmik powiatowy obraduje w Brodnicy. Z powiatową kasą podatkową w Brodnicy połączony jest urząd celny. Drugi taki urząd celny jest w Lidzbarku, a komory celne w Go-lubiu, Pisiaku. Zielutiiu i w Górznie, W Brodnicy mieszka także wyższy kontroler ceł i straży celnej. Wszystkie te urzędy celne są pod władzą głównego urzędu celnego w Toruniu. W Brodnicy jest rządowa kasa leśna dla okręgów nadleśniczych w Gurznio, Tęgowicaeh i w Lenkorzu (pow. lub.), a w Golubiu kasa dla okręgu nadleśniczego golubskiego. Powiat należy do sądu ziemskiego w Toruniu, do nad-ziemiańskiego w Kwidzynie. Sądów okręgowych jest w powiecie 3: w Brodnicy, w Goln-biui w Lidzbarku; do l października 1879 był sąd powiatowy w Brodnicy i stałe komisye sądowe w Golubiu i Lidzbarku, a do Górzna sad ra/. na miesiąc na kilka dni przyjeżdżał. l'o-wiat broduicki dostarcza rekruta do l korpusu
24

370

fltt.

Bra.

 

armii pruskiej, którego sztab w Królewcu, z wyjątkiem rekrutów do g-wardyi przeznaczonych; na czele komisyi poborowej powiatu jest zawsze landrat; dla rezerwistów, którzy już w t. zw. linii obowiązkowy czas w wojsku wysłużyli, lecz na każde zawezwanie stawić się mnszą do ćwiczeń wojskowych lub skompletowania armii na stopie wojennej, są w Brodnicy i Lidzbarku t. z. feldfeble obwodowi, których rezerwiści o wszelkich miejscach swego zamieszkania powiadamiać muszą. Dla land-wery, do której należą starsi żołnierze, którzy już swój czas obowiązkowy i w linii i w rezerwie wysłużyli, powiat brodnicki podzielony jest na dwa obwody: brodnicki i lidzbarski. Garnizonu wojsk liniowych obecnie nie ma w p. brodnickim i od 30 lat, z wyjątkiem 1863 r., w którym cały powiat był wojskiem zapełniony, nigdy wojska nie było. W r. 1773 pobudowano w Brodnicy za 3293 talarów koszary dla huzarów, których jednak a/, do r. 1848 nie było; od r. 1848 przyszli kirasyerzy do Brodnicy, byli do 1849, lecz gdy 27 sierpnia 1849 wyszli na rewią, we dwa dni potem spalił im piorun koszary, i dla tego już nie wrócili. Władzę policyjną sprawują w miastach burmistrze, a z wsi utworzono (na podstawie § 185 ordynacyi powiatowej z 13 grudn. 1872 r.), dnia 22 maja 1874 r. 87 okręgów policyjnych. W każdym okręgu jest wójt, mianowany przez naczelnego prezesa, zwykle z grona światlej-szych właścicieli ziemskich; Polaków jest tylko f) wójtami. Te same okręgi są zarazem okręgami urzędników stanu cywilnego, którzy zapisują urodzenia, zawieranie małżeństw i wypadki śmierci; zwykle wójt jest zarazem urzędnikiem stanu cywilnego, tylko w 8 okręgach w pow. brodnickim urzędy te są rozdzielone. TTrzędy stanu cyw. zaprowadzono l paźdzter. 1874 r. na mocy ustawy z 9 marca 1874 r. Do 1874 r. utrzymywali akta stanu cyw. proboszczowie i pastorzy, a policyą sprawowali na wsiach nieszlacheckich t. ?.. rentmistrze: l w Brodnicy i l w Golubiu. W powiecie brodnickim jest 5 polskich spółek pożyczkowych: w Brodnicy, Golubiu, Górznie, Lidzbarku i Du-żem Pułkowie, które w r. 1878 miały razem 888 członków, 422,589 m. obrotu, a 13,275 marek czystego zysku. W r. 1861 zawiązało się polskie towarzystwo rolnicze na cały powiat, które pozakładało w powiecie przy kościołach parafialnych kilkanaście czytelni i dwa kółka rolnicze w Dużem Pułkowie i parafialne w Pokrzydowie< Powiat brodnicki istnieje w dzisiejszych swoich granicach od r. 1816. Od r. 1807-1815 należał do księztwa warszawskiego i tworzył z dzisiejszym powiatem lubawskim jedne całość: powiat michałowski, który istniał tak samo za czasów pierwszej pkupacyi pruskiej od r, 1772-1807, Powiat

michałowski dotychczas istnieje w zarządzie ziemskiego towarzystwa kredytowego dóbr szlacheckich, założonego w r. 1787, zwanego tu landszaftą; każdy właściciel dóbr szlacheckich w tym landszaftowym powiecie micha-łowskim ma głos na sejmiku, który wybiera radcę do dyrekcyi kwidzyńskiej towarzystwa i deputowanych powiatowych do szacowania dóbr. Obecnie radca i deputowani pow. michałowskiego są Niemcy, lecz na sejmiku 31 grudnia 1879 r. pozyskał Niemiec 22, Polak 19 głosów choć 3 dobra szlach. w posiadaniu Polaków będące nie były reprezentowane na sejmiku. Przed r. 1772 był powiat brodnicki częścią województwa chełmińskiego i wraz z powiatem nowomiejskim składał ziemię mi-chałowską, która, niezależnie od sądów ziemskich województwa, odbywanych w Radzynie, miała swego własnego sędziego. J. B. i K». F.
Brodnica l.) dolna, wś rycerska z folwar
kiem Ostrowo, w parafii Chmielno w pow. kar
tuskim, 6 kil. od st. p. JSchoenberg, ma 577,85
ha. rozl., 137,82 roli orn. i ogr., 13,18 łąk.
26,23 pastw., 103,29 lasu. 7,00 nieuż., 290,34
wody; szkoła, znaczne pokładu marglu wapien
nego, młyn i wielkie jezioro 290,34 hek. t. j.
1149,74 m. magd., o którem w rtjkop. ks.
Schwenglera, przeora w Kartuzach, p. t. Ap-
pendix ad apparatum hist. eccl. Pomeraaiae
z 1745 powiedziano: "Decretum ra'one lac'o
Brodno maj: Joannis de Baysen Gufceraatoris
Prussiae ad instantiam B.. D. Fcancisci Prae-
pos Źauckau latnm fer. V. post Jacobi 1457".
Dziś właściciel Lniski. 1782 i 1648 Lniski,
przed 1625 Ustarbowski herbu Leliwa (wedle
pomnika w kościele gorenczyńskim, opisanego
w Schwenglera Appendix etc. str. 435. 2.)
B, górna, wieś rycerska i szlachecka, r. folw.
Kamionka, par. Chmielno, pow. kartuski, 7
kil. od st. poczt. Schoenberg (Szenbark), 432
ha. rozl (400 roli orn. i ogr., 20 łąk, 3 lasu, 9
nieużyt.), cegelnia (wyrób, rur drenowych),
amater-damska rasa bydła, wł. Stan. Thokarski,
poseł pow. kart. na sejm pruski, 1682 i 1648
Lniski, 1625 Ustarbowski. Pod B. na pu
stkowiu koło Wilków znajduje się na wzgórzu
28 kopców z kamieni bryłowatych, z płytami
na spodzie, pod któremi znajdywano urny
z kośćmi palonemi (t. z. mogiły kamienne);
wydobyte przedmioty złożono w muzeum Tow.
Nauk. w Toruniu.	/. B.
Brodnica, 1.) mała rzeka, pow. mozyrski, wpada z prawej strony do Prypeci, niedaleko Petrykowa, z przeciwnej strony; ma kierunek, północny. Al. Jei 2.) B., ob. Szczura.
Brodnica, rzeczka, wpada pod m. Brodnicą do Drwęcy.
Brodnicitka i Jtltehu*, dwie wsie włość., pow. rypiński, gin. Dzieszno, parafia Swie-dziebno, nad jeziorem Miełno i rzeczką Brodni-

371

czka położone, liczą 136 mk., 23 dm., osad włościańskich 22, rozl. 397 morgów. Przed 10 laty było tu kilka włók pięknego boru, który właściciel, usunąwszy serwituty leśne, wyciął i resztę gruntów rozkolonizował. B. wraz K innemi wsiami t. j. Świedziebną, Ostro-wiem i Kraszewami, w początkach tego stulecia należała do Murzynowskiego, skarbnika ziemi rypińskiej, zmarłego r. 1840 r. F. N.
BrodlłO, jeż., ob. Niskie Brodno,
Brodok, wś, pow. kocmaiiski na Bukowinie, o 4 kil. od st. p. Okna, z paraną grecką nieunicką w miejscu.
Brodów, wś, pow. ostrogski, na półn. od Ostroga o 10 wiorst, nad samą rz. Horyniem. Przez Horyń, tuż pr/y samej wsi, rzucony most kratowy żelazny, należący do dr. żel. brzesko-kijowskiej. W ś ta należała kiedyś do familii Ozuryłów herbu Korczak Brodowskioh, około 1400 r. nabył ją ks. Ostrogski Teodor Da-niłowicz, co pokazuje się z sumaryusza archiwum ks. Ostrogskich. Gdy ostatni ordynat ostrogski ks. Janusz Sanguszko, marszałek nadworny w. ks. lit., w 1753 r. rozdawał dobra ordynacyi ostrogskiej, wtedy m. Ostróg i 33 wsie, w liczbie których i B., dostały się Małaehowskiemu, kancl. w. koron. W 1794 r. skonfiskowana i darowana z całym kluczem ostrogskim przez Katarzynę II generałowi Fersen, od którego w 1800 r. nabył Józef August hr. Iliński, senator, a wnuk jego Aleksander Ilinski cały klucz chorowski ze wsią Brodowem odprzedał rządowi w 1873 r.
Brodowa góra, folw., pow. sandomierski, gm. Górki, par. Olbieazowice. Ma 2 dm., 6 mk. i 60 mórg obszaru.
Brodowce, wś, pow. trzebnicki, par. kat. Bukowice.
Brodowe łąki, wś włość., nad rz. Omulew, pow. przasnyski, gm. Zaręby, par. Brodowe Łąki; wieś włość, zajmuje 363 mórg. rozl. (121 mórg. gruntu ornego), posiada kościół katolicki drewniany, 36 dm. i 259 mk.; osada proboszcza, 6 mórg., 3 dm. Rządowa osada młynarska posiada młyn wodny, fabrykę papieru i tartak, 2 dm., 5 mk. Rządowa karczma. W 17 w. istniała tu kuźnia żelazna. Par. B. dek. przasnyskiego liczy 1002 dusz.
Brodowo, l.) okolica szlachecka, pow. pułtuski, gm. i par. Winnica. W obrębie jej leżą wsie: B. bombały, B. kuce, B. wity, B. staw, B. żyłki. 2.) B., wś, szlach., pow. szczuczyń-ski, gm. i par. Radziło w.
Brodowo, 1.) wieś, pow. średzki, 24 dm" 204 mk., wszyscy kat., 97 analf. 2.) B., domin, i wś szlach., pow. średzki, 3760 mórg. rozl., 2 miejsc. 1) B., 2) folw. Maryanowo; 11 dm., 251 mk., l ew.,, 250 kat., 108 analf., stać. poczt, i koi, żel. Środa o 5 kil. Własność

Szoldrskich. 3.) B., folw. pow. odolanowski,
ob. Psary.	M. St.
Brodowo, 1.) niem. Brodau, wś, pow. ni-borski, st. p. Działdowo. 2.) 'B., niem. Ero-dowen, wś, pow. łecki, st. p. Ełk.
Brodowszczyzna, wś, pow. oszmiański, własność Niewiarowiczowoj; majątek bardzo zniszczony.
Brodowy staw, wś, pow. jędrzejowski, gm. i par. Brzegi.
Brodseilde, ob. Brudsendy.
Brodtkaiiuner, ob. Nadzieja.
Brodtke, ob. Środki.
Brody, 1.) wś rządowa, nad rz. Kamienną, pow. iłżecki, gm. Wierzbnik, par. Krynki. Leży przy drodze bitej, ma st. poczt, w punkcie, przecięcia się traktów z Radomska do Ostrowca i z Suchedniowa do Ostrowca i posiada zakłady żelazne i szkołę. W 1827 r. było tu 33 dm., 268 mk.; obecnie 83 dm., 868 m. ziemi włość., 377 m. dworskiej. 2.) B., wś, pryw. nad rzeczką, pow. stopnicki, gm. Maleszowa, par. Lissów. Leży o 2 i pół mili na południe od Kielc. Znajduje tu się góra z łomami marmuru ciemno-kawowego. Kamień to twardy i łatwy do obrabiania i polerowania. W 1827 roku B. liczyły 21 dm. i 100 mk. 3.) B. wielkie i małe, wś, pow. stopnicki, gm. i par. Oleśnica. 4.) B., wś, pow. konecki, gm. i par. Końskie. W 1827 r. było tu 27 dm. i 150 mk.; obecnie 35 dm., 198 mk. i 400 m. ziemi włość. 5.) B., wś, pow. wieluński, gm. Kurów, par. Raczyn. 6.) B., fol., pow. wieluński, gm. Wydrzyn, par. Ózarnożyły. 7.) B. stare i nowe, wś i folw., pow. zamojski, gm. Zwierzyniec, par. Szczebrzeszyn. W 1827 r. było tu 64 dm. i 459 mk. 8.) B. dużo, koi. nad rz. bez nazwy, pow. płocki, gm. Rembowo, par. Orszymowo. W 1827 r. liczyły 23 dm.. 141 mk., obecnie 23 dm., 143 mk.; zajmują powierzchni 782 m., z tego 336 własność liadziń-skich; we wsi znajduje się karczma. 9.) B. małe, wieś włość, i folw. prywatny, pow. płocki, gm. Święcice, par. Orszymowo, wieś liczy 11 dm., 129 mk., zajmuje powierzchni 11 m.; folwark posiada oprócz zabudowań gospodarczych 2 dm., 12 mk., powierzchni zajmuje 318 mórg, własność także Radzińskich. Istniało tu gospodarstwo rybne. 10.) B., folw. pryw. i wieś włość., pow. płoński, gm. Wójty-Zamo-ście, par. Płońsk. W 1829 r. było tu 10 dm., 112 mk.; obecnie folw. liczy 4 dm., 49 mk., 407 m. rozl. Wieś B. ma 11 dm., 71 mk., powierzchni 147 m. 11.) B. nowe, wś włość, nad rz. Wkrą, pow. płoński, gm. i par. Pomie-chowo, 7 dm., 70 mk., powierzchni 140 m.; las donacyjny należy do jenerała Patkula; nazwany dziś urzędownie: Carski dar, zajmuje powierzchni 338 m. 12.) B. kamienne, wś, pow. lipnowski, gm. Czarne, par. Mokowo, położona

372

Bró.

Bfo.

 

o 2 w. od zarządu gminy, liczy 127 ni. (90
ornych), 9 dm., 85 mk. Folwark liczy 228 m.;
drugi fohv. zamieszkały przez drobną szlachtę,
liczy 30 mórg., 18 mk., 13.) B., os. młynarska,
nad rz. bez nazwy, pow. przasnyski, gm. Bu-
gzy Płoskie, par. Krzynowłoga. Posiada młyn
wodny, liczy 2 dm., 24 mk.	Br. Ch.
Brody, 1.) wś, pow. sokolski, o 23 w. od Sokółki. 2.) B. Kamienne i Ślipczyce, wsie niedaleko Radomyśla, gdzie uczony Segiet ("Bulletin Scientif. de 1'A.cad. des Sciences de St. Petersb.," t. III. n. 3.) odkrył olbrzymie pokłady labradoru. 3.) B., wi, gnb. witeb-ska, nad rz. Świeczanką.
Brody, 1.) wolne miasto handlowe i główne miasto powiatu brodzkiego w Galicyi, niegdyś w województwie wołyńskiem, leży nad potokiem Sucho wólka zwanym, przy gościńcu rządowym złoczowsko-brodzkim i przy kolei żelaznej Iwowsko-brodzkiej czyli Karola Ludwika (o 93 kil. od Lwowa), która między Brodami a wołyńskiem miasteczkiem Radziwi-łowem, o 9 kil. od B. oddalonem, przekracza granicę galicyjska. Miasto leży na błotnistej równinie, otoczonej lasami. Miasto Brody ma powierzchni 3740 m., z togo posiadłość większa zajmuje łąk i ogrodów 31, pastwisk 20; zaś posiadłość mniejsza: łąk i ogr. 52, pastw. 6 m.; resztę przestrzeni zajmują place, budowle, ulice i t. d. Ludności rz. kat. 3500, gr. kat. 1717, akatolików 42, izraelitów 14718: razem 19977. Miasto Brody jest siedzibą starostwa powiatowego, rady powiatowej, urzędu podatkowego, powiatowej komisyi szacunkowej podatku gruntowego, obwodowej dyrekcyi skarbu, do której okręgu rządowego należą polityczne (administracyjne) powiaty: Brody, Zło-czów, Przemyślany, Kamionka strumiłowa i .Sokal; w okręgu tejże znajdują się urzędy celne: główny urząd celny l-klasy z ekspozyt. na dworcu kolei żelaznej w Brodach; urząd celny uboczny II kł. w Stojanowie ze stacyą deklaracyjną w Czerkowatyczach; iiboczny urząd celny II kl. w Grzymałowie; uboczny urząd celny II kl. w Berlinie. Dalej jest siedzibą urzędu pocztowego rządowego, konsulatu-ros-syjskiego i izby handlowo-przemysłowej. Ten ostatni instytut został dnia 25 września 1850 roku utworzony, a na podstawie ustawy z d. 27 czerwca 1868 r. przekształcony. Okrąg tegoż obejmuje polityczne (administracyjne) powiaty: Brody, Brzeżany, Bóbrka, Borszczów, <)zortków, llu&iatyn, Kamionka strumiłowa, Podhajce, Przemyślany, Rohatyn, Skałat, Tarnopol, Trembowla, Zaleszczyki, Zbaraż i Zło-c/.ów z przestrzenią około 300 mil i ludnością 1,143,412 dusz. Ten okrąg liczy: kupców 7,530, rzemieślników i przemysłowców 13,538, •z których mają prawo do wyboru: kupców 1,477, rzemieślników i przemysłowców 4,346.

Stan majątku, wynosił z końcem 1877 r. 7657 złr.. dochód zaś w 1877 r. 6689 złr.; na wydatki w 1878 r. preliminowano 5,591 złr. Miasto to posiada stacyą kolei żelaznej, staoyą telegraficzną, zakład kontumacyjny dla bydła; sąd powiatowy należący do okręgu sądu obwodowego w Złoczowie. Rzym. kat. par. w Brodach założona w 1594 roku, pomnożona w r. 1641 przez Annę z Ohodorosławskich Żółkiew-ską, wdowę po Mikołaju Żółkiewskim podkomorzym lwowskim; kościół murowany poświęcony w 1596 r. Parafia ta liczy rz. kat. dusz 6294. Oprócz Brodów znajdują się w tej parafii szkoły ludowe w miejscowościach: Berlin. Gaje brodzkie, Jazłowczyk, Koniuszków, Po-nikowica, Suchowola i Sznyiów. Gr. katol. parafia w "Brodach liczy razem 2471 dusz. Obiedwic. te parafie należą do dekanatów brodz-kich archidyecezyj lwowskich. Miasto B. posiada gimnazyum realne, utrzymywane dotąd w dwóch trzecich częściach z funduszu naukowego a w jednej trzeciej części z kasy miejskiej. Szkoła etatowa męska 5-klasowa, szkoła etatowa żeńska 4-klasowa i izraelicka szłoła wyznaniowa o 18 nauczycielach. We wszystkich tych szkołach bywają obserwowane oprócz świąt rz. i gr. katol. także święta izrael., z powodu znacznej ilości uczniów religii mojżeszowej. Stan czynny majątku gminnego wynosi: 454,207 złr., bierny zaś 113,382 złr.; dochód w 1878 r. wynosił 56,981 złr. W B. znajduje się także szpital powszechny, założony w 1831 roku i n znany reskryptem namiestnictwa we Lwowie z dnia 19 kwietnia 1861 r. jako szpital powszechny; zawiera 67 łóżek. B. zostały założone w 1584 roku przez Stanisława Żółkiewskiego, wojewodę ruskiego, pod nazwiskiem "Lubicz" (od tegoż herbu rodzinnego); przyjęły później od błotnistej okolicy, którą w bród trzeba było przechodzić, teraźniejszą nazwę. W cztery lata po założeniu miasta zbudował tamże nowy właściciel hetman Koniecpolski warowny zamek, który 1648 roku od Tatarów i Kozaków długo w oblężeniu był trzymany. Ostatki w 1812 zniesionych wałów i murów, świadczą dotychczas o wielkiej obronności miejscowej. R. 1779 zostało to miasto obdarzone przywilejem wolnego handlu, i prowadzi bardzo rozgałęziony handel z Rossyą i Niemcami. W latach 1801, 1835 i 1850 poniosło przez pożary wielkie szkody. Miasto B. wybiera wspólnie z miastem Złoczowem jednego deputowanego do rady państwa; zaś Izba han-dlowo-przemysłowa bi-odzka osobno jednego deputowanego dorady państwa i jednego posła do sejmu krajowego. Z zakładów przemysłowych znajduje się w B.: browarów piwnych trzy. W B. nr. się znakomity pisarz Józef Krrzeniowski, i w r. 1879 towarzystwo pedagogiczne galicyjskie uroczyście tu obchodziło

Bro.

Bto.

373

 

odsłonięcie  tablicy pamiątkowej  na jego donn rodzinnym.    O mieście B. można czytać: Wól ne miasto handlowe Brody"   przez  ks. Sadok Barąeza  (Lwów, 1865); monografia  Tym. Li pińskiego  w "Bibl. Warsz."   1851 i 1865; lii storyą  w "Podróżach"   Niemcewicza; geologu okolicy badał  K. Kreil,  florę Ernest Klobcr (Jzyt. też Kłosy t. 19.    Powiat   brodzki   grani c/,y na wschód z rossyjskim Wołyniem, od kto rego go tylko  sucha oddziela granica;  na południowy wschód z powiatem tarnopolskim, na południe   z powiatem   złoczowskim,   na południowy zachód  z powiatem   Kamionka-Strumi-łowa, na zachód z powiatem sokalskim, na północ   z rossyjskim   Wołyniem.    Przestrzeni m 32,38 m. kw.    Powiat ten należy w swej pół-iiocno-zachodniej   części  do dorzecza   'Dniepru w połud.-wschod. części do dorzecza Dnicstru albowiem  dział  wód ciągnący się od Przcrny-ślan między Złoczowem a Gołogórami   na południe od Żłoczowa, zwany góry Woronteckie idące   aż do Płuchowa   z zachodu   na  wschód skręca wPłucliowie napółn., koło Podhorzec na półn. wschód.,  w którem to miejscu   ten  dział wód wchodzi do powiatu  brodzkiego i przecina go   w poprzek  jego szerokości  aż   do granicy rossyjskiej,  którą między miasteczkami Podka-mieniem  po stronie galicyjskiej a Poczajowem po  stronie  rossyjskiej przekracza.    Pod  wsią Zabłotce,   na zach.-półn.   stronie   tego   działu wód,   wypływa  rzeka Styr,  jedyny   dopływ Dniepru,   który   płynie   przez   Galicyą.    .Na południowo - wschodniej   stronie   tego   działu wód,   niedaleko   Podhorzec,   wypływa  Seret, który  przepływając i tworząc staw y  w Pie-niakach,   w  Markopolu,   llatyszczach,   Zało-ścach i Wertełce, płynie ku Tarnopolowi i koło Złotego  Potoku,   miasteczka   powiatu  bucza-ckiego,  wpada  do  Dniestru.   (Jała północuo-/achodnia   strona  tego  powiatu,   równie jak i   połud.-wschodnia,   jest   wilgotna,   pokryta ogromnemi  lasami   i  moczarami,   które   gęste rzeczki i potoki przerzynają;   grunt  bagnisty i piaszczysty, góry na działach pokryte lasem; w południowo-zachoduiej   za to,  koło  miasteczka  Oleska,  grunta na nieznacznych  pagórkach, jakoteż i te które   otrzymano   przez osuszenie błot, nadzwyczaj urodzajne.    Klimat na równinach   łagodny,   na  górach   zato  ostry. W Korsowie,  wiosce o 4 mile  od Brodów oddalonej, są skuteczne  kąpiele żelazne,   obecnie jednakże  przez   właściciela  tego   majątku zaniedbane.    Mieszk. powiat ten liczy 116,762 w 124 osadach  i   109 gminach  katastralnych. Gminy  te   należą do 4  sądów  powiatowych, mianowicie   w B.,   w Łopatynie,   Załoścach, i Olesku.    Obszary dworskie wybierają do rady państwa l deputowanego wraz z powiatami złoczowskim i Kamionka  Strumiłowa  w  Zło-czowic; miasto B. wybiera jednego posła wspól-

nie z miastem Złoczowem,  jednakże nie wspólnie w jednem miejscu,   lecz każde u siebie; ten kandydat,   który  przy  zsumowaniu   obudwu głosowań  otrzymał absolutną   większość głosów, zostaje jako wybrany ogłoszony.    Gminy wiejskie wybierają l deputowanego   wspólnie z powiatem Kamionka Strumitowa;  wybór odbywa się  w ten  sposób jak opisano  powyżej przy wyborach z miast.    l)o sejmu  krajowego wybierają   obszary  dworskie   trzech   posłów, wspólnie  z powiatami administracyjnemi Zło-czów i  Kamionka Strumiłowa.    Gminy wiejskie wybierają l posła  do  sejmu  krajowego; a mianowicie  powiaty sądowe: Brody, Załośce i Olesko wspólnie  w B.    Rzymsko-katolickich parafij jest  w tyni powiecie 10;  mianowicie: Brody,   Stanisławczyk,   Szczurowice,   Załośce, Picniaki,   Ponikwa,   które   wszystkie   należą do  dekanatu   urodzkiago;   Łopaty n,   Toporów, które  obadwa  należą  do   dziekanatu  w Busku; Lcszniów, gdzie  każdorazowo  gwardyan miejscowego   klasztoru   oo.  bernardynów jest zarazem proboszczom  i   Podkamień, gdzie dominikanie   zamieszkali   w   miejscowym  klasztorze sprawują zarazem   obowiązki   duszpa-terzy.    Niektóre gminy jak: Angelówka, Czechy, Kadłuluska, Konty z Brachówką, Łabacz, Ożydów,  łlażiiiów  i  Zabłotce z Wołkowaty-czami   należą do parafii w Olesku,   miasteczku powiatu złoczowskiego, która to 11 parafia należy również do dekanatu brodzkiego.    Wszystkie   te   parafie   należą   do   arcybiskupstwa lwowskiego.    Greoko-kat.   parafij znajduje się w tym powiecie 65, przyłączonych do 4 dekanatów, mianowicie:   B., Chołojów,  miasteczka )owiatu  kamienieckiego,   Oleska,  miasteczka wwiatu   złoczowskiego    i    Załoziec.    Oprócz szkół w B.  posiada  powiat   brodzki  5  szkół 2-klasowych męzkich, mianowicie:   w Berlinie, Łopatynie,  Podkamieniu, Ponikowicy  ł  Załoścach nowych;  37 szkół  1-klasowych  etatowych, 35 szkół filialnych.    Nadmienić należy, ze w gimnazyum rsalucin brodzkiem językiem wykładowym   jest   język   niemiecki.    Grunt v tym powiecie, z wyjątkiem strony południo-wo-zachodniej, jest piaszczysty, wilgotny, wymagający  bardzo  starannej   uprawy;   okolica ,a obfituje przeto  w ogromne lasy  szpilkowe; zczególniej  lasy należące  do  dóbr  Pieniaki. własności Włodzimierza hr.  Dzieduszyckiego, ą bardzo   rozległe i  dobrze zagospodarowane, .asy  należące   do dóbr Brody i Łopatyn,   sławne   były   do niedawna  z ogromnych   sosen, i.tóre jednakże  przez teraźniejszego właścicic-a tych dóbr, Kazimierza Mołodeckiego,  zupełne wyrąbane zostały.    Południowo-zachodnia zęść powiatu,   granicząca z Oleskiem,   miaste-teczkiem   uależącem już do powiatu złoczow-kiego,   ma już ziemię lepszą   i   urodzajniejszą. ?ały powiat ma przestrzeni 296,468 m., w tem

374

Bro.

Brf.

 

roli ornej 112,1(52, łąk i ogrodów 61764, pa-j stwisk 8171, lasów 114,371 mórg. Wartość przeciętnej produkcyi rolnej rocznej po przeciętnych cenach wynosi 6,431,875 złr. Miasto w tym powiecie jest tylko l, miasteczek 9, mianowicie: Leśniów, Łopatyn, Markopol, Pod-kamień, Sokołówka, Stanisławczyk, Szczurowi-oe, Toporów i Załośce. Z 32 mil kw., które ten powiat zajmuje, wypada 15,2862 to jest 46,9 procent na gminy wiejskie a 17,36 czyli 53,1 procent na obszary dworskie. Gmin wiejskich w tym powiecie jest 99, obszarów dworskich 115, przełożeństw obszarowych 37, razem zatem jednostek administracyjnych to jest gmin miejskich, gmin wiejskich i przełożeństw obszarowych 146. Gminy i obszary dworskie dzielą się podług liczby domów, jak następuje: gmin mających do 25 domów jest 4; od 26 do 50 domów jest 10; od 51 do 100 domów 40; od 101 do 200 domów jest 37 gmiu; od 201 do 300 jest 11 gminy, od 301 do 400 jest 2; od 401 do 500 jest 2 gmin, wyżej 500 jest 2: razem 109 gmin. Obszarów dworskich mających do 10 domów jest w tym powiecie 71, od 11 do 20 domów jest 36, wyżej 20 domów jest 8: razem 115. Podług liczby ludności dzielą się gminy jak następuje: od 100 do 200 dusz U gmin, wyżej 200 do 300 dusz 5 gmin, wyżej 360 do 400 dusz H gmin, wyżej: 400 do 500 dusz 12 gmin, wyżej 500 do 1000 dusz 46 gm., wyżej 1000 do 2000 dusz 22 gmin, wyżej 2,000 do 3000 dusz 4 gminy, wyżej 3000 do 4000 dusz l gmina, wyżej 5,000 dusz jest 2 gminy; na każdy obszar dworski wypada w przecięciu 61 dusz. Ludność wedle miast, miasteczek, wsi i obszarów dworskich dzieli się jak następuje: miasta mają 18,890 ludności czyli 16 procent ludności całego powiatu; miasteczka 21,720 czyli 19 procent całego powiatu, wsie 69,104 czyli 59 procent całej ludności, obszary dworskie 7048 czyli 6 procent ludności całego powiatu; zatem ogół ludności całego powiatu wynosi 115,762. W jednej tylko gminie Jaśniszcze połączył się obszar dworski z gminą. Kas pożyczkowych gminnych w tym powiecie jest 14; mianowicie: w Boratynie, Czechach, Chmielnic, Ditkowcach, Budynie, Folwarkach Wielkich, Folwarkach Małych, Kadłubiszkach, Ponikwio, Ponikowi-cy, Stanisławczyku, Starobrodach, Trościańcu, Uwinie; celem takowych jest: udzielać zapomogę gospodarzom dotkniętym nieszczęściami przez pożyczki na mały procent i spłatę na raty. Przemysł tak zwany domowy kwitnie między włościanami w tym powiecie, mianowicie wełniane dywaniki, t. zw. kilimki, wzorzyste, z wełny farbowanej w rozmaite kolory szczególniej w barwach: czerwonej, niebieskiej i żółtej, wyrabiają włościanie w okolicy Pie-niak; rysunek wzorów tych dywaników przy-

pomina wzory wschodnie, szczególniej czerkie-skie. Powiat ten, graniczący długą linią z cesarstwem rossyjskiem, mający jedyne w całej Galicyi miasto uwolnione od ceł, jest pod względem handlowym bardzo ożywiony; przeciętym jest w poprzek jednem ramieniem kolei żelaznej Karola Ludwika, która w tym powiecie ma 3 stacye; mianowicie w Ożydowic, Zabłotcach i Urodach; przecina go również w poprzek gościciec rządowy złoczowsko-bro-dzki. Handel brodzki obejmuje towary wszelkiego rodzaju, szczególniej korzenie, wyroby angielskie, perkale, aksamity, dywany, mate-rye jedwabne, także herbatę rossyjską, wina francuzkio, portery angielskie, likiery amuter-damskie, kawior astrachański i ryby. Browarów piwnych jest w tym powiecie 9; mianowicie: w Blichu, 3 browary w samych Brodach, w Czechach, w Łopatynie, w Ponikwie, w Starych Brodach, w Stołpiuie. Gorzelni w tym powiecie jest 20. Parowych tartaków było w 1875 roku w tym powiecie 3, mianowicie: l w Hrycowoli, 2 w Smólnie,' 3 w Staro-brodach, wszystkie 3 będące własnością Kazimierza Mołodeckiego, dziedzica dóbr Brody. Młynów parowych było w tym powiecie w r. 1876 2, mianowicie: w Smarzowie, i w Starych Brodach; huta szklana w 1875 r. l w Hucie Pieniackiej; pieców wapiennych 3 mianowicie: l w Ditkowcach, 2 w Folwarkach małych, w Starych Brodach. Fabryka świec naftowych w Starych Brodach, fabryka rumu i likierów l w Starych Brodach; fabryka spo-dium l w Starychbrodach, fabryka smarowideł l w Bielawie; garncarzy w 1876 roku było w powiecie 3; wodnych młynów 46, wiar-traków l, cegielnia l, przędzalnia l w B., po-tażarnia l w Baryłowie, fabryka terpentyny 1 w Łopatynie. Jak się wyżej rzekło posiada ten powiat dwie arterye komunikacyjne; trzecią arterya teraz dostaje w budującym się gościńcu murowanym krajowym ze Zborowa przez stacyą kolei żelaznej Karola Ludwika w Młynowcach na Olejów do Załoziec. Wodnego gościńca ten powiat nie ma. Rzeki Styr i Seret, których źródła znajdują się w tym powiecie, są za małe i zanadto groblami stawowymi poprzegradzaue, by mogły służyć do spławu drzewa, a tem mniej zboża lub innych towarów. Pod względem historycznym zasługują na wzmiankę: Zamek w Brodach, dotychczas zamieszkały, zbudowany 1592 roku przez hetmana Koniecpolskiego; wieś Sokołówka ze starożytnem zamczyskiem; ta w ubogiej chacie wieśniaczej zakończyć miał bohaterski żywot hetman Stefan Czarecki,powracający zezwycię-zkiej wyprawy. Toporów z zabytkami dawnych czasów, w których często znachodza. starożytne rynsztunki wojenne. Łopatyn z pięknym pałacem i dużym ogrodom. Ha cmen-

Brt,

Brt

375

 

tarzu spoczywają zwłoki jenerała Dwernickie-
go, którego grób zdobi piękny pomnik. Ta
piękna a raczej do miasteczka podobniejsza
włość istniała już w XII wieku jako warowne
miasto, wystawione na częste napady Litwi
nów. Nakwaszą: w pobliżu tej wioski znajdu
ją się 3 okazałe piramidalne góry, "Makutra"
nazwane; na jednej z nich obozował niegdyś
chan tatarów, rozsyłając ztamtąd dzicz na ra
bunek. Pieniaki ze wspaniałym pałacem, prze
robionym ze starego istniejącego tam niegdyś
warownego zamku. Załośce ze starożytnym
zamkiem, śród błot położonym, którego mury
dotychczas zębowi czasu się opierają; dawniej
otoczony stawami i błotami był trudną do zdo
bycia fortecą. 2.) B, stare (z Nowiczyzną)
wieś, pow. brodzki, o 2,5 kil. od miasta Bro
dów oddalona. Przestrzeń posiadłości większe;
roli ornej 878, łąk i ogrodów 14, pastwisk 107
lasu 344; posiadłość mniejsza: roli ornej 947
łąk i ogrodów 93, pastwisk 120 m. Ludności
rz. kat. 735, gr. kat. 501, izraelitów 51: razem
1307. Należy do rz. kat. parani w Brodach,
do gr. kat. parafii w Dytkowcach. Go do fa
bryk porównaj powiat brodzkł (wyżej). 3.)
B. (z Bolcami brodzkiemi), wś, pow. wadowi-
»;kł, o 3 kil. od Kalwaryi, 1620 m. rozl., w tem
1029 m. roli ornej, 219 dm., 1412 mk., parafia
w Zebrzydowicach; gorzelnia, dystylarnia spi
rytusu i tartak wodny. Leży w urodzaj
nych pagórkach, blizko gościńca wiedeń
skiego.	B. R.
Brody, 1.) wieś, pow. bukowski, 60 dm.,
691 mk., 127 ew., 564 kat., 159 analf. Ko
ściół parafialny należy do dekanatu lwówe
ckiego, fundacyi rodziny Brockich, herbu Łodzią;
kilka ma pomników z przeszłości. Wizerunki
czterech plebanów dawniejszych nad zakrystyą
z XVII i początku XVIII wieku. Naprze
ciwko wielkiego ołtarza popiersie z napisem:
"Na cześć Kurowskiego, zmarłego r. 1673 jako
104 lat liczącego starca"; tablice na cześć Bia-
łęskiego i Marszewskiego. 2.) B., domin.,
pow. bukowski, ,5944 mórg. rozl. ł 5 miejsc.:
J) B., 2) folw. Św. Heleny, 3) Marszewo, 4)
Zygmuntowo, 5) Bródki; 32 dm., 625 mk., 126
ew., 499 kat., 312 analf.; stać. poczt. Lwówek
(Neustadt bei Pinne) o 7 kil., stać. koi. żel.
Opalenica o 16 kil. Niegdyś własność K.
Szczanieckiego. 3.) B., karczma, pow. ino
wrocławski, ob. Kijewo. 4.) B., koi., pow.
obornicki, ob. Woynowo. &.} B., folw., pow.
gnieźnieński, ob. Łabiszynek. 6.) B., nieni.
Brodden, wieś i kolon., pow. chodzieski, 79dm.,
735 mk., 682 ew., 49 kat., l akatolik, 3 izrael.,
113 analf.. stać. poczt. Smiłowo (Smilau) o 9
kil., stać. koi. żel. Miasteczko (Fricdheim) o 11
kil.	M. St.
Brody, 1.) nium. Brodden, młyny i leśnictwo nad Wierzycą, niedaleko Gniewa, w pow.

starogardzkim. W okolicy odkryto 1875 r. przedhistoryczne cmentarzysko. 2.) B., iiiem. Brodda, dobra, pow. Chojnicki, par. Czersk, st. p. Brusy. 3.) B., niem. Broddi^ koi., pow. tucholski, par. Wielle, st. p. Czersk.
Brody, 1.) os,, pow. opolski, należąca do Czarnowąsa. 2.) B., folw. dóbr Gorzów, pow. olesiński.
Brodziaki, wś ordynacka, pow. biłgorajski, gm. 8ól, par. Puszcza Boiska.
Brodzie, wś, pow. radomski, gm. Błotnica, młyn wodny.
Brodzicc, dobra ziemskie i wś w pół.-wscli. części pow. ihumeńskiego, iiad rz. Berezyną, w gm. brodzkiej, w 3-im stanic policyjnym (berezyńskim), w 2-im okręgu sądowym, w parafii katolic. berezyńskiej. Od lluimenia o w. 40 odległa. G m. brodziocka składa się z 53 wiosek i liczy 1827 dusz męz. W B. just 65 dm., szkółka gminna, cerkiew prawosławna i kaplica katol., należąca do dekanatu ihumeńskiego. Dobra te należą oddawna do imienia Łu-kaszewiczów; obszaru mają około 4400 mórg. Łąki nad Berczyną odznaczają się szczególną dobrocią i są obfite; lasu bardzo wiole; gleba, chociaż lekka lecz dobra, i posiada wapno, które wypala się w znacznej ilości. AL Jel.
Brodziszewo, domin, i wieś szlach., pow. szamotulski, 3191 mórg.rozl., 13 dm., 204 mk., 46 ew., 158 kat., 74 analf.; stać. poczt, i koi. żel. Szamotuły o 6 kil.
Brodzki powiat, ob. Brody.
Brodzkic <«nje, wieś, pow. brodzki, nad
samą granicą rossyjską, o pół mili na wschód
od Brodów. Przestrzeń posiadł, wiek. roli
orn. 1174, łąk i ogr. 9, pastw. 52; pos. mniej,
roi. orn. 1174, łąk i ogr. 99, past. 73 mórg.
austr. Ludność rzym. kat. 15, gr. kat. 630,
izrael. 147: razem 792. Gr. kat. par. ma
w miejscu, do której należy wieś Buczyna,
i 304 duszami; razem zatem ta parafia liczy
)34 gr. kat. dusz i należy do dekanatu brodz-
dego. Należy do parafii rzym. kat. w Bro
dach.	B. R.
Broedieiien, ob. Brejdyny.
Broedlaukeit, kilka wsi t. n. w pow. pil-ialcńskim i wystruckim.
Broesen,  kąpiele  morskie nad  Bałtykiem, niedaleko Gdańska i sławnej Sobótki (Zoppot); mieszkańców liczą 173,   pomiędzy którymi ka-lolików  122,  protest. 51.    Pierwotnie była to iboga osada rybacka  Brzeźno  i należała  do miasta  Gdańska.    Kiedy w r. 1806 Francuzi zdobyli to miasto,  gubernator francuski llapp ł   urządzić  morskie  kąpiele  w B.    W r. .813 Uosyanie zburzyli wszystkie domy w B.; lóźniej  jednak  sami się przyczynili du jego wzrostu,    r.   1831    bowiem,  kiedy   żywność >rzeznaczoną na wojnę przewozili z B. (cholerą wtedy nawiedzonego) do.Nowego portu (Neu-

376

Bro.

Bro.

 

fahrwasser), kazali swoim kosztem drogę bitą
usypać między temi dwiema miejscowościami,
przez co komunikacya nadzwyczaj jest uła
twiona. Obecnie kąpiele w B. dosyć licznix>
bywają zwiedzano, mianowicie przez Gdań-
szczan z klasy mniej zamożnej. O potrzebne
wygody dostateczne tu staranie okazują. Po-
równaj Brzeźno, wś.	Kś. F.
Broeske, ob. Brzózki.
Brogi, wś, pow. sochaczewski, gm. Chodaków, par. Zawady.
Drogowa, wś i łblw., pow. opoczyński, gm. i par. Hkrzyńsko. W 1827 r. liczyła 24 dm., 170 mk.
Brójce, wś i fblw., donacya, pow. łódzki, gm. Brójce, par. Kurowice. Leży o 22 w. od Lodzi, przy drodro bitej z E,okicin do Pabianic. 1'osiada urząd gminny, szkole początkową. B. liczy obecnie 11 dm., 240 mk., ziemi włość. 233, dwór. 1177 mórg.; w tem ornej 401. Gmina B. należy do s. gm. okr. II w os. Rzgów, st. poczt, i st. koi. W. W. w IŁokici-nach, posiada kopalnią torfu, młyn, 4 wiatraki, 3 szkoły i 4135 mk. W skład gminy wchodzą: Brójce, Bukowicc, Kruszcw, Połczow, \Var-dzyń, Wola-Kutowa i Wola-llakowa. JJr. Cli.
Brójce, niem. Braetz, miasto, pow. między-
rzecki, nad Zgniłą Obrą, na granicy branden
burskiej, 212 dm., w r. 1871 było 1657 mk.;
1401 ew., 173 kat., 2 dysyd., 81 izrael.; w r.
1875 było 1669 rak. Mieszkańcy, wszyscy po
chodzenia niemieckiego, zajmują się rolnictwem;
pomiędzy rzemieślnikami najwięcej jest szew
ców i młynarzy; kilkunastu sukienników. Czte
ry jarmarki. Należy do obwodu w Trzcielu.
Hąd okręgowy w Zbąszyniu. Kościół kat. pa
rafialny św. Józefa należy do dekanatu zbą-
szyńskiogo; nadto kościół protestancki i syna
goga. Szkoła elementarna, 124 analf. Urząd
pocztowy trzeciej klasy; stać. koi. żel. mar-
chijsko-poznańskicj Stencz o 7 kil., Zbąszyń
o 20 kil.	'	M. St.
B rok mały, Bruuzek, rz., rozpoczyna się w okolicy szlachcc. Skarzyno (Abramy S., Nowa wś H. i Stara wieś IS. w POAV. ostrowskim), płynie około wsi: Brajczewo, Grocliy-boruty, Mroczki, Drogoszew. gdzie jest most długi stóp 25, dalej koło wsi Lętownicy, gdzie przyjmuje rzeczkę Łętownicę; kreto przepływa koło wsi G rzymki-Dworaki i Załuski-Lipniewo, około kościoła w mieście Andrzejowie, gdzie znajduje się most długi stóp 58; dalej przerzynając wsie: Godlewo ceclmy, Kulcszki, Śledziony, Budzi-szcwo, Nionałty, Gaczkowo-Rawa, gdzie jest most długi na stóp 30, przyjmuje rzeczkę Ja-sionke, i niedaleko wpada do rzeki Brok. przepłynąwszy w ogóle 3 mile.
Brok, Sroczek, Uroczysko, rzeka, wypływa w powiecie mazowieckim z łąk wsi Brok, o 5 w, na wschód od Wysokiego Mazowieckiego,

w kierunku południowo-zaoliodnim, płynie przez os. Wysokie Mazowieckie, wsie: Dzieeiel, Święck wielki, Kaczyn stary, Rosochate kościelne i odtąd płynąc w kierunku połud., przerzyna grunta wsi Krzeczkowo; od Czyżewa płynie zupełnie na zach., przez grunta wsi Go-stkowo i Mianowo; od wsi Nienałty-Załęgi opuszcza się na płd. i płynie przez wieś 8kło-dy, a dalej, zwróciwszy się nazacl).,przepływa przez wsie Nienałty-Kossuty i dochodzi do Gaczkowa, gdzie łączy się z rz. Brok mały; przyjmuje odtąd nazwisko Broczysko; przepływa w kierunku połudn.-zach. przez wsi l)a-niłowo, Orło, Kaczkowo, pod Czurajem przy-muje strumień Grzybówkę i naostatck na gruntach os. Broku wpada z prawego brzegu do Bugu. Źródła tej rzeki regularnie wydają wodę, z tem wszystkiem w czasie suszy, w początkach biegu swego tak małą ma B. wodę, że suchą nogą przejść go można; przy zwykłym jednak stanic, głębokość wynosi od '/,, do (5 stóp, koryto szerokie od 6 do 24 .stóp, a w czasie największych wezbrań, które wydarzyły się w latach 1853 i 1855 i trwały do 10 dni, wody wzniosły się do 1) stóp nad zwykły swój stan, i rozlały na przestrzeń 360 do 600 stóp. Płynie zrazu między wzgórzami gliniastemi, brzegi ma twarde; dalej ze znacznym spadkiem płynie śród łąk, rozdziela wyniosłe wzgórza pod Rosochatom od nizin z lewej strony rozciągających się; pod Czyżcwem i Gostkowem opasana jest wysokicini brzegami; od Mianowa płynie równiną, od Gaczkowa do wsi Kusko-wizny poniżej Orła brzegi jej są równe i na wysoki stan wody zalewane; dalej lewy brzeg wzniesiony, prawy niższy. Mosty: pod Ro-sochatem i Czyżewem długie po stóp 50, Gostkowem stóp 130, Mianowem 20, Ńienaltami 80, Orłem 2 mosty, jeden na głównem korycie, drugi na odnodze, obadwa długie stóp 192, pod Tartowizną długi stóp 147. Długość rzeki wynosi mil ll'/4.
Brok, os., przedtem miasto, nad rz. Bugiem, pow. ostrowski, gm. Orło, par. Brok. Leży na wyniosłym brzegu w malowniczem położeniu, posiada kościół parafialny, szkołę początkową, urząd gminny i 2368 mk. Założony w 1505 r. przez Erazma Ciołka, bisk. płockiego. Zatwierdził i rozszerzył jego przywileje w r. 1667 biskup Jan Gembicki. Przy tem rozszerzeniu otrzymał B. prawo chełmińskie, oraz propinacyą i rybołóstwo. Z powodu malowniczego, lubo nieco płaskiego położenia, B. był ulubionem mieszkaniem płockich biskupów, które opiewał Sarbicwski wswych odach. Oni wystawili tutejszy kościół, zaś Henryk Firlej na początku 17 w. założył tu zameczek, a raczej pałacyk przy samym ujściu rzeki Brok do Bugu, tak, że budowla ta z dwu stron woda była oblana. Przemieszkiwał w tym zam-

Bro.

Bro.

377

 

ku, a nawet tu dzieła swoje pisał, zasłużony biskup płocki Stanisław Łubieński. Pierwsza wojna szwedzka oszczędziła jego mury, ale w drugiej, w początku zeszłego wieku, padł ofiarą zniszczenia. Odnowił go w roku 1717 biskup Ludwik Załuski, co poświadcza dotąd przechowana z łacińskim napisem tablica. Po odebraniu dóbr biskupom, pożar zniszczył zamek zupełnie. Mury dochowały się tylko na bocznych skrzydłach wieży i kaplicy w całej swej wysokości; przednia zaś ściana części środkowej na materyał rozebraną została. Kościół tutejszy parafialny pod wezwaniem św. Anny, założył biskup Samuel Maciej o wski około roku 1544, a dokończył Jędrzej Noskow-ski w roku 1560. Budowla ta, bardzo pod względem architektury ciekawa, dosyć oryginalna i w całości swej dochowana, murowana bez tynku, ze szczytami w stylu ówczesnym, w płaskosłupy przyozdobioncmi. Wewnątrz ołtarze, chociaż spółczcsne kościołowi, pod względem sztuki niczemsię nieodznaczają; za to ambona w stylu odrodzenia jest bardzo pięknem dziełem. Oryginalny jest także ołtarz Matki Boskiej, zbudowany w roku 1744, na podobieństwo drzew genealogicznych, w XV i XVI wieku malowanych, na których wyobrażano na dole leżącego pi-otoplastę, a z jego piersi wychodzące drzewo rozrośnięte i portretami następców ozdobione gałęzie. Stalle, których, z powodu częstego przemieszkiwania w Broku biskupów, znaczna tu jest liczba, także są równoczesne z założeniem kościoła, dosyć nędznej roboty. Pomiędzy obrazami na kościele rozwieszonemi znajduje się kilka wizerunków Matki Boskiej, wielce starożytnych, szkoły włoskiej, a pomiędzy aparatami zasługuje na uwagę kapa w kolorze czerwonym, z herbami i cytrami Andrzeja Trzebickiego, biskupa krakowskiego, który ją temu kościołowi ofiarował. Za dawnych czasów B. należał do znaczniejszych miast w Płockiem, świadczą o tem bruki dosyć wysokie, po kilkoro staj wzdłuż aż po za miasto idące. W 17 wieku istniały tu fabryki żelaza. Podług rewizyi w r. 1650 uczynionej, znajdowało się tutaj 481 domów, w większej części murowanych; samych piwowarów było 82; istniało tu zgromadzenie bartników, mające swego starostę, sędziego i pisarza z ławnikami, którego obowiązkiem było zawiadywać barciami całej puszczy biskupiej. W 1827 r. B. miał 141 din. i 1016 mk., w 1859 r. liczył 156 domów i 1371 mk. Obecnie liczy 323 domów i 2368 mieszkańców, w tem 1167 męż., 1201 kob. Posiada synagogę, urząd gminny, szkołę początkową, fabrykę narzędzi rolniczych, młyn wodny przy ujściu rz. Jurki do Bugu, 8 wiatraków. Do r. 1795 Brok był zamieszkanym przez samych chrzo-ścian, dziś połowę ludności stanowią ży-

dzi. Do osady należy 1907 mórg. ziemi,
przeważnie gruntów żytnich; obrót nawigacyj
ny na Bugu sięga do 3,000,000 rs. rocznic.
z czego znaczna część przypada na kupców
zboża i drzewa mieszkających AV B. W ogóle
B. jest pod względem handlu dosyć ożywionym,
a jarmarki tutejsze, szczególnie jesienne, mają
pewną sławę w swej okolicy. Na tych to
jarmarkach kupcy z Warszawy, Łomży, Lu-
blina uskuteczniają większe zakupy suszonych
grzybów i wybornych serów, wyrabianych
w dobrach hr. Zamojskich za Bugiem a zwa
nych brokowskiemi. Par. B. dek. ostrowskie
go 4624 dusz liczy. Leśnictwo rządowe B.
w pow. ostrowskim obejmuje lasy, stanowią
ce część dawnej Puszczy-Biskupiej, należącej
do biskup, płockich. Tu w osadzie leśnej Feli
ksowie istniała jakiś czas szkoła leśna, i znany
prof. instytutu w Marymoucie, zasłużony pisarz
Jęstrzębowski zaprowadził tu bardzo piękne
i rozległe plantacye drzew leśnych wszelkiego
rodzaju. Dobra rządowe B. wedle wyciągu
hypotecznogo z r. 1857 składały się z folwar
ków: Brok, Bielsk, Orla, Udrzy/i, Złotoryja,
Dauislowo. Kankowo, Ostów "Wójtostwo, 15o-
jany i Dybki; w.si: Bojauy, Czuraj, Dudy, Du
do wizna, Grabo wnica. Glina, Kupary, osada
Szlaki, Kaczkowo, Kuskowizna, Laskowizna,
Naguszewo. Puzdrowizna, Biel, Żoehy, Niego-
wice, Orla, Błcdnica, Sumiczna, Małkinie gór
ne, Małkinie dolne, Klukowo, Przywóz, Boro
we, Białe błoto, Przejmy, Budy Grudzie,
Oschielów, Poreinba, Ruda, Jurka, Udrzyń.
Złotoryja, Danisłowo, Goczkowo, Kankowo,
Pawły; miasta Brok i Ostrów; młyny: Brok
czarny, Niegowice, Danisłowo i Grzybowizoa.
W r. 1830 szacowano te dobra na zip.
1,444,280; intraty czyniły wtedy folwarki
złp. 45400, lasy zaś zip. 41,611 gr. 12; rozle
głość lasów ówczesnych oznaczano na włók
magdeburskich 2292 prętów 160. 2.) B.,
wś, pow. mazowiecki, gin. Chojnay, par. Wy
sokie Mazowieckie, o 5 w. na wschód od
Wysokiego Mazowieckiego. Na łąkach tej
wsi bierze początek rz. Brok. 3.) II., wś, pow.
ostrowski, gin. Brańszczyk, par. Poręba. 4.)
II., wś, pow. mazowiecki, gm. Sokoły, par.
Wysokie Mazowieckie.	Bv. Ch.
lirokuroścrcJc, lub Brakorojstele, okrąg wiejski w gm. Mercczu, pow. trocki, liczy w swym obrębie wsie: Brokorościele i Brokorojście.
Brokowo, niem. Brakau, Stare i ZS'owe, fblw. i koi., pow. kwidzyński, st. p. Kwidzyn.
Broksztany, pow. rosieński, niegdyś okolica dziś majątek w paraf, szyłelskiej, o milę od st. poczt. Kołtyniany. Niedawno jeszcze był posiadłością Antoniego Grajewakiego, obecnie należy do Gustawa Wysockiego. Położony na drodze z Kołtyniaii do Szyłel.
Bronibcrg, ob. Bydgoszcz,

378

Bre.

Br«.

 

Broiuierz wielki, wś włość, i dobra pryw.
z tblw. Michalin, pow. płocki, gm. Góra, par.
llogotwórsk, od Płocka odl. w. 24, od Drobina
w. 6, od stacyi poczt. Góra w. 5, od drogi bi
tej przez Starożreby z Płocka do Płońska wio
dącej w. 3. Graniczy z Bromierzykiem, Ma-
liszewkiom, Przeciszewern, Storożrebami i Wro-
gocinem. Na tblw. B. ziemi ornej m. 589, łąk
m. 38, pastwisk m. 10, lasu m. 124; na tblw.
Michalin ziemi orn. m. 191, pastwisk m. 141.
Osad włościańskich 43; wraz z folw. 43 dm.,
228 mk.	A. T.
Bromierzyk, wś włość, i iblw. płocki, gm. i p;ir. Starożrcby. Folw. zajmuje obszaru 1071 morgów (814 mórg. ornego), liczy 4 cl m. i lOmk.
Bromir, skrócona forma imienia Bronimir.
Bromirek, Iblw., pow. mławski,gm. Stupsk, par. Wyszyny; 18 mk.; należy do wsi Dąbsk.
Bromirzyk, wś, pow. sochaczcwski, gm. Łazy, par. Zawady. W 1827 r. było tu 15 dni., 105 mk.
Bronikc, ob. Bramka (własność lladziew-Nkiogo.
Ur-oiui, Htarodawnu nazwisko, dotąd bardzo
pospolite u ludu wiejskiego. Brona, Brouiec, Bronak
(syn BronyJ, stanowią, źródloslów nazw jak: Bronice,
Uronin, Brońezyce, Broniewo, Bronaki.	lir. Cli.
Bronaki-Piotraszc i B. OM, wsie szlach., pow. kolneński, gm. i par. Jedwabno. B.-Pio-trasze w 1827 r. liczyły 17 dm. i 102 mk.
Bronaki, niem. Bronaolcen, wś, pow. olecki, st. p. Wieliczki.
Bronek, niem. Bnmken, jedno z przedmieść m. Raciborza na Szląsku.
Bronią, 1.) jeż. i struga w gub. witcbskiej, spływają do jeż. Nieczoryce. 2.) B., rz., dopływ Nurca pod Brańskiem, por. Bronka.
Broniaków, folw., pow. wieluński, gm. i par. Mierzyce.
Broniawy, wś, pow. turecki, gm. i par. Goszczanów.
Bronibor, os., pow. kaliski, gin. i par. Iwa-nowice.
Bronibor, nad rz. Chabową, niegdyś miasto główne Słowian brandenburskich, ob. Branden-Itur/).
Bronica, wś, pow. mohylowski, gub. podolskiej, ma 337 dusz inęz., 679 dz. ziemi włość, wraz z wsią Kuterynówką; piękny pałac, gmina; B. należała do Sapiehów, dziś ks. Wittgensteinów. Ziemi dwór. wraz z wsią Hryhorówką i Sadkowcaini 1525 dzies. uży-walnej i 980 dz. nieużytków. Jest tu kamień, zdatny na brusy i toczydła kowalskie. Dr. M.
Bronica, wieś, pow. drohobycki, u źródeł rz. Trudnicy. Przestrzeń posiadł, wiek. roli ornej 47, łąk i ogrodów 16, pastw. 10, lasu 790; posiadłości mniejszej roli ornej 2033 łąk i ogrodów 452, pastwisk 57, lasu 104 mórg. Ludność rzym. kat. 23, gr. kat, 930,

izrael. 486: razem 1439. Należy do rzym. kat. parafii w Dublanach, gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należy także wieś Bronica niższa, razem liczy ta parafia 1530 greckokatolickich dusz, należy do dekanatu mokrza-nieckiego. Posiada szkołę etatową. Właściciel wiek. posiadł. Leonard Rychlicki. Br. R.
Bronica, rz., lewy dopływ Dniestru, wpada koło Bronicy w pow. mohylowskim, zaczyna się w Kodłubajowcach w tymże pow.
Bronice, wieś i folw., pow. nowoaleksan-dryjski, gm. Drzewce, par. Wąwolnica, w pięknem położeniu, z parkiem i murowanym pałacykiem. W 1827 r. było tu 18 dtn.,124 mk.; obecnie 22 dm. i 218 mk., z których 14 żydów. Wspomina o tej wsi Długosz (III 257).
Broniczany, przysiółek Łużka dolnego (ob.).
Brońezyce, 1.) B. prywatne i B. Trąbki,
dwie wsie i dwa tblw. nad rz. Szreniawą,
pow. miechowski, gm. i par. Niedźwiedź. Le
żą przy drodze bitej ze Słomnik do Proszowic,
o 3 w. od Słomnik, o 21 w. od Wisły. W r.
1827 r. było tu 18 dm. i 114 mk., obecnie 24
dm., 180 mk. i 204 mórg. ziemi włość, a 289
mórg. dworsk. B. Trąbki były w XV w.
własnością kustodyi św. Michała w Krako
wie (Długosz I. 359). W 1874 r. razem z in
nymi majątkami kapituły krakowskiej prze
szły na rzecz skarbu i zostały sprzedane
w 1877 roku 2.) B., wieś donacyjna i pry
watna, pow. pińczowski, gm. Dobiesławice,
par. llachwałowice, o 5 w. od Koszyc, o 6 w.
od Wisły. Rozl. 113 m.	Br. Ch.
Brończyn, wś, pow. kaliski, gm. i par. Błaszki. W 1827 r. liczył 21 dm., 214 mk.
Broilicc, niem. Bronietz, wś, pow. olesiński, par. kat. Olesno, z osadą E,ossocha zwaną.
Broniew, J3romewo,wś,pow.nie8zaw8ki, gm.
Radziejów, par. Broniewo. Kościół tutejszy
w 16 w. oddany był różnowiercom przez dzie
dzica B. Zakrzewskiego. W 1624 r. wysta
wił jego wnuk, wróciwszy do katolicyzmu, no
wą świątynię. Obecny kościół murowany wy
stawiony około 1870 r. ze składek parafian.
Do B. należy Dębowiec. W 1827 r. było tu
21 dm., 154 mk.; 748 mórg. rozległości. Par.B.
dek. nieszawskiego, dawniej radziejowskiego,
liczy 800 dusz.	Br. Ch.
Bronicwek, Bromewlio, wś, pow. nieszaw-ski, gm. Radziejów, par. Broniewo.
Broilicwicu lub Broniowice, wś włość., pow. opatowski, gm. Waśniów, par. Pawłów. Ma 10 dm., 57 mk. i 130 mórg. rozl.
Bronicwice, domin, i wieś szl., pow. mo-gilnicki, nad jeziorem i Notecią; 3643 m. rozl,; 4 miejsc.: 1) B.; 2) folw. Henriettenhof, 3) Augustenau, 4) Gottlob; 23 dm., 357 mk., 177 ew., 188 kat., 134 analf., st. poczt, w Pakości o 7 i pół kil., st. koi. żel. Amsee o 3 kil. Część wsł B., tak zwane B. Nowe, zostały przezwane

Bro,

Brt.

3?9

 

1877 r. Neuwehr. Nad jeż. broniewickiem, mię
dzy wsiami B. i Janikowem, na tamie pośród
wód i na gruntach wsi Janikowo leży st. dr.
żel. zwana Amsee. niekiedy zwana też Bronie-
wice.	M. St.
Broniowko, ob. Broniewek.
Broniewo, ob. Broniew.
Broniewo, 1.) wieś, pow. wyrzyski, nad Rudną rzeczką, uchodzącą do Łobżonki, pobocznej Noteci, 14 dm., 117 mk., 20 ew., 97 hat., 28 analf. 2.) B., domin., powiat wyrzyski, 5523 m. rozl., 4 miejsc.: 1) B. 2) folw. Izabela, 3) llajgród; 4) B. młyn, niem. Mathłl-denmiihlc; 7 dm., 94 mk., 26 cw., 68 kat., 20 analf. St. poczt, w Mroczeniu o 7 kil., st. koi. żel. Nakło o 14 kil. 3) B., wieś, pow. inowrocławski, na granicy Królestwa Polskiego. 28 dm., 316 mk., 102 ew., 214 kat., 134 analf. St. poczt. Złotniki (Giildcnhoi) o 6 kil., st. koi. Inowrocław o 24 kil., Kruszwica o 16 kil.
Brotliki, wś, pow. koniński, gm. Dąbro-szyn, par. Kuchary.
Broniki, wś, pow. nowograclwołyński, gin.
romanowiecka, leży przy drodze bitej żyto-
miersko-brzeskicj, miała st. p. Włościan dusz
męz. 131, ziemi włościan 826 dz. Należała
niegdyś do dóbr zwiahelskich Lubomirskich;
obecnie należy do klucza nowo-zwiahclskiego
Mezeńcowej, z domu Uwarównej.	L. E.
Bronikowo, 1.) wieś, pow. kościański, 46
dm., 295 mk., 2 ew., 293 kat., 72 analf. Ko
ściół parafialny dekanatu szmigielskiego, fun-
dacyi Bronikowskich. Rodzina ta, za panowa
nia Zygmunta Augusta porzuciwszy wiarę
przodków, oddała kościół protestantom, którzy
go dzierżyli do XVI w. W połowie XVII w.
Franciszek Zbyszewski podźwignął podupadły
kościół. Za Jana Kazimierza w czasie wojny
szwedzkiej zrabowano wszystkie kosztowności
i sprzęty. Do kościoła bronikowskicgo należy
filialny w Boguszynie. 2.) B., niem Brunke,
domin, i wś szl., pow. kościański, 4918 m. rozl.,
4 miejsc.: 1) B., 2) folw. Boguszyn, 3) Pod-
szmigiel; 4) młyn Błutkowo; 19 dm., 348 mk.,
54 ew., 294 kat., 140 anal.; sfc. p. w Szmiglu
o 6 kil., st. koi. żel. Stare Bojanowo (Alt-Bo-
yen) o 8 kil. 3.) B., folw., pow. międzyrze-
cki, ob. Kościeszyn.	M. St.
Bronikowo, 1.) niem. Lrunk, inaczej Bryn-Ifi po polsku, wś, pow. wałecki, ludności 332, kat. 295. 2.) B., niem. Bronilcowen, wś, pow. ządzborski, st. p. Ządzbork.
Broniłaś, wś. pow. sieradzki, gm. i par. Wierzchy.
Broniua, wś, pow. stopnicki, gm. i par. Busk. W 1827 roku było tu 25 domów, 116 mieszk.
Broniów, wś i folw. Krawara, pow. radomski, gm. Orońsk, par. Chlewiska. W 1827 rpku było tu 11 dni., 146 mk.; obecnie zaś 20

dm., 221 mk., 274 m. ziemi włość. B. wraz
z przyległą Krawara stanowi jedne dobra, ma
jące 1110 m. ziemi dworskiej.	Br. Ch.
Broniowicc, ob. Broniewice.
Broniówka, wś, pow. proskurow&ki, gmina Sarnów, 274 dusa męz., 505 dz. ziemi włość, a 668 dz. ziemi używalnej dominium. Należy do sukcesorów Wilhelma Zaleskiego.
Bronirzyszki, majątek ziemski, pow. sza-
welski, par. Szukinów, w pobliżu drogi od
Kurszan do Żagor, o milę od st. koi. żel lip.
romeń. Popielany. Należy obecnie do Ceza
rego Wysockiego.	Fel. E.
Bi-Ołił(.slłi\v dawne imię, źrótllosłów wielu
nazw, yłównie w skróconej formie Bronisz, jak: Bro-
nisze, Broniszewo, Broniszewice; nazwiska takie jak
Bronisławów, Bronisławka i t. p. są świeżego pocho
dzenia i powstały w bieżacem stuleciu, głównie
w ostatnich czasach.	"	Br. Ch.
Bronisław, 1.) wś i folw., pow. nieszawski, gm. Radziejów, par. Bronisław. Od Radziejo-wa nic całą milę, od Inowrocławia prawic trzy mile odległa. Na pó'łnoc ma kanał Bachorzy i wieś Kobiclice, na zachód graniczy z wsiami Skotniki i Papros w w. ks. poznańskiem. Rozległość ogólna wynosi włók 53, oprócz pastwisk dość obszernych nad Bachorzą. Osad włościańskich ma 28, z których cztery liczą po 20 m. roli, inne od 40 do 60 moi-gów, razem Avłók 29; folw. ma przeszło 22 włóki, a 20 uwłaszczonych rolników, każdy na 3 morgach, oraz kilku jeszcze innych, obsiewają około 2 włóki gruntu. Rola wszędzie prawie pszenna, żyzna i dobra. Wieś ta ma kościół parafialny i szkołę, do której uczęszcza dzieci (r. 1879) 46, to jest 35 chłopców i 11 dziewcząt. Jest tu komora celna 4 klasy, w budynku drewnianym. Kiedy wieś ta założoną została, nie wiadomo. Należała podobno do dóbr książęcych, a przy fundacyi klasztoru panien norbertanek w Strzelnic, przez Aleksandra Ziemo-wita księcia kujawskiego r. 1124, dostała się z inncmi wspomnionym zakonnicom. Zdajo się, iż norbertanki ją założyły, czego dowodzi nazwa od błogosławionej Bronisławy, zakonnicy norbertańskiej, w Krakowie r. 1259 zmarłej. Wiadomo z dokumentów, że r. 1315 dnia 10 maja, Jan proboszcz norbertanek w Strzol-nie, wieś tę i trzy inne zamienił z Gerwardem biskupem kujawskim na dziesięciny z wsi Ło-jewo i Dulsk, przyczem norbertanki miały dostać w dodatku 140 grzywien denarów toruńskich i 100 korcy (mensura) żyta, wartości ówczesnej 20 grzywien. W istocie d. 13 lipca t. r. biskup spełnił swe zobowiązanie i wypłacił klasztorowi, z czego pokwitowanie otrzymał. (Rzyszczcwski i Muczkowski, Codex diplom. t. II pag. 202 i 204). Wkrótce jednak, bo już w następnym wieku, wieś Bronisław jest własnością norbertanek klasztoru św. Maryi Magdaleny za murami m. Płocka, a Piotr, ich proboszcz, w d. 29 stycznia 1449 r. wydaje dokument, opisujący powinności poddanych włościan W B. był dwór,   do którego   proboszcz norbertanek zjeżdżał niekiedy   dla doglądania gospodarstwa, a nawet  ztąd dozorował   nad   innem Uusztornemi wsiami. Zakonnico trzymały rządcę, osobę świecką,  lub swój folwark wydzierżawiały.    Tak Bronisław w ręku duchownym zostawał  do r.  1796,  w którym  rząd  prusk pozabierał  dobra  kościelne.    Odtąd  B.   przeszedł na skarb państwa.    W r. 1835 nastąpiło ostateczne uregulowanie gruntów plebańskich dworskich i  rolników,  poczerń B. został dona-oyą generała Korfia.    I)o kościoła   w B. należały wsie: Koszczały, ISkotniki i Papros, z których dwie   ostatnie odpadły   za linią graniczną do w. ks. poznańskiego, a dotąd pozostała przy nim sama wieś Koszczały.    Erekcya   pierwotna zaginęła, a i dzieje  jego mało są znane, bo wszystkie akta wraz  z plebanią zgorzały 1719 roku.    Najdawniejsza  świątynia była  z drzewa,   a gdy  od  starości  spruchniała,  r. 1013 feczepau  Malclirowicz,   proboszcz  miejscowy, wystawił   nową,   również   drewnianą,   którą Franc. Łącki biskup suiłr. włocławski  poświęcił.   Zaledwie jedno stulecie przetrwał len kościół, prędko   zniszczony przez niedozór rzadko tu mieszkających proboszczów, w skutek czego r. 1747 Matcusł. Kamiński, prób. klasztoru norbertanek  płockich,   zbudował nowy z drzewa. Ten  gruntownie  w r. 1852   wyrestaurowauy, sUraniem   ks.  Wojciecha Kochowieża   prób., zgorzał zupełnie w d. 22 czerwca 1870 r. z zapuszczonego nieostrożnie ognia.    Parafianie jednak, zachęceni słowy wspomnionego kapłana, wnet wystawili nowy, murowany,   który w d. "24 sierpnia 1876 r. poświęcił ks. Wino. Popiel biskup   dyecezyi kujawsko-kaliskiej.    Proboszcza przedstawiały tu i obierały dawniej norbertanki,   najczęściej   z wikaryuszów  katedry płockiej  lub kanoników pobliskiej   kolegiaty kruszwickiej.    Ci   zaś   czasami   dojeżdżali,   a zwykle trzymali wikaryuszów, lub stałych zastępców, zwanych komendarzami.    W 1827 r. było tu 34 dm. i 319 mk.,   obecnie 530 mk. B. par. dek nieszawskiego liczy 680 dusz. X St. Cli. 2.) B., wieś włość, i Iblw. pryw., pow. ciechanowski, gin. Ojrzeń,  par. Kraszewo,  liczą 104 mk.;   przy iblw. kuźnia;   folw. należy do dóbr Ojrzeń.
Bronisław, 1.) domin., pow. średzki, nale
ży do dóbr Winnejgóry, 3190 m. rozl., 9 dm.,
132 uik., wszyscy kat., 63 analf'., st. poczt.
Nowe Miasto (Noustadt an der Warthe) o 5 kil.,
st. koi. żel. Chocieza (Ealkstaedt) o 8 kil. 2.)
B., wieś, pow. inowrocławski, na granicy Kró
lestwa Polskiego, 37 dm., 318 mk., 38 ów.,
280 kat., 80 analf. St. poczt. Strzelno o 5 kil.,
st. koi. żel. Amsee o 8 kil.	M, St.
Bronisława, koi., pow. kolski, gin. i par.

Lubstów, posiada cegielnię.
Bronisławka, 1.) wś i koi. nad rz. Nar
wią, pow. płoński, gm. Pomiechowo, par. ale
ksandryjska. Leży przy linii drogi żelaznej
Nadwiślańskiej, pomiędzy Modlinem a Nasiel
skiem, liczy 24 dm., 222 mk., 50 m. rozl. 2.)
B., wś, pow. hrubieszowski, gm. i parana Gra-
bowiec. W 1827 r. było tu 15 dm., 102
mieszk.	Br. Ch.
Bronisławki, 1.) folw,, pow. krobski, ob.
Gola. 2.) B., niem. Olierhof, folw., pow. czarn-
kowski, ob. Krmzewo.	M. St.
Bronisławów, 1.) wś, pow. grójecki, gm.
Kąty, par. Góra Kalwarya. 2.) B., wś, pow.
błoński, gm. Pass, par. Błonie. 3.) B., wś,
pow. grójecki, gm. Lipie, par. Wilków. 4.)
B., wś, pow. wieluński, gm. Radoszewice, par.
Osiaków. 5.) B., wś, pow. opatowski, gmina
Julianów, par. Ożarów. Liczy 12 dm., 122
mk., 310 m. ziemi dworsk. i 126 m. włość. 6.)
B., wś, pow. iłżecki, gm. Wierzchowina, par.
Krempa Kościelna. Ma 9 dm., 57 mk. i 187
mórg obszaru. 7.) B., wś, pow. łukowski,
gm. i par. Scrokomla. Liczy 27 dm., 210 mk.
i 494 m. obszaru. 8.) B., wś, pow. hrubie
szowski, gm. i par. Grabowiec.	Jlr. Ch.
Broiiisławówka, koi., pow. lwowski, od 1838 jest tu nliał ewang. parafii Lwów.
Bronisławy koi., pow. sochaczewski, gm. i par. Rybno.
Bronisze, wś i folw., pow. warszawski, gin. Bliznę, par. Żbików, leży przy drodze bitej z Warszawy do Błonia, o 19 w. od Warszawy. W 1827 r. było tu H dm., 125 mk.
Bronisze, niem. Wittigsfelde, wś, pow. gołdapski, st. p. Regellen.
Bronisze w, Broniszewo, 1.) wś i folw., pow.
noworadomski, gm. Prusiecko, par. Mykanów.
B. posiada przyległość Kłekaty, leży przy dro
dze z Brzeźnicy do Częstochowy. W 1827 r.
było tu 18 dm., 175 mk., st. p. w Brzeźnicy.
2.) B., wś, pow. grójecki, gm. Rykały, par.
Goszczyn. W 1827 r. było tu 11 dm. i 114
mk. 3.) B., wś, pow. włocławski, gin. Prze-
decz, par. Chodecz. Ma 11 dm., 97 mk., gruu-
tu dwór. 285 m., włość. 33 m., lasu 3 m. 4.)
L'or. Broniszewo.	Br. Ch.
Broniszewire (mylnie), ob. Braszetuiae.
Broniszewice, 1.) wś, pow. pleszewski, 30
dm., 296 mk., wszyscy kat.,   75 analf. Kościół
jaraiialny dek. plcszewskiego.   2.) B., domin.,
>ow. pleszewski,   5149 m. rozl.,   3 miejsc.:  1)
B., 2)  folw.  Polskie, 2)  Ostrówek;  26  dm.,
460 mk., 8 ew" 452 kat., 158 analf. St. poczt,
koi. zol. Pleszew o  10 kil.; własność  Duni-
nowcj.	M. St.
Broiliszcwo, 1.) wś, pow. nieszawski, gm. luszkowo, par. Broniszewo. Posiada kościół urafialny drewniany, który już istniał w 16 yioku, 1857 odnowiony, zostaje pod zarządem

Bro

Bro,

381

 

proboszcza w Połajewie. Parafia ta była zwy kle pozbawioną proboszcza, skutkiem zagrabię nią dochodów probostwa przez dziedziców wsi Par. B. dek. nieszawskiego 1716 dusz liczy 2.) B., wś, pow. nieszawski, gm. i par. Słu żewo. W 1827 r. było tu 10 dm., 115 mk.
Broniszcwo, posiadłość, powiat wrzesiński
496 m. rozl., 2 dm., 31 mk., wszyscy kat., K
analf. Stacya pocztowa i kolei żel. Września
o 9 kil.	M. St.
Brouiszów, wś, pow. pińczowski, gm. Kazimierza Wielka, par. Kazimierza Mała, w gó-rzystem położeniu, o 8 w.   na wschód połd. 0( Skalbmierza.    W 1827 r.  było tu 29 dm., 157 mk.;   obecnie   35   dm.    Ziemi   folwarcznej   m 482, lasu 40 m., włościańskiej m. 136.   Cztery stawy zarybione na 6 m., kolejno się spuszczają i służą do irrygacyi luk.    Llymów  folw. 5 innych zabudowań gospodarczych 8.     A. T.
Broniszów, wś. pow. ropczycki, ma 1327 m. rozl., wtem 956 m. roli ornej, 111 dm. 665 mk., par. w Łączkach, pokłady gipsu, huta; H. leży w urodzajnych pagórkach. M. M.
Broniszowice, wś, pow. opatowski, gm Boksice, par. Szewnia. Ma 12 dm., 143 mk.; 340 ui. ziemi dworskiej, 110 m. włość.
Bronitz, ob. Dranice.
Bronka, wś w pow. bielskim, gub. grodzieńskiej, na lewym brzegu rzeki t. n.
Bronka, 1.) rz., dopływ Nurca z prawe.] strony, uchodzi niedaleko Ltrańska i Popław, źródło ma na gruntach w.si Załuski, 2.) B., ob. Mołoda.
Broilkowice, wś rządowa, pow. kielecki,
gm. Bodzentyn, par. Tarczek, leży w górzystej
i lesistej ukolicy, na południowym skraju la
sów suchedniowskich, o 6 w. na półn. wschód
od Bodzentyna. W 1827 r. było tu 31 dm.,
]84 mk., obecnie 44 dm.	Br. Ch.
Bronna, ob. ftadomka.
Bronnica, wś i rz., pow mohylowski, ob. Rronica.
Bronnice, l.) miasto powiatowe gubernii moskiewskiej, 8371 mk., o 727 w. od Petersburga, o 63 od mi ista gubernialnego odległe. St. poczt. 2.) B., wś, pow. i gub. nowogrodzka, st. p. w pobliżu Nowogrodu i Krestców.
Bronnicka albo Matuszewska, st. p., pow. bronnicki, gub. moskiewska, ze st. dr. żel. mo-akiewsko-riazańskiej.
Broniło, folw. i wś, pow. łęczycki, gm.
Borki, par. Lcźnica mała. Posiada 24 drn., roz
ległości 861 m.	lir. CU.
Bronocice, wś, nad rz. Nidzicą, pow. pińczowski, gm. Drożejowice, par. Skalbmierz, od Skalbmierza odl. w. 3, od Pińczowa w. 21, od Działoszyn w. 3, od rz. Nidy w. 21. llozle-głości m. 359. Graniczy z Podgajein, S/.ezot-kowicami, Prokocicami, Szarbiją, Rosiejowem

i  Dziokanowicami.    Młyn  wodny.    E,.   1827
miała 29 dm., 197 mk.	A. T.
Bronów, 1.) wś i folw., pow. turecki, gm. Biernacice, przy szosy turecko-łęczyckiej, odl. od Uniejowa w. 8, od Łęczycy w. 21; folwark różem z Piotrowem obejmuje 40 włók; w tem 6 włók starodrzewu, budynki murowana, pro-dukcya torfu z obszernych pokładów na potrzeby gorzelni w Biernacicach; gleba dobra, gospodarstwo postępowe, zarodowa owczarnia. Służebności usunięte, włościanie odseparowani przez dobrowolny układ. Zamożność i moralność ludu dosyć posunięta. B. stanowił przez długi czas własność rodziny Ko«ów, potem Ko-nopnickioh, dziś łącznie z Biernacicami należy do A. Dzierzbickiego. W 1827 r. było 8 dm. i 145 mk. W. S. 2.) B., wś, pow. opoczyński, gm. Machory, par. Zamów. Liczy 30 dm., 153 mk., 266 m. obszaru. 3.) B., ob. Bronowo.
Bronów, wś, pow. pleazewski, 10 dm., 84
mk.. 4 ew., 80 kat., 25 analf. 2.) B., domin.,
pow. pleszewski, 4464 m. rozl., 9 dm., 184 mk.,
56 ew., 128 kat., 84 analf. St. poczt. Sobótka
o 6 kil., st. koi. żel. Biniew o 7 kil. Niegdyś
własność Nep. Niemojowskiego.	M. St.
BroilÓW, Brunów, Braunau, AVŚ, pow. bielski na Szląsku austr., rozl. m. 979, ludn. 740. Parafia katol. Riegersdorf, ewang. Kur/wald. Szkoła ludowa.
Bronów, por. Bronowo.
Bronowc, wś, nad rz. Pełtą, pow. makowski, gm. i par. Karniewo.
Bronówek, wieś, pow, turecki, gm. Zel-goszcz, par. Uniejów. W 1827 r. było tn 7 dm., 104 mk.
Bronowicc, 1.) wioś i folw., pow. kozienicki, gm. Góra Puławska, par. Góra Jaroszyńska. Znajduje się tu gorzelnia, ziemi dworskiej 1787 morgów, włościańskiej 561. W 1827 r. było tu 37 dm. i 313 mk., obecnie 55 dm. i 398 mk. B. eżą w pięknem położeniu na wyniosłym lewym brzegu Wisły, naprzeciw Puław a obok Janowca. B. stanowiły w 15 wieku własność Warsza Michowskicgo h. Rawa (Długosz), później zaś należały do Firlejów, którzy tu zbudowali sobie okazałą rezydencyą. Według Ver-duma (Liske 188 str.) stał tu w końcu XVII >vieku "ciężko zbudowany stary zamek," tym-jzasem widok ruin przechowany na rysunku <rogla z początku bieżącego stulecia świadczy * istnieniu lekkiego, ozdobnego pałacyku, 'rawdopodobnie powstał on na gruzach stare-jo zamku, po którym pozostała tylko Avieża .wana firlejowską i obszerne sklepione piwni-ie. Wieża ta przed kilkunastu laty została ozebraną. na miejscu jej wzniesiono dom mie-/kalny. ' Por. Tyg. IHiistr. I 1860 r. str. 256 udzież z 1868 r. .''6 N. 2.) B., wśifol., pow. lubelski, gm. Zemborzyce, par. Lublin, położona a rogatką piasecką m. Lublina, należała od

er*

1317 do wójtostwa lubelskiego, w 7 dziesiątku
w. 19 sprzedana; dziś stanowi własność pry
watną, położona nad rz. Czerniejówką. W r.
1827 było tu 12 dm" 116 rak. Opis w Kalend.
Polit. Król. Polsk. 1829 r. 3.) B. Strzembo-
szewice, wś, koi. i folw., pow. brzeziński, gm.
Gałków, par. Brzeziny. Posiada 14 dm., 150
mk., ziemi włość. 41 m., dworskiej 550 m., ko
lonistów 110 m.	Br. Ch.
Bronowice, wielkie i małe, wieś w Galicyi, pow. krakowski, ma 1885 m. rozl., w tem 1365 m. roli ornej, 190 dm., 1371 mk., parafia w Krakowie; leży w urodzajnych pagórkach, blisko kolei północnej Cesarza Ferdynanda.
Bronówka, rz., zwana też Jura i Mazlak,
bierze początek we wsi Olszewko, w pow. koł-
neńskim, płynie pod wsią Jurzec (od czego bie-
rze miano Jura) i w kierunku połud. płynie
pod Dobrzyjałów. Tu uchodzi w pow. łom
żyńskim, i zwróciwszy się kupołud.-wschodowi
przez Kownaty, Wyłudzin, Olszyny, Tarasko-
wo, Borzejewo, Janczewo, dochodzi do Brono-
wa, po za którym skręca ku południowi i wpa
da do Narwi. Brzegi ma wzgórzyste, bieg nie
regularny, spadek dość znaczny, szerokość koło
Borzejowa 14, przy ujściu 16 sążni; długa 23 w.
Na wiosnę rozlewa niekiedy na 150 stóp, lecz
nie zrządza szkód. Przyjmuje wody kilku
strug; pod Bronowem np. wpada Stara Jura,
mały strumień.	Br. Ch.
Bronowo, l.) wś i folw., pow. płocki, gm.
Zągoty, par. Ciachcin i Proboszczewice. Nale
żą tu: B. Zalesię, B. Kmiece (A i B.) i B. Sa
dy, tudzież trzy folwarki. Ogólna ludność 255
mk., 35 dm. we wsiach i 133 mk. w folwar
kach. Fol. B. Zalesię ma 600 m., B. Kmiece
548 m., karczma i wiatrak. B. sady należą do
drobnych właścicieli, liczą 5 dm., 47 mk.-i 224
mórg obszaru. 2.) B., wś włość., nad rz Nar
wią, pow. łomżyński, gm. Borzejewo, par.
Wizna. Znajduje tu się urząd gm., szkoła po
czątkowa. W 1827 r. miała 66 dm. i 394
mieszk.	Br. Ch.
Bronowo, ob. Bnmowo.
Bronsko, wieś, pow. kościański, 22 dm. 142 mk., 71 ew., 71 kat., 49 analf.
Bronszewice, ob. Brąszemce.
Bronzerta, rz., bierze początek we wzgórzach lipnowskicli, koło rumunkn Wiadomy płynie doliną śród piaszczystych wzgórz, wysokich na 30 do 40 stóp, przepływa mały staw przy rumunku Bronzerta, przerzyna bagniste łąki koło Lipna i wpada do Mieni. Szeroka l do 5 stóp, brzegi wysokie do 9 stóp; przy uj ściu nizkie, błotniste.
Broschiitz, ob. Broszec.
Brosdorf, ob. KUmkmricp.
Brosewitz, ob. Erośó.
Brość,  uiem.  Brosewlts,  wś, pow, olawski

z pal', katol.  dek. więżowskiejro. słynie z rolnictwa przemysłowego.
Broska, ob. Brzoska.
Broskoutz, ob. Broszkowce.
Broskowszczyzna, okrąg wiejski w gm. łukojnie, pow. wileński, liczy następ. wsie: iiyrwidy, Ńalidziszki, Broskowszczyzna, Try-)iły, Podworniki, Jawiczuny, Koniukiszki, izynkopole, Czapurniszki, Rudzina, Grudje.
Brosławice, niem. Broslawttz, wś, pow. )ytomski, z par. katol. dek. pyskowickiego. Płynne gospodarstwo rolne.
Brosowen, ob. Brzozowa.
Brosowken, ob. Brzozówko.
BroBOWO, ob. Brzozowi).
Brostowo, gmina, pow. wyrzyski, obejmu-
e 13 miejsc.: 1) B. wieś, 2) B. domin. 6052
mórg., 3) dom przy gościńcu, 4) osada Hiih-
nenberg, 5) os. nad koleją wschodnią (Ostbahn),
6) Bahnmeisterei, 7) dworzec kolejowy Mia-
,teczko (Friedheim), 8) cegielnia Brostowo, 9)
dwór Marienfelde, 10) folw. Marienfelde, 11)
egielnia Marienfelde, 12) Karczma polska,
^Polnischer Krug), 13) Kolon, brostowska,
^Sophiadamm); 50 dm., 556 mk., 360 ew., 196
kat., 107 analf. Stać. poczt, i koi. żel. Mia
steczko (Friedheim) o l kil.	M, St.
Brostury, ob. Brmtury.
Broszec, wś, pow. prądnicki, niedaleko Krapkowic, ma parafią katolicką dek. koście -cińskiego.
Broszącin, wś, pow. łaski, gm. Dzbanki, par. Rusiec, od Szczercowa o 7 wiorst. 1827 r. było tu 25 dm., 125 mk.
Broszki, wś, pow. sieradzki, gm. Złoczew, par. Stolec, o 26 w. od Sieradza; 1295 m. rozl., z tego 1100 m. ziemi dworskiej, 195 włość. W 1827 r. liczyła 25 dm., 155 'mk.; obecnie 183 mk.
Broszki, wieś, pow. gnieźnieński, 6 dm., 55 mk., 49 ew., 6 kat., 16 analf.
Broszków, wś i folw., pow. siedlecki, gm. i par. Niwiska, st. p. i dr. żel. Kotuń. W 1827 r. liczył 21 dm., 120 mk; obecnie ma 19 dm., 281 mk. i 1789 mórg obszaru; znaczne lasy.
Broszkowce, Broskoutz, wś, pow. storoży-niecki na Bukowinie, o 7 kil. od Storożyńca, z parafią gr. kat. w miejscu.
Broszkowice, wś nad Wisłą, pow. bialski w Galicyi, par. Oświęcim, o 4 kil. od Oświęcimia.
Broszniww, ob. Brośniów. Brotzen, ob. Brocz.
Browachy, wś, pow. kaniowski, o 15 w. od Korsunia, w takiejże odległości od Kaniowa. Mieszk. 1076, wyznania prawosławnego. Cerkiew parafialna, do której należą także mieszkańcy browachowskiej Budy, odległej o 2 w., w liczbie 440. Szkółka; ziemi 3017 dzies., drugorzędnego czarnoziemu. Dawniej-należą-

tf*.

•Ihl

 

ła do starostwa korsuńskiego, darowana przez
rząd ks. Łopuchinowi, wraz z całem staro
stwem; obecnie należy do ł.opuchina-Demi-
dowa. Zarząd gminny we wsi Sachnówce,
policyjny w Korsuniu.	Kl. Przed.
Browarek, 1.) wś, pow. włoszczowski, gm. i par. Irządze. 2.) B.- folw., pow. piiiczow-ski, gm. i par. Opatowiec.
Browariiik, folw., pow., jańsborski, st. p. Jańsbork.
Browary, wś nad rz. E,ozogą, pow. ostrołęcki, gm. i par. Myszyniec.
Browary, mko, pow. osterski, gnb. czerni-howska, st. p. w punkcie rozdziału traktów 7, Kozielca do Kijowa i Perejasławia, w pobliżu st. dr. żel. kijowsko-kurskiej, o 27 w. od Kijowa.
Browary, wieś, pow. buczacki, właściwie południowo-wschodnie przedmieście miasta Ja-złowca, stanowiące osobną gminę katastralną. Przestrzeli posiadł wiek. roli orn. 383, łąk i ogr. 3, past. 27; pos. mniej, roli orn. 843, łąk i ogród. 61, past. 90 mórg. Ludność rzym. kat. 77, gr. kat. 652, izrael. 54: razem 783. iNaJeży do obudwu parafij w Jazłowcu.
Browieiieii, ob. Browina.
Browina, 1.) niem. Browienen, wś i młyn, pow. niboreki, st. p. Witramowo. 2.) B., niem. Browi**, wś szlach.. pow. toruński, st. poczt. Chełmża, par. Grzywna.
Brawiniec, 1.) niem. Deutsuh-Prolnitz, wś, pow. prądnicki, o milę od m. Białego, z parafią katol. lależnĄ od par. w Głogowie górnej. 2.) B. pottla, niem. Polnych Prolmfa, wś, pow. prądnicki, par. katol. w Białym.
Browki, l,) wś, pow. miński, gm. zasław-
ska, pned laty kilkudziesięciu część Zasław-
szczyzny, później wieś dziedziczna rodziny
Żołędziów. obecnie Jana Mazurkiewieza i cór
ki jego Hłaakowej; ma obszaru 300 dz., lasu
budowlanego (sosnowego i jodłowego) i zaro
śli około 150 dz.; łąk 50 dz. Gospodarstwo
4-polowe. AL. Jel. 2.) B., wś, pow. skwirski,
nad rz. Kamionką, stacya dr. żel. kijowsko-
braeakiej, miedzy Popielnią a Ozarnorudką,
o 113 w. od Kijowa, o 34 w. od Koziatyna.
Mieszk. 723 prawosławnych i 39 katolików.
Cerkiew parafialna. W praeszłym wieku na
leżała do k*. Lnbomirskich, później do Roho-
zińskich, obecnie zaś do Ryłskich. Ziemi 2714
dzies. wybornego czarnoziemu. Zarząd gmin
ny w m. Wczorajszem, policyjny wPawołoczy.
3.) B., wś, pow. berdyczowski, o 9 w. odległa
od m. Białopola. Mieszk. 298, wyznania pra
wosławnego, należą do parafii kamienieckiej,
odległe] o 2 wiorsty. Ziemi 1054 dzies., ma
jącej dużo lasu. .Należy do A.bramowicza.
Zarząd gminny w Białopoln, policyjny w Ma-
cłmówce.	Kl. Przed.
Brownhof,  po   łotewsku Braunops, w pow.

rzeżyckim, stanowi tylko folwark czyli atty-nencyą dóbr warklańskich, własność księżniczki Teresy Sanguszkówny; ma ziemi dworskiej 917 dz. i włościańskich 1580 dz.; liczy dusz męskich 216 a żeńskich 230, ogółem dusz 446. B. należy do obszernej parali warklań-skiej. Zarząd gminny w \Varklanach, policyjny w Rzeżycy.
Bróyce, ob. Brójce.
Brozdowce, ob. Brzozdowce.
Brozie, przysiółek Krowicy.
Brozie, ob. Brzozie.
Bruzówko, ob. Brzozówko.
Broża, rz. w pow. bobrujskira, mały do
pływ rz. Berezyny, wpada do niej z prawej
strony poniżej wsi Żubrówki a bierze początek
wśrodku powiatu, z błot i topielisk w okolicach
wiejskiej osady zwanej JSieznaje. Kierunek
ma północno-wschodni. Zasługuje na uwagę,
iż rzeki Broża i Brezinnica, z jednych błot bio
rąc początek, płyną w dwie przeciwne strony;
widocznie więc miejscowość około wsi Się/naje
jest najwyższym punktem środkowego polesia
bobrujskiego. Długości około 24 w., zwana
niekiedy Posdwinka, Pozdwinka. Z B. wy
prowadzono dla osuszenia błot spławny kanał,
zwany Brożką.	AL Jel.
Broźe, wś z zarządem gminnym i folwark
w pow. bobrujskim, w 2 stanie policyjnym
(Paryckim), w 3 okręgu sądowym. Gmina
B. składa się z 39 wiosek i liczy 1456 dusz
me.z. W B. jest szkółka gminna i cerkiew
parafialna. Folwark B., w 1869 za nagrodę
oddany urzędnikowi Postnikowi, ma obszaru
525 m. obszaru.	AL Jel.
Broźka, ob. Broża.
Broźniki, folw., pow. wiłkomierski, własność Brzeskich, gruntu włók 7.
Broźlliów, Broszniów albo ProszniAw, wieś pow. kałuski, leży nad rz. Dubą, dopływem Łomnicy, o trzy czwarte mili na północ od Boż-niatowa a o l i pół mili na zachód od Kałusza. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 111, łąk i ogrodów 54, pastwisk 8; posiadłości mniejszej: roli ornej 640, łąk i ogrodów 572, pastwisk 221 m. Pod tę wieś idzie gościniec rządowy, prowadzący z Kałusza do Stryja, a o pół mili na zachód łączy się z tym gościńcem gościniec rządowy, idący ze stryja na Roż-niatów do Bohorodczan. Ludności rzym. kat. 37, gr. kat. 574, izrael. 6: rażeni 617. Należy do rzym. kat. par. w Rożniatowie, gr. kat par. w Hołyniu.
Brożówka, ob. Brzozówko.
Brnęli, ob. Bruk.
Bruchaii, ob. Brzncltoiro.
Bruchdorf, ob. Bafjnn.
Bruchenłhal, właściwie Bmd-enthal (ob.)
Briichnal (z Podłubami małemi), wś, pow. jaworowski, oddalona od Jaworowa 8 kilom.

384

Bfu.

Bru.

 

w kierunku południowo-wschodnim, leży nad potokiem Hnojowioc, dopływem potoku Szkło. Okolica to niska, 132,1' nad powierzchnię morza wzniesiona, płaska, piaszczysta i bagnista, grunt nieurodzajny, lasów dużo. Przestrzeń posiadłości większej 437, łąk i ogrodów 366, pastwisk 249, lasu 487; posiadłość mniejsza: roli ornej 760, łąk i ogrodów 344, pastwisk 67 mórg. Ludność rzym. kat. 488, gr. kat. 487, izraelitów 47: razem 1022. Rzyrnsko-katol. parafia, należąca przedtem do archidyece-y.yi lwowskiej, należy teraz do dekanatu jawo-rowskiego dyecezyi przemyskiej; została założoną w 1514 roku przez Jana, Andrzeja i Mikołaja z Fulsztyna Herlmrtów, ówczesnych dziedziców tej włości. W roku 1645 dodał fundacyą na 2 mansyonarzy i jednego księdza mszalnego Mikołaj Stogniewski (de Stogniew), wielki oboźny koronny, starosta chmielnicki i dziedzic bruchnalski. Kościół murowany wystawiony 1645 roku. poświecony 1710 roku pod wezwaniem św. Trójcy. Ogólna liczba dusz w całej parani rz. kat. 598, akatolików 200, izrael. 60. Do gr. kat. parafii należy 1973 dusz. Parafia ta nałoży do dekanatu ja-worowskiego dyecezyi przemyskiej. B. posiada szkołę etatową. Właściciel większej posiadłości: Jan lir. Szeptycki.
Briicllliowo, IJruchnowko, oł>. Brąclawiuo, JirącJmówko. To ostatnie jest własnością Ozar-lińskiego.
Bruchsche Nicdernng, ob. Bruk.
lirucltwałt, niem. Bruuhwalde, wś, pow. olsztyński, st. p. Purda.
Briichweide, ob. Kokoszczyn.
Briifkenthal, przysiółek Choronowa. Ma kapelanią katolicką dek. bełzkiego, 1786 ery-gowaną, kościół drewniany z r. 186"2; dusz katol. 915.
Brut-kie Żuławy, ob. Bruk.
Itr ucz, to samo co Brocz (ob.)
Mruczków, 1.) domin., pow. krotoszyński,
3987 m. rozl., 6 dm., 136 mk., wszyscy kat,,
nie ma analf. St. poczt, w Borku o pół kil., st.
koi. żel. Koźmin o 18 kil.; własność W. Ko-
czorowskiej. 2.) B. Nowy, wieś, pow. kro
toszyński; 8 dm., 66 mk., wszyscy kat. 3.)
B. Stary, wieś, pow. krotoszyński, 20 dm.,
238 mk., wszyscy kat.	M. St.
Bruczno to samo co Brocz (ob.).
Brud, Bród, przysiółek wsi Dzilmłek.
Bruddcil, Brodden, ob. Bródiin, Brudna.
Brudek, wś, pow. zamojski, gm. i par. Ła-bunie.
Brudki, ob. Bródki.
Brudki, wś, pow. ostrowski, gm. Komoro-wo, par. Wąsewo.
Brudki, wś, pow. kowelski, gm. Siedliszcze, nad rz. Wyżówką. Własność rządowa, ziemi 380 dz., domów 17, mk, 128. Gleba piasek

i torf; podkład kredowy.    Należała  do  staro
stwa kowelskiego.	A. Er.
Brudnia, 1.) wś, pow. inowrocławski, 2 miejsc.: 1) B. wieś; 2) probostwo, 17 dm., 247 mk., 40 ew., 207 kat., 65 analf., kościół parafialny dek. gniewkowskiego. St. poczt. Louisenfelde o 6 kil.; st. koi, żel. Inowrocław
0	20 kil., Gniewkowo o 22 kil.    2.) B., niem.
Lohliecken,  leśnictwo,   pow.   śremski,  ob.   Ja
skółki.	. M. St.
Brudnica,   1.)   nad   rz.   Działdówką,   wś
1	folw.,  pow.  mlawski,  gm.  llozwozin, -par.
Lubowidz.    W  1827  r. było tu 28 dm., 285
mk., obecnie  B. posiada  24 dm., 240 mk., po
wierzchni  zajmuje 60 mórg.    Folwark B. na
leży do dóbr Poniatowo,  odległy od Żuromina
0	3 w.   i połączony   z nim szosą.    Znajduje tu
się młyn wodny i hamernia,  której młoty ku
jące  żelazo  poruszane są wodą;   jestto jedeu
z większych zakładów fabrycznych tej okolicy.
2.) B., folw. pryw., pow. sierpecki,  gm. Lise-
wo,  paraf.  Kurowo,  liczy 6 mk., 3 dm., rozl.
180 morgów.
Brudno, wś i folw., pow. warszawski, gm. Brudno, par. Praga. Graniczy z Nową Pragą
1	staje  si<; po części przedmieściem Warszawy.
W 1827  r. było tu 35 dm.,  249 mk.    B. sta
nowił własność zgromadzenia pp. marcinkanek
w Warszawie  i obecnie należy do szpitala św.
Ducha.    Między tem przedmieściem a Brudnem
stoczoną została 1656 r. w miesiącu lipcu  sta
nowcza   bitwa,   w   której  walczyli  osobiście
z jednej  strony  król polski Jan Kazimierz,
z  drugiej  król  szwedki  Gustaw Karol i ele
ktor brandenburski   Fryderyk Wilhelm.    Ele
ktor dowodził wojskiem  na prawem skrzydle
sprzymierzonych.    Król szwedzki, walcząc na
lewem   ze  zwykłą  sobie odwagą,   o mało nie
wpadł  w  ręce  pancernych polskich.    Trwała
bitwa  przez   trzy  dni,   poczem  sprzymierzeni
zwyciężyli i  osadzili Warszawę.   W 1702 r.
Karol XI[ wszedłszy do Warszawy,  zwiedzał
to miejsce sławnej owej bitwy,  której wszyst
kie szczegóły z czzęstego czytania dziejów wo
jennych  znajome mu były.    W 1794 roku d.
4  listopada  przy  szturmie  do   okopów  pra
skich,  przy Brudnic stała rezerwa Suworowa,
z jazdy i artyleryi  złożona.    Gmina B. należy
do s. gm. okr. VI w Wawrze, st. p. w Warsza
wie, od Warszawy 4 wiorsty.	Br. Ch.
Brudno, jezioro koło wsi Stulno, pow.
włodawski, w zlewie Bugu, ma 90 m. rozl.,
6 sąż. głęb.	•	/,. W.
Brudno, ob. Bródno.
Brudno, 1.) wś, pow. łęczycki, gm. Dali-ków, por. Domaniew. W 1827 r. było tu 21 dm., 208 mk., obecnie liczy 22 dm., rozległości 983 mórg. 2.) B., i Bmdnowska wala, wś, pow. radomski, gm. i par. Wieniawa. Dobywają tu torf, używany przez zakłady żelazne

Bru.

Bru.

 

w Rzucowie, B. liczy 10 dm., 130 mk., 498 m.
ziemi dworsk., 43 włość. B. wola zaś liczy 15
dm., 153 mk., 793 m. ziemi dworsk. i 164 m.
włość.	Br. Ch.
Brudnowo, wś, pow. radziejowski, gmina Straszewo, par. Ostrowąs. W 1827 r., było tu 13 dm., 114mk.
Brudzawy i Brudzawki, niem. Gross i Klein-Bmdzaw, wś, pow. brodnicki, st. p. Jabłonowo, par. Kruszyn.
Brudzendy, Brudzędy, niem. Brodsende, dwie wsie, pow. sztumski, par. Bągard.
Brudzeń, wś, nad rz. Skrwą, pow. lipnow-
ski, gm. Brudzeń, par. Bątkowo - Kościelne.
Gruntów włość. 111 m., w tej liczbie 76 or
nych; 27 dm., 133 mk. Urząd gminny. Fol. B.
wraz z Teofilewem ma 759 m., w tem 459 m.
ornych, 59 mk. Brudzeń-mały, wś przyległa,
gruntów włość. 212 m., w tej liczbie 182 m.
orne; 13 dm., 114 mk. Gmina B. należy do
s. gm. okr. V w Trzciance wielkiej, st. poczt.
w Dobrzyniu nad Wisłą, odl. od Lipna 28 w.,
liczy w swoim obrębie 33 wsi i obejmuje
17,381 m., w tej liczbie 12,858 m. ziemi ornej.
Do gminy tej należą: Bątkowo-Kościelne, Bąt-
kowo - Jeziorne, Bątkowo - Rochny, Brudzeń,
Brudzeń-mały, Węsławice, Winnica, Gorze-
chowo, Grodnia, Gorzechówko, Zdziembórz,
Karwosieki, Krzyżanowo, Zukoszyn-wielki, La-
sotki, Murzynowo, Myśliborzyce, Ostrowce,
Radotki, Rembielin, Rokice, Sobowo, Stróżewo-
duże, Siecień, Turza-wielka, Turza-mała, Unie-
jewo i Janoszyce. Włościanie posiadają 4109
mórg., w tej liczbie 3249 m. ziemi ornej; grun
tów dworskich 13272 m., w tej liczbie 9609 m.
ornych.	F. O.
Brudzeń, ob. Brudzyń.
Brudzew, 1.) B. kolski, os., przedtem mko, pow. kolski, gm. i par. Brudzew, o 8 w. od Koła, o pół mili od rz. Warty. Posiada kościół par. murowany, urząd gminny i szkołę elementarną. Kościół murowany sowicie przez Mikołaja, Stanisława i Jana, braci Jarandów uposażony. Po zniszczeniu przez pożar, przez ks. Lesickiego, kustosza uniejowskiego i proboszcza brudzewskiego odbudowany, a przez Fr. Kraszkowskiego, suffragana gnieźnieńskiego r. 1730 konsekrowany pod wezwaniem ś w. Mikołaja Wyznawcy. "Jus patronatus" do właścicieli wsi B. należało. Z południowej strony kościoła jest kaplica N. M. P. Przywiązani byli do tego kościoła 4 mansyonarze, ustanowieni przez tychże braci Jarandów, dziedziców B.; fundacya ta już od 200 prawie lat upadła skutkiem braku funduszów. Jest w B. i drugi kościół pod wezwaniem św. Ducha i św. Jakóba apostoła, murowany, który fundował, jak niesie podanie, kasztelan wojewoda radoliński, uposażywszy go dostatecznie w r. 1480. Kościół ten nie jest konsekrowany.
Słownik Geograficzny Zeszyt V.

W 1827 r. było tu 47 dm., 430 mk.; w 1859 roku 55 dm. i 808 mk. Dobra B. składają się z osady oraz z folwarków: Brudzew czyli Gole-szczyzna, Kolnica, Wiktorów i Nowa wieś, z wsi Cichowa (nad odnogą rz. Warty); z osad kolonialnych: Tarnowa i Olimpii; z osady wie-czysto-dzierżawnej Bierzna. Dobra te przed rokiem 1864 obejmowały m. 5094, z czego na rzecz mieszczan, włościan i dawnych kolonistów odpadło ogółem mórg 1720, a mianowicie: dla 115 brudzę wskich m. 481, we wsi Cicho wie dla 55 gospodarzy m. 86, w Nowejwsi dla 39 gospodarzy m. 547, w Tarnowie dla 17 kolonistów m. 397, w Olimpii dla 22 kolonistów m. 241; osada wieczysto-dzierżawna Bierzno m. 123. Z pozostałych ziemi folwarcznej morgów 2893 jest ornej m. 1321, łąk m. 278, pastwisk m. 169, ogrodów m. 14, pod zabudowaniami m. 8, w stawach, wodach m. 14, w lasach urządzonych (rok 1870) m. 901, w drogach i nieużytkach m. 35, pod osadami kar-czemnemi m. 30. Płodozmian z zastosowaniem do właściwej klasy ziemi na wszystkich folwarkach w r. 1842 zaprowadzony. Głów-nem źródłem dochodu jest pszenica. W ogóle B., tak pod względem racyonalnego gospodarstwa i poprawnego ogrodnictwa, za co dziedziców Kurnatowskich na ostatniej wystawie rol-niczo-przemysłowej warszawskiej wielkim medalem srebrnym nagrodzono, jak co do piękności i malowniczości położenia, zaliczyć można do najpiękniejszych posiadłości w okolicy. Miasteczko jest prawie wyłącznie rolniczem. Na wyniosłości ruiny zamku, z którego pozostały podziemne sklepienia. Domniemane miejsce urodzenia Wojciecha z Brudzewa, nauczyciela Mikołaja Kopernika. Jest też w B. fabryka rękawiczek we dworze dziedzica. Par. B. dek. kolskiego liczy dusz 1780. Gm. B. należy do s. gm. okr. III w Kościelcu, st.p. Koło. 2.) B. kaliski, wś, pow. kaliski, gm. i par. t. n., o 9 w. od Stawiszyna, o 20 w. od Kalisza. Posiada kościół par. drewniany, urząd gminny. Parafia w B. kaliskim erygowana została w 1381 roku przez dziedzica wsi Dersława, podczaszego Przemysława, księcia wrocławskiego i kaliskiego. Kościół zaś w tymże roku wystawił prepozyt kolegiaty kaliskiej, Jascon, pod wezwaniem św. Jakóba; ten skutkiem starości upadł, nowy wybudowany został 1672 roku, a gdy i ten się zrujnował, wybudowano nowy, 3 więc już z rzędu, drewniany, w roku 1788 sumptem Wawrzyńca Ant. Czarneckiego, chorążego inowrocławskiego. Kościół ten jest dzisiejszym parafialnym. Ołtarzy ma 4, bractwo św. Bibianny. Oprócz tego Antoni Czarnecki fundował tu także szkołę i dom szpitalny dla 6 ubogich i akuszerki pomieszczenia, który to dom dotąd istnieje. Do tego kościoła należy kościół filialny we wsi
25

386

Brii,

Brtl.

 

Lipę. Dobra B. składują się z folwarków:
Brudzew, Bolimów i Graniczki, i graniczą z Bli-
zanowem, Grójcem, Choczem i Lipem. Ptozle-
głość ogólna dóbr tych m. 4456, a mianowicie:
folwark Brudzew m. 3808, w czem gruntów
ornych m. 740, łąk m. 230, pastwisk m. 17,
lasu m. 2729, nieużytki, drogi i t. p. m. 82;
Bolimów m. 404, w czem ziemi ornej m. 353,
łąk m. 26, lasu m. 15, nieużytków m. 10; Gra
niczki m. 244, w tem ziemi ornej m. 175, łąk
m. 28, lasu m. 34, nieużytków m. 7. Parafia
B. dek. kaliskiego, dawniej stawiszyuskiego,
liczy dusz 1690. Gmina B. należy do s. gm.
okr. II w Stawiszynie. Według Dykcyonarza
Echarda ten B. jest dawnem gniazdem Bru-
dzewskich; tu więc mógł się urodzić Wojciech
Brudzewski, nie zaś w B. kolskim. 3.) II.,
wieś, powiat sieradzki, gmina Gruszczycc,
parafia Wągłczew, o 16 wiorst od Sieradza,
rozległości 348 m., z tego 309 roli dwor
skiej; 163 mk.	(St. Ch., Br. Ch. i A. T.)
Brudzew, ob. Brudzewo.
Brudzewice, wś rządowa, pow. opoczyński,
gm. Ossa, par. Studzianna. Istniał tu kościół
parafialny niedawno spalony, dotąd nieodbudo-
wany i nabożeństwo odprawia się w Studzian-
ny. W 1827 r. było tu 70 dm. i 507 mk., obe
cnie 82 dm., 559 mk., 643 m. ziemi dworskiej
i 2061 ziemi włość. Par. B. dok. opoczyń
skiego 2426 dusz liczy.	Br. Ch.
Brudzewko, 1.) wś i folw. (435 m. rozl.),
pow. gnieźnieński; 8 dm., 85 mk., 37 ew., 48
kat., 37 analf. St. poczt. K.;szkowo (Welnau)
o 3 kil., st. koi. żel. Chwałkowo (Weissenburg)
o 15 kil., Pobiedziska (Pudewitz) o 13 kil. 2.)
B., wś, pow międzyrzecki, zniemczona na Braii-
sendorf.	M. St.
Brudzewo, Brnd:ew. domin., pow. wrzesiu-ski, 2783 m. rozl., 16 dm., 240 mk., 7 ew., 233 kat., 101 analf.; st. poczt. Strzałkowe o 6 kil., st. koi. żel. Września o 14 kil.
Brudzewo, Brnzdmwo, nium. Bntsdait, wś, pow. wejherowski, st. p. Puck, par. Puck, o 2 mile od Wejherowa, li. 1394 komtur gdański Jan Rumpenheim nadał tej wsi prawo chełmińskie i 31 włók roli.
Brudziły, ob. Bnidzendy.
Brudzice, wś, pow. noworadomski, gmina Brudzice, par. Lgota wielka. Leży na drodze ze Sulmierzyc do Kamińska. Gmina B. należy do s. gm. okr. II w os. Brzeźnica; st. p. w N. Radomsku, o 14 wiorst; 3582 ludności,
Brudzieiiiec, jezioro w dobrach Stulno, niedaleko jeż. Brudno, w pow. włodawskim, leży w zlewie Bugu, ma 33 m. rozl.
Brudzki, niem. Koenigsthal, wś, pow. inowrocławski, 15 dm., 127 mk., 111 ew. 16 kat., 31 analf.
Brudzów, wś, pow. kielecki, gm. Morawi-ca, par. Lisów, z folwarkiem Zaborze, od

Chmielnika odl. w. 10, od drogi bitej kielecko-
buskiej w. 2. Rozległość ogólna m. 1930,
w czem ziemi włościańskiej m. 485. Grani
czy z Górkami, Lisowem, Mor;i\vira i Radomi-
nem. Trzy stawy, młyn wodny, pokłady ka
mienia wapiennego i piaskowca. 11. 1827 by
ło tu 28 dm., 187 mk.	A. T.
Brudzyń, wś, pow. kolski, gm. i par. Bru
dzew, z folw. Smolina i Izabelin. przy drodze,
bitej kalisko-warsz., od m. Kola odl. w. 14,
od Turku w. 10, graniczy z Wolą Ptozostową,
Marulewem, Brudzewem i Rusosicami. ł'olw.
B. rozległy m. 555, Smolina m. 1714, Izabelin
(erygowany w r. 1868) m. 218; ogółem ziemi
folwarcznej m. 2487, z czego ornej ni. 1022,
łąk in. 167, pastwisk m. 82, ogrodów m. 10,
pod wodami m. 7, pod zabudowaniami m. (1;
w lasach na Smolinie m. 1028, w zaroślach
m. 115, w drogach i nieużytkach m. 50. Dy
mów folwarcz. 9, innych zabudowań gospo
darczych 12. Hodowla inwentarzy, zwła
szcza koni, oraz gospodarstwo rolne, leśne
i ogrodowe w stanie kwitnącym; piękne mu
rowane zabudowania ekonomiczne; dwór ob
szerny architektury pałacowej.	A. T.
Brudzyń, 1.) wś, pow. wągrowiecki, 15
dm.;213mk., 3 ew., 210 kat., 52 analf. 2.)
B., domin., pow. wągrowiecki; 3214 m. rozl.,
4 miejsc.: 1) B., 2) folw. Dziękczyń, 3) Pu-
zdrowiec, 4) osada Lapay; 18 dm., 240 mk.,
11 ew., 229 kał., 89 analf. St. poczt. Janówiec
o 3 kil., st. koi. żel. Gniezno o 15 kil. Wła
sność Jana Moszczeńskiego,	M. St.
Briidzyuo, wś, pow. płocki, gm. i parafia
Góra. należy do drobnej szlachty, która posia
da tu 187 m. ziemi; 6 dm. i 61 mk.; reszta
gruntów należy do włościan.	B. C'lm.
Brueck, Mostom, 3losten, ob. Mosty.
ItrilCfkennil, ob. Brukweu-n.
Brueckendorf, ob. Mostkowo.
Briieckeiikopl', ob. Paterek.
Bruehlsdorf czyli Bmelendorf, ob. Ryczy-wież.
Bruekken, ob. Mostowe oledr;/.
Brueilll, ob. Berno i Brenno.
Briieskow, ob. Brzóskowo.
Bruesteil, ob. Brnestemrt.
Briiestenowo, ob. Bursztynowo.
Brucsterort, latarnia morska nad Bałtykiem i miejsce połowu bursztynu, 32 metry n. p. m. wzniesione, pow. tiszhuski, st. p. Heili-gen-Kreutz. Od B. do Pilawy najobfitszy połów bursztynu.
Bruiszeit (niem.), kilka wsi t. n. w Pm-siech wschodnich; jedna w pow. szyłokarczom-skim, zwana też inaczej Barlel-Broszien lub Michel Radwill; druga w tymże pow. o potrójnej nazwie: Bruisz-Pakull, Kenkeln lub Rumszen; trzecia w pow. ragneckim; czwarta w pilkaleńskim.

fcrti.

Brd.

387

 

Bruk wedle Kętrz., po niem. Bnick, w Wyk. urzęd. i w dok. z r. 1409 Bruch, wś szlach. /c szkołą, gm. i urzęd. stanu cyw.; par. Po-zylia, od st. p. i tel. Kiszpork 6,05 kil., pow. sztumski, 356.02 ha. (291,49 r. orn. i ogr., 42,44 ł., 8,26 past., 3,63 wody) rozl.; hodowla westfryskiej i wilstermarskiej rasy, znaczna mleczarnia, rocznie licytacya jałowizuy; 9 dm., 128 mk., 113 kat. W połowie XVil st. należy do rodziny Łosiów aż pod koniec rządów polskich, r. 1772 właśc. Teodor Siera-kowski, 1804 w ręku Łyskowskich, oszacowana na 59,484 tal.; w 1821 r. jeszcze Łyskowskich. W pobliżu wś Bntckie Żuławy, niem. Bruchsche-Niederung•, 660 m. rozl., 134 mk., 46 kat.
Briikenthal, ob. Bruckenilud.
Bruki, wś, pow. kalwaryjski, gm. Raudań, par. Kalwarya; 11 dm., 48 mk.
Bruki, niem. Blottobmcli, ob. Bloto.
Brukniewo, Bntchniewo, niem. Bnieol-enau, koi., pow. świecki, par. Lubiewo.
Brulewo, os., pow. kościerski, st. p. Skar-szewy.
Briilin, / wś szlachecka, pow. łomżyński, gm. i par. Śniadowo.
Brulino, okolica szlachecka, pow. ostrowski, gm. Szulborze-Koty, par. Czyżewo. W obrębie jej leżą: B. Koski, wś i folw., obszaru 600 mórg.; B. Oprawczyki wś szlachecka i folw., 3 dm., 28 mk.; B. Lipskie, wś włość, i szlach., 67 mk.; B. Piwki, wś szlach., 6 dm. i 51 mk.; B. Storozumy, wś szlach. Okolica B. jest gniazdem rodziny Brulińskich.
Briiinmeiseii, ob. Czajl-owo.
Briuuowicp. ob. Krnow.
Brumplac, ob. Sewarzkop.
Brunary, niższe i iw/ższe, wsie w Galicyi, pow. grybowski, rozl. 2025 mórg., w tem 1246 m. roli ornej, 118 dm., 689 mk., narodowości ruskiej; paraf, grecka w miejscu. Kościół paraf, pod wezwaniem św. Michała, szkolą ludowa jednoklasowa. B. leżą w wysokich górach; gleba owsiana. Obszar dworski jest własnością funduszu religijnego.
Brillinu, ob. Brunowo, Kończeimce i Grzywna.
Brunawa, ob. BnmowiszM.
Brillie, ob. Bruny.
Brunendurf, wś, pow. gródecki, o 3 kil. od Gródka, par. rz. kat. Gródek.
Briink, Bnmke, ob. Bronflcmuo.
Itniliuw, ob. Bronów na Szląsku austr.
Brunowiszki, po żm. Brnnawa, mko pryw. w pow. poniewieskim. nad Niemenkiem, o 75 w. od Poniowieża. Paraf, kościół katol. św. Jana Chrzciciela, 1773 r. wzniesiony z drzewa przez obyw. Brunowę. Parana katol. dekanatu poniewieskiego: dusz 1822.
Brunowo   lub   Branowo,  niem.  Brunau, 1.)

B. i Bnmówko, lub Brnnowo i Bronówl-o, niem. Gross- i Klein-Brunau, wś i dobra szlach., pow. suski, st. p. Susz, par. Iława. Brunowo ma 988 ha. rozl., 277 mk., 2 kat. a Brunówko 216 m. rozl., 24 mk. ewang. 2.) B., wś, pow. mal-borski, st. p. Nowodwór.
Brunslierg, Brunsberc/a, Brunsl/erk, niegdyś Braniewo, niem. Braunsberg, miasto powiatowe okręgu regencyjnego królewieckiego w Pru-siech Wschodnich, nad rz. Pasargą, handlowo, ma 11040 mk., gimnazyum katolickie, semi-naryum duchowne (liceum) i nauczycielskie katolickie, stacyą poczt., stacyą dr. żel. z Tczewa do Królewca, o 62 kil. od Królewca, jarmarków 9 na rok. Krzyżacy, podbiwszy Prusaków i do wiary chrześciańskiej przymusiwszy, dla utrzymania ich w karbach posłuszeństwa zamków kilka wystawili w roku 1255 i takowe swojem wojskiem osadzili. Bruusberg wtenczas wziął swój początek i tak na cześć Brunona biskupa praskiego, który z nimi podbijał nowo zdobyte kraje, przezwany został. Miasto to pierwotnie przeznaczone było na sto • lice biskupstwa warmińskiego; z tego powodu Anzelm najpierwszy biskup wystawił tutaj kościół katedralny na cześć św. Andrzeja, umieścił przy nim 4 prałatów i 16 kanoników. Lecz Prusacy, podbici niedawno, niechętnie znosili obcych niewolę i r. 1261 w ogólnem powstaniu zniósłszy wojsko krzyżaków, rzucili, się na miasto i zamek przez tychże wystawiony. Wtenczas to dobywając Brunsberga wszelkiemi sposobami przez dni ośm, gdy w o-twartym boju niczego dokazac nie mogli, użyli fortelu i skryli się w lasach, czom ubiezpiecze-ni krzyżacy wyszli z końmi na paszę. Nieprzyjaciel napadł wtedy na nich, a krzyżacy, przerażeni na nowo rozpoczętem oblężeniem, zapalili twierdzę razem z miastem i sami z biskupem Anzelmem potajemnie ujechali do Elbląga. Odbudował B. w r. 1276 Jan Fleming z Lubeki, brat Henryka I. Odtąd miasto zaczęło się wznosić. W r. 1348 biskup Herman Liebenstein zbudował nowe miasto, które, z powodu wygodnego położenia, policzone zostało do rzędu miast hanzeatyckich. Do zamożności miasta przyczyniło się przebywanie w niem mistrzów krzyżackich. Zajęte w 1461 r. pod berło polskie, zachowało stan pomyślny i dlatego nie chciało się w 1519 r. poddać Albertowi margrabiemu brandenburskiemu, który, wypowiedziawszy wojnę wujowi swemu Zygmuntowi I, opanował B. i osadził w nim liczną załogę. Wysłano wtedy Mikołaja Fir-leja, wojewodę sandomierskiego, który obiegł B., ale, dla braku ludzi, nie mógł go odzyskać. W 1565 r. kardynał Hozyusz, .biskup warmiński, dla zapobieżenia szerzącej się w swej dye-cezyi nauce Lutra, sprowadziwszy tu jezuitów, uposażył i założył kolegium i seminaryuui.

388

Bru.

Bru.

 

Pierwsze to w Polsce kolegium nazywane Ho-sianum, z którego wzięto jezuitów do Wilna, hojnie opatrywali następcy założyciela, a Bu-żyński, regent koronny, udarował bogatą biblioteką. Mieli tu jezuici i drukarnię. Szkoły ich były wyższe a uczęszczała do nich młodzież nawet z Małopolski i Litwy. W 1626 r. Szwedzi, zająwszy miasto, kazali mu dla uwolnienia się od rabunku zapłacić 50 tysięcy talarów, ale ową bibliotekę przewiózł Gustaw Adolf do Upsali. Na mocy traktatu z r. 1635, wrócił B. pod panowanie Polski i zostawał pod niem do pierwszego podziału. W r. 1773 przeszedł do Prus. Sławne były zawsze szkoły tutejsze: Liceum Hosianum 1569 r. przezHozyusza kard.założone, jaki seminaryum kleryków, tu się ukształcił dziej opis B.udaw-ski (porów, przedni. Spasowicźa do tłumaczenia dzieł jego); od 1818 r. fakultet teologiczny i filozoficzny, gimnazyum założone 1565 r, 1811 zreorganizowane, w którem uczniów zwykle około 300 (' 6 Polaków, dla nich profesor polskiego języka), seminaryum nauczycielskie, biskupie seminaryum kleryków, 2 wyższe szkoły dla dziewcząt. Znaczniejsze budowle są: stary zamek (lyceum), kościół najznakomitszy św. Katarzyny. Główny urząd celny, komora handlowa, filia banku państwowego, landratura, urząd katastrowy, sąd okręgowy, prokuratorya, poczta i urz. tel. I klv poczta na dworcu, poczta osobowa do Prauenburga
1 Dobrego  miasta,   4 jarmarki po 3 dni na by
dło, konie, płótno, na len przed Boż. Nar., targ
w środę  i mniejszy  w sobotę.    B.   był  przez
długi  czas  stolicą biskupstwa  warmińskiego,
które   dla  tego   nazywano niekiedy brunsber-
skiem.    Dziś   ma 3 kościoły katolickie,  z tych
parafialny w stylu ostrołukowym  XIII i XIY
w.    Miasto należało do związku hanseatyckie-
go i miało prawo  składowe  na wszystkie pro-
dukta  warmińskie,   szczególniej   len,  przędzę,
płótno, zboże i drzewo   okrętowe;  brało udział
w handlu  morskim i jeszcze na początku XIX
w. chodziły   braniewskie okręty do głównych
portów Europy i Ameryki.    Teraz jeszcze wy
wożą   zboże,   mąkę,   drzewo,   len   i przędzę do
Królewca, Berlina, Szląska,   Saksonii   i  t.   d.
Znaczniejsze   zakłady przemysłowe są: l młyn
zbożowy z olejarnią, pędzony wodą, (na akcyacn),
2 młyny parowe,   l browar   parowy  (akcye),
l tartak parowy,   l   parowa przędzalnia lnu,
l   fabryka  mydła, l fabryka powozów,   l ce
gielnia  parowa   i   l fabryka  drożdży   (Press-
hefen) prasowanych.    Obok handlu i przemy
słu  trudnią  się mieszk.   rolnictwem  (pszenica
i  żyto)  i  hodowaniem bydła.    Brunsberg do
niedawna  i przez Polaków był tak nazywany,
którzy  dopiero  od paru lat miasto znowu Bra
niewem   nazywają.    Powiat   brunsberski   ma
J7,19  mil  kw,   czyli  94588  ha,  rozl., wraz

z wodami 17,84 mil kw. Z tego obszaru: roli
ornoj: 189954 mórg.; ogrodów 1188,56 m.,
łąk 55642,74 m., pastwisk 22473,66 m., bo
rów i lasów 87719,21 m., wód większych pu
blicznych 821,69 m., nieużytków 95,30 m.
Wszystko to w r. 1866 podzielone było na
3562 właścicieli, między 11154 posiadłości po
jedynczych. Jeśli dodamy przestrzenie nieule-
gające opodatkowaniu, to powiat brunsberski
obejmuje 384730,69 mórg. Gmin miejskich
ma 4: Brunsberg, Frauenburk, Melsak, Orneta;
wiejskich 114, dóbr samodzielnych 48. W gru
dniu 1871 powiat liczył 52456 mk., a z tej
liczby 46393 kat., 5549 ewang., 494 izraeli
tów, 20 dyssydentów. W grud. 1864 r. pow.
miał 12915 koni, 20053 sztuk bydła, 24306
owiec, 12670 świń, 503 kóz, 1893 ułów.
Ważniejs/.e miejscowości: Frauenburk, Orneta,
Melsak, Tiedmannsdorf. B. i okolicę zaludnił
jes/.oze Henryk I Flemming (1264-1300), bi
skup wurm., osadnikami dolnoniemieckimi.
W liczbie mieszk. B. jest dziś 31 proc. ew., 68
pr>c. kat., l proc. izr. Przedmieście B., zwane
Braunsberg-Schlossdamm, stanowi osobną gmi
nę. Passarga o 7 kil. za B. do zat. fryskiej
uchodzi	F. S.
Kriinstplatz, ob. Szwarzleop.
lirunswałd, niem. Braunswalde, wieś, pow. sztumski, gm. i urz stanu cyw. Komocwałd, par. Sztumska wieś, stać. poczt. Malbork, szkoła we wsi, 4873,08 m. mgd., 100 dm., 929 mk., 708 kat. Był tu kościół św. Wawrzyńca paraf., 1626 r. przez Szwedów zburzony; złoty kielich i krzyż zabrano do Malborka. W okolicy pomieszane z sobą cmentarzyska z różnych czasów przedhistorycznych; między niemi ogromne pole cmentarne z odosobnionych urn zestawione, w którem znaleziono miecze, puklerze, ostrogi, kopie, haki pasowe, uprzążki w części bronzowe albo miedziane a przeważnie żelazne; cmentarz ten zw. przez archeologów nekropolis (t. j. miasto umarłych), przedmioty z niego w posiadaniu dr. Marschala w Malborgu. Os-sowski w "Pomnikach" twierdzi, że ta wieś leży w pow. malborskim; leży ona napogi-aniczu malbor. i sztumskiego, lecz wedle Kętrz. i urzęd. wykazów w sztumskim pow.
Brunswałd, Bnmszwałt, niem. Braunswalde, wś, pow. olsztyński, st. p. Spręcowo, par. kat. w miejscu, do której należą wsie: B., Spręcowo, Barkweda, Iledykajny, Kajny i Matki.
Bruntnl, niem. Frendenthal, miasto powiatowe i przemysłowe na Szląsku austr. Ma gimn. realne, szkołę miejską, szkołę dziewcząt, szkołę tkacką, kolegium pijarów, dek. katolicki i parafią, st. dr. żel. morawsko-szląskiej, kasę oszczędności i wiele stowarzyszeń. Znaczny wyrób płótna, drelichu i cwilichu. W Bernie, Wiedniu, Peszcie i i. miastach prowadzi się znaczny handel temi wyrobami tutejszemi.

Bru.

Bru.

389

 

Domów 576, ludn. 6440. Powiat ma luda. 22626. Główne gminy Bretnowa (Breitenau) 1114 m.; Anielska góra (Engelsberg) 2270 m.; Morawka Mała (Mohrau) 1499 m.
Brillttal, Bretnowa, niem. Breitenau, wś na Szląsku austr., z par. katolicką, szk. ludową, st. p. i urzędem leśnym ks. Lichtenstoinów.
Briiliy, niem. Brune, wś, pow. kluczborski, par. Byczyna; dobra z ludnością przeważnie ewangelicką, z kilku koloniami.
'Brus, oznacza w krakowskiem kamień do ostrzenia narzędzi;   w handlu  drzewnym zaś duże sosny do kantu obrobione.    Być  może. iż  miejsca gdzie przy wyrebywaniu lasó\» obrabiano drzewo budulcowe zatrzymywały to miano.    Wywód to zresztii niepewny. Brus, ob. Brusy, Brusa (Prusy?). Bruscheck, ob. Bmszylt. Brusdau, ob. Brudzewo. Brusiata,   rz.,   lewy dopływ Uerezyny, ma swoje  źródło   między  wsiami Humny i Prusy w bagnach otaczających jeż. Nieryb,   długa w. 29;  pierwszych   13   w.   płynie w pow. bory-sowskim,   a   na  przestrzeni  w. 16 odgranicza tenże pow. od ihumeńskiego.    Wiosną spławna od wsi Dmitryewicze, o 15 w. od ujścia.    Stu-ckenberg nazywa B. "Lesbówką".    Przyjmuje ona  z  prawej   strony  Horodczankę a z lewej Charciczkę i Łośminiec.
Brusienka, potok, wypływa w obr. gminy
Brusna starego, w pow. cieszanowskim, z kil
ku strug łącznych i polnych; płynie na zachód
przez łąki Brusna starego i nowego; tu zowią
go także Bródkami; mija Rudkę, Chotylub;
opływa od południa Cieszanów i zwraca się ku
północnemu zachodowi i pod folwarkiem cie
szanowskim Mielnikami, na granicy gmin Cie-
szanowa, Lublińca nowego i starego wpada do
Wyrowy, dopływu Tanwi. Długość biegu 23
kil.	Br. G.
BriiHlinów, duża wieś w pow. lityńskim; dusz męz. 425 włościan a jcdnowierców 31. Ziemi 1437 dz. Należała do starostwa lityń-skiego, dziś rządowa.
Brusiłów, miasto, pow. radomyski, nad rz. Zdwiżem, w okolicy uiegdyś przeważnie borami okrytej, ale dziś w większej części z nich ogołoconej, przy wielkiej drodze handlowej z Żytomierza do Kijowa, o 30 w. od Radomy-śla, o 76 w. od Kijowa. Miejsce to, według świadectw aktowych, należało pierwiastkowe do rodziny Brusiłowskich. W dokumentach tych wszakże tylko tę krótką znajdujemy wzmiankę, iż niejaka schymnica (mniszka), Pelagia Brusiłowska i Tymoiej Fedorowicz Brusiłowski zapisali tę majętność monasterowi kijowsko-pieczarskiemu. W rewizyi atoli zamku kijów, z r. 1543, przy wyliczeniu wszystkich wsi posiadanych przez tenże monaster, o B., jako wsimonasterskiej, już nie znajdiłjemy wzmianki (Źródła p. Malinow. t. II, str. 135). Istotnie, majętność ta, jak to wiemy z doku-

mentów,  które nam służą, już była około tego czasu  dziedzictwem   Butowiczów.    Butowicze ci, była to rodzina szlachecka, miejscowa, używająca  h.   Bezmiar,  i jak utrzymuje  Joachim Jeiiicz,   znany autor   "Latopisca",   będąca pochodzenia   tatarskiego.     Jerhcz   był   spokrewniony   z Butowiczami;  jakoż   szeroko o nich w   swojej   kronice  się  rozpisał.    Władali też z  kolei   Brusiłowem   Michał  Butowicz, który był w więzach u ordy tatarskiej; następnie syu tegoż  Dymitr i nareszcie wnuk,   Jacek  Butowicz,  chorąży   kijowski.    Temu   to  Jackowi Butowiczowi  król  Henryk Walezyusz   d.   24 marca  1574 r,  nadał przywilej, mocą którego dozwolił  mu zamek  w B. zbudować "na szlakach  tatarskich,  ku pożytkowi swojemu, i innych  mniejszych  imion  i  siół, tak hospodar-skich jak i szlacheckich i całego kraju, ku większemu spokojnemu ubezpieczeniu od  nieprzyjaciela, pogaństwa, tatar";  dalej pozwolił przy tymże   zamku   osadzić  wolnymi  i inszymi ludźmi  miasteczko;   naznaczył  jarmarki i targi, i dał wolność budowania karczmy  w tem miasteczku i trzymania w niej wszelkich trunków; "a kapczyznę  z tych  karczem i mieszczan do skarbu  naszego  dawać"   (Arch. J. Z. R. część V,   t.   I,   str. 78).    Następnie   Stefan  Batory w 1585  r. touże przywilej potwierdził i nadto mczko  B.   prawem   magdeburskiem   obdarzył i uwolnił je na 12 lat od podatków.    Butowi-czowie   też,   oprócz B.,   inne sąsiednie posiedli dobra;   albowiem,  jak   to widzimy z akt,  już w 1577 r. należały do Brusiłowszczyzny osady szlakowe, Pukowo (Karabaczyn)  i  Batyjewo, zniszczone  przez  tatarów,   a niedawno jeszcze do rodziny Łożków należące.    Pomimo jednak, że zamek brusiłowski, wzniesiony w celu obrony od tatarów,  miał im stać na wstręcie,   nie ochronił  on wszakże  od  więzów ich niewoli samej   dziedziczki  tego  miejsca.    Me  wiemy jak  się  to stało,  ale  to pewna,  że Eudoksya Semenowa Butowiczowa, wojska kijowska, była wziętą od ordy w jassyr, z którego "cudownie, jak mówi Kalnolbjski, pomimo przeszkód wiel-k;ch, przyjaciele dostawszy się do Krymu, one z ciężkiej   niewoli na złotą i pożądaną swobodę okupili". Rycerski był ród tych panówna Bru-siłowie.    Jeden  z nich  Aleksander  B.  zginął w bitwie z Kozakami pod Kumejkami(1637 r.), drugi  Paweł poległ w boju z temiż  kozakami pod Ochmatowem (1655 r.).    B. dzielił  się na stare i nowe  miasto.    W 1622  r.   byli tu już żydzi.    Miasteczko  to  w czasie wojen kozackich rozmaitej  doznawało doli.    W 1648 r., wkrótce po rozgromię korsuuskim, orda tatarska udała  się  w zagony na Polesie kijowskie. Szlachta też w wielkim popłochu z tych miejsc uciekała;  jeden  tylko  Jerzy   Hołub, krewny Butowiczów,  zbił tatarów pod B. i "kilka tysięcy • więźniów  oswobodził  i odgromił, a in->

390

Bru.

Bru.

 

szych  psów  pogańskich, jednych pozabijano, drugich  żywcom  do więzienia pobrano" (Jer-licz).    Ale w tymże jeszcze roku  kozacy zajęli li. (Księg. pani. Michał,).    W  1665 r. Daczko Dccik  z za Dniepru, na czele dwudziestotysię-czncj   kupy przyciągnąwszy na Polesie kijowskie,   osadził dejnekami Brusiłów. w celu przeszkadzania  dowozu żywności do fortecy biało-corkiowskiej,   osadzonej  pod ten czas przez załogę polską,   i  uskramiania   czyniących   z niej wycieczki    (Jerlicz.).    Tymczasem  Eutowicze wygaśli  i w   1690  r.  już  był dziedzicem B. i "pustych siół"   Stefan   Proskura,  podczaszy kijowski   (Op. akt. X. 41).    Następnie to mko przeszło na dziedziczna  własność Mikołaja na IŁalałówce Olszańskiego, kasztelana wołyńskiego.    Ten  miał  z  Teresy  Wielhorskiej trzech synów: Jerzego star. owruckiego, Józefa sufra-gana  chełmskiego i Michała,   wprzód cześnika kijowskiego,   potem  mieyonarza.    Po  Jerzym zaś Olszańskim, bezpotomnie zeszłym, B. spadł na ciotecznego  brata jego Michała  Czackiego, stolnika wołyńskiego, z Wielhorską ożenionego (Moszczcński więc się myli,  gdy mówi, że 01-szański jakoby miał przelać dziedzictwo B. na syna   Michała,   Szczęsnego   Czackiego).     Do Brusiłowszczyzny należały podtenczas wsie następująco: B. mko,  Karabaczyn,   Ossowicc, Je-zierzany,   Ostyjowce.    Szczęsny Czacki   urządził te dobra,   zagospodarował i kilka  wsi innych  przykupił.    Ks. Michał Pałucki   oficyał kijowski  pisze:   "dogadzając pobożności  ludu, Szczęsny  Czacki,   podczaszy w. kor., sprowadził  do   dóbr  swoich   ukraińskich  firusiłowa dwa ciała  św. męczenników  Teodora i Illumi-nata z towarzyszami  swemi,  z których pierwsze z opółką krwi jego męczeńskiej   d. 22 czerwca  1789  r.   do  cerkwi brusiłowskiej  (unia-ckiej)   solennie jest  wprowadzono,  drogie zaś relikwie  tamże do czasu zakończenia   kościoła na złożone."    Następnie tenże Szczęsny Czacki wzniósł   tu   kościół  z  klasztorom oo. kapucynów.     Klasztor ten 1818 roku składał  się z 6 zakonników   (z  księg. dek. kijów.).    Szczęsny Czacki podczaszy w. kor. d. 2 czerwca 1790 r. tu w  B. życic  zakończył  i w   kościele tutejszym   został   pochowany.    Olejne   wizerunki jego  i  żony jego   Katarzyny   z   Maluchów-skich znajdują się w zakrystyi kościelnej.   Był to mąż   nieposzlakowanej cnoty obywatelskiej. Główną  rezydencya hr.   Czackich był Poryck na Wołyniu, który dostał się w ich ręce drogą spadku po ks.   Poryckich; ale i B. odwiedzany był przez nich.    Uczony Tadeusz  Czacki, starosta   nowogrodzki,   syn Szczęsnego, często tu przebywał.    Mieszkalny   dwór   hr.   Czackich stał w  pobliżu  dawnego  zamku,  który  był okrążony dziś jeszcze istniejącemi pięciu wałami i przekopami,  do  których zapewne wchodziła  woda  z  blisko płynącej  rzeki.    Wchód

do tego zamku, jak daje się postrzegać, był od południa i zachodu. Na wałach rosną dość wielkie i niezmiernie stare drzewa. Podług podania nad kanałami wisiały zwodzone mosty. W mku dwie są cerkwie. W woskre-sienskiej znajduje się stara ewangelia, w .1686 r. drukowana i ofiarowana w darze przez Eu-doksyą Semenową Butowiczową. B. prowadzi handel obszerny produktami poleskiemi, jako to: smołą, dziegciem, korą dębową i wyrobami z drzewa. Przed kilkunastu laty mko to miało sławę z wódek słodkich, na podobieństwo gdańskich tu wyrabianych, brusiłówką zwanych. Rzeka Zdwiż obfituje w orzechy wodne (Trapa natans). Mieszk. 1732 prawosław., 68 katolików, 3456 żydów: razem 5256. Zarząd gminny w tomże miasteczku, zarząd polic. w Korostyszowie. Parafia B. katol. dek. rado-myskiego, dusz 1259 liczy (Edward Rnlikow-ski).
Briisina, rzeczka spławna w pow. świeckim, uchodzi do Czarnej Wody pod Szarłatą.
liniśnica, rz. na Bukowinie, prawy dopływ Prutu.
Bruśniewiczc, wś w północno-wschodniej
stronie pow. ihumeńskiego, niedaleko granicy
gub. inohilewskiej, pow. starobychowskiego,
w gminie dołżańskiej, w 3 stanie policyjnym
(berezyńskim), w 2 okręgu sądowym (bere-
zyńskim.)	AL Jel.
Brilśilik, wś, pow. grybowski, położenie górzyste, połączona gin. drogami z m. Bobową (6 kil. odległa) i Ciężkowicami (10 kil. odległe), przerżniętymi drogą pow. Grybów-Tar-nów i koi. żel. leluchowsko-tarnowską. Rozległość obszaru dworskiego 543 m., obszaru gm. 1100 m.; 1187 roli ornej, w glebie glin-kowatej, ze spodom nieprzepuszczalnym. Gospodarstwo na obszarze dworskim plodozniion-ne, udoskonalone; włościanie także gosp >darni i zamożni. Tartak. Ludność rz. kat. 686, głównie rolnicza. Szkoła paraf, etatowa, prowadzona oddawna bardzo porządnie i skutecznie. W kościele murowanym (podobno z r. 1555) są groby Rożnów, fundatorów tegoż. Dwór okazały z pięknym ogrodem. Do włości bru-śnickiej należą wsie: Bruśnik, Bukowiec, Fal-kowa, Janina i Siekicrczyna z oddzielnemu folwarkami i obszernemi lasami. W lesie na Bu-kowcu stał niegdyś zamek, w którym, jak pisze Marcin Bielski w swej "Kronice Polskiej," mieli się w XV w. przechowywać rozbójnicy i gdzie dotychczas są pieczary, w których, według podania ludowego, są ukryte wielkie skarby. W dawnych wiekach był B. dziedzictwem rodziny Rożnów, panów na Rożnowie i Bru-śniku, jak świadczy majątkowy dział (Z. A. Helcfa Monumenta t. II n. 1168 pag. 173) z dnia 9 niaja ] 370 r. między braćmi Klemensem i Piotrem Rożnami, z którego dostał się

iru.

Br«.

391

 

Piotrowi R. Bruśuik cały w dzisiejszych gra
nicach. Jego potomek Artur Rożen zamordowa
ny został w r. 1846, choć się ukrył pod kościo
łem. Od blizko stu lat jest B. własnością ro
dziny Fihauserów. B. ma szkołę ludową 1-kla-
sową i parafią katolicką (1664 wiernych) dek
bobowskiego.	M. Ż. S.
Brusno nowe i siarc (z Ueutschbachem
iDuchnieząi, wieś, pow. cieszauowskł, o 12 kil
na wschód od (Jieszanowa, o 5 kil. na północ
od Horyuca, leży nad potokiem Bródki, oko
lica leśna i piaszczysta, 191 st. nad powierzchnię
morza wzniesiona. Przestrzeń posiadłości wię-
k.-zej: roli ornej 438, łąk i ogrodów 50, pa-
slwisk 88, lasu 1888; posiadłość mniejsza
roli ornej 4592. łąk i ogrodów 250, pa
stwisk 798, lasu 28 m. Ludności rz. kat 407,
gr. kat. 1000, izraelitów 336: razem 1743.
Należy do rzym. kat. parafii w Płazowie; gr.
kat. w Bruśnie nowem należy do dek. luba-
czowskiego.	B. R.
Hnisny, mały i wielki, dwa potoki górskie w obr. gm. Prokurawy w pow. kossowskim; oba wytryskują z pasma górskiego Brusnym zwanego (946 m.), płyną równolegle od siebie ku północy i wpadają do Pistyiiki. Br. G.
Brusów, ob. Brussów.
Bnisowitz, Brusmi-we, ob. Bruzwmtie.
Umss, 1.) z przyległościami Osmoleni i Mietiołką, dobra, pow. włodawski, gm. Turiia, par. Sosnowica, w okolicy lesistej, na lewo ode drogi z Łęczny do Włodawy, o 21 w. od Włodawy, podług dawnego podziału do ziemi chełmskiej należące, mające rozległości z wło-ściańskiemi gruntami m. 5964. W końcu 18 wieku należał do rodziny Chajęckich i paru innych właścicieli cząstkowych. W roku 1802 sprzedany Franciszkowi Kunieckiemu, podkomorzemu chełmskiemu, który go odprzedał .se-dzieniu Karolowi Grzyirale Dobieckiemu w r. 1803. Od sukcesorów zaś tegoż dzisiejszy właściciel lloch Dolega Jasieuski nabył B. w r. 1836 i odtąd tenże w jego ręku pozostaje. Ludności liczy B. dzisiaj 940 dusz, z których łacińskiego obrządku jest 180, wschodniego 620, ewangelickiego 130, żydów 10. Znajduje się w B. cerkiewka owalna, murowana, długości 8, szerokości 5 sążni mająca, z kopułą, z krzyżem we środku i dwiema kopułkami nad chórem i nad presbyteryum. Ganek o dwóch murowanych słupach z napisem łacińskim "Su-premo Omnipotenti Aeterno." Postawioną została w r. 1807 przez karola Dobieckiego, ówczesnego dziedzica, chcącego utworzyć w B. osobną par. unicką, na co jednak konsystorz chełmski nie zezwolił; kapelan bazylianin utrzymywany był jednak kosztom właściciciela aż do r.1821, poczem cerkiew ku upadkowi chylić się poczęła, a w r. 1835 piorun znaczne w niej szkody poczynił. Jasieński wyrest auro wał ją swo-j

im kosztem zupełnie i cerkiewka ta, jako kaplica prywatna, służyła obn obrządkom katolickim r. 1. i g.; nadto dla swojej wygody utrzymywał właściciel swoim kosztem kapelanów zakonników r. 1. aż do r. 1865; odtąd zaś x. Zieliiiski emeryt proboszcz włodawskicj parafii r. g. obowiązki kapelana przy tejże kaplicy spełniał, a na obsługę parafialną zjeżdżali proboszcz r. 1. z Sosnowicy i r. g. z Wołoskiej woli do r. 1867, w którym to roku kaplica ta prywatna przeszła pod zawiadywanie rządu. Szkółka elementarna założona w roku 1870. W kilku miejscach na polach B. znaleziono siekierki krzemienne, starannie obrobione. Folw. B. ma 3096 m., w czem ziemi ornej m. 729, łąk m. 615, pastwisk m. 169, lasu (w r. 1870) m. 1213, zarośli m. 312, pod wodami m. 5, pod ogrodami m. 12, nieużytków m. 41; folwark Zanocin z awulsem Osmoł, rozległości ogólnej m. 361; 44 osad wieczysto-dzierżawnych m. 735; ziemi włościańskiej m. 1857, po-kościelnej m. 6 i pół. Gleba po większej części żytnia, po dołach sapowata; pło-dozmian w r. 1840 zaprowadzony. Znaczne pokłady torfu. Isa tblw. B. oranżerya. Dymów fołwarcz. 12. innych zabudowań 10. 2.) B., wś, włość., pow. miechowski, gm. i par. Niedźwiedź. Ma 10 dm., 68 mk., 88 m. ziemi włość. W 1827 r. było tu 7 dm., 61 mk. 3.) B., wieś, powiat jędrzejowski, gm. Haków, por. Mokrzko dolne. W 1827 r. było tu 19 drn., 109 mk.
Brus*,  ob. Bntsaa i Brusy.
Bnissa (nowa i stara)  inaczej Bruss,  wieś,
dwa folwarki, pow. łódzki, gin. Brussa, par. Łódź. Leży przy drodze bitej z Łodzi do Kon-stantynowa, o 4 w. od Łodzi. B. stara mieści u-ząd gminny, ziemi włość. 204 m., 36 dm.
376 mk. Folw. B. (lit. A) ma 624 m., drugi
łaś (lit. B.) 130 m. obszaru; składa się z dwóch
części 90 i 40 m. Ostatnia zwie się, także
Zdrowie. Istniała tu fabryka pudrety, produ-
jująca J 6,000 pudów rocznie. B. gmina nale-
iy do s. gm. okr. 111 w Batutach, st. poczt,
w Łodzi; 3035 ludu.	2>V. a.
BniSM', ob. Brzeźnu.
Brussów (z wsiami: Ogonów i Oszczywilk),
wś, pow. garwoliński, gm. i par. liyki, od st.
dr. żel. llososz odl. w. 2, od rz. Wieprza w. o,
•ozległość ogólna m. 1814, w czem ziemi fol
warcznej m. 1026; wieś Ogonów m. 197, osad
O, dymów 8; wieś Oszczywilk osad 49, dy-
nów 33, morgów 591. Gospodarstwo fol
warczne 7 i 13-polowe. Młyn wodny o 3 gan-
cach.	A. T.
Brust, Brsmz, ob. Brzuszcz.
Brustawc, ob. Brustowo.
Bnistowo, Bntstawieu,  niem. Lruitfawe,  wś, ów. mielicki, par. Bukowice.
Bnistliry,   Lro$titry,  Prostttry,  wieś,   pow.

392

Bru.

 

kossowski, leży nad potokiem Brusturką, o 2 i pół mili na zachód od Kossowa, śród gór, lasów i potoków. Przestrzeń posiadłości większej: pastwisk 158, lasu 476; posiadłość mniejsza: roli ornej 152, łąk i ogrodów 3157, pastwisk 2498, lasu 2460 m. Ludności gr. kat. 1589, izraelitów 83: razem 1672. Należy do rz. kat. parafii w Pistynie; gr. kat. parafią ma w miejscu, która należy do dek. pistyńskiego. Wieś ta posiada szkołę niezorganizowaną. Posiadłość większa należy do dóbr rządowych.
Brusy, niem. JBruas, Brusz, wś włość., pow. Chojnicki, ze szkołą, wójtem, urzęd. stanu cyw., kościołem, stacyą poczt., z której poczta osobowa do Chojnic i do Kościerzyny; w równinie, wieś położona śród dobrych gruntów pszennych, ma znaczne bagniska torfowe; obszar wsi 7809,56 m. magd., w 1864 r. 374 bud., 120 dym., 1261 mk., 1127 kat.; w 1875 r. 1318 mk.; przeważnie polacy, trudniący się rolnictwem, hodowlą bydła, szczególniej jednak drobiu. Znaczny handel gęśmi, które całemi gromadami ztąd wysyłają. W roku 1878 pobudowano nowy kościół. Od roku 1872 istnieje tu polska spółka p. t. towarzystwo pożyczkowe brusko-leśnińskie, które miało 1878 roku 76 członków, dawało depon, 6 procent, brało 7 procent i miało 15,749 m. obrotu; 2 jarmarki na rok i targi tygodniowe.
Brusz, ob. Brusy.
Bruszewo, wieś i folwark nad rz. Śliną,
pow. mazowiecki, gm. i par. Sokoły. Prze
strzeń folwarczna m. 935. Do 30 włościan na
leży ziemi m. 142 i pół. R 1827 liczyła 48
dm., 352 mk. Wspominana w dokumentach
z 1444 r.	A. T.
Brusznice, dobra, pow. wileński, gm. i par. Soleczniki, własność Ranardów, ziemi uprawnej 95, lasu 150 dz.
Bruszwałd (Kętrzyński), niem. Braunswal-de, wieś, pow. sztumski, st. p. Malbork, ob. Brunswald.
Bruszyk, niem. Bruschek, wś, pow. lubli-niecki, do dóbr Kosięcina należąca, z kościołem katolickim filialnym parafii Sodów dolny. Do B. należy huta żelazna Nowy B., fryszerka Krywald i leśnictwo Lubocz.
Brut albo Brynica, mała, wąziutka rzeczka, powstaje z czterech źródeł na łąkach m. Kłobucka, w powiecie wieluńskim. Wybiegłszy z obrębu gruntów tej osady, wpada niezadługo do stawu Malina, potem wchodzi na grunta wsi Łobodna, gdzie łączy się z rzeką Oksą. Płynie z południa ku północy, równiną między pastwiskami, przez grunta dosyć urodzajne. Ma bieg nieregularny, z powodu kory La ważkiego, krętego; brzegi wzgórkowate L. W.
Brutocz, ob. Brutowce.
B rut owce, węg. Brutocz, wieś w hr. spiskiem (Węg.), na granicy hrabstwa, szaryskie-

go, kościół  katolicki parafialny, obszerne lasy,
704 mk.	H. M.
Brutus, folw., pow. wieluński, gm. Kieł-czygłów, par. Rząśnia, młyn wodny. Należy do dóbr Rząśnia.
Briltzeil, Brotzen, ob. Brocz.
Bruzdzewo, ob. Brudzewo.
Briizowice, Brusowice, Brusowitz, wś, pow.
frydecki na Śzląsku austr., rozl. mórg 2771,
ludności 1176. Wieś to morawska, na granicy
żywiołu polskiego. Ma szkołę ludową i para
fią katolicką dek. frydeckiego, która liczy
3439 katol., 16 ewang., a filią ma w Siedli-
szczu.	F. S.
Bruzdzewo, Brusdau, ob. Brudzewo.
Brużek, młyn wodny i wiatrak t. n., pow. rypiński, gm. Chrostkowo, par. Ruże, nad rzeczką bez nazwy położone.
Brnij ca wielka, koi. i folw. z przysiół
kiem Lubania, nad Bzurą z prawego brzegu,
pow. łódzki, gm. Brużyca wielka, par. Ale
ksandrów, przy drodze bitej ze Zgierza, o 10
wiorst od Łodzi. W 1827 r. było tu 21 dm.
i 332 mk., obecnie 21 dm., 150 mk., 293 m.
ziemi dworskiej i 215 m. ziemi włość. W po
bliżu B. leży Brużyczka mała. Gmina B. na
leży do s. gm. okr. IV w Aleksandrowie. Gm.
posiada fabrykę pończoch i kaftanów, młyn
wodny, 10 wiatraków, 3 szkoły, ludności
6069.	Br. Ck.
Brwilno. 1.) B. wysokie, wś i folw. dona-cyjny nad Wisłą z prawego brzegu, pow. płocki, gm. i par. Brwilno. Leży na wyniosłości nadbrzeżnej, o 6 w. od Płocka. Wś B. zajmuje powierzchni 166 m,, liczy 10 dm. i 173 mk., posiada kościół par. drewniany z 1740 r. Folw. donacyjny należy do majoratu Łąck (w gub. warsz. położonego); folw. liczy 9 dm. i 105 mk.; do folwarku należy 1490 m. gruntu, z tego 1259 roli ornej, młyn wodny i karczma. Par. B. dek. płockiego 705 dusz liczy. Gmina B. należy do s. gm. I okr. w Trzepowie, st. p. w Płocku; zajmuje powierzchni ogółem 27,627 m., w tej liczbie gruntu ornego 21,326 m.; posiada 5 kościołów katolickich, jedne kaplicę, 4 domy modlitwy ewangelickie, dom modlitwy Braci Morawskich, 4 szkółki elementarne: jedna z nich dla ewangelików; 11 młynów wodnych, 15 wiatraków, 3 cegielnie, 7 olejarni, 16 karczem, 8 szynków i sklepików; do tej gminy należą wsie i k«lonie: Biała, Biskupice, Brwilno, Chełpowo, Cierszewo, Dragauie, Dziar-nowo, Kamionki, Karwosiek-kapitulny, Kar-' wosiek - Respondy, Kobierniki, Kowalewko, Kruszczewo, Łukoszyno-Borki, Miłodróź, Ma-HZCWO, Powsino, Parzeń, Proboszczewice, Trze-buń, Trzepowo, Wyszyna, Włoczewo, Sikorz, Suchodół, Srebrna, Żerniki; folw. prywatne i donacyjne: Biała, Brwilno, Chełpowo, Draga-nie, Kobierniki, Kamionki, Kowalewko, Luko-

Brw.

Bry.

393

 

szyno-Borki, Miłodróż, Mańkowo, Parzeń, Pro-
boszczcwice, Sikorz, Srebrna, Trzepowo, Wi-
niary, Włoczcwo, Wyszyna, Żerniki; rządowe
i prywatne osady leśne młynarskie, i kar
czemne: Biała, Biskupice, Brwilno, Cierszewo,
Dziarnowo, Legawka, Kiegłosy, Nadstrumie,
Maszewo, Parzeń, Proboszczewice, Suchodół,
Wąż, Wyszyna. Wyż wymienione miejsco
wości gminy Brwilno należą do parafij: Biała,
Bożewo, Brwilno, Płock, Proboszczewice, Ro
kicie, Sikorz, Trzepowo. 2.) B. dolne, wieś
donacyjna, powiat gostyński nad Wisłą, przy
ujściu rzeki Wkry, gmina Łąck, parafia B.a-
dziAvie. Leży w nizinie nadwiślańskiej, na
przeciw B. wysokiego w powiecie płockim.
Brwilska wólka o 3 w. dalej w nizinie. W r.
1827 było tu 21 dm., 270 mk.; obecnie zaś zie
mi ornej i łąk 750 m., 30 dm., 284 mk. Po
siada szkołę elementarną.	Er. Cli.
Brwinów, 1.) (z folwarkiem Wilhelmów), dobra, pow. błoński, gm. Helenów, par. Brwinów; przystanek drogi żel. warsz. wiedcń., od Warszawy odl. w. 21, od Błonia w. 8, od Pruszkowa w. 6, od drogi bitej warszawsko-Kaliskiej w. 7. Dobra te dawniej należały do ks. Radziwiłłów, w 17 w. do prymasa Prażmo w-skiego; następnie, wraz z pobliskim Kopyto-wem, do jenerała b. wojsk polskich Kazimierza Dziekońskiego; w. r. 1861 nabył je od Józefa Szmłdeckiego za 111,000 rs. znany przemysłowiec Stanisław Lilpop, do którego spadkobierców obecnie należą. B,ozległość ogólna m. 2023, z czego ziemi folwarcznej m. 1526, a mianowicie: na folw. B. ziemi ornej m. 330, łąk m. 120, pastwisk m. 162, ogrodów m. 16, pod zabudowaniami m. 4, w stawach m. 4, w drogach i nieużytkach m. 10; na folw. Wilhelmów ziemi ornej m. 345, łąk m. 150. pastwisk m. 43, pod zabudowaniami m. 2, lasu ni. 180, drogi i nieużytki m. 22; gruntów po-kościelnych, przez dzisiejszych włościan odkupionych, m. 138. Połowa gruntów składa się z ciężkich do uprawy iłów, ze spodem nieprzepuszczalnym, połowa do rędzinnych szczerków i sapów ze spodem przepuszczalnym; gospodarstwo poprawne; kopalnia grubego żwiru, cegielnia, w czterech stawach rybołówstwo prawidłowe. Przy folw. Wilhelmów osada Stanisławów, z pięknemi domkami pod lasem, na letnie mieszkania przez warszawian zajmowanemi. Folwarki wieczyste dzierżawne Marynin i Kępi-na zajmują m. 185; droga żel. war. wied. m. 24, włościanie (osad i dymów 56) posiadają m. 288. Kościół parafialny drewniany, zbudowany 1760 przez kś. Antoniego Tarkowskie-go proboszcza. Niegdyś tłumne odpusty. B. ma 492 mk. Par. B. dok. grodziskiego liczy dusz 2360. 2.) B., folw., pow. radzyński, par. Parczew, gm. Siemień, od rz. Tyśmienicy odl. w. 4, od lladzynia w. 22, od Parczewa

w. 11; sąd gm. okr. III w Cichostowie. Rozległość ogólna m. 480, w tem ziemi ornej m. 154, łąk m. 30, pastwisk m. 99, pod zabudowaniami m. l, lasu m. 190, nieużytki m. 6. Do roku 1871 stanowił całość z dobrami Sie-mieu. Dawniej B. nosił nazwę Kopicka. A. T.
Brwinów lub Brynów, os. pod Katowicami, pow. bytomski.
Brychy-Karwowo, wś szlach., pow. kol-neński, gm. Kubra, par. Przytuły.
Bryckie, wś, pow. berdyczowski, nad rz.
Olszanką, wpadającą do Bohu, o 5 w. od Ma-
chnówki. Mieszkańców 1444 prawosławnych
i 45 katolików: razem 1489. Cerkiew para
fialna i szkółka. Xależy do wielu właścicieli.
Ziemi 3342 dz. pierwszorzędnego czarnozieinu.
Zarząd gminny w Machnówce, policyjny w Sam-
horodku.	Kl. Przed.
Bryczany, mko, pow. chocimski, gub. bes-sarabska, st. poczt, między Atakami i Glinną, 7100 mk.
Brytzyna, 1.) B. dolna, wś, pow. wielicki, par. Skawina, o 5 kil. od Skawiny. 2.) B. górna, wś, pow. wielicki, par. traj, o 5 kił. od Skawiny.
Brydaki, ob. BrejdaM.
Brydnica, nazwa jednego z trzech ramion, (pod Ńadiatyczami), na które się rozdziela podgórski potok Kłodnica (ob.) w dolnym swym biegu, będący prawym dopływem Dniestru.
Brydwojze, jeż. w pow. rosieńskim, na połd.-zachód od Cytowian; ma około wiorsty średnicy.
Brydzie, wś, pow. władysławowski, gm. Zyple, par. Syntowty. W 1827 r. było tu 24 dm., 201 mk.
Brygi, po łotcw. Brygas, wś, pow. lucyński, dobra koronne, niegdyś wchodzące w skład starostwa lucyńskiego. Kościół par. św. Trójcy, 1800 przez Ryków erygowany.
Brygidów, wś, pow. władysławowski, gm. i par. Krasocin.
Brygidówka, eb. Sołtuszków.
Brygitka, folw., pow. krotoszyński, ob. Ba-szkóic.
Bryjarka, góra trachitowa w obrębie wsi
Szczawnicy niżniej. Na południowym jej sto
ku wytryskują silne źródła słone Heleny
i Anieli.	Br. G.
Bryki, wś szlach. i włość., pow. mazowiecki, gm. Szepietowo, par. Wysokie Mazowieckie. W1827 r. liczyły 19 dm., 141 mk., obecnie mają rozległości 1224 m.
Bryki. Jakieś B. na Pomorzu posiada 1782 roku Pląskowski.
Bry koń, wieś, pow. przemyślański, nad potokiem Maruszka, dopływem rzeki Lipy (prze-myślańskiej), 9,8 kil. na południowy wschód od Przemyślan, w wysokiem położeniu, 223,8' nad powierzchnią morza, na działach wód mię-

394

Bry,

Bry*

 

dzy Dniestrem a Bugiem, w górzystej i lośnoj
okolicy. Przestrzeń posiadłości większej: roli
ornej 232, łąk i ogrodów 50, pastw. 29, lasu
37; pos. mniej.: roli or. 160, łąkiogr. 13,pastw.
12 m. Ludn. rz. kat. 21, gr. kat. 137, izrael.
9: razem 167. Należy do rzym. kat. parali i
w Przemyślanych, grecko-katol. paralii w Ła-
dańcach.	B. R.
Bryków, 1.) wś. pow. nowogradwołyński,
gm. korecka, włościan dusz 133, ziemi włość.
1011 dz., należy do dóbr Zabaro-Koreckich,
własność Małyńskich. 2.) B., wieś, powiat
krzemieniecki, ma kaplicę katolicką parafii
Szumsk.	L. Ii.
Brykowitc lub llerkowiec, wś, pow. krasnostawski, gm. lludka, par. Krasnystaw.
Bry kula, 1.) B. nowa, wś, pow. trembo-
welski, nad potokiem lliczką, dopływem Se
retu, na wysoozyznie 186,2' nad powierzchnią
morza, na d.dalc między Seretem a IStrypą;
wieś podolska, na stepach strusowskich zało
żona, do niedawna jeszcze posiadała stepy ni
gdy pługiem nie tknięte, teraz już wszystko
zorano i w rolę dobrego gatunku przeistoczone,
grunt wilgotny, zimny. Wieś ta, oddalona od
Trembowli na południowy zachód o 15 kil., od
Stawowa w tym samym kierunku o 14 kil.
Przez Brykulę prowadzi gościniec prywatny,
idący ze Strusowa do Podhajec. Należy do
rzym. kat. paralii w Mogielnicy, gr. kat. par.
w Chmielówcc. Przestrzeń posiadłości wię
kszej: roli ornej 403, łąk i ogrodów 38; posia
dłości mniejszej: roli ornej 555, łąk i ogrodów
64, pastwisk 20 m. Ludności rzym. kat. 55,
gr. kat. 423, izrael. 16: razem 494. Posiada
szkołę filialną. 2.) B. stara, o ćwierć mili od
Brykali nowej oddalona. Przestrzeń posiadło
ści większej: roli ornej J173, łąk i ogrodów 35,
pastwisk 4; posiadłość mniejsza: roli ornej 960,
łąk i ogrodów 43, pastwisk 36 m. Ludności
rzym. kat. 232, gr. kat. 311 (filia), izraelitów
71: razem 614.	B. K.
Brylczyn, wś, pow. pińczowski, gm. Góry, par. Młodzawy.
Brylewo, wś. pow. nieszawski, gm. i par. B y to ń.
Brylewo, domin., pow. wscliowski, 1573 m.
rozl., 2 miejsc.: 1) B., 2) folw. Bogumiła; 6
dm,, 160 mk., 7 ew., 93 kat., 36 analf.; st. p.
(lażyn o 5 kil., st. koi. zol. llydzyna o 15 kil.,
Leszno o 15 kilometrów. Własność Ponikiew-
skiego.	M. St.
Brylewo, wś, pow. dnieprowski, gub. tau-rydzka, st. poczt, między Aleszkami i Pero-kopem.
Brylików, Brelików, wś, pow. Lisko, w par. rz. kat. Uherce a gr. kat. Wańkowa, o 7 kil. od st. p. Olszanica.
Bryliiice, wś, pow. przemyski. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 183, łąk i ogro-

dów 29, pastwisk 17, lasu 2002; posiadłość
mniejsza: roli ornej 519, łąk i ogrodów 107,
pastwisk 46, lasu 6. Ludność rz. kat. 52, gr.
kat. 522, izraelitów 15: razem 589. Nałoży
do rz. kat. par. w IŁybotyczach, gr. kat. par.
w Cisowej. Właściciel większej posiadłości
Hieronim ks. Lubomirski.	B. R.
Brylówka, nazwana także Bwkatóickn, wś. pow. taraszczański, nad rz. Zgniłym Tykiczem,
0 9 w.   od m. Stawiszcz.   Mieszkańców  1051,
wyznania prawosławnego.   Cerkiew parafialna
1 szkółka.    Ziemi 2047 dz. wybornego czarno-
ziemu.    Należała  dawniej do hr. Braniokiego,
obecnie kupiona na rzecz "Udziałów."   Zarząd
gminny i policyjny w m. Stawiszczach.
Bryławka, ob. Sawmń.
Bryły, wś,   pow. jasielski,   w par.   rz. kat. Jasło, o 5 kil. od st. p. Jasło.
Bryły, niem. BriUe,   wś,   pow.  lęborski   na Pomorzu.
Bryiiek, wś,   pow.  toszecko-gliwicki,  par. Tworóg, z folwarkiem Brzeźnicą i hamernią.
Bryń, wś, pow. stanisławowski, o 3 mile na północny zachód od Stanisławowa, nad rz. Łukiew. dopływem Dniestru, 3,7 kiłom, na północny wschód od dworca kolei żelaznej ar-cyksięcia Albrechta w Bednarowic. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 167, łąk i ogrodów 22, pastwisk 41, łasu 674; posiadłość mniejsza: roli ornej 250, łąk i ogrodów 379, pastwisk 27, lasu 21. Okolica górzysta, leśna, grunt gliniasty nieprzepuszczalny, moczarowa-ty, do uprawy traw pastewnych wielce przydatny; okolica ładna. Ltidności rz. kat. 8, gr kat. 264, izraelitów 25: razem 297. Należy do rz. kat. par. w Haliczu, gr. kat. w Sapaho-wie. Posiada szkolę niezorganizowaną.
Bryń, wś,   pow.   żyzderski,   gub.   kałuzka, st. p. niedaleko Suchinicz i Żyzdry.
Bryńce, l.) B. cerkiewne, wś, pow. Bóbrka, nad potokiem Krywula,   dopływem rzeki Ług,
0 l i pół  mili na południe  od Bóbrki a l kil.
na południe  od Wybranówki,   stacyi kolei że
laznej Iwowsko-czerniowicckiej. Przestrzeń po
siadłości  większej: roli ornej 98, łąk i ogr. 45,
pastw. 7, lasu 563; pos. mniej, roli or. 252, łąk
1 ogr. 140, pastw. 72, lasu 13 m.   Ludności rz.
kat. 81, gr. kat. 350, izraelitów 31: razom 462.
Należy   do   gr.   kat.  parafii   w Wybrauówce
a rz. kat.  w Sokołówce.    Posiada kasę zalicz
kową   z funduszem zakładowym 120 złr.    2.)
B. zagórne, wieś, pow. Bóbrka, o ćwierć  mili
na   zachód   od  Brynioc   cerkiewnych.    Prze
strzeń posiadłości większej: roli ornej 444,   łąk
i ogrodów 131, pastwisk 76, lasu 1292;  posia
dłość mniejsza:   roli ornej 498, łąk   i  ogrodów
100, pastwisk 72, lasu l m.    Ludności rz. kat.
273,  gr. kat. 732,  izraelitów 45: razem 1050.
Bryficia,  ob. Bryniaa.
Brynica, wś, nad rz. Bobrek, pow. kielecki,

Bry.

Brz.

395

 

gm. Piekoszów, par. Chełmcc, leży na Iowo od traktu z Mniowa do Kielc. W 1827 r. było tu 28 dm. i 159 mk.
Krynica, 1.) niem. Brinitz, wś, pow. bytomski, nad Brynica, parafia "Wielki Coglin, z folwarkami Bisia, Na j dok i Ostrożnica, tudzież z fryszerkami żelaza i hutami gal-liiaiui. 2.) B., niem. IJrinitze, wś, pow. klu-czborski, par. Włochy, z młynem zwanym Markowe. 3.) B., uiem. Bi-initz, wś, pow. opolski, nad rz. Brynica, z paraiią katolicką dek. sialkowickiego i szkołą parafialną. Do dóbr B. należą osady Grobek i Surowina. 4.) H., niem. Brinitze albo Neu-Yorwcrk, folwark, pow. olesiński, do dóbr Łomnica należący.
Krynica, 1.) rzeka, bierze początek w pow. będzińskim, w dobrach Pińczyco, ze stoków i błot za wsią Zabijak. Płynie z początku ku południo-zachodowi przez wsie Zabijak i Strąków, aż do wsi Zondek. Ta skręca na południe i w tym kierunku płynie dalej na granicy Królestwa Polskiego i Szląska przez wsie: Nie-zdara, Wesoła, Bobrowniki, Wajkowico, Komorne; pod miastem Czeladzią płynie obu ra -mionami wewnątrz kraju. Potem 'znów stanowi linią graniczną, płynie przez wsie: Milo-wiec, Sosnowiec i pod Modrzejowem wpada do Przemszy Czarnej, ubiegłszy około 60 wiorst. W biegu swoim obraca wiele młynów, daje siłę poruszalna wielu zakładom górniczym, przeważnie na stronie pruskiej. Nad nią rozciągają się rozległo łąki i pastwiska. Zamulone koryto B. rozlewa wodę, tworząc nieprzebyte bagna w dobrach Najdek, a na stronie polskiej w dobrach Trąbko wice z Niezdara,. Na jej lewym brzegu pokłady węgla kamiennego: jeden naprzeciw wsi Ożarów icy, drugi od wsi Ossy do Dobieszewic na l do 2 wiorst. Są to bezpośrednie przedłużenia górno-szlą-skich pokładów. 2.) B., ob. Britt. Br. Ch.
Krynica, Bryńuia, struga wpadająca z prawej strony poniżej Popław do Odry. Źródła powyżej wsi Kobylno w pow. opolskim.
Bryiticzka, rzeczka w pow. jędrzejowskim,
powstaje z połączenia na gruncie wsi Brynicy
Mokrej, dziś rozkolonłzowanej i nieistniejącej,
dwóch strumieni, idących od stawów Warzyń-
skiogo i Rakoszyńskiego. Dalej B. przepływa
przez łąki wsi Zdanowice, Cierno, Nagłowice,
i pod wsią Popowicami wpada do Nidy. Obra
ca trzy młyny i papiernię na Kuźnicach Na-
głowskich.	L.
Bryniewo, wieś i dobra, prawie w samym środku powiatu mozyrskiego, na pół drogi między Biclewem i Doroszewiczami, w gin. lasko-wickiej, w 2 stanie policyjny m (petrykowskim). w 2 okręgu sądowym, którego biuro w Petry-kowie. Są to dobra po-jezuickic, mają obszaru wraz z majętnością Dereszewicze około 1250C mórg. i są własnością Kiniewiczów, AL Jel,

Bryńsk, pięć miejscowości: B., królewskie eśnictwo; B. szlachecki, wś szłach.; B. Czarny, B. Fiałki i B. kolonia, położone wszystkie w pow. brodnickim (ob.); 4 pierwsze w par. Górzno, ostatni w par. Lidzbark. Wsie B.-'jzarny i B.-Fiałki ob. pod Czarny Bryńsk i Fiałki. B. kolonia ma szkołę ewang. i ewang. dom modlitwy. IŁozl. 5523 m., ma 149 dm., 1152 mk., w tem 329 kat. B. szlachecki ma 3268 ha. rozl. (767 roli ornej i ogr., 32 łąk, 140 pastw., 2297 lasu, 29 nieużyt., 4 wody), 17 dm., 182 mk., 125 kat., cegielnię i piec do wypalania wapna.
Brynska, dawna nazwa Brynwy, pow. bytomski.
Kryrimki. wś,   pow. sojuciiski,  gm. Wiej-iejo,   par. Borżtiiki.    W 1827 r.   było tu   19 dm.,   141 mk.,   posiada   młyn   wodny   z foluszem i tartak.
Bryilki,  ob. Bronilrmco.
BryilÓW, ob. Brwinów.
Brynówka, potok, powstaje z połączenia potoczków Kopaniny i Koztoki we wsi Tu-cholce w pow. stryjskim; potok ten połączony zwie się Tucholką a poniżej wsi Tucholki przybiera nazwę Brynówki, którą zachowuje aż do ujścia swego do Hołowczanki. Płynie zrazu na północ obok gościńca wiodącego ze Skola przez Beskid do Wereczki na Węgrzech. W obrębie gm. Pławią zwraca się na wschód i w tej gminie uchodzi do Hołowczanki. Źródła lioztoki po północno-zachodniej stronie grzbietu górskiego, llomaniowcami zwanego, dochodzącego w szczycie Sołowinie 830 m., leżą na 770 ni.; ujście zaś Brynówki na 632 m. Całkowity spad 148 m. na przestrzeni 9 kil.
Bryski, wś donacyjna i koi., pow. łęczycki, gm. Bolków, par. Góra św. Małgorzaty. W i827 r. było tu 42 dm., 267 mk.: obecnie 66 dm., rozległości wraz z koi. 1031 mórg. Leży na prawo od drogi z Łęczycy do Piątku.
Brytawkn, wieś, pow. olhopolski, z gorzelnią; należy do klucza czoczelnickiogo lir. Orłowej.
liryzilzyń, wś i iolw., pow. miechowski,
gm. i par. Kozłów. Leży przy drodze z Ksią
ża do Żarnowca. Ma 23 dm., 152 mk., 807 m.
ziemi dworskiej, 151 m. włość. :W 1827 r.
było tu 4 dm. i 16 mk.	Br. Ch.
BryzgicI, wieś, pow. augustowski, gmina
Szczobro Olszańska, par. Wigry. Posiada szko
łę gminną. Liczy 33 dm., 219 mk.; oJl., od
Suwałk 14 w.	Br. Ch.
Bryźc, wś, nad Wilią, na prawym brzegu, u ujścia Zejmiany, pow. święciański. ,
Brzuiia, dolna z Wyinysłowem, y ó met i średnia, wsie w Galicyi, pow. grybowski, 1474 mórg. rozl., 106 domów, 719 mieszk.; parafia

396

Brz.

Brz.

 

łac. w Bobowy, położenie górzyste,   gleba ów
siana.	M. M.
Brzanka,    góra   na   podgórzu   Beskidów wschodnich, 549 m. wys.
Brzaza, wś, pow. Dolina, o 19 kil. od Bo lechowa, z par. gr. kat. w miejscu, z filiam Sukiel i Kamionką, dusz 981, dek. bolechow ski; dominium jest własnością rządu. B. im szkołę ludową.
Brzaza, potok górski, wytryska w obr. gm
Brzazy w Galicyi, w Beskidzie lesistym, w le
sie Tusulu, u stóp ramienia górskiego, ciągną
cego się tutaj z południa ku północy, między
Ozerną sechlą (1287 m.) a Bukowińcem (1262
m.); zrazu sączy swoje wody na południe, po-
czem łukiem wydanym ku połud. zwraca się
ku półn. W tem miejscu wody jego wznoszą
się 755 m. npm., i w obr. wsi Brzazy wpada do
Sukiela (ob.). Długość biegu 17 kil. Ujście
551 m. Spad nagły, łożysko kamieniste; wo
dy rwiące. Zabiera liczne wody górskie,
znaczniejsze dopływy: Szywna, Żelemeniów
i Młaka. Czubałki górskie, wznoszące się nać
doliną Brzazy po wschodniej stronie, są: Buko-
wińce (1261 m.), Czernie (996 m.), Kiczera
(1082 m.), Tusul (771 m.); po południowe;
stronie Czerna sechła (1287 m.), Krestny szyr,
Magura czyli Lisak (1365 m.), po zachodniej
Bukowiec (1171 m.), Daszkowiec (1128 m.),
Matachin (1220 m.), Ubicz (889 m.), Czarna-
góra (1215 m.), Touharski (1116 m.) i Kiczera
kamienista (979 m.).	Er. G.
Brzązowice, wś, pow. wielicki, 10 kil. od Myślenic, w parafii Droginia.
Brzechów, wś poduchowna, pow. kielecki, gm. i par Daleszyce. W 1827 r. było tu 37 dm. i 231 mk.
Brzechowo, wś i dwa folw. (A. B.), pow.
płocki, gm. Majki, par. Łęg.    Wieś włość, po
siada 6 domów,  28 mieszk,,  608  mórg.  rozl.
B.-Józefowo  (lit. B.) ma 3 dm.,   14 mk. i 300
mórg. obszaru.   B. wraz z folwarkiem Chudzy-
nek stanowią jedne  posiadłość,   zajmującą po
wierzchni 540 morgów.	ł.-. Cli n.
Brzeczilli, Jiriesen, ob. Brzeziny.
Brzeczka,  leśnictwo,  pow. wrzesiński, do
dóbr Białe Piąikowo należące.
Brzeczka, koi., pow. toruński, gm. i par. Grabią, st. p. Otłoczyn. Ma 287 m. rozl., 15 dm., 176 mk., 129 kat. Powstała po r. 1815 przez parcelacyą wsi Grabią.
Brzeg, l.) wieś i folwark nad rz. Wartą, pow. turecki, par. Brodnia, gm. Lubola, do dóbr rządowych Brodnia należący. We wsi B. obszerne łąki i pastwiska, gospodarzy 90, do których należy morgów 1599; folwark B. rozl. m. 140. Podług lustracyi dóbr starościńskich z r. 1789, wieś i folw. B. wraz z młynem i Ayiatrakiem przynosiła skarbowi złp. 980 i gr. 12. A. T. 2.) B.~Grotowski lub Zdziar-

ski, wś i B.-Lulocki albo Rodkiewioza, wś i os.
karczm., do dóbr Lubocz (ob.) należąca, obie
nad rz. Pilicą, tuż obok siebie położone, pow.
rawski, gm. i par. B,zeczyca, razem liczą 16
dm.. 160 mk., ziemi włość. 285 morgów. R.
1827 było tu 74 dm. i 469 mk.	S. W.
Brzeg, folw., pow. czarnkowski, ob. Sławno.
Brzeg, l.) niem. Brieg, miasto pow. na Szlą-sku niższym  w  regencyi  wrocławskiej,  nad rzeką  Odrą,   o 6   mil na południe Wrocławia, mil 6 od Opawy,   niegdyś  stołeczne osobnego księstwa.    Jedno    z    najpiękniejszych   miast w Bzląsku, na dość obszernej równinie.   Początek jego  niewiadomy, a wywody nazwy roz-minte, najpewniejszy od wyrazu "brzeg",   ponieważ ten  ze strony południowej  tego miasta tak jest  wysoki   (20'),  iż Odra przy najwię-itszein swem wezbraniu  miastu dotąd szkodzić nie może.    Wzmiankę  o B. w historyi  w bardzo  oddalonych   znajdujemy   czasach.    B,oku 1096  Bretysław król czeski, pustosząc Szląsk, miasto to na łup żołnierzy swoich oddał. Z koniem  XIII  w. zaczynają  się  pewniejsze tego miasta dzieje.    Gdy Szląsk  dostał  udzielnych jsiążąt,   B. należał  do   książąt   wrocławskich; wtedy miasto,   uzyskawszy równe jak Wro-jław przywileje,  zaczęło się coraz więcej podnosić.    W roku   1293  otoczone murem przez Bolesława księcia na Świdnicy.    Od roku zaś [595   obrona  tegoż miejsca częściowo tak bardzo powiększoną była, iż mogło roku 1642 wy-rzymać   mocne    czterotygodniowe   oblężenie szwedzkie  generała  Forstenson,   który,   straciwszy  tutaj   1,400   ludzi,   odstąpić   musiał. W roku jednakowoż 1807 wały przez Francuzów zrujnowane, na spacery zamienione zostały. W stronie  północnej miasta leży niegdyś  pię-iny zamek  Piastów, początkiem  swoim odległych także  sięgający czasów,  który w roku 341 przez Ludwika I Sprawiedliwym zwane-o   był   rozprzestrzeniony.     W   roku   1427 lussyci wpadłszy do Brzegu  spustoszyli mia-to i  wycięli  mieszkańców  w pień.    W rok wźniej znowu napadli i spalili je wraz  z zam-uern. co było powodem, że mieszkańcy wznie-li wały i wykopali głębokie rowy.    W połowie  XVI wieku  zamek  tutejszy  wraz z mia-tem został stolicą  książąt,   a Jerzy II w roku 550 znacznie go powiększył, przyozdobił i na-ał mu tę postać, jaką miał  w połowie XVII yieku,   to jest za czasów   księżnej  Doroty Sy-illi,  która  była z domu margrabianka, córka lektora  Jana Jerzego.    W  1610  r. Sybilla oszła za Jana Chrystyana księcia B.    W cza-ie  trzydziestoletniej wojny  B. dwa razy był blężony  od Szwedów i szturmem wzięty;  za-ek jednak mało ucierpiał.    Po śmierci Jana Chrystyana  objął rządy  najstarszy   syn jego erzy III,  a zszedłszy bezpotomnie,  zostawił sięstwo bratankowi swemu Wilhelmowi,  kto-

Brz.

Brz.

397

 

ry także zgasł w kwiecie wieku 1675 roku. Był to ostatni potomek książąt Piastów na Hzląsku. Starożytny zamek stał nienaruszony aż do roku 1741, lecz w tym roku, w czasie oblężenia przez Prusaków, prawie do szczętu zburzony, już się więcej nie podźwignął. Od tego czasu użyto go częścią na magazyn, częścią na inne cele. Dotąd dziedziniec zamkowy jest wykładany kamieniem kwadratowym; w południowej stronie stała wysoka wieża, dziś już w gruzach; na każdym boku rycerz 7. kamienia ciosany, obok lwy z głazu. Portyk zachowany. Sala jadalna i pokoje ozdobione były obrazami książąt Piastów i innych znakomitych osób. Teraz nawet jeszcze widać ślady przeszłej wielkości i kosztownych ozdób, mianowicie nad przysionkiem z kamienia wykutym; szczególniej' posąg księcia Jerzego, jego małżonki Barbary i innych książąt. Na południe od zamku liży kościół św. Jadwigi, eryg. 1273, wybudowany około roku 1349 przez księcia Ludwika. W tym kościele była dawniej najpiękniejsza w całym Szląsku kazalnica, z jednego kamienia wykuta, i tutaj z pod Strzelna w roku 1573 sprowadzona, obsypana ze "wszystkich stron pięknemi płaskorzeźbami. Cesarz niemiecki, w którego moc dostało się miasto, kazalnicę ową roku 1677 zwalić rozkazał. W tym kościele są groby dawnych książąt na Brzegu. Kościół łarny św. Mikołaja, dziś ewangelicki, w r. 1287 przez Henryka księcia na Wrocławiu wystawiony, liczony bywa do najwyższych w całym Szląsku. Kościół św. Piotra i Pawła w roku 1579 przez Jerzego, księcia na Brzegu, na zbrojownię użyty. Kościół paraf, kalol. ś w. Krzyża, pojezuicki, 1735 wzniesiony. Gimna-zyum przez księcia Jerzego zaczęte dnia 21 marca 1564 roku, 8 sierpnia 1589 r. poświęcone. Przed bramą stoi kościół ewang. św. Trójcy. Dziś Brzeg posiada ewang. gimnazyum, bibliotekę, wzorowe więzienie, 10 szpitali, dom obłąkanych, arsenał, 7 kościołów, najpierwszą na Szląsku (od 1819 r.) kasę oszczędności. Oprócz tego fabryki sukna, płótna, pończoch, szkołę rzemiosł, średnią szkołę rolniczą, fabryki maszyn, rybołówstwo sztuczne, 12 jarmarków (na bydło, l na wełnę) i t. p. Handel wszelkie-mi produktami i 15,367 mieszkańców; w liczbie tej 2|3 ewangelików, ]/3 katolików (przeszło 1000 przestępców i 200 obłąkanych). Miasto B. leży pod 50° 51' szer. płn. i 35° 6' dł. wscli., 418' n. p. m., i ma stacyą dr. żel. górnoszląskiej z Katowic i Ziegenhals do Wrocławia, o 41 kil. od Wrocławia. Stacyą ta zowie się Brieg-Carlsruh, O.-S. Księstwo brzeskie czyli brzesko-lignickie (na Brzegu i Ligni-cy) powstało z działów po śmierci Henryka V ks. wrocławskiego. Właściwe brzeskie obejmowało mniej więcej dzisiejsze powiaty: brze-

ski, olawski, niemczyński, strzeliński; otoczone było księztwami: oleśnickiem, wrocławskiem, świdnickiem, ziębickiem, grotkowskiem i opolskiem. Po wygaśnięciu Piastów (czyt. Schoen-walder'a "Die Piasten vom Briege", 3 t.) przeszło we władanie Austryi a od r. 1742 Prus. Dekanat katolicki dyec. wrocławskiej obejmuje 8 parafij: Brzeg, Karło wice, W. Lubieś, Osiek, Kurzątkow, Loewen, Lossen, Michało-wo. Język kościelny mieszany: polski i nieŁ mięciu. Powiat brzeski regencyi wrocławskiej ma 10,72 mil kw. rozl., 55168 mieszk., po większej części ewang. Niemców, na prawym brzegu Odry Polaków (12°/0 Polaków w powiecie a 20 °0 katolików; izraelitów tylko 1°J0). Grunta powiatu po większej części żyzne, ale na prawo od Odry lekkie piaski. Uprawia wiele marzanny. Pod Brzegiem węgiel bru-natay, pod Karlowicami wapno. Fabryki cukru, francuskich kamieni młyńskich, wyrobów ze skóry, cygar. Główne miejscowości: Kar-lowice, Loewen, Michałów, wś Mollwitz. 2.) B. Tak się zwało w XIV w. miasto Dyhern-furth w pow. wołowskim.
Brzegi, 1.) wś rządowa, pow. jędrzejowski, gm. i par. Brzegi. Leży przy drodze bitej kielecko-krakowskiej. Posiada kościół par. murowany, szkołę, gminną, sąd gminny, urząd gminny. W 1827 r. było tu 64 dm. i 393 mk. Par. B. dek jędrzejowskiego liczy 1583 dusz. Gmina B. odl. od Jędrzejowa wiorst 121/3, st. poczt, w Podzamczu. W gminie znajduje się: gorzelnia, młyn z tartakiem zwany Wyspa na rzece Nidzie i młyn Jasłów na rz. Nidzie, 2 ce-gelnie, wapielnia, szkoła. Luda. 2614. Niegdyś B. były starostwem. W 18 w. emfiteu-za Kluczewskich, płaciły 1760 złp. kwarty. 2.) II., wś, pow. łukowski, gra. i par. Mia-stków. W 1827 r. było tu 13 dm., 140 mk.; obecnie 246 mk. i 607 mórg. obszaru. Br. Ch.
Brzegi, 1.) wś, pow. nowotarski, ma 5256 mórg. rozl., w tem 3550 m. lasu, 68 domów, 362 mieszk., parana łac. w Błałce, położenie w najwyższych górach, gleba owsiana. 2.) B., wś, pow. wielicki, o 8 kil. od Wieliczki, w parafii Grabie. 3.) B., wś, pow. Rudki, o 12,4 kil. na południe od Sambora. Przestrzeń posiadł mniej.: roli orn. 857, łąk i ogr. 392, past. 410 mórg.; posiadł, wiek. niema żadnej. Ludność rzym. kat. 4, gr. kat. 762, izrael. 11: razem 777. Należy do rzym. kat. parafii w Kalinowie (Kaiserdorfie); gr. kat. ma w w miejscu, która należy do dekanatu sambor-skiego; posiada szkołę etatową.
Brzegi, huta pod wsią Zborowskie, w pow. lublinieckim.
Brzegi-Bielicn, jezioro, pow. lipnowski, gm. Kikoł, około rumunku Bielica, rozległe 18 mórg , głęb. 36 stóp.

Śrż.

firż.

 

Brzemieczka-holciuiry, pow. łęczycki, gra. Grabów, par. Pieczew.
Brzemiona, Brzemionna, niem. Bremin, Bo-miin, dobra, pow. świecki, par. Drzycim, st. p. Osie; ma urz. gm. \ urz. st. eyw., 2418 m. rozl., 16 dm., 201 mk., 93 kat., cegielnię, gorzelnię parowa, hodowlę bydła, sprzedaż nabiału. Obecnie właściciel Nitykowski (?), 1821 Sze-liski, 1782 Pląskowski, 1648 Czerwiuski.
Brzeiiczek, ob. Brzęczek.
Brzenice, wś, pow. grójecki, gm. Borowe, par. Michałowice.
Brzennkowitz, ob. BrzęczTeowke.
13.1'jeeńó, Brzeście, nazwy bardzo częste na ca
łym obszarze ziem polskich; pochodź;], od źró-
dłosłowu "brzost"; jak równie częsta i powszechna
nazwa Brzezie od "brzoza". Brzeście było więc pier
wotnie nazwą lasu czy gaju brzostowego (brzost-
wiijz^ jak Brzezie gaju brzozowego, Dąbie gaju dę
bowego.	Br. C/i.
Brześć, wś, folw. i koi., pow. płoński, gm. Sarbiewo, par. Baboszewo. W 1827 r. było tu 26 dm. i 218 mk.; obecnie liczy 25 dm., 243 mk., tudzież 553 morgów ziemi; we wsi znajduje się wiatrak. Folw. B. posiada 5 dm., 45 mk., powierzchni zajmuje 395 mórg. Koi. B. liczy 11 dm., 70 mk., powierzchni 493 morgów.
Brześć kujawski, miasto, nad rz. Zgłowią-czką, pow. włocławski, leży pod 52° 36',6 szer. i 36° 36',9 dług geogr., odległe od Warszawy 162 w., od Włocławka 2 mile, przy b. trakcie głównym z Warszawy do Torunia, między Chodczem a Służewem, o 24 w. za Chod-czem. Posiada dwa kościoły i kaplicę, szkołę początkową, więzienie karne na 100 więźniów, dom przytyłku na 12 starców, urząd miejski, stacyą pocztową, należy do sądu pokoju okr. IV we Włocławku. Z zakładów przemysłowych zaś: fabrykę maszyn, produkującą za 3,500 rs. rocznie. Ludność B. w 1877 r. wynosiła 2106 mk. (941 męż. i 1165 kob.), dochody miejskie 2,839 rs., kapitał żelazny miasta 15,212 rs., zapasowy zaś 3,762 rs. B. musiał być kiedyś grodem warownym, do czego położenie śród bagien wybornie się nadawało. Koło grodu kupiła się ludność i dała początek miastu. Ztąd to jako gród książęcy wcześnie bardzo występuje B. na widowni dziejowej i podówczas stanowi poniekąd stolicę Kujaw. Tu Konrad książę mazowiecki i kujawski nadaje w 1228 r. zakonowi krzyżaków ziemię chełmińską. W 1236 r. oddaje całe Kujawy synowi swojemu Kazimierzowi I, który często tu przemieszkiwał, a kiedy po śmierci jego synowie podzielili pomiędzy siebie dzielnicę ojcowską, B. z okolicznym powiatem dostał się Władysławowi Łokietkowi; później zaś przez wyniesienie tego księcia na tron polski do korony przyłączony został. W 13 wieku powstaje tu komandorya braci szpitalnych, założo-

na przez dom wrocławski św. Macieja. Jan z Torunia zakłada tu szpital za miastem. Łokietek go uposaża łanami we wsi Sokołowie 295 r. (Swieźawski str. 35). Od tego eza*r.. aż do roku 1796 był stolicą województwa brzesko-kujawskiego. W latach 1311 i 1320 B. wyznaczony był na miejsce układów z krzyżakami, które jednak nie doszły d<> skutku. (liż sami krzyżacy złupili miasto w r. 1332 i opanowali je, przenieśli gród na nowe miejsce, wałami i przykopami wzmocnili. Ugodą kaliską 1343 B. z ziemią kujawską, po-wrócony został koronie. Za panowania Władysława Jagiełły w roku 1426 złożony tu był sejm w sprawie o następstwo tronu. Tu w r. 1435 zawarty był nader korzystny
z krzyżakami. Pamiętny jest także Brześć częstym pobytem Kazimierza IV w czasie toczącej się długoletniej wojny z tymże zakonem. Jak znaczną musiała być ludność świadczy nakaz dostawienia 30 zbrojnych na wojnę z krzyżakami. Zygmunt II [ w r. 1596 potwierdził istniejące dla mieszczan prawa i przywileje. Wzrósł więc B. w zamożność niemałą, miał liczne spichrze, skład zboża i ludność znaczną; miasto zaś całe mocnym było opasano murem tak, iż za czasów wojny szwedzkiej pod Janem Kazimierzem dzielny stawiło opór nieprzyjacielowi. Verdum zastał w 1670 miasto spust o-szone, opasane murem i zamek (str. 72). Przy końcu 1707 roku Karol XII król szwedzki dat tu posłuchanie przybyłemu od Porty posłowi. Obio wojny były atoli przyczyną, że B. tak jak i inne miasta polskie, zniszczał zupełnie i odtąd do dawnego stanu nie wrócił. Od roku 1815 był miastom obwodowem, ale później, kiedy władzo przeniesiono do Włocławka, położony na uboczu, nader powolnym krokiem do wzrostu przychodzić może. Zamek brzeski, w kló-rym przemieszkiwali kujawscy książęta, wzmocnił ich potomek Kazimierz Wielki i grodowego starostę w nim ustanowił. Wzniesiony był na wzgórku, od południowej strony miasta zco-gły, wielkim nakładem, i otoczony odwiecznym przekopem; spalili go Szwedzi za króla Jana Kazimierza, jak o tem świadczy lustracya starostwa w roku 1664, która z tego zamku już tylko przepalone mury zastała. Pozostała rudera przed kilkudziesięciu laty rozebrana zo-staia. Pierwotny kościół par. drewniany św. Piotra i Pawła stał po za murami miasta i r. 1580 był tak zrujnowany, że został zamknięty; 1830 r. odnowiony. Świątynia wymurowana w stylu gotyckim, wzniesiona została przez księcia Kazimierza I około roku 1240. Gmach ton obszerny doznał ogromnego ze strony Szwedów zniszczenia. Odbudowano później jego szczyty i dach cały, przyczem zniżono go znacznie. Ostatnie dwa odnowienia były w 1766 i 1867 roku. Kościół

Brz.

ten dochował w ścianach całe piętno pierwotnej architektury swojej. Z wewnętrznych jego ozdób dochował się jeden tylko dosyć starożytny niezłą rzeźbą z drzewa wykonany obraz, przedstawiający trzech królów przed nowonarodzonym Chrystusem. Rysunek i opis tego kościoła zamieściły "Kłosy" (VIII, 268). Drugi kościół i klasztor księży dominikanów jest fnndacyi Zbiluta z Golanczewa, herbu Topór, biskupa włocławskiego, zmarłego w roku J 383, chociaż niektórzy założenie onego do r. 1262 odnoszą, przypisując je Kazimierzowi księciu kujawskiemu i łęczyckiemu. Kościół ten, doznawszy spólnych klęsk z farą, w późniejszych przerobieniach stracił całkowicie swój starożytny charakter. Odznaczają go tylko wysokie nader ściany, gdyż w ozdobach architektonicznych, najwięcej styl drugiej połowy XVII wieku przebija. Z pomników starożytnych posiada ten kościół jedynie nagrobek Rafała Leszczyńskiego, kasztelana poznańskiego marszałka koronnego, zmarłego w roku 1501. Jest to ogromna płyta marmurowa, mająca w środku na okrągłej brązowej tarczy pięknie w filigranie wyrobiony herb W leniawa, a dokoła łaciński napis. Istnieje w B. jeszcze murowana kaplica więzienna. Były dek. brzeski dyec. kujawsko-kaliskioj posiadał H parafij: Lubraniec, Boniew, Lubomin,^ Brześć, Dąbie, Kłobia, Kruszyna, Osięciny. Swierczyn, Wieniec, Włocławek; 3 lilie: Zgłowiączka, Chalno, Wistka; 2 klasztory: dominikanów w Brześciu, reformatów we Włocławku. Wojewód. brze-sko-kujawskie składało się z 5 powiatów: brzeski, kowalski, przedecki, kruswicki, radziejow-ski. Porównaj artykuł Kujmry. J>r. Ch.
Brześć Litewski, m. pow. gub. grodzieńskiej. Brześć ten, dla różnicy od Kujawskiego pospolicie Litewskim zwany, leży nad Bugiem, przy ujściu rzeki Muchawca i Szlajerki doBuga, o 200 w. od Warszawy, o 203 od Grodna, o 120 od Białegostoku, 198 od Grajewa, o 117 od Kowla, o 321 od Mińska, o 631 od Smoleńska, o 1023 od Moskwy. Jest to miasto nie tylko wielkiej wagi po wszystkie czasy, lecz zarazem jedno z bardzo starożytnych w kraju. Legenda miejscowa przypisuje powstanie Brześcia okoliczności, że w pierwszych czasach chrzęśćiaństwa na Rusi, pewien pobożny kupiec, co tu był zagrzązł w trzęsawiskach puszczy "brzostowej" nad Muchawcem, po szczęśliwem wydostaniu się z niebezpieczeństwa, na podziękowanie Bogu, wzniósł tu był niewielki kościółek; przy tym kościółku z czasem powstała osada Berestje, Brzeście zwana. Lecz prawdopodobnie powstanie tej osady sięga daleko starszych czasów. Było tu rozgraniczę plemienia Bużan. zajmującego obadwa brzegi Bugu. od źródeł onego, od Jać-wieży, siedzącej poniżej w stronę Narwi.

Mógł tu być zatem przed wieki już gród nawet, jako stanowisko obronne cichego plemienia od zawołanych łupieżców. Przy zetknięciu się zaś pierwszom (w X w.) dwóch nowopowstających potęg politycznych, Rusi w Kijowie a Lachów w Krakowie, widocznie że i Brzeście już należało do liczby owych "grodów czerwińskich", jakie sobie, począwszy od Włodzimierza i Bolesława, nieustannie nadal Ruś i Lachy wzajem wydzierają. Ziemie czerwiń-skie bowiem stanowiły, u świtu dziejów naszych, nietylko chrobackie wierzchowiska Sanu i Dnicstru, lecz i całe górne Nadbuże. Otóż widzimy dalej, że Jarosław kijowski 1044 Brześć zajmuje; odbiera go llusi Bolesław Śmiały na czas pewien, a Kazimierz Spraw., po nowem zdobyciu 1182, zamek tam śród błot wznosi. Przy ustaleniu się dzielnic między rozrodzonem potomstwem Jarosława, Brześć dostawał się nieraz książętom turowskim, władcom górnego Polesia, lecz ostatecznie stał się udziałem książąt włodzimierskich i ciążył stale ku Wołyniowi. Przy najściu Mongołów, i Brześć nie uszedł powszechnego losu. Zburzony jego zamek miał odbudować, około 1275, ks. wołyński Włodzimirz Filozofem zwany, synowiec sławnego Daniła króla Kusi; a wprędce i samo miasto znacznie się podniosło. W początku XIV w. B. poddał się wzrastającej przewadze Litwy. W 13l9Gedymui całą zimę tu przepędził, gotując się do wyprawy na Kijów. Niemało też tu czasu spędzili następnie, jako w swej dzielnicy, b ihatorowie Litwy: Kiejstut i Witold, szukając tu nieraz schronienia śród wstrząśnień wewnętrznych owych czasów. W 1390 Jagiełło nadał miastu prawo magdeburskie a w 1409 odbył tu ów zjazd tajemny z Witoldem i sułtanem kipczackim Saladynem, wynikiem narad którego było sławne zwy-cięztwo nad krzyżakami pod Grunwaldem. Najwięcej przecie Witold przyłożył się do podniesienia tego miasta: budował tu świątynie, rozszerzał posiadłości miejskie i porównał miasto w przywilejach z Lublinem. Pograniczne położenie od Polski, stosunki z którą stawały się coraz ściślejszemi, podniosło niepomiernie znaczenie Brześcia. Tu w 1440 wyniesiono Kazimierza Jagiełłowicza na .w. księstwo; tu 1446 tenże Kazimierz, obrany już królem, odbywał naradę z senatorami koronnymi o Wołyń; a 1454 z litewskimi o stanowczy udział W wojnie pruskiej. Odtąd Brześć stawał się coraz częściej miejscem wzajemnych obrad obu narodów, a razem z tętn wzrastał w swobody i budowy. Pomyślność ta przerwaną została jednak gwałtownym najazdem tatarów 1500 r.; miasto wielce wtedy ucierpiało. W 1505 odbył się tu pamiętny zjazd, na którym Gliński, ulubieniec wszechwładny króla Aleksandra na-stawał na zgubę swych wrogów; na tym też

400

Brz,

Br*.

 

zjeździe przyjmowano uroczyście chana kipcza-ckiego Szachmata, szukającego przyjaźni i pomocy króla. Wzrastając w znaczeniu, doznawał Brześć coraz to nowych dobrodziejstw od panujących. Zygmunt I na sejmie panów litewskich 1511 tu odbytym, potwierdził i rozszerzył dawne miasta przywileje i uposażył nowemi oddawna tu osiadłych żydów. Głębokim swym handlowym zmysłem prowadzeni, obrali sobie byli żydzi wcześnie Brześć, jako środkowy niemal punkt rozległego państwa Jagiellonów, za jedno z główniejszych ognisk Mwych operacyj. Wprędce zamożni i bogaci, wznieśli oni tu najwspanialszą synagogę w Polsce. Tę właśnie Zygmunt I przy-Ayilejem swym dozwala im teraz odnowić. W ttj tedy epoce B. należy do naj ludniej szych i do najzamożniejszych miast w kraju: podług postanowienia sejmowego 1513, płaci 50 kóp groszy litewskich i dostawia 150 koni na wojnę. Niemniej od ojca względnym dla Brześcia okazał się i Zygmunt August, który na sejmie walnym 1544 tu otrzymał za życia króla wielkorządztwo Litwy. Lecz najbardziej do pomyślności miasta tego przyczynił się sławny Mikołaj Radziwiłł Czarny, starosta tutejszy. Jako gorliwy szerzycie! reformy religijnej w kraju założył on tu zbór kalwiński i wyborną drukarnię, w której wyszła 1563 sławna biblia, Radziwiłłowską zwana. Zbór ten dotrwał do XVII wieku, a drukarnię oddał Mikołajów syn Sierotka jezuitom wileńskim. Jezuici zostali właściwie sprowadzeni do B. przez miejscowego proboszcza Franc. Zajerskiego za zezwoleniem Pawła Wołuckiego, biskupa łuc-kiego; mieli tu potem kolegium, wyposażono przez Sapiehów. Po unii lubelskiej i dziel-nem panowaniu Batorego, zdobyta stanowczo za Zygmunta III przewaga katolicyzmu nad reformą oddziałała i na Brześć wybitnie. Poczęły się tu wznosić jeden za drugim wspaniałe klasztory: bernardynów, jezuitów, trynita-rzy. Kolegium S. Jesu ze szkołami wzniósł tu sławny kanclerz litewski Leon Sapieha. Obok tego, przywilejem w 1607 r. Zygmunt III zatwierdził dla miasta trzy jarmarki corocznie, po miesiącu każdy. Miasto jednak ucierpiało znacznie przez pożar 1613 r. Rozgłosu historycznego nabył Brześć najbardziej przez odbyte w jego murach trzy synody duchowieństwa greckiego 1590, 1594 i 1596, których skutkiem była pamiętna unia ubrządku wschodniego i zachodniego w obrębie rzplitej, powszechnie pod imieniem unii brzeskiej znana. Następnie dla utwierdzenia tej unii metropolita Rutski założył tu 1629 klasztor bazylianów. Za panowania Jana Kazimierza, śród klęsk powszechnych całego kraju, począł upadać i B. W 1657 r. zajął go i zrabował Rakoczy z Karolem Gustawem, który tak dalece uznawał

położenie obronne miasta, że kazał sporządzić plan jego nowego obwarowania. Zajął się przecie Jan Kazimierz troskliwie podźwignie-niem podupadłego B., obdarzając go odpowiednim przywilejem, i miasto istotnie znów poczęło się wznosić. Popowstawały nowe klasztory: bernardynek, brygitek, dominikanów, opatrzono zamek i t. p. W tym to zamku przesiedział rok (1683) i 6 niedziel więzienia wesołego ów Tyszkiewicz, którego słudzy, za sprawą podobno Maryi Kazimiery, wyrządzili głośną w swoim czasie obelgę posłowi franc. de Yitry w Warszawie. W bezkrólewiu po Janie III oblegał tu skonfederowane pod chorążym Ogińskim wojsko litewskie hetman Kazimierz Sapieha. W 1706 r. został B. na czas zajęty przez Szwedów. Po śmierci Augusta III był tu czas niejaki punkt środkowy konfe-deracyi, zawiązanej w 1764 r. dla oparcia się wpływowi obcych narodów. W ciągu konfe-deracyi barskiej zajęli 1769 r. B. Puławscy. W 1792 odbywał tu swe narady związek tar-gowicki, nim się przeniósł do Grodna; a 1794 r. walczył pod miastem niepomyślnie Siera-kowski z Suworowem. Za rzplitej B. stanowił w hiei-archii łacińskiej sufraganią bisk. łuckie-go; w greckie j zaś, bisk.włodzimierskiego. O obu tych, prawie osobnych biskupstwach pisze Jul. Bartoszcwicz w Enc. Orgelbranda: "Biskupstwo brzeskie (łacińskie), nazwane tak od Brześcia, stolicy województwa brzeskiego na Litwie, stanowiło część dyecezyi łuckiej. Kanonicznego rozdziału biskupstwa na dwa nigdy nie było, ale weszło w zwyczaj, że biskupi łuccy zaczęli przybierać tytuł brzeskich; niby ztąd dyecezya łamała się na dwie połowy, część jej była w Koronie na Wołyniu, a część w Litwie to jest województwo brzesko-litewskie. I>o tego odróżniania dwóch połów dyecezyi dały powód rzeczywiste fakta. Biskup miał dwóch oficyałów, łuckiego i brzeskiego; w kapitule także zasiadali dwaj prałaci-proboszczowie: łu-cki i brzeski; wreszcie dwaj archidyakonowie łucki i brzeski. Proboszcz stracił miejsce w kapitule, ale archydyakon zachował je aż do ostatnich czasów, bo miał rzeczywistą władzę, gdy dyecezya łucka rozdzielała się, według swoich połów, na dwa archidyakonaty. Co większa około połowy wieku XVIII, znajdujemy kustosza brzeskiego, którym był ksiądz Kamieniecki (1749, Kuryer polski, Nr. 645). Byli nawet i kanonicy brzescy jak w kolegiacie, ale erekcyi kapituły nis doczytaliśmy się nigdzie. Biskupi łuccy osiedli wtenczas stanowczo w Janowie nad Bugiem w Litwie, w województwie br/.eskiem, to jest w dawnej stolicy biskupstwa podlaskiego i założyli tam kolegiatę. Środek ciężkości dyecezyi przeniósł się więc do Litwy i dla tego nie dziw wcale, że ostatni biskupi łuccy ciągle przybić-

Brz.

Brz.

401

 

rali tytuł drugi i przezywali się jeszcze biskupami brzeskimi na wzór innych, którzy tytuły swoje rozwijali w tymże czasie. Była nawet chwila, że biskupstwo brzeskie stało się rzeczywistością. 'Po drugim podziale, kiedy Wołyń odpadł za kordon rossyjski, Na-ruszewicz pozostał w Janowie i tą częścią dye-cezyi, która w Polsce została, rządził osobiście. Po jego śmierci, tak samo jak za życia jeszcze, w części wołyńskiej dyecezyi rządził Cieci' szowski, biskup kijowski; w części zaś, która już do Austryi odeszła, rządził administrator ksiądz Tomasz Halyburthon, kanonik katedralny łucki, proboszcz w Biały Radzi wiło wski ej, jako "Administrator ac Vicarius in Spirituali-bus generalis, sede yacante." Mamy pod ręką rubrycelę tej części dyecezyi, w roku 1797 drukowaną w Warszawie: "Directorium di-vini offłcii ac missarum juxta rubricas genera-los nec nondecreta S. 11. C. ad usum dioecesis brestensis et per Podlachiam, pro anno domini 1797 sede yacante conscriptum ac editum." Była więc wyraźnie dyecezya brzeska nieka-noniczna, ale urywek kanonicznej tak się przezwał; dyecezya ta rozciągała się, jak widzimy, na kawałek Podlasia. Dekanatów w tej części dyecezyi rachowało się 9, parafij 120. Spis umarłych za rok 1796 wykazuje w tej dyecezyi osób 6; pomiędzy niemi sam biskup Naru-szewicz, dwóch kanoników katedralnych, Kazimierz Mojkowski i Franciszek Bieńkowski, oraz Stanisław Krzysztof Kluk, kanonik inflancki, proboszcz w Ciechanowcu. W r. 1798 część tej dyecezyi brzeskiej odeszła do biskupstwa łuckiego, jako położona ku południowi, część zaś północna do wileńskiego; trzecia część co pozostała z tej strony Bugu, rozdzieliła się pomiędzy biskupstwa wigierskie i lubelskie, podług tego jak się tym krajem podzieliły Austrya i Prusy. Ksiądz Halyburthon do Sto-dart, ze szlachty szkockiej Polak, administrator toj cząstki dawnej dyecezyi łuckiej, umarł niedługo potem. Biskupstwo brzeskie (ruskie) brało także swoje nazwisko od Brześcia Litewskiego, stolicy województwa. Się stanowiło nigdy osobnego biskupstwa za czasów udziel-ności Rusi i potem za rzeczypospolitoj, ale stanowiło cząstkę rzeczywistego biskupstwa wło-dzimierskiego na Wołyniu; że zaś cerkiew katedralna była naturalnie we Włodzimierzu, ztąd biskupstwo brzeskie było drugim tytułem władyki włodzimierskiego. Ale kiedy właściwie zaczął ten drugi tytuł przybierać władyka włodzimierski? nie możemy tego L pewnością powiedzieć; w XV wieku jeszcze po aktach nie znajdujemy tego drugiego tytułu, który zjawił się dopiero w XVI wieku, około czasów unii brzeskiej, ale przed nią zawsze. Sam Brześć był bardzo ważnem miejscem w historyi kościoła ruskiego; wieczne tu było ognisko życia, Słownik Geograficzny Zeszyt VI.

sama unia tu się wyrabiała i tu stanęła w czasach od r. 1590-1596. W XVIII wieku, gdy Ruś na sposób polski kościół swój urządzała, spotykamy pierwszy raz koadyutora biskupa włodzimierskiego Filipa Wołodkowi-cza; koadyutorem tym jest ksiądz Antoni Struś Młodowski, który rzucił koadyutoryą pińską dla koadyutoryi włodzimierskiej i prawa następstwa (cum futura successione). Młodowski ten, zwyczajem Rusi, przyjął dla siebie drugi tytuł biskupstwa dyecezyalnego i tytułował się "biskupem brzeskim." Doczekał się i katedry włodzimierskiej, ale jego następca Szymon Młocki wziął koadyutora, którym został Arseni Grłowniewski także z tytułem biskupa brzeskiego. Obiedwie te koadyu-torye były już za Stanisława Augusta, pierwsza w początkach tego panowania, druga pod koniec. Ukaz z dnia 28 kwietnia 1797 r. urządził zupełnie inaczej, jak były za czasów polskich, dyecozye unickie; postanowiono metropolią, jedno arcybiskupst wo połockie i dwa biskupstwa, to jest brzeskie i łuckie. Od tego czasu ustaje biskupstwo włodzimierskie, które wcielone zostało do łuckiego, a Brześć zostaje kanoniczną stolicą nowego zupełnie dyecezyalnego i już nie tytularnego biskupstwa; wreszcie Włodzimierz już za polskich czasów znakomicie podupadł, a na to miejsce podniósł się wyżej jeszcze Brześć, który zawsze miał swoje znaczenie. Biskupstwo to rozciągało się pierwotnie na gubernią tak nazwaną litewską i mińską. Biskupem brzeskim mianowany dawny koadyutor ksiądz Arseni Głowniewski. Po śmierci jego wziął biskupstwo brzeskie ksiądz Józafat Bułhak, który wziął i metropolią w r. 1817 nic porzucając Brześcia, Biskupstwo brzeskie pomnożyło się znakomicie w r. 1807, kiedy od Prus dostał się Rossyi obwód białostocki. Nowy rząd skasował biskupstwo supraślskie, które było wobwodzietym, i wcielił je do brzeskiego, ale za to od r. 1809 wznowiono tytuł biskupa włodzimierskiego, który został snffraganem brzeskim; role się zmieniły. Otóż taki biskup włodzimierski był i za Buł-haka suffraganem brzeskim. Leon Jaworow-ski był nim od r. 1809 i przetrwał aż do ostatnich chwil unii. Ukaz z d. 14 lutego 1809 oddzielił od dyecezyi brzeskiej starożytną dyecezya metropolitalną, której stolicę oznaczył w Litwie, i wtedy to metropolita w Wilnie oddzielnego uzyskał suffragana, to jest biskupa orszańskiego. Według " Kalendarzyka politycznego na r. 1821," wydawanego urzędownie przez uniwersytet wileński, kapituła katedralna brzeska składała się z następujących sześciu prałatów: z archipresbytera, archidyakona, scholastyka, kustosza, kantora i kanclerza, oraz z 13 kanoników i osobno czterech kanoników katedralnych brzeskich, siedziało na próbo-

402

Brź.

Brz.

 

stwacli w dyecezyi metropolitalnej i nie miało głosu w kapitule. Pomiędzy kanonikami z głosem znajdował się uczony ksiądz Michał Bo-browski, profesor uniwersytetu. Konsystorz składał się z prezydenta, którym był oficyał Antoni Tupalski, i z surogata wice prezydenta, trzech assesorów i dwóch sekretarzy, dyece-zyalnego i konsystorskiego. Do dyecezyi liczył się prowincyał bazyliański litewski i jego orszak urzędowy; jako to: protokonsultor, dwóch konsultorów i sekretarz. Opactw w dyecezyi cztery było, to jest: supraślskio, leszczyńskie, kobryńskie i grodzieńskie; supraślskim był suffragan Jaworowski. Dziekanów było w gu-bernii grodzieńskiej 14, to jest: grodzieński, lidzki, słonimski, wołkowyski, nowogrodzki, cyryński, brzeski, kamieniecki, kobryński, pru-żański, poleski, lubieszowski, janowski i dro-hiczyński; w obwodzie białostockim było 4 dziekanów, to jest: białostocki, bielski, drohi-cki, nowodworski; w gubernii mińskiej było dziekanów także 4, to jest: słucki, piński, rzo-czycki i mozyrski. Tak więc cała dyecezya dzieliła się na 22 dekanaty. Deputaci duchowni brzescy na równi z łacińskimi zasiadali w obudwu departamentach sądu głównego, w gubcrnialnych komitetach szczepienia ospy, w gubernialnych sądach granicznych, toż samo i w powiatowych komitetach ospy, w sądach granicznych, w sądach ziemskich i grodzkich, w komitetach do śledztw, oraz w policyach i magistratach. Dyecezya ta wzięła koniec r. 1839." Ekonomia brzeska, należąca do stołu królewskiego, zawierała 5 kluczów, guberniami zwanych, do których się liczyły: kobryńska i prużańska; intraty z niej liczyło się 1784 r. do 400,000 złp. Do ekonomii należał i zamek. Brześć jako znakomity punkt militarny uznawany był zawsze i powszechnie. Maurycy de Saxe, słynny wojownik, pisał o nim w swych dziełach wojennych. Pod władzą zaś rossyj-ską zdobył sobie pod tym względem jeszcze większe znaczenie. W r. 1831 przetworzono Brześć na pierwszorzędną twierdzę. Powstała ona na miejscu dawnego miasta, na praw. br. Muchawca. Wszystko tu niemal zostało przeobrażone: kościół i klasztor bernardynów i bernardynek przerobiono na korpus kadetów; augustyanów na komitet fortecznych inżynierów; trynitarzy na dom wojenno-roboczej roty; brygitek na rotę aresztancką; kolegium jezuickie na mieszkanie komendanta fortecy; bazylianów na koszary artyleryi i cerkiew. Dalej kościół farny, trzy cerkwie unickie, monastyr zakonników prawosławnych i kościół reformowany zupełnie zostały zniesione. Pozostał tylko były kościół dominikański, jako jedyny ślad dawnego B., przeznaczony odtąd na farę. Po takiem przeobrażeniu na twierdzę starego m. B., o ćwierć mili od niego powstało i

nowe przedmieście kobryńskiem zwane, zabudowane y. drzewa dość porządnie i obszernie; z drugiej zaś strony twierdzy powstało przedmieście wołyńskie, dość liche, na lew. brzegu Muchawca. Tuż za twierdzą, za Muchawcem, wznoszą się liczne kurhany z przedwiecznych czasów. Dotąd wszakże B., jako miasto, nie zdołał się podnieść należycie. Główną przeszkodę porządniejszego w mury zbudowania się stanowi bliskość twierdzy. -Mieszkańców liczył l stycznia 1880 r. 33607 t. j. 20804 męż., 12803 kob. Pod względem wyznań 6357 prawosł., 3286 katol., 23846 izr., 95 ewang., 23 mahomot. (R. 1860 miał 19343 mk.). Miasto drewniane przeważnie. Proste, szerokie jego ulice dotąd wcale nie brukowane, za wyjątkiem jednej, szosową zwanej, która rynek przerzyna. W środku samym miasta leży bazar, budowa prostokątna, z placem obszernym wewnątrz, i 140 po obu stronach sklepikami. jest nadto w mieście kilkaset kramów żydowskich, a śród nich jeden sklep chrześciański. Cały więc handel jest tu tylko drobnem kramar-stwem właściwie: na kilka tysięcy handlujących, kilku tylko większych niby-kupców a raczej komisantów handlu wołmi. Nie lepiej tu stoi i przemysł. Z większych zakładów przemysłowych są 4 fabryki tytani u i l browar. Fabryki tytuniu przerabiają rocznie na 120,000 rs. towaru; a browar przerabia 10 tyś. korcy jęczmienia na liche dotąd piwo. Nie ma tu porządnej garbarni, gdy tymczasem przechodzi tędy rocznie skór surowych na 50,000 rs. Rzemiosła w ogóle znajdują się jeszcze w bardzo pierwotnym stanie, i prawie wyłącznie w ręku żydów. Ruchu umysłowego tu nie ma żadnego, ani jodnej księgarni, śród ludności staroza-konnej panuje wielowładnie chasydyzm. Od niedawna Brześć stał się środkowem ogniskiem 4 linij koi. żel.: gałęzi do Terespola, łączącej go z Warszawą, linii smoleńskiej, kijowskiej, grajewskiej. Dla wszystkich kolei służy dotąd jeden tylko dworzec. Ruch handlowy, jako tranzytowy przeważnie, mało jeszcze na miasto oddziaływa, lecz powoli i ludność miejscowa poczyna w nim brać żywy udział. Dworzec kolei żelaznej w Brześciu jest ogniskiem ruchu nadzwyczajnego. Tędy odbywa się cały prawie handel gubernij zachodnich z królestwem przez kolej grajewską; tu się zarazem koncentruje i stosunek handlowy Królestwa z Cesarstwem. W r. 1874 przechodziło tędy codziennie 20 pociągów osobowych, a 14 i więcej towarowych. Najważniejszy względnie materyał transportowy stanowi zboże, idące z drogi kijowskiej do Królewca, linią grajewską. Jesienią 1874, mimo zmniejszenia się transportów zbożowych w ogóle, przechodziło tam do 54 tyś. pudów dziennie; podczas gdy droga terespolska dostawała od kijowskiej oko-

Brz.

ńrz

403

 

ło 6 tyś. pd. zaledwie. Mączki cukrowej szło z drogi kijowskiej na grajowską, do 10 tyś., owoców zaś do 2,500 pd. codzień. Stosownie do tego, najwięcej też i fabrykatów obcych otrzymywała kijowska droga linią grajewską. Nadto przechodziła tędy w znacznych ilościach, po kilka i kilkanaście tysięcy pudów, herbata. Wszakże i stosunek ekspedycyjny drogi kijowskiej z terespolską nie jest bez pewnego handlowego znaczenia. Samych machin i narzędzi rolniczych przechodzi z tej strony drogą kijowską do 2,500 pd. dziennie a co więcej szło to przeważnie z Warszawy. Obok machin szły tam nadto wyroby galanteryjne, szewckie, stolarskie, wreszcie cukier i t. p. Stosunki transportowe drogi kijowskiej z moskiewską były nader ograniczone. Natomiast droga moskiewska i terespolską były w ciągłej między sobą ożywionej styczności: pierwsza dostarczała drugiej samego zboża do 10 tyś. pud. dziennie; odwrotnie zaś szło codzień do 7 tyś. pd. różnych wyrobów. Niezmiernie ważną i bodaj czy nie najważniejszą stroną ruchu handlowo-kolejowego w Brześciu były transporta wołów. Tu bowiem, nie zaś na Pradze, koncentruje się cały niemal handel bydła stepowego, idącego drogą kijowską. Co tydzień przychodziła tn partya licząca 1,000 do 1,200 szt. wołów, i tu się już właściwie tranzakcye o nie odbywały. Niemałe też partye dostarczała droga kijowska i trzody chlewnej, najmniej 300 sztuk co tydzień. O drodze żel. kij owsko-b rześki ej pomieścimy dane pod art. Kijów. Tu natomiast wspomnimy o brzesko-grajewskiej. Linia tej drogi na przestrzeni 202 wiorst jest jedną z najbardziej ożywionych dróg żelaznych, nie tylko w zachodnich guberniach ale nawet w całej Rossyi. Zboże z południowych gu-bernij przewożone zwykle bywa brzesko-gra-jewską drogą do Królewca. Wszystkich sta-cyj i t. z. pół stacyj czyli przystanków na tej drodze znajduje się 16 a mianowicie: Brześć, Łyszczyce, przyst. \Verba, Wysokolitewsk, przyst. Czeremucha, st. Kleszczcie, Grygorow-ce, Bielsk, Strobla, Lewicka, Starosielce, Knyszyn, Mońki, Goniądz, przyst. Maryna, i nako-niec Grajewo. Brzesko-grajcwska droga łączy się w Białymstoku z dr. żel. warszawsko-pe-tersburską, w Brześciu z warszawsko-terespol-ską, kijowsko-brzeską i moskiewsko-brzeską. Nakoniec w pogranicznej stacyi Prostkach łączy się z koleją królewiecką. Droga żelazna b.-g. w pierwszej połowie 1878 r. przyniosła 1350522 rs. dochodu z przewozu osób, zwierząt i towarów. Sam przewóz towarów przyniósł 1,186,800 rs. dochodu, z czego się okazuje, że głównie ruch towarowy przyczynia się do rozwoju drogi. W tymże okresie czasu t. j. od l stycznia do l lipca 1878 r. osób przewieziono 105323, miesięcznie przejeżdża około

24000 a dziennie 800. Towarów d. ź. b. g. przewozi dziennie przeszło 104000 pudów. W rozpatrywancm półroczu najwięcej przewieziono pszenicy (4787000 p.), dalej żyta (2672275 p.), jęczmienia (2365915 p.), owsa (1894198 p.). Tabor d. ż. b. g. w 1878 r. składał się z 66 parochodów, 39 wagonów osobowych, oraz 1483 towarowych. Pod względem ruchu pasażerskiego naj ważniejszemi dla drogi b. g. są stacye Brześć (w r. 1877 przejechało 32,306 osób). Białystok (48326), Bielsk (21977) i Grajewo (18733). W roku 1877 towarów najwięcej wywieziono ze stacyi B. (1679756 p.), ze stacyi Grajewo (690908 p.) i Białystok (870961 p.). Pszenicy najwięcej wywieziono ze stacyi Grajewo (244400 p.), jako też najwięcej na tę stacyą przywieziono (188250 p.). Owsa ze stacyi wywieziono 52034 p., a przywieziono na stacyą Grajewo (12801 p.); żyta najwięcej wywieziono ze stacyi Brześć (299159 p.), przywieziono zaś na stacyą pograniczną Prostki (170533 p.). W roku 1877 nakoniec w skutek wypadków postradało życie na .b. g. drodze osób 8, rannych było 15. Brześć, o ile z jednej strony stał się od niedawna środkowym punktem 4 linij kolei żel., o tyle z drugiej nie przestaje być węzłem komunikacyi wodnej Wisły i Dniepru. Wpadający tu do Bugu Mucha wiec i dalej kanał onego, królewskim zwany, ciągnący się do Piny, łączą bezpośrednio Brześć z Pińskiem, związanym już z Kijowem stałą żeglugą parową. Handel tedy z Pińszczyzną, przez Muchawiec, bywał zwykle nie mało ożywiony. Tędy tu bowiem głównie nadchodziło w znakomitych ilościach zboże, łój, makuchy, kasza, słonina, olej a nadewszystko szmaty. W 1874 r. woda jesienią tak była małą w Muchawcu, że 50 barek i 30 berlinek, przybyłych tu wiosną, nie mogły już powrócić, a w handlu z Pińskiem zaszła całkowita niemal stagnacya. Przed zbudowaniem kolei te-respolskiej łączył się B. z Warszawą głównym traktem pocztowym, 26 mil długim (Brześć, Zalesię, Biała, Międzyrzec, Zbuczyn, Siedlce, Mingosy, Kałuszyn, Mińsk, Miłosna). Dziś st. poczt. B. leży o 2 i ćwierć wiorsty od dworca kolei w B. Paraf, kościół katol. św. Krzyża w B., 1856został przez parafian wzniesiony. Parafia dekanatu brzeskiego: dusz 5218. Kaplice w Domaczewie, Wistycach i Trościa-nicy; dawniej i w Kowerdziach. Dekanat brzeski dyecezyi wileńskiej ma 3 parafie: B., Wysokie litewskie i Kamieniec lit., razem dusz 9128. W r. 1863 parafij 10; prócz wymienionych: Czarnawczyce, Stawy, Wielanów, Mrozowice, Mielejczyce, Wołczyn, Wierzcho-wice: razem 8991. Brzesko litewska-kaszte-lania utworzoną została na sejmie lubelskim. Pierwszym kasztelanem był Jan Hajko. Brze-

404

Brz.

 

sko-litewskie województwo, zajmowało szeroką płaszczyznę od wschodu ku zachodowi, w większej połowie lasami i bagnami pokrytą, a w drugiej od sąsiednich krain Polski z puszcz wytrzebioną i od tego Polesiem nazwaną. Zachodnią stronę województwa od granic między Koroną a Litwą przerzynała rzeka Bug; jednak ziemia ta za czasów piastowskich należała do Polski. Po zniszczeniach tatarskich, Litwini, korzystając z osłabienia Polski, posunęli dotąd swe zabory około 1242 roku, kiedy Erdziwił książę litewski dźwignął w tych okolicach spalone przez Mongołów grody. Nieco później Daniel, książę halicki, owładnął kraj ten i odtąd ciągle przez pół wieku o posiadanie go wojowały z sobą Polska, Ruś i Litwa. Dopiero około 1316 r. Gedymin odzyskał ziemie te dla Litwy, co jeszcze więcej utwierdziło podbicie Wołynia 1321 r. przez tegoż wojownika. Syn jego Kiejstut dostał w podziale ziemię brzeską, ale Kazimierz Wielki, chcąc rozszerzyć granice państwa i zabezpieczyć się od napaści Litwy, opanował Wołyń a zarazem i księstwo brzeskie w 1349 r. W następnym 1350 r. wszczęła się dwuletnia wojna Polaków z Olgierdem, który Brześć odebrał, a w 1351 r. na mocy traktatu ziemia ta znów do Kiejstuta wróciła. Wreszcie po wojnie Polski z Lubartem, traktat w r. 1366 ostatecznie ziemię brzeską przy Litwie zatrzymał. Brześć z okolicznym krajem należał w XV i XVI w. do wojewody trockiego; dopiero z powodu wielkiej niedogodności i rozległości, na sejmie unii 1569 r. odłączono go od Trok i podzielono na dwa województwa: brzesko-litewskie i podlaskie. Graniczyło wtedy na wschód z województwem mińskiem i kijowskiem, na południe z wołyńskiem i ziemią chełmską, na zachód z lubelskiem i podlaskiem, które oddzielała rzeka Bug, a na północ nowogrodzkie i tro-ckie. Miało dwa powiaty: brzesko-litewski i piński. Herb jego była pogoń w błękitnej barwie w czerwonem polu. Sejmiki województwa odbywały się w Brzcściu-litewskim i Pińsku i wysyłały czterech posłów na sejm i 4 deputatów na trybunał. Miało wojewodę i kasztelana i dwóch starostów gród >wych brześciańskiego i pińskiego. Dzisiejszy powiat brzeski gub. grodzieńskiej zajmuje 438438 dzies. rozl., w tej liczbie 31945 ziemi rządowej, 101978 lasu.' Ludności 140460 t. j. 33,4 na l w. kw. W powiecie (prócz m. pow.) jest 8991 kat., 12684 izr., 981 ewang. Na cały pow. jest l dekanat katol. t. n. a 5 dekanatów prawosł.: brzeski, kamieniecki, włodaw-ski, wysokolitewski i czernawczycki (parafij 65). Dekanat prawosł. brzeski ma 13 parafij. Fabryki w powiecie: tytuniu 6 wyrób 135,784 rs.; wódki 9-151,652 rs.; browary 10-48,230 rs,; miodu 3-1,920 rs.; oleju 4-5810 rs.;

świec 7-4050 rs.; mydła 3-10,600 rs.; skór 8 -5588 rs.; cegielń 6-142540 rs. Powiat ma 5 stanów t. j. zarządów policyjnych: Domaczów, Ruda, Czernawczyce, Kamieniec lit. i Wysokie litewskie: gmin 21.
Brześć, 1.) domin., pow. inowrocławski, 1858 mórg. rozl., 2 miejsc.: 1) B., 2) folw. Kaspral; 18 dm., 204 mk., 40 ew., 158 kat., 6 żydów, 91 analf. Stać. poczt. Chełmce o 7 kil., stać. koi. żel. Inowrocław o 28 kil. 2.) B., niem. Briese, folw., pow. międzychodzki, ob. Wierzlno.
Brześć, 1.) niem. Brzestz, wś, pow. pszczyński, niedaleko N. Berunia, z parafią i szkołą katol. dek. pszczyńskiego, młyn wodny. 2.) B., niem. Brzezetz, wś, pow. kozielski, par. Koźle, z młynem, tartakiem, cegielnią.
Brześć, ob. Brzeście.
Brześciany, wieś, pow. samborski, o 15 kil. na północ od Sambora. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 384, łąk i ogrodów 149, pastwisk 29, lasu 513; posiadłość mniejsza: roli ornej 376, łąk i ogrodów 147, pastwisk 132 mórg. Ludności rz. kat. 47, gr. kat. 553, izraelitów 94: razem 694. Należy do rzym. kat. parafii w Wojutyczach, gr. kat. parafii w Rakowej. Posiada szkołę etatową.
Brzeście, 1.) wś, pow. garwoliński, gmina Pawłowice, par. Stężyca. Leży o 3 w. na zach.-półn. od Stężycy, nad jeziorem a raczej łachą wiślaną, o 2 wiorsty od Wisły. W r. 1827 było tu 58 dm., 348 mk.; obecnie liczy 95 dm., 762 mk., 1171 m. rozl. 2.) B., wś, pow. słupecki, gm. Wilcza góra, par. Wilczyn. 3.) B., wś i folw., nad rz. Pilicą, pow. radomski, gm. i par. Stromicc. Posiada ziemi dwór. 2789 m. i 99 włość. Liczy 16 dm. i 192 mk. 4.) B. nad Wisłą, wś i folw., pow. kozienicki, gm. Oblassy, par. Janowiec. W 1827 r. było tu 14 dm., 126 mk., obecnie 13 dm., 113 mk.; 484 m. ziemi dworskiej i 229 m. włość. 5.) B., wś, pow. pinczowski, gm. i par. Pińczów. Leży o 3 w. od Pińczowa, przy drod/e bitej z Kielc do Pińczowa. Posiada pasiekę starannie prowadzoną. Lesiste wzgórza tutejsze z piękną roślinnością stanowią ulubione miejsce wycieczek dla mieszkańców Pińczowa. W 1827 r. było tu 27 dm., 267 mk. 6.) B., wś włość., pow. włoszczowski, gm. Radków, par. Dzierzgów- Ma 178 m. obszaru, 8 dm. i 87 mieszk. Położenie nizkie, bagniste, lud biedny. 7.) B., wś, pow. włoszczowski, gm. i par. Kluczewsko. W 1827 r. było tu 12 dm. i 80 mk. 8.) B., wś, pow. stopnicki, gmina Grabki, par. Gnojno. 9.) B., wś, pow. jędrzejowski, gm. Wodzisław, par. Mieronice. Leży o 3 w. na zach. od Wodzisławia. W 1827 r. było tu 10 dm., 127 mk. B. były dzierżawą Jana Paska wraz z przyległą Olszówką.
Brzeście, 1.)   albo Brzeszcze  (z Zieleńcem,

Brz.

Brz.

405

 

Niedzielańcami i Budami), wieś, pow. bialski w Galicyi, ma 2882 m. rozl., w tem 1743'm. roli ornej, 226 dm., 1493 mk., par. w Oświęcimiu, szkoła ludowa jednoklasowa. Leży B. nad rz. Białą, przy samej kolei północnej cesarza Ferdynanda, w glebie żytniej; ma gorzelnię. Obszar dworski należy do majoratu arcyksięcia Albrechta. 2.) B., wś, pow. mie-lecki, o 11 kil. od Mielca, w par. rz. kat. Clio-rzelów.
Brześnica, domin., pow. śremski, 3468 m.
rozl.; 2 miejsc.: 1) B., 2) osada Ziomek; 14 dm.,
206 mk., 12 ew., 194 kat., 30 analf. St. poczt.
Dolsko o 7 kil., st. koi. żel. Jarocin o 30 kil.
Własność Fr. Żółtowskiego.	M. St.
Brzesino, ob. Brzeźno.
Brzesk,  ob. Brzesko.
Brzeska wola, wś i folw., pow. radomski, gm. i par. Stromicc, o 28 w. od Radomia, o 5 wiorst od rz. Pilicy. Liczy 13 dm., 161 mk., 809 m. dworak, i 76 włość, ziemi.
Brzeski, wś i folw., nad rzeczką Grabią,
pow. łaski, gm. Wola Wężykowa, par. Marzc-
nin. Loży na lewo ode drogi z "Widawy do
Marzenina. W 1827 r. było tu 15 dm., 123
mk.; obecnie 23 dm., 205 mk., rozległości 773
mórg. Poczta w Widawie. W ogrodzie drew
niana modrzewiowa kaplica N. M. P. Przez
długie lata B. były własnością rodziny Suli-
micrskich.	Er. Ch.
Brzeski-Kołaki, wś, nad rz. Orzyc, pow. przasnyski, gm. Krzynowłoga Wielka, paraiia Chorzole. W 1827 r. było tu 19 dm., 132 mk. Obecnie liczy 24 dm., 159 mk., 271 m. obszaru. Mieszka tu drobna szlachta. Br. Chit.
Brzeski, -a,-e, ob. Brzeg, Brześć, Brzesko i t. d.
Brzesko, 1.) B. nowe, dawniej miasteczko dziś osada, pow. miechowski, gm. Gruszów, par. t. n., przy trakcie zwyczajnym nadwiślańskim zwanym, do Nowego miasta Korczyna prowadzącym, położone; o pół wiorsty od Wisły, od której oddzielone obszernem pastwiskiem, nazywanem Błonie; od Miechowa 37 w. Osada ta nosi nazwę Brzesko słomiane, i dawniej nawet w dokumentach urzędowych pod tcm nazwiskiem wymieniana. Nazwa ta, jak wnosić można, nadaną została od dachów słomą krytych, tombardziej że dotąd utrzymał się zwyczaj, iż mieszkańcy, budując domy kryto gontem lub innym materyałem, chociaż jeden snopek słomy na dachu umieszczają. Autoro-wie "Starożytnej Polski" (Tom II, 166) utrzymują, jakoby Iwo Odro wąż, biskup krakowski, ufundował tu około r. 1223 kanoników regularnych św. Norberta (ordo Pracmonstraten-sium), i że dopiero około r. 1507 opactwo to przeniesione zostało do Hebdowa, wsi przyległej Brzeska, opierając domysł takowy na tem, iż w ponawianych przywilejach w XVI wieku

wzmiankowane jest Brzesko nowe, jako należące do opactwa hebdowskiego. Domysł ten jednak jest mylnym, gdyż Antoni Kraszewski, opat. witowski, w historyi tego zgromadzenia w r. 1752 druidom ogłoszonej, udowodnił z dokumentów, że Iwo był dobrodziejem klasztoru, lecz nie fundatorem. Podówczas znajdowała się w archiwum miejscowem bulla papieża Eugeniusza IV z r. 1442, która porządek fundacyjny zaczynała od Bolesława Kędzierzawego. Według takowej, niejacy Strzeżysław
1 Wrocisław wystawili  rzeczony kościół i kla
sztor i pierwsze wsie oraz folwarki  mu nadali;
zakonników   zaś sprowadzili  z Pragi  ze stra-
chowskiego klasztoru. Nie ulega przeto wątpli
wości, jak powiada F. M. Sobieszczański, wy
jaśniający  tę  okoliczność  (Tyg. Illustr.   t. I,
179), że początek założenia kościoła i klasztoru
sięga czasów Bolesława Kędzierzawego  (1127
do 1173 r.).    Długosz (Kronika  T.  II,   218),
utrzymuje, że klasztor założony był  w wiosce
Brzesku,   dzisiejszem   B.   starem.    Przywilej
lokacyjny  m. B. z r. 1279, którego kopia, nie
dokładnie   przecie zrobiona,   znajduje   się  w
aktach   kościoła brzeskiego,  założyciela miasta
nazywa opatem  brzeskim.    Cokół wiekbądż, to
tylko  jest pewnem, że Brzesko nowe, należące
przedtem do biskupów krakowskich, w r. 1223
nadał  klasztorowi  norbcrtanów  w Hebdowio
Floryan, opat brzeski, i że przywilejem wyda
nym r. 1279 dozwolił Gotfrydowi synowi Ar
nolda deGlesin założyć miasto B. na prą wie ma-
gdeburskiem; dalej przyrzeka wystawić kościół,
wydziela joden łan ziemi dla Gotfryda, którego
wójtem   postanowił,   z uwolnieniem   od wszel
kich   podatków, a ze wszystkich łanów,   które
tylko   w obrębie   tegoż   B.   i w Opli   (nazwa
miejscowości dotąd  istniejąca) wymierzone zo
stały, ula klasztoru pięć łanów zostawia; reszta
zaś   ma   być mieszczanom   oddana,   za   opłatą
czynszu.    Nadaje miastu jeziora Liwców,   Ko-
chłów i Piskorów,   inne zaś jeziora pozostawia
klasztorowi.    Rybołówstwa w Wiśle  dozwala
wójtowi bez ograniczenia, mieszczanom zaś po
zwala łowić  tylko wędami i sakami.    Dochód
z mostu   na   Wiśle   zachowuje  dla  klasztoru,
uwalniając wójta i mieszczan  od opłaty mosto
wego.    Historya   miasteczka tego  nie zawiera
wypadków   ogólniejszego   znaczenia,   i   ściśle
się łączy   z losami klasztoru, którego własność
stanowiło.    Za czasów  Długosza (Liber Bone-
ficiorum, Cracoviae 1864 r. t. III, 76)  miaste
czko to posiadało   40 łanów   miejskich,   z któ
rych opłać my  klasztorowi   czynsz wynosił po
9 skojców od każdego;  nadto dawali po 30 jaj,
2 kapłony i 2 sery, robocizny żadnej nie odra
biali  i   osepu  nie dawali,   dziesięcina   szła do
klasztoru   z łanu  po 4 miarki   pszenicy,  tyleż
owsa i żyta.    Do kościoła   w B. należało   trzy
ćwierci łana,   z których także na równi   z mię-
1 
406

Brz.

Bn.

 

szczanami oddawano dziesięcinę do klasztoru. Wójtostwo posiadało pięć łanów; wójtem pod ten czas był Rafał Riterski dziedzic Błogocic (ob.). Młyny były dwa na "Wiśle, jeden należący do klasztoru, drugi do wójta, z jakowych dawali klasztorowi pewną część zboża, zwaną metreta a wójtowi słód. Kazimierz IV 1449 roku potwierdził prawo niemieckie miastu i wsiom: Gunów, Mniszów, Gruszów, Nenka-nowice, Hebdów, Szpitary, Szarbia i Dewye-nya. Wynikły spór między wójtem a mieszczanami rozstrzyga Zygmunt I 1507 r., postanawiając: 1) że mieszczanie stosownie do do-.browolnego swego zobowiązania się powinni odrabiać trzy dni w roku, a wójt za to po beczce piwa przez te trzy dni ma im dawać. Stefan Batory r. 1578 między innymi postanawia, iż mieszczanie powini mierzyć zboże na miarę proszowską. Jan Kazimierz r. 1653 zaleca konwentowi, aby mieszczan nic znaglał do żadnych innych powinności nad te, jakie przywilejami panujących ustanowione zostały; i tegoż roku potwierdza przywileje jeszcze przez poprzedników nadane. Jakowe przywileje również potwierdzone zostały przez króla Jana III w Krakowie 17 kwietnia 1674 r. i przez Stanisława Augusta w Warszawie 4 października 1767 r. Z przywileju lokacyjnego wiemy, iż miasteczko B. założone było na prawic niemieckiem, jako więc takie posiadało ratusz, który następnie przez opata Witkowskie-go rozebrany i z niego folwark w Mniszowie wystawiony został; dekretem zaś powyższym nakazano klasztorowi na wybudowanie ratusza złp. 2000 zapłacić; jakoż stanął ratusz w rynku nowym i takowy przetrwał do naszych czasów, wybudowany był z modrzewia i dopiero przed niedawnym czasem sprzedany, a z materyału togo wystawiony został dom, dotąd przy wjeździe od Hebdowa, z prawej strony, istniejący. Po supresyi zgromadzenia ks. norbertanów w Hebdowie w r. 1818 B. nowe stało się własnością skarbu, i jako takie przetrwało do l stycznia 1870 r., w którym na osadę zamienionem zostało. Dotąd istnieją tu cechy rzemieślnicze, posiadające przywileje królów polskich, a mianowicie: krawców, mający przywileje Michała Korybu-ta z 4 grudnia 1669 r. ij Augusta II z r. 1697; i szewców, posiada przywileje: Władysława IV: l marca 1633 r., Michała 12 listopada 1669 r. i Augusta II 2 grudnia 1698 roku. Z przywileju lokacyjnego wyżej przytoczonego z r. 1279 widzieliśmy, że opat brzeski zakonu norbertanów przyrzeka kościół w tem mieście założyć i postawić; około wiec tego czasu musiał być Avybudowany pierwotny kościół, po którym jednak najmniejszego śladu niepozo-stało. Obecnie zaś istniejący, wymurowany częścią z cegły, a częścią z kamienia przez ks.

noi'bortanów hebdowskich w r. 1640, poświę-
9o/ny zaś został pod wezwaniem Wszystkich
ŚS. 30 maja 1678 przez Mikołaja Oborskiego
sufragana krakowskiego. W pobliżu B. n.
w r. 1836 były robione poszukiwania soli
przez Augusta Rosta otwór tu świdrowany
jest jeden z najgłębszych, doszedł bowiem do
głębokości 1573 stóp; w otworze tym w głębo
kości 1223 stóp spotkano wodę słoną od3°0
do 4°0, która następnie znikła (Jan Hempel,
Uwagi co do poszukiwań soli kamiennej w gra
nicach Król. Poi. Bibliot. Warsz. lipiec 1877
T. III, 89). B. nowe, zbudowane na wielkiej
wyniosłości po nad doliną Wisły, ma dwa
rynki i cztery ulice. W r. 1827 było tu do
mów 151, mieszkańców 904; obecnie j'!st do
mów murowanych 6, drewnianych 134; ludno
ści męzkiej 460, żeńskiej 519: razem 979 głów;
w tej liczbie żydów mężczyzn 8, kobiet 9, re
szta chrześcianic katolicy, trudniący się wy
łącznie rolnictwem; przestrzeni w ogóle zajmu
je 978 m., 77 pi'ętów. Dawniej istniał tu ma
gazyn solny; budynki po nim pozostałe obró
cono na użytek straży granicznej. B. nowe
posiada szkołę elementarną, dom schronienia
dla 9 starców i kalek i stacyą pocztową (w po
bliżu Stopnicy i Michałowie). W wykazach
pocztowych zwane dziś Brzesk. 2.) B. stare,
wś nad Wisłą, pow. miechowski, gm. Gruszów,
par. Hebdów. Leży o milę od Brzeska Nowe
go, na drodze ku Koszycom. W 1827 r. było
tu 18 dm. i 127 mk. R. 1860 było tu 15 dm.
i 116 mk., obecnie zaś 13 dm. i 87 mk. Dziw
nym zaiste faktem to ciągłe zmniejszanie się
ludności. B. stanowiło dawniej królewszczyznę,
należącą do starostwa niepołomickiego. Lu-
stracya z 1564 r. powiada: "Jest kmieci 4, któ
rzy płacą czynszu po groszy 12, nic nie robią
tylko psy za królem wodzą, lecz za staraniom sta
rosty król rozkazał obrócić ją na leśnictwo
i zwolnił od opłaty czynszu, aby służbę konno
odbywali" (Staroż. Poi. T. II, 168). Był tu od
dawnych czasów drewniany parafialny kościół
pod wezwaniem św. Apostołów Piotra i Pa
wła. Po jego upadku ks. Stanisław Szcze-
pański, pleban miejscowy, r. 1713 wystawił
nowy kościół, który w r. 1721 został poświę
cony. Kościół ten, lubo nie tak dawny, uległ
zniszczeniu i w r. 1832 musiał być zamknię
ty, a nabożeństwo parafialne przeniesiono do
kościoła pozostałego po norbertanach w Heb
dowie; nareszcie w r. 1854 rozebrany został.
Pod wsią B. stare, w brzegach nadwiślań
skich, w formacyi gliny potopowej, mianowicie
w spodnich warstwach, składających się z pia
sku i żwiru, znajdywane bywają kości wiel
kich zwierząt jaskiniowych.	JUui1.
Brzesko, m. pow. w Galicyi, pod 38 °4' dług. wsch. a 50° szerokości półn., 205 m. rozl., 274 dm., 1374 męż., 1493 kob.: razem

Brz.

:Brz.

407

 

2867 mk.; z tej liczby 893 rz. kat., a 1974 izr Siedziba c. k. starostwa, sądu pow., urzędu podatkowego,  notaryatu,   oddziału  straży skarbowej,  urzędu  pocztowego  i telegraficznego wydziału rady powiatowej,  posterunku  żan-darmeryi,  dziekanatu i urzędu  paraf. rz. katolickiego.    Dek. brzeski dyec. tarnowskiej liczy 13 parafij, 24803 dusz katol.; parafia zaś katol. brzeska   1426 wiernych.    Kościół   parafialny pod wezwaniem św. Jakuba apostoła wymurowany w r. 1487, był poprzednio aryańskiem oratoryum.    Po trzykroć się spalił,  ostatni raz 16 lipca 1863 r., obecnie jednak zupełnie odrestaurowany.   Oprócz kościoła znajdują się trzy kaplice: pierwsza pod wezwaniem  św. Ducha, drewniana,  najdawniejsza; druga pod wezwa-św. Krzyża,  murowana, na cmentarzu; trzecia pod  wezwaniem N. M. P.,  murowana, w lesie słotwińskim.    Szkoła ludowa dwuklasowa z 2 nauczycielami,   lekarz  i  apteka, towarzystwo zaliczkowe  mające  369 członków,   a  którego ogólny  obrót  kasowy  wynosił  w roku 1877 553112 złr. B. leży w równinie nad rz. Uszwi-ca i przerżnięte jest dwu gościńcami: rządowym wiedeńskim i drogą  krajową słotwińsko-nidzi-cką;   tylko o 4 kilometry  jest   odległą   stacya kolei   żelaznej  Karola  Ludwika  w Słotwinie. Domy  z wyjątkiem kilku murowanych drewniane; bruku brak.    Miasto niema prawie żadnego majątku,   dochód miejski w r. 1877 wynosił 2814 złr.    Ludność chrześciańska trudni się najwięcej rolnictwem, po części także przemysłem,  koszykarstwem i garncarstwem;  ludność izraelska przeważnie handlem. Jest w B. kilku zamożnych kupców, którzy zakupują płody surowe w całej okolicy.   Targi tygodniowe i 17 jarmarków.    Powiat  brzeski leży pomiędzy 38°4' a 38°8' dł. wschód, od Ferro a 49°9' a   50 °4'   szerokości  półn.    Graniczy   zaś:   na północ z Królestwem Polskiem, na wschód z powiatem dąbrowskim i tarnowskim, na południe z pow.   grybowskim,   nowo-sądeckim  i  limanowskim a na zachód z pow. bocheńskim.  Północna część pow. od linii kolei Karola Ludwika jest jednostajną równiną, południowa zaś część na  połud.   od kolei  żelaznej   Karola Ludwika jest pagórkowata i górzysta.    Wzgórza te stanowiące  podgórze   zachód. Beskidu  dzielą  się na trzy   grupy: 1) grupa po lewym brzegu rz. Uszwicy w gminach:   Gosprzydowa, Gnojnik, TFszew i Jasień jest przedłużeniem gór powiatu bocheńskiego,  2) grupa rozciąga się pomiędzy rzekami Uszwicą i Dunajcem, jest dalszym ciągiem  gór pow. limanowskiego,  dosięga najwyższej  wysokości w Iwkowy,  obniża się ku północy  i ginie w równinach  około Okocima i Wielkiej wsi; 3) grupa po lewej stronie Dunajca,  poczyna się  w pow. brzeskim i ciągnie się dalej w pow. grybowski.    Pomiędzy drugą a trzecią grupą  znajduje się  dolina Dunajca,

w jednych miejscach węższa a w drugich szersza z malowniczemi krajobrazami. Najpiękniejszy widok przedstawia się jednak ze wzgórz Jurkowa. U stóp Dunajec toczy swoje czyste fale, za Dunajcem strome góry lasami szpilkowemi okryte, a na południe i północ jakby na straży zamykającego .się widnokręgu sterczą na pagórkach nad Dunajcem ruiny baszty czchowskiej i zaniku mielsztyńskiego, u podnóża których są miasteczka Czchów i Za-kluczyn. Nie tak malowniczy ale o wiele roz-leglejszy widok dostrzedz można z góry okocimskiej, gdyż w dnie pogodne ukazują się ztąd w dali odległe tatrzańskie szczyty. W powiecie znajdują się następujące rzeki: 1) Wisła, stanowiąca granicę od Królestwa Polskiego, tylko prawym brzegiem należy do pow. 2) Uszwicą wkracza w granicę pow. w gminie Gosprzydowy a wpada do Wisły powyżej Szczurowy, 3) Dunajec wchodzi w powiat w Będzieszynie, wychodzi za Wojniczem a od Zabna do Siodluszowic stanowi granicę od powiatu dąbrowskiego. Stawów większych nie ma w powiecie. Rozległość 825,79 kil. kw. (14,25 mil kw.) Ludność w 1869 r. 40138 męż., 42663 kob.: razem 82801 mk.; na kilometr kwadr, przypada 100 mk.; pod względem
•ęstości zaludnienia w Galicyi stoi zatem powiat brzeski na 7 miejscu. Gmin miejskich ma 4, wiejskich 105: razem 109 gmin politycznych, 114 gmin katastralnych a 125 osad i 103 obszar, dworskich; 14542 dm. mieszkalnych. Wypada zatem jedna gmina na kil. kw. 7,5, jedna gm. miejska na kil. kwadr. 2,06, jedna gmina wiejska na kil. kw. 7,8. Miasta pow. są: 1) Brzesko mk. 2867, 2) Czchów 1595 mk. 3) Wojnicz 2221 mk., 4) Zakluczyn 1415 m.: razem miały miasta 8098 mk. Zaś wsie 74703 mk. Pomiędzy wsiami najludniejsze są: Borzęciu 4942 mk., Jadowniki 2684 mk., Mokrzyska 2311 mk., Szczurowa 2075 mk., Iw-iowa 2025 mk. Wypada na kiłom. kw. przestrzeni 8,8 mk. miejskich a 91,2 mk. wiejskich, lała ludność pow. z wyjątkiem izraelitów jest narodowości polskiej i należy do szczepu ma-;urskiego. Pod względem religii znajduje się rzym. katol. 78029, katolików innych wyznań 26, żydów wyznania mojżeszowego 4746. W powiecie politycznym brzeskim znajdują się okręgi trzech sądów powiatowych, mających swe siedziby w Brzesku, Wojniczu i Badłowie
4 posterunki c. k. żandarmeryi w Brzesku Wojniczu, Radłowie i Zakluczynie; pod względem kościelnym dzieli się powiat na 3 dekanaty: brzeski, wojnicki i czchowski, którym >odlega 26 urzędów paraf. Wyższych szkół niema w powiecie; szkół ludowych 4-kłaso-wyoh jest 2 w Zakluczynie i Wojniczu, 3-kla-sowych 2 w Borzęcinie i Szczurowy; dwukla-sowych 5, jednoklasowych i filialnych 24: ra-

408

Brz,

Brz.

 

żem szkół ludowych 33, do których uczęszcza 3507 dzieci. Wypada zatem 107 uczniów na jedne szkołę, jedna szkoła na 2515 mk., jeden uczeń na 24 mk.; jedna szkoła na 33 gmin i na 25 kiłom. kw. przestrzeni. Znajduje się w powiecie 9 urzędów pocztowych, 4 stacye telegraficzne, 4 doktorów medycyny i 3 chirurgów tudzież 5 aptek. Każda gmina polityczna a jest ich 109, ma swój samoistny co trzy lata wybieralny urząd gminny. Gminy powiatu brzeskiego są zamożne, posiadając majątku w ziomi 5282 m., 102062 złr. w kapitałach. "Wszystkie te kapitały lokowane są w kasach pożyczkowych gminnych, których jest 99; oprócz tego znajduje się w B. kasa zaliczkowa powiatowa. Pod względem środków komunikacyjnych powiat jest bardzo obficie uposażony. Środek pow. przerzyna kolej żelazna Karola Ludwika z dwiema stacyami w Słotwinie i Bo-gumiłowicach i z przystankiem w Biadolinach. Równolegle z koleją żelazną idzie gościniec rządowy wiedeński mający w powiecie długości 48 kil. Oprócz tego drogi krajowe: słot-wińsko-niedzicka ze Słotwiny do granicy pow. iiowo-sądeckiego, i zakluczyńsko-sądecka z Za-kluczyna do granicy pow. nowo-sądeckiego mają w pow. długości 43 kil.; drogi powiatowe z Jurkowa do granicy nowo-sądeckiej w Wi-łowicach i ze Szczurowy do Strzelec wielkich mają długości 50 kil. Nakoniec dróg gminnych 726 kil., wszystkich dróg ogółem 869 kil. Na 100 kil. kwadr, przestrzeni przypada zatem dróg rządowych 5,847 kil., dróg krajowych 5,300 kil., dróg powiat. 6,163, dróg gminnych 88,005 kil.: razem wszystkich dróg 105,315 kil. Oprócz tego rzeka Wisła i Dunajec w okręgu pow. brzeskiego są spławne. Powiat ma obszaru 147289 m., z czego odpada na drogi, place, pod budynki i nieużytki 11283 mórg a reszta rozdziela się pomiędzy różne rodzaje kultury: roli ornej większej własności 26601 m., mniejszej własności 51771 m., łąk i ogrodów większej własności 4424 m., mniejszej 10106 m., pastwisk większ. włas. 5193m., mniej, własn. 9658 m,; lasów wiek. własn. 21537 m., mniej, własn. 6716 m. Razem włas. większa 57755; mniej. 78251. Stan chowu bydła wynosi w okrągłych cyfrach: koni 8 tysięcy, bydła rogatego 28 tyś., owiec 8 tyś., nierogacizny 11 tyś.: raztm 56000. Wypada zatem na kiłom. kw. przestrzeni sztuk: koni 10, bydła 34, owiec 10, nierogacizny 14: razem całego inwentarza 67 sztuk. Zaś l sztuka konia na 10 mieszk., jedna sztuka bydła na 3 mk. l sztuka owiec na 10 mk., jedna sztuka nierogacizny na 7,6 mk., jedna sztuka całego inwentarza na 1,5 mieszk. Pod względem gleby pow. brzeski należy do wiece] urodzajnych w Galicyi zachodniej. Glebę pszeniczną spotykamy w dolinie Dunajca, począwszy od

Czchowa aż do Wojnicza, zajmuje ona na 3-4
kiłom, szeroki pas kraju aż do ujścia Dunajca
do Wisły. Druga mniej szeroka strefa gleby
pszennej znajduje się nad Wisłą. W górzy
stych gminach pow. jak w Iwkowy, Porębce,
Paleśnicy przeważa gleba owsiana, powyżej
Radłowa gleba piaszczysta. Trzy czwarte czę
ści powiatu stanowią jednak zwięzłe glinki,
przydatne do uprawy żyta i kartofli, rolnictwo
stoi w powiecie na wysokim stopniu. Na
obszarach dworskich zaprowadzony został od
dawnego czasu system gospodarstwa płodo-
zmiennego z silnem gnojeniem. Na szczególną
wzmiankę zasługują wzorowe gospodarstwa
w Radłowie hr. Holzla, w Wojniczu spadko
bierców Dęmbskich, w Gnojniku, Homolaczu
i w Szczurowy Kempińskiego. Wszystkie te
dobra produkują, wiele pszenicy i rzepaku zi
mowego. Także i włościanie starannie upra
wiają i nawożą swojo grunta; sieją jednak naj
więcej żyta i sadzą wiele kartofli. Przemysł
po największej części połączony jest z rolni
ctwem i wyjątkowo tylko występuje samoist
nie. Na obszarach dworskich znajduje się bro
warów piwnych 5, gorzelni 9, młynów ame
rykańskich 7, cegielni 7 i tartaków wodnych
4; browar piwny w Okocimie Jana Gotza na
leży do najpierwszych w Galicyi i eksportuje
swoje produkta za granicę, zwłaszcza do Ru
munii. Włościanie mało zajmują się przemysłem
nawet mieszkańcy miasteczek żyją przeważnie
z roli. Pod względem przemysłu domowego
na wzmiankę zasługują tylko wyroby garbar
skie w Zakluczynie i garncarskie w Czcho
wie. Na rok 1878 było przypisanych w po
wiecie brzeskim: podatku gruntowego 89117
złr., domowo-klasowego 25471 złr., dochodowe
go 8352: razem podatków stałych 130733 złr.
Wypada więc podatków stałych na kilometr
kwadratowy powierzchni 158 złr., na głowę
jednego mieszkańca l złr. 69 kr. Z całego
przedstawienia okazuje się, że pow. brzeski na
leży do najluduiejszych, najbogatszych i najda
lej w kulturze posuniętych powiatów Gali
cyi. Nie jest on także obojętny dla historyka
i archeologa. Ruiny zameczku we Wytrzysce,
baszty grodowego niegdyś miasta Czchowa
i zamku mielsztyńskiego są jeszcze teraz ży
wymi świadkami dawnej chwały; a miasteczka
Zakluczyn i Wojnicz Dachowały dotąd wiele
zabytków przeszłości. Nakoniec jeżeli wspo
mnimy o malowniczych okolicach nad Dunaj
cem, to śmiało policzyć możemy pow. brzeski
do tych, które dla turysty najwięcej przedsta
wiają interesu.	M. M,
Brzesko-Grajewska droga żelazna ob. Brześć litewski.
Ilrzeskorzystew, ob. BrzysTcorzystew.
Brzeskowo, wś, pow. wągrowiecki; 4 dm., 42 mk., 11 ew., 31 kat., 26 analf.

Brz.

Brz.

409

 

Brzesilitz, ob. Brześnica \ Brzeźnice.
Brzesno (niem.), ob. Brzeźno.
Brzesowitz, ob. Brzozowice.
Brzestz, ob. Brześć.
Brzeszcz, ob. Brześć.
Brzeszcze. Brześce właściwie, nad Wisłą, wś, pow. grójecki, gm. Kąty, parafia Słom-czyn. W 1827 r. było tu 26 dm. i 277 mk. Folw. miał 1872 r. 1733 m. rozl.
Brzeszcze, ob. Brzeście.
Brzcszczki 1.) B.-duże, wieś włość, i koi.
t. n., pow. rypiński, gm. i par. Rogowo, 159
mk., 22 dm., 542 m. rozl., w tem 52 m. włość.;
we wsi karczma. 2.) B.-małe, wieś włość,
i folw. prywatny, pow. rypiński, gm. i parafia
Rogowo; folwark należy do dóbr Sosnowo;
wsie włość. B.-małe, Korzeniewo i Sosnowo
liczą razem 295 mk., 53 dm., 48 osad włość.,
163 morgów rozl.; same B. małe mają 8 dm.,
49 mk.	Br. Chu.
Brzetysława, nazwa Presburga, weg. Pó-sony, łac. Posonium.
~&rxt3x..., por. Berez....
Brzezawa, wś, pow. dobromilski, par. rz. kat. Leszczyny, gr. kat. Lipa, o 10 kil. od Birczy.
Brzeze, ob. Brzezie.
Brzezetz, ob. Brześć.
Brzeziak, folw., pow. średzki, ob. DenMcz.
Brzczicc, 1.) wś i folw., nad rz. Giełczew, pow. lubelski, gm Piaski, par. Biskupice. Leży o wiorstę na wschód od Piasków. W 1827 r. liczyły 36 dm., 249 mk.; obecnie mają 36 dm. 2.) B., os. drobnej szlachty, pow. przasnyski, gm. Chojnowo, par. Przasnysz, o 5 i pół w. od Przasnysza. Liczy obecnie 4 dm., obszaru zajmuje 134 m. Osadnicy tutejsi mają też większe działy we wsiach Mchowo i Mchówko.
Brzezickie góry lub Brzeskie, pod Brze-ziem, w pow. raciborskim, których najwyższy punkt, zwany Siedm Lip, daje piękny i szeroki widok, ograniczony dopiero Karpatami i Sudetami.
Brzezicze, wieś i dobra ziemskie, w połu-
dniowo-zachodniej stronie pow. pińskiego, przy
gościńcu pocztowym wiodącym z Pińska na
Wołyń, pomiędzy Lubioszewem i Czerwiszcza-
mi, nad rz. Stochodem, w gminie uhrynieckiej,
w parani katolickiej lubieszowskiej, w 2 sta
nie policyjnym (lubieszewskim), w 4 okręgu
sądowym. Dobra są dziedzictwem starej ro
dziny pińskiej Ordów i wraz z folwarkami:
Czerwiszcze i Uhrynicze zajmują obszaru oko
ło 28400 m. Lasy są tu wielkie, łąki obfite,
gleba lekka, borowa.	AL Jel.
Brzeziczki, wś i folw. nad rz. Giełczew, pow. lubelski, gm. Piaski, par. Biskupice. Liczą obecnie 20 dm.
Brzcziczno, jezioro śród lasów, na połud. od wsi Kania wola, w pow. lubartowskim,

w zlewie Wieprza, ma 27 i pół m. rozl. a 13 stóp głęb. Leży między jeż. Piaseczno i jeż. Rogóźno, brzegi nizkie, podmokłe. Br. Ch.
Ki-zo^iło, ob. Brześć.
Brzezie, I.) wś, pow. włocławski, gmina Pikutkowo, par. Wieniec. W 1827 r. było tu
28	dm.,   356 mk.    Dobra B. mają  rozległości
7383 m.   w skład  ich wchodzą: Wieniec,  Du-
biolowo, Aleksandrowo, Mieczysław, Witoldó-
wek, Klomentynów, Machnacz, Maryanki, Lco-
poldowo, Lipiay, Mazury, Kąty, Siedlimin, Ja-
ranówek.    2.) B. lub Brzyzie,   wś,   pow. nic-
szawski,   gm.   Wierzbie,   par. Mąkolno.    W r.
1827 było tu 15 dm.,   142 mk.   Dobra B. mają
obszaru 767 m.    3.) B., wś,  pow. opatowski,
gm. Opatów, par. Potkanów.    W 1827 r. było
tu 28 dm.. 196 mk.    4.) B.,, wś, i folw., pow.
iłżecki,   gm. Torczek,   par. Świętomarz.    W r.
1827 było tu 23 dm.,  128 mk.    5.) B., wś,
pow. stopnicki, gm. Olganów, par. Chotel czer
wony.    6.) B., ob. Brzyzie.
Brzezie, 1. (z Kruskami), wś, pow. bocheński, o 6 kil. od Gdowa, ma 1077 mórg rozl., w tem 880 m. roli ornej, 74 dm., 467 mk., parafia dek. wielickiego w miejscu (wiernych 3698). Dawny kościół paraf, drewniany, zbudowany przed r. 1440, zupełnie zniszczał. Nowy wymurowany w r. 1837 pod wezwaniem św. Mikołaja został przez biskupa tarnowskiego Wojtarowicza w r. 1844 poświęcony. Na obszarze dworskim gorzelnia. Położenie pagórkowate, niedaleko kolei żelaznej Karola Ludwika, w glebie żytniej. Ztąd pochodzi wielu dygnitarzy krajowych z XIII i XIV w., herbu Zadora, którzy pisali się "z Brzezia." 2.) B., wś, pow. sądecki, par. Siedlec, o 4 kil. od N. Sącza. 3.) B. Narodowe, wieś, powiat krakowski, par. Bolechowice, o 4 kil. od Za-bierzowa. 4.) B. Szlacheckie, wś, pow. krakowski, par. Bolechowice, o 3 kil. od Zabie-rzowa. 5.) B., przysiółek wsi Lichwin.
Brzezie, 1.) wś, pow. plcszcwski, 2 miejsc.: 1) B., 2) młyn Kresko (Kranz), 23 dm., 205 mk., 9 ew., 196 kat., 54 aiialf. 2.) B., domin., pow. pleszewski, 2355 m. rozl., 14 dm., 220 mk., wszyscy katol., 77 analf.; st. poczt, i koi. żel. Pleszew o 7 kil. Własność Maryi Siemień-skiej. Z tego B. pochodził biskup krakowski Jan Lutek z Brzezia (um. 1471). 3.) B., wś, pow. średzki, 26 dm., 224 mk., wszyscy kat., 55 analf., st. poczt, i koi. żel. Miłosław o 6 kil. 4) B., wś, pow. krobski, 24 dm., 269 mk., 6 ów., 263 kat., 140 analf., st. p. Gostyń o 3 kil., st. koi. żel. Bojanowo o 34 kil. 5.) B., kolon., pow. krobski, 11 dm., 87 mk., 70 kat.,
29	analf.	M. St.
Brzezie, 1.) wś i koi., pow. raciborski, ma
filią parafii katol. Pogrzebin, przy trakcie z Raciborza do Rybnika, w tak zwanych górach brzezickich. Różne zakłady przemysło-

410

Brz.

Brz.

 

wo. Ztąd woda rurami do Raciborza dochodzi.
Do B. należy osada Pogwizdów, fol. Jagielnia,
oberża Lukasyna przy wodzisławskiej szosie
i lasek Zbytki, w którym są obfite źródła wo
dy. 2.) B., niom. Finkenstein, koi., pow. opol
ski, par. Wielki Dobrzyń. Książę Mieszko
w r. 1246 zapisał B. klasztorowi w Czarno-
wąsie.	F. S.
Brzeziec, wś, pow. Rudki, o 5 kil. od Ko-marna. Przestrzeni posiadłość większa: roli ornej 293, łąk i ogrodów 724, pastwisk 7, lasu 67; posiadłość mniejsza: roli ornej 327, łąk i ogrodów 141, pastwisk 278. Ludności rz. kat. 200, gr. kat. 302, izrael. 86: razem 588. Należy do rz. kat. parafii w Komarnie, gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należą wsie Nowesioło i Jasienów; razem liczy ta parafia 887 dusz gr. kat.; parafia ta należy do dok. komarniańskiego dyecezyi przemyskiej.
Brzezienko, albo B.-Rososz, wieś, pow
ostrowski, gmina Komorowo, parafia Wąse-
wo, o 2 i pół mili od Ostrowia, o l i pół
mili od Narwi. W 1827 roku było tu
14 dm., 109 mk. Obecnie ogólna przestrzeń
folwarku 1038 m., w tem lasu 363 m., nie
użytków 29 m., łąk i pastwisk 62 m., reszta
grunta orne gleby pszennej i żytniej dobrej.
Wieś liczy osad 26.	Br. Cli.
Brzeźmierz, Brazamierz, niem. Wiistebriese, wś, pow. olawski, w par. katol. Domajowice, ma bardzo dawną parafią ewang.
Brzezina, wieś, pow. kalwaryjski, gmina Lubo w, parafia Grażyszki. Liczy 12 domów i 46 mk.
Brzezina, 1.) B., Brzeźnia, wś, pow. żyda-czowski, nad Dniestrcm, o 13 kil. poniżej Na-diatycz, wzdłuż potoku bez nazwiska, który o 2 mile na północ wypływa pod Hutą szcze-rzecką, a pod Brzeziną wpada do Dniestru; oddaloną jest o l milę na północ od Zydaczowa, o 3 kil. na północ od Rozdołu. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 593, łąk i ogr. 316, pastw. 213, lasu 277; pos. mniej.: roli ornej 593, łąk i ogr. 586, pastwisk 149, lasu 10 m. Ludności rz. kat. 172, gr. kat. 803, izraelitów 92: razem 1067. 2.) B., mała i wielka, wś, pow. jaworowski, par. gr. kat. Tro-ścianiec, o 16 kil. od Jaworowa. 3.) B., przysiółek Kamionki Wołoskiej.
Brzezina, niem. Birken, folw., pow. kościański, ob. Lubin.
Brzezina, 1.) os., pow. toszecko-gliwicki,
należy do dóbr Oracze. 2.) B., młyn, pow.
toszecko-gliwicki, należy do dóbr Brzezinka.
3.) B., wś, pow. wielkostrzelecki, par. Wielkie
Strzelce, z folw. Koczorowna. 4.) B. Żu
ławska, niem. Snlau-Breschine, wś, pow. mie-
licki, par. Żuławy. 5.) B., niem. Freihan-
Breschine, wś, pow. mielicki, par. Prejno. 6.)
B., ob. Jako.	F. S.

Brzezina, strumień w obrębie gminy Pała-
hicz w pow. tłumackim, powstaje ze źródlisk
leśnych; płynie w kier. połd. wschodnim przez
Brzezinę, folwark Pałachicz, i wpada z lew.
brz. do Tłumacza, dopływu Dniestru. Długość
biegu mila.	Br. G.
Brzezina, rzeczka, dopływ Czarnej wody
w^ow. świeckim, wypływa z pod Osieczna
i Śliwie.	Kś. F.
Brzeźna, wś, pow. mławski, gm. Ratowo, par. Radzanów. Posiada fryszerkę. W 1875 r. wyrobiono tu żelaza kutego 2500 pud.
Brzeźna (z Brzeźnicką-Wolą), wieś, pow. sądecki, ma 1661 mórg. rozl., w tem 1152 m. roli ornej, 135 domów, 1017 mieszk.; parafia w Podegrodziu, położenie pagórkowate. Obszar dworski należy do państwa nawojowskiego Edwarda hr. Stadnickicgo.
Brzeźniak, wieś i dobra ziemskie w zacho-
dnio-połud. stronie pow. pińskiego, nad rz.
Stochodem, niedaleko gościńca pocztowego z
Lubieszewa na Wołyń prowadzącego, w gin.
uhrynieckicj, w 2-m stanie policyjnym lubio-
szowskim, w 4-m okręgu sądowym, w parafii
katolic. lubioszowskiej. Dobra B. są dziedzi
ctwem Sobockich; mają obszaru 790 mórg.
2.) B., wś, pow. mozyrski, niedaleko gościńca
prowadzącego ze Starobina do Łacliwy, nad
brzegiem rz. Słuczy, w gm. Lenin, w 4-m sta
nie policyjnym, w 3-im okręgu sądowym tu-
rowskim.	Al. Jel.
Brzeźniak, folw., pow. kościański, ob. Po-powo niemieckie.
Brzeźniak, niem. Birkholtz, wś, pow. wałecki, par. i st. p. Człopa, gm. i urz. st. cyw. Załom, 1964 m. rozl., 13 dm., 138 mk., 7 kat.
Brzeźnica, 1.) rz., bierze początek pod wsią Chechłowo w pow. kozienickim, płynie w kierunku zach. półn. równolegle z Wisłą, pod wsiami Serpów, Bokowiec, Brzeźnica i na wschód od Kozienic wpada z prawego brzegu do Zagwożdżanki (Józ. Bliz. rękopis). 2.) B., rzeczka, powstaje śród łąk pod wsią Ochędzy-nem, w pow. wieluńskim; przepłynąwszy przez ias dóbr Wieruszowa, dalej przez folwark Cho-aanin, wpada pod os. Wieruszowem przy papierni mirkowskioj do rzeki Prosny z prawego jej brzegu. Płynie równiną pomiędzy gruntami ornemi i łąkami, koryto dosyć równe i głę-jokie, bieg wody wolny i nieregularny. Długość mil l i pół, spadek mały, głębokość w wykłym stanie od kilku cali do dwóch stóp dochodzi; w czasie zaś wezbrań podnosi się woda o dwie stopy. Szerokość koryta od 4 do [2, a przy ujściu 15 stóp. 2.) B., rzka, wy-iływa z błot pod wsią Dźwierzno, w pow. słockim. Płynie koło Brochocina, Trzepowa, *dzie wpada do niej mała struga, idąca od wsi Tchórza i Zalesia, a pod folwarkiem Winiary, itóry oddziela od miasta Płocka, wpada do

Brz.

Brz.

411

 

Wisły, ubiegłszy blisko mil 2. Do wsi Trzc-powa brzegi jej są płaskie, ztąd zaś aż do samego ujścia, w głębokim parowie, przy mocnym spadku. W czasie wielkiej wody na Wiśle, woda podnosi się tu do znacznej wysokości; jednak z powodu wzgórzystycli brzegów nie sprawia szkodliwych zalewów. W czasie roztopów i gwałtownych deszczów, przybiera bardzo szybko i wznosi się na stóp 5 nad stan zwyczajny. 3.) B., rzka, bierze początek we wsi Byczki, w pow. biłgorajskim, płynie z południa w kierunku wschód.-półn. i przebiegłszy pszeszło pół mili, wpada pod wsią Kusze do rzeki Tutki z lewego brzegu. Spadek jej wolny, płynie kreto w otwartej równinie, brzegi zarosło krzakami, dno piaszczyste; największa głębokość łokci 2, szerokość łokci 3. 4.) B., rzka, wypływa ze stawów pod klasztorom jędrzejowskim, w pow. jędrzejowskim, a przepływając przez Jędrzejów, około wsi: Wolica, Rakowa, Chwaście, Mścina, wpada do N idy z prawego jej brzegu, pod wsią Borczo-wice. Długość jej l ]/2 mili, szerokość od 8 do 18 stóp, głębokość średnia cali 10. 1'łynio gruntem piaszczystym lub rodzinnym, brzegi ma naprzemian to niskie to wysokie, po na-walnych deszczach wzbiera do znacznej wysokości i zalewa okoliczne łąki i pola. Za Jędrzejowem wchodzi do stawu, przy którym jest młyn, zwany Całoszyn. W obrębie dóbr rządowych AYolica tworzy staw, przy którym urządzony młyn i tartak, zwany Kruk.
Brzeźliica, 1.) os., przedtem msto nad rz. Pichną, pow. noworadomski, gm. i par t. n., przy trakcie z Radomska do Wielunia, posiada kościół par., sąd gminny okr. II, urząd gminny, szkołę, stacyą pocztową, odległą od miasta Radomska 18 w. W 1827 r. było tu 152 dm. i 1393 mk. W 1859 r. 228 dm. i 1282 mk., obecnie 178 dm. i 1512 mk. Do miasta należy 1393 mórg. ziemi. Miasto B. założone zostało w r. 1295 przez Leszka Czarnego księcia sieradzkiego, który w r. 1287 zostawszy księciem krakowskim i sandomierskim, osadę na inne miejsce przeniósł i nazwał ją Nową Brze-źnicą. Zamek tu niegdyś istniejący przebudował i umocnił król Kazimierz Wielki; następca jego Ludwik oddał 1>. wraz z okolicznemi wioskami Władysławowi księciu opolskiemu w lenne posiadanie w r. 1370, którą to darowiznę Władysław Jagiełło z powodu, że lennik na okoliczne miasta napadał i kupców przejeżdżających napastował, unieważnił i miasto Koronie przywrócił. Miejsce to pamiętne jest urodzeniem w r. 1415 Jana Długosza, ojca naszych kronikarzy, którego ojciec był rządcą togo miasta (praefectus). Na mocy konsty-tucyi z roku 1717 starostwo brzeźnickie (płaciło wtedy 1288 złp. kwarty), oddane zostało na wieczne czasy księżom paulinom często-

chowskim, na koszta utrzymania twierdzy na Jasnej-Górze. Starożytny i budową swoją odznaczający się kościół parafialny tutejszy, stojący w Starem Mieście pod wezwaniem św. Stanisława, jest dziełem XIV wieku, ale data erekcyi jego jest niewiadoma; stawiany jest z cegły bez tynku, kryty dachówką włoską; z boku przy północnej ścianie części kapłańskiej ma przymurowaną dosyć wysoką dzwonnicę. We wszystkich tych szczegółach starożytne piętno budowy dochował, chociaż wewnątrz jest bardzo ubogi; drugi kościółek św. Ducha, w No-wem Mieście, teraz zupełnie opuszczony, jest także dawną fundacyą. Na belce ma on podobno datę 1117 r., zostawał jakiś czas w ręku ró-żnowierców, rzeźby jakie w nim jeszcze pozostały noszą na sobie cechę pierwszych lat XVI wieku. Z murów, któremi miasto przez Kazimierza Wielkiego było otoczone, żadnego już śladu nic zostało. Po zamku zachował się. w nazwie ulicy zamkowej. B. jest też miejscom urodzenia Marcina Molskiego, znanego wierszopisarza z XVLII w. Gmina B. posiada s. gm. okr. II, urząd gminny i st. poczt, w os. Brzeźnicy. Par. B. dek. nowo-radomskiego 4118 dusz liczy. 2.) K.-stara, wś i folw., majorat, z przysiółkiem i młynem Borowiec, pow. noworadomski, gm. i par. Brzeźnica. R. 1827 B. liczyła 13 dm., 105 mk., obecnie ma 40 dm., 215 mk., rozległości 985 mórg. 8.) B., wś, pow. sieradzki, gm. Majaczewice, parafia Stolec, rozległości mórg. 188 w posiadaniu włościan, ludności 125. B. należała niegdyś do dóbr Gronów. 4.) B., wś poduchowna, pow. kozienicki, gm. i par. t. n. Leży o 6 w. na połd. wsch. od Kozienic, przy drodze do Sieciechowa. Posiada kościół par. murowany, urząd gminny. W 1827 r. było tu 41 dm. i 279 mk., obecnie 53 dm., 376 mk. i 1113 mórg. ziemi. Kościół paraf, drewniany istniał tu w 15 w.; należało do niego i miasto Sieciechów (Długosz, III, 263). Gm. B. ludu. 3539, przestrzeni 9915, w tem dwór. ziemi 2227 mórg., s. gm. okr. I i st. p. w m. Kozienicach
0	5   w.    W   skład  gm.   wchodzą: Brzeźnica,
Drachlica,   Janików,  Kępa-Wilczyńska, Leśna
rzeka, Mozolice, Astrów, Psary, Ruda, Samwo-
dzc,   Słowiki,   Śmietanki,   Stachów,   Staszów
1	Tyszyńska-wólka.    Par.   B. dek kozienickie-
go 3009 dusz liczy.    5.) B., wś, pow. konecki,
gm. i par. Gowarczów.    W 1827 r. było tu 21
dm.. 147 mk.    6.) B. bychawska,  wś,  pow. lu
bartowski, gmina Tarło, parafia Ostrów; od rz.
Wieprza odl. w. 6,  od Lubartowa w 12, od B.
Książęcej   w.   4.    Rozległość  ogólna morgów
1554.    Graniczy  z  wsiami: Jamy, Babiauka,
Zabielę,   Tarło, Niedźwiada, Berejów, Kaznów
i Brzeźnica książęca.   Ma 21 dm. A. T. 7.)   B.
książęca, wś, pow.   lubartowski, gm. Mierzwin,
par.   Grudzyny.    Własność  Banku Polskiego.

412

Brz.

Brz.

 

Leży na południo-zachód od Ostrowa. Posiada kaplicę murowaną. W 1827 r. B. liczyła 29 dm., 281 mk., obecnie ma 38 dm. i 514 mórg ziemi włość. Dobra B., do których należy folw. Zabielę i Kiwa Zagrodzka mają 2014 mórg obszaru, w tem 875 m. ziemi ornej, 229 m. łąk, 815 mórg. lasu, 93 m. bagien. 8.) B., dawna nazwa Jędrzejowa. Br. Cli.
Brzeźnica, wś w gub. grodzieńskiej w b. ziemi bielskiej.
Brzeźnica, 1.) (z Wolą Brzeźnicką), wś, pow. ropczycki, 1957 mórg. rozl., w tem 1047 roli ornej, 116 dm., 661 mk.; parafia dek. rop-czyckiego w miejscu (1863 wiernych). Dawniejszy kościół paraf, według autentycznych dokumentów był poświęcony przez św. Stanisława, bisk. krakowskiego. Teraźniejszy drewniany kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela, wybudowany został około r. 1600 przez Stanisława z Bobrku Ligęzę. Szkoła ludowa filialna, położenie pagórkowato, w glebie żytniej, Obszar dworski należy do państwa dębickiego hr. Eaczyńskich. 2.) B., wś, pow. bocheński, 1619 mórg. rozl., w tem 585 m. lasu, 150 dm., 864 mk.; parafia dek. bocheńskiego: 1827 wiernych. Od 1539 do 1772 filia parafii St. Wiśnicz. Dawniejszy drewniany kościół paraf, według tradycyi miał być poświęcony przez św. Stanisława, bisk. krakowskiego; to pewna, że istniał już w r. 1238. Teraźniejszy kościół wymurowany w r. 1632, poświęcony został w r. 1635 pod wezwaniem św. Stanisława. Szkoła ludowa 3-klasowa, położenie pagórkowate; obszar dworski jest własnością klasztoru pp. benedyktynek ze Sta-iiiątek. 3.) II. radwańska (z Brzezinką i Pasieką), wś, pow. wadowicki, 1092 mórg. rozl.; w tein 949 m. roli ornej, 94 dm., 619 mk., parafia w Marcyporębie, szkoła ludowa judnokla-sowa, położenie pagórkowate w glebie żytniej. 4.) II. malowana, wś, pow. wadowicki, ma st. pocztową i parafią rz. katolicką. 5.) B., zwana "przy Bolesławiu", wś, pow. dąbrowski, par. rz. kat. i st. p. Bolesław, o 7 kil. od Bo-lesławia.
Brzeżnica, 1.) uiem. Briemitz, wś, pow. człuchowski, par. Ekfir, st. p. Baldenburg, gm. i urz. st. cyw. Grabowe. Ma szkołę. 27 dm., 208 mk., 3 kat., 2931 m. rozl. 2.) B., B-rie-senitz, wś ze szkołą, gm. i urz. stanu cyw.; st. poczt. Jastrow; 11571 m. rozl., 114 dm., 899 mk., 96 kat., w r. 1600 założony był tu kat. kość. paraf., od r. 1738 filia Sypniewa, dziś w dyecezyi poznańskiej.
Brzcźnica, 1.) nicm. Briesnitz, wś, pow. źcgański, z parafią katol. i szkołą rolniczą. 2.) B., niem. Brzesnitz, wś, pow. prądnicki, niedaleko m. Białego, w par. Łącznik. 3.) B., folw., pow. toszecko-gliwicki, do dóbr Brynek należący.

Brzezince, niem. Brzesnitz, wś, pow. raciborski, par. Lubowicc; ma trzy młyny wodne i gorzelnię parową.
Brzeziniec, potok górski w obr. gm. Weł-dzisza, wpow. dolińskim, w Beskidzie lesistym, wypływa po wschodniej stronie grzbietu górskiego Dauszką zwanego (1147 m.), z pod góry Chomu (1347 m.); płynie zrazu na południe, potem na wschód, i znowu na południowi wLu-dwikówce wpada do Ilnicy, dopływu Świcy.
Brzeźnik 1.) i Brześniozek, wś, pow. węgrowski, gm, Ossowno, par. Dobre. 2.) B., ob. Beźnile.
Brzezinki, wś i dwa folw., pow. nowora-domski, gm. Kobiele-Wielkio, par. Dmenin, 22 dm., 165 mk., ziemi włość. 266 mórg., dworskiej 52 mórg. (u Zinborga mylnie podano jako Brzezinki).
Brzezino, ob. Brzeźno.
Brzezinka, 1.) zwana "przy Oświęcimiu", wś, pow. bialski w Galicyi, ma 1412 mórg. rozl., w tem 952 m. roli ornej, 138 dm., 1025 mk., parafia w Oświęcimiu; położenie równo, w glebie pszennej. Obszar dworski należy do państwa zatorskiego Augusta hr. Potockiego. 2.) B., zwana "przy Andrychowie", wś, pow. wadowicki, par. i st. p. Andrychów, o 4 kil. od Andrychowa. 3.) B., zwana "przy Brzeźni-cy", wś, pow. wadowicki, par. Pobiedro, o 2 kil. od Brzeźnicy malowanej. 4.) B., wś, pow. chrzanowski, par. Rudawa, o 14 kil. od Krzeszowic, nad rzeczką Osobnicą, na której jeszcze za Długosza (Lib. bon., I, 8) młyn istniał.
Brzezinka? 1.) niom. Brzesńika, wś, pow. bytomski, nad Przeroszą, par. Mysłowice; ma folwarki: Zakurczc, Słupna, Toboła, kilka hut cynkowych i węglowych kopalń. Jest tu st. dr. żel. między Mysłowicami a Oświęcim om,
0 4   i pół   kil. od Mysłowic.    2.) B., wś, pow.
toszecko-gliwicki, z bardzo starożytnym kościo
łem  parafialnym katolickim;   parafia   dek. gli
wickiego: wiernych 1627.    Szkoła  od r. 1809.
Do   B. należą  folwarki   Grabowicc, Łykowice
1 młyn   Brzezina.    3.)   B., wś, pow. kluczbor-
i, par. Kluczborek; młyn wodny, tartak i folw. 4.) B., niem. Neuhof, pustkowie, pow. lubliniecki, należące do dóbr Zborowskie. 5.) B., pustkowie, pow. lubliuiocki, należy do Sc-inrowic.
Brzezinka, niem. Bresinćke, wś, pow. słupski, na Pomorzu.
Brzezinka, potok; wypływa na połud. zach. granicy gm. Brzezin górnych z gm. Kamienicą górną, w pow. ropczyckim, u półn. podnóża góry Brzeziny (379,40 m.) w Wielkim Lesie, płynie na północ, zabierając potoki leśne, przeważnie z lewego brzegu, a przybrawszy między folwarkami brzezińskiemi potok Baj z lew. brz., zwraca się na wschód, przerzyna Brzeziny średnie, tutaj zwraca się na półn.-

Brz.

Śrz

413

 

wschód i na granicy tychże z Rzegocinem,
wpada do Wielopolki, dopływu Wisłoki. Dłu
gość biegu 11 kil.	Br. O.
Brzezinki, 1.) wś, nad rz. Czarną Nidą,
pow. kielecki, gin. Dąbrowo, par. Kielce. Le
ży na stoku wyniosłości, po nad bagnistymi
lasami i błotami, ciągnącymi się od półn.
i wschodu po brzegach Czarnej Nidy. W 1827
r. było tu 41 dm., 269 mk., obecnie 51 dm.
Istnieje tu szkoła wiejska. 2.) B., wś i folw.
rządowy, pow. kozicnicki, gm. i par. Tczów.
W 1827 r. liczyły 57 dm. i 354 mk., obecnie
86 dm. i 613 mk.; ziemi dwór. 2,283 mórg.,
włość. 1053 mórg. Posiada gorzelnię. 3.)
B., wś i koi., pow. płoński, gm. Ełędówko,
par. Cieksyn. Należy do Błędowa. 4.) B.,
ob. Brzeźniki.	Br. Cli.
Brzezinki, przysiółek Szczuiowa.
Brzezinki, 1.) niem. Buergsdorf, właściwie BirTcsdorf, wś, pow. kluczborski, par. Kluczbo-rek, z leśnictwem Bagno. 2.) B., nicm. Bre-czinke, wś, pow. namysłowski, par. smogorzcw-ska.
Brzezinko, niem. od r. 1870 Birkenau, folw. i wś, pow. toruński, par. Gronowo, st. p. Turz-no. Ma 9 dm., 145 mk., 125 kat. Do 1849 r. był folw. i wieś jedną całością, która przez pnbl. licytacyą w 10 parcelach (pomiędzy którymi jedna większa, dzisiejszy folwark) wystawiona była na sprzedaż. Sprzedawano to na pełną własność bez czynszu i osiągnięto za wszystkie parcele 26,415 tal. Do r. 1772 było wszystko własnością pp. benedyktynek W Toruniu, od 1772-1849 królewszczyzną.
Brzczinnn góra, wś i folw., pow. gostyński, gm. Duninów. Leży w lesistej i wzgór-kowatej okolicy, pośród grupy wzgórz zwanych Brzezinne góry; ornej ziemi 311 mórg., 8 dm., 199 mk.
Brzezinne góry, grupa wzgórz w pow. gostyńskim, o 6 w. na półn. od jeziora Luceń, niedaleko Wisły. Leżą one pomiędzy wsiami Grodzisko, Brzezinna góra i folw. Kamion, i wznoszą się do wysokości 230 stóp. Należą do całego niejako systemu wzgórz, ciągnących się wzdłuż lewego brzegu Wisły od Gombina aż po za Kowal i noszących rozmaite nazwiska: Czarne, Rozkopane, Szubieniczne. Br. Cli.
Brzezino, niem. Bresin, folw. królewski
(domaine) i wieś włość., pow. wejherow-
ski, parafia pucka, st. p. Reda. B., lub jak
miejscowi mówią, Mrzezino, należało do staro
stwa puckiego; gleba dobra.	P. E.
Brzeźno, 1.) lub Brzeźnio, wieś, pow. sieradzki, gm. i par. Brzeźno, o 13 w. od Sieradza, rozl. ogólnej mórg. 3010, z tego w posiadaniu dworskiem mórg 2569, grunta poproboszczow-skie mórg 102, w posiadaniu włościan m. 339 (lasów 900 mórg. własność dworu), ludności katolików męż. 262, kob. 253; prawosł. męź.

l, kob. 1: razem 517 Szkoła elementarna na 60 uczniów. Wiatrak z produkcyą 400 kor-cy zboża. W 1827 r. było tu 55 dm. i 546 mk. Wieś ta należała dawniej, do klasztoru pp. norbertanek z Imbramowic, których przełożona (abbatissa) dawała wraz z siostrami zakonnymi prezentę na probostwo. Niewiadomo odkąd wieś ta stała się dziedziczną Zapolskich, już przecie w 1683 wspominana jest pod nazwą wsi szlacheckiej (villa nobilium). W połowie 18 w. przeszła do rodziny Błeszyńskich. Pierwotny kościół był drewniany, z kaplicą św. Idziego dobudowaną przez konwent imbra-mowicki. Uposażenie kościoła stanowiły 3 place z zabudowaniami i jeden przeznaczony na wybudowanie domu zajezdnego; 2 włóki ziemi z pastwiskiem i sadzawką w lesie, dziesięcina w snopku, meszne i wszelkie procenta. Do parafii należało 13 wsi, w nich dusz 900, mogących przystępować do Św. Sakramentów. Przed r.. 1602 i wieś Godynice do tej parafii należała, a wtedy liczyła ,1337 dusz, mogących przystępować do Św. Sakramentów. Dzisiejszy kościół w B. przystawił Kazimierz Błeszyński, chorąży sieradzki, właściciel tych dóbr, wraz z żoną swoją Teresą (de Strusie), pod wezwaniem św. Idziego w 1755 r. Są tu księgi metryczne, począwszy od roku 1600. W roku 1785 liczyła par. B. 1434 dusz, w 1787 tylko 1306, dziś liczy około 5410 dusz. Uposażenie kościoła z biegiem czasu wzrosło do 4 włók gruntu, z dziesięciną i procentami; par. dek. sieradzkiego dawniej i dziś. Gmina B. w okręgu sądu gminnego Brąszewice, należy do 3 parafij: Brzeźno, Kliczków mały i Godynice, zajmuje środkowo-zachodnią część powiatu, graniczy od północy z gminą Charłupia i częścią powiatu kaliskiego, od wschodu z gminą Barczew, od południo-zachodu z gminą Zło-czew i Godynice; składa się z następujących miejscowości: wsie: Bednarskie, Borowiska, Brączno, Brzeźno, Bukowiec, Bugaj, Chajew i Gęsina; osada Gozdeckic; wsie Gozdy i Klł-czków wielki; kolonia tegoż nazwiska;" wsie Kliczków mały, Krzaki, Nowawieś i Ostrów; kolonie Potok i Próba; folw. Przedgorcze, Pustelnik i Rombów; wsie Robaczew, Rybnik, Ry-dzew i Starce; koi. Sterna; pustkowie Święte; wsie Wola Brzezińska, Zapole, Zgórz i Zwierzyniec. Urząd wójta gminy we wsi B., odległej od stacyi dr. żel. w Łodzi wiorst 69. Rozległość gminy mórg 18648; w tem: gruntów ornych m. 11,320, lasów m. 5062, łąk 1242, ogrodów 235, zabudowania drogi i wody m. 789. Właściciele większych własności posiadają mórg. 12,620, włościanie m. 6015, duchowieństwo m. 12, instytucye 1. Z gruntów ornych przypada: na dominia mórg. 6,206, włościan m. 5114; lasów dominialnych m. 5,062, włość, nic; łąk dominialnych m. 1032,

414

Brz.

Brź.

 

włość. 210. Gospodarstwa dominialne w stanie średnim, z wyjątkiem majątku Starce, w którym gospodarstwo prowadzone podług wszelkich wymagań nauki agronomicznej, i dlatego, jakkolwiek ziemia piaszczysta i nieuro-rodzajna z natury, doprowadzone zostało do stanu kwitnącego; produkcya podniesiona do znakomitych rezultatów, jak również hodowla inwentarza, prowadzona racyonalnie, nietylko przynosi odpowiedni dochód, lecz zaopatruje zarazem okolice w egzemplarze rozpłodowe, i przyczynia się do poprawienia rasy. Gospodarstwa włościańskie średnio-zamożne, a w niektórych miejscowościach, jak np., we wsi Gozdy, ubogie, z powodu piaszczystego gruntu i nieumiejętności, a bardziej nieudolności uprawy. Ludności w ogóle dusz 4805; w tej liczbie: katolików męż. 2328, kob. 2434, prawosławnych m. l, k. l, ewangelików m. 17, k. 17, izraelitów m. 3, k. 4. Zajęcie ludności wyłącznie rolnicze; z rzemiosł znajdują się kowalskie i tkackie, zaspakające miejscowe potrzeby. Kościołów parafialnych 2, we wsi Brzeźno i Kliczków mały; szkółek elementarnych 2 w tychże samych wsiach. Z zakładów fabrycznych istnieje tylko gorzelnia we wsi Nowawieś, z produkcya 2000 wiader, oraz 5 młynów wodnych i 6 wiatraków, przerabiających do 4000 korcy zboża. Ż. 2.) U., wś, pow. koniński, gm. Brzeźno, par. Konin. Leży w stronie wschodniej od Konina o 4 w., od rz. Warty w. 2 i pół, na lewym jej brzegu, przy szosie warszawsko-poznań-skiej, w pięknem położeniu, dobrze zabudowana, zajmuje obszaru 4123 m. W 1827 r. było tu 40 dm. i 371 mk., obecnie 928 mk., grunt szczerkowaty, w części piaszczysty, obszerne łąki i tuż pod powierzchnią obfite pokłady węgla brunatnego, który z powodu małej spoisto-ści nie może być przewożony i na miejscu tylko z korzyścią zużyty być może. Dobywany bywa na miejscową potrzebę. Prócz tego istnieją tu łomy piaskowca drobnoziarnistego, odznaczającego się białością i twardością dorów-nywającą granitowi; waga l stopy kubicznej dochodzi do 200 funtów; oba powyższe przymioty niekorzystnie odziaływają na rozwój kopalni, z powodu bowiem twardości obróbka jest bardzo kosztowna, duży zaś ciężar, przy braku kolei żelaznej lub uregulowanej komu-nikacyi wodnej, czyni prawie niepodobnem przewożenie większych sztuk na dalsze przestrzenie, i dla tego z wyrobów piaskowca brze-zińskiego mogą tylko korzystać okolice bliżej położone; jakoż robotnicy, rekrutujący się z miejscowej ludności, zajęci są wyrabianiem nagrobków, stopni schodów, płyt do przykrywania kanałów i t. p. najprostszych robót, kto-remi zasilają kopalnię mieszkańcy Konina i bliższych okolic; kopalnia zatrudnia średnio 4 ka-

mieniarzy. Znajdują się tu także gniazda wa
pienia, który niegdyś był eksploatowany; obe
cnie z powodu wyczerpania gniazd dawniej
odkrytych wypalanie wapna zarzucone zostało,
kopio się żwir, glina i piasek biały drobnoziar
nisty, dla huty szklanej wielce przydatny.
Z zakładów przemysłowych istnieje: gorzelnia
parowa i cegielnia. Do dóbr Brzeźno należą
następujące folwarki: Potażniki, Kociętowy,
llożek, Szczepidło i Wrząca. B. gmina należy
do s. gm. okr. II w Paprotni, st. p. w Koninie,
3667 mk. J. Ch. 3.) B., nad rz. Mień, pow.
lipnowski, gmina Bobrowniki. Na terytoryum
objętem tą nazwą i obejmującem do 6 w. kw.
po wyciętych lasach mieszczą się dwie wsie,
t. n. folwark i tak zwane rumunki t. j. znaczna
liczba kolonij, mających odrębne nazwy jak:
Banachy, Czarnarola, Dębowiec, Jeziorne, Łą
ki, Konstantynów, Lipowicc, Nieszawka, Opar-
czyska, Olszowe błoto, Pieńki, Trzciniak, Wil
czyska. Kolonie te należą częścią do parafii
w Bobrownikach, częścią zaś do par. w Kikole
i Lipnie. Parafia ewangelicka w Ossówce.
W samem B. znajduje się kaplica katolicka,
ewangelicki dom modlitwy i szkoła początko
wa. Wieś B. w par. Bobrowniki ma 58 dm.,
426 mk. i 461 m. obszaru. Wieś B. w parafii
Lipno liczy 42 dm., 318 mk. i 659 m. ziemi
samej ornej. Folw. B. ma 10 dm., 62 mk.
i 4662 m. ziemi; wtem 1196 m. ornej. W obrę
bie B. znajdują się dwa jeziora, jedno z nich
ma 15 m., drugie 5 m. obszaru. (Według no
tatek F. O.) 4.) B., wś, nad jeziorem, pow.
nieszawski, gm. Btraszewo, par. Ostrowąs. Po
siada szkołę. W 1827 r. było tu 15 dm., 156
mk. 5.) B., wieś i folw. nad rz. Orz, pow.
ostrołęcki, gm. Czerwiń, par. Goworowo. Koku
1827 było tu 23 dm., 156 mk., obecnie 392
mk. włość, i drobnej szlachty; rozl. 2036 m.
6.) B., wś i folw., pow. szczuczyński, gmina
Szczuczyn, par. Kiedźwiadna. Ma rozległości
767 m. 7.) B., wś rządowa, pow. jędrzejow
ski, gm. i par. Brzegi, li. 1827 było tu 28 dm.,
174 mk.	Er. Ch.
Brzeźnu, 1.) niem. Briese, pow. czarnkowski, ob. Wiele/i (Filehne). 2.) K., niem. Briesen, gmina, pow. czarnkowski, 2 miejs.: 1) B. wś, 2) sołtysostwo B.; 444 m. rozl., 48 dm., 494 mk., 146 ów., 348 kat, 122 analf. 3.) B., domin., pow. czarnkowski, 5502 m. rozl., 2 miejsc.: 1) B., 2) folw. Sobolewo; 10 dm., 189 mk., 14 ew., 175 kat., 2 analf. St. poczt. Czarnków o 5 kil., stacya koi. żel. Trzcianka (Schonlanke) o 22 kil. Własność Boi. Kościel-skiego. 4.) B., niem. Briesen, wś, pow. średz-ki, 36 dm., 389 mk., 324 cw., 65 kat.. 61 analf., st. p. Nekla o 4 kil., st. koi. żel. Pobie-dziska (Pudewitz) o 18 kil. 5.) B., niem. Briesen, wś, pow. obornicki, 16 dm., 179 mk., 91 ew., 88 kat., 86 analf., st. poczt. Długa Gośli-

Brz.

Brz.

415

 

na o 6 kil., st. koi. żel. Rogoźno o 16 kil. 6/ B., niem. Deutsch-Briesen, wś, pow. wągrowio-cki, 26 dm., 221 mk., 37 ew., 184 kat., 68 analf.; st. poczt. Łekno o 5 kil., st. koi. żel. Rogoźno o 25 kil. 7.) B., niem. Briesen, o" dry, pow. wągrowiecki, 9 dm., 69 mk., 66 ew., 3 kat., 3 analf., st/poczt. Budzyń o 8 kil., st. koi. żel. llogoźno 15 kil. 8.) B. Polskie, kolonia, pow. wągrowiecki; 4 dm., 38 mk., 6 ew., 32 kat., 9 analf. 9.) B. Polskie (Polniscli-Briesen), domin., pow. wągrowiecki, 2665 m. rozl., 7 dm., 195 mk., 6 ew., 189 kat., 36 analf., st. poczt. Budzyń o 10 kil., st. koi. żel. Rogoźno
0	15 kil. Własność Stef. Kierskiego.    M. St.
Brzeźno, 1.) Adl. Briesen i Polnisch Briesen
W urzęd. wykazach zwane, wieś szlachecka, pow. człuchowski, z gm. i urz. stanu cyw., par Borzyszkowo, od st. poczt., koi. i tel. Chojnice 6 kil., 8149,52 m. rozl., 117 dym., 1153 mk., 803 kat., szlachta zagrodowa. W r. 1821 jest 5 Brzezińskich (niem. wyk. urzęd. piszą Brzesziński, co oczywiście błędne), 2 Glisz-czyńskich (z przydomkiem Chamir), l Gostom-ski, l Kamiński, 2 Lipińskich (l z przyd. Wruk, drugi z przyd. Kospot), l Ostrowski, 2 Prądzińskich, l Rekowski, l Śpiewak. Dziś jeszcze jest tam między innymi Brzeziński z przyd. Świątek. Największa dziś posiadłość 268,09 ha. (259,60 r. orn. i ogr., 7,66 łąk, 1,53 lasu, 1,53 nieuż., 0,77 wody); sprzedaż mleka do Chojnic i hodowla angielskich owiec na mięso; 4 jarmarki na rok. 2.) B., niem. Koenigl. Briesen, wś włość., pow. człuchowski, ze szkołą ew.; gm. i urząd stanu cyw. Lindenhof (Kętrz. nie ma), par. kat. Pr. Friedland, st. poczt., koi.
1	tel. Chojnice,   3664,34 m. rozl.,  28 dm., 242
mk.,   78 kat. Brzeziński  młyn l dm.,   12 mk.,
7 kat.,  i  Brzezińska dolina 97,58 m.  rozl., l
dm., 7 mk.:   zagrody do Brzeźna  szlach. nale
żące.    3.) B.,   ob.   Wąbrzeźno.    4.) B.,   niem.
Briesen,  wś szlach.,  pow. świecki,  gm. i urząd
stanu cyw. Łowinek,   par. Sierock,   st. p.  Ko-
tomierz, ma szkołę, 476 ha. rozl., 12 dm.,   137
mk., 91 kat.    R. 1648 właściciel  Dorpowski,
1782 starosta Tuchołka, do 1879  Rodkiewicz,
obecnie   bank Donimirskiego i spółki  w Toru
niu.    5.) B., wś  włość, tamże,   617 m. rozl.,
10 dm.. 90 mk.,  65 kat.    6.) B., folw. nale
żący dziś do Turzna,  pow. toruński, gm. i urz.
stanu   cyw. Papowo,   par. Gronowo,   st. pocz.
Turzno;   1414 m. rozl.,   7 dm.,   150 mk.  kat.
Dziś własność Działowskiej, 1782 r.   generało
wej Jeżewskiej.   7.) B., niem. Brzesno, Birken-
tlial lub Aint-Preussiscli Stargard,  wś, pow. sta
rogardzki,   st. p. i par. Śliwice.    8.) B., niem.
Brzesno lub Atut Meice,  wś, pow. starogardzki,
st.   p.   Bobowo.   par.   Nowacerkiew.    9.)   B.,
niem. Bresnow. wś,  pow. starogardzki,  st. p.
Swaroszyn,   par. Klonówka.    10.)   B.,   niem.
Broesen (ob.), wś, pow. gdański, st. p. Langfuhr.

11.) B., ob. Brzezino. 12.) B., niem. Bergling,
wieś i dobra, pow. ostródzki, st. p. Dąbrówno.
13.) B., niem. Persmy, wś, pow. ostródzki, st.
poczt. Kurki.	F. S.
Brzeźno, niem. Brzesino, folw. dóbr Dobrzeć, pow. sycowskiego.
Brzeźno, niem. Bresin, wś, pow. lęborski ziemi pomorskiej.
Brzezińska wola, wś, pow. sieradzki, gm. i par. Brzeźno.
Brzezińska wólka, wś nad rz. Orz, pow ostrołęcki, gm. i par. Goworowo.
Brzezińskie budy i holendry, wś i os., pow. koniński, gm. Brzeźno, par. Konin. W 1827 r. było tu 19 dm., 147 mk.
Brzezińskie runuinki, ob. Brzeźno.
Brzezińskie Walkowiska. niem. Bresiner-mangelj ob. Walkowiska.
Brzeziu.y, nazwa wielu wsi i osad, utworzona w ten sam sposób co Leszczyny, Osiny, Lipiny i t. p.
Brzeziny, 1.) nad rz. Mrożycą, miasto powiatowe gub. piotrkowskiej. Posiada kościół parafialny i trzy inne, sąd pokoju okr. II, zarząd powiatu, urząd miejski, szkołę początkową, stacyą pocztową. Odl. od Warszawy wiorst 101. Najbliższa stacya koi. war. wied. w Koluszkach. Połączone są B. drogami bitymi ze Strykowem, Jeżowem, Ujazdem, Łodzią, Piotrkowem i stacyami dr. żel. w. w. w Rogo-wic i Rokicinach. W 1827 r. było tu 293 dm. i 3186 mk., w 1860 r. 459 dm. i 5185 mk., w tej liczbie 2443 żydów i 682 niemców; obecnie zaś jest 541 dm. i 6300 mk. B. mają 25 zakładów tkackich z produkcyą. 158,800 rs. Do miasta należy 3843m. ziemi; wtem 3231 m. ornej. Data założenia B. nieznana. Autentyczność przywileju Kazimierza W. z 1366 r., potwierdzonego przez Zygmunta Augusta w 1566 r., podlega wątpliwości. W 15 w. musiały być dość ludne, gdyż na wojnę pruską dostarczają w 1459 r. 13 zbrojnych, podczas gdy inne miasta ziemi łęczyckiej dają po 2 tylko. Sarnicki piszący około 1585 r. nazywa je obszernem miastem, słynnem wybornymi rzemieślnikami. Istniał tu zapewne zamek, gdyż była kasztelania brzezińska. Wojny szwedzkie niebardzo zubożyły miasto, gdyż zwiedzający je w końcu XVII w. Verdum nazywa je ładnem miastem (str. 123) i wylicza jego kościoły i gmachy. O podniesienie B. starał się w połowie XVIII wieku ówczesny dziedzic Antoni Lasocki, kasztelan gostyński. W epoce rozkwitu przemysłu sukienniczego w królestwie około 1824 roku rozwinął się on i w B., gdzie liczono 194 majstrów sukienniczych. Dotąd przemysł fa-Dryczny zatrudnia większą część mieszkańców. Z kościołów najokazalszy i najdawniejszy jest sarafialny, w stylu ostrołukowym z XIV lub XV w., 1856 odnowiony. Drugi kościół po reformatach murowany założył Kasper Lasocki

BM.

BK.

 

\v 1627 r., trzeci św. Ducha murowany wystawił w 1737 r. Józef Lasocki, starosta gostyński; czwarty drewniany św. Anny zbudował w 1719 r. Stanisław Bujakiewicz, mieszczanin brzeziński. Opis i widok B. podał Tyg. 111. (I, 201). Parafia B. dek. brzezińskiego 6383 dusz liczy. Powiat brzeziński gubernii piotrkowskiej utworzony został z połowy dawnego powiatu rawskiego i części łęczyckiego. Graniczy od wschodu z pow. rawskim, skierniewickim, od północy z łowickim i łęczyckim, od zachodu z łódzkim a od południa z piotrkowskim. Powierzchnia jego zajmuje 20,29 mil kw. Stanowi ona równinę, którą jeszcze przed niedawnymi czasy pokrywały lasy, bagna, zarośla, których pamiątką są liczne nazwy osad: Brzeziny, Lipiny, Leszczyny, Osiny, Ilokiciny i t. p., tudzież liczne choć drobne rzeczki i strumienie. Wody południowej części powiatu (Czarna Wolborka) spływają do Pilicy, stanowiącej na przestrzeni paru mil granicę powiatu; linia działu wodnego przechodzi w okolicach Brzezin, gdzie spotykamy najwyższe wzniesienia na przestrzeni między Brzezinami a wsiami: Grzmiąca, Lipiny, Malczew, dochodzące do 122,8 sążni pod Lipinami i Teoli-nem, na prawo od drogi bitej z Brzezin do Łodzi, a od 104 do 108 sażeni pod Malczewem i Grzmiącą. Na północ od tej wyniosłości wody spływają za pośrednictwem rz. Mrogi do Bzury. Przeprowadzenie linii dr. żel. war. wied., przerzynającej powiat B. w całej długości, rozkwit przemysłu fabrycznego w sąsiednim pow. łódzkim i w mieście Tomaszowie, leżącym na granicy południowej powiatu sprowadziły podniesienie się rolnictwa i znaczne stosunkowo zaludnienie, pomimo średnio urodzajnej gleby. Liczne drogi bite, przerzynające powiat we wszystkich kierunkach i łączące wszystkie ważniejsze osady, kolej fabryczno-łódzka idąca od stacyi Koluszki do Łodzi, postawiły tę okolicę w wyjątkowo przyjaznych warunkach dla rozwoju rolnictwa i przemysłu. Z przeprowadzeniem kolei, z napływem ludności rolniczej znikły lasy tak że dziś jedynie w pułudniowo-wschodniej części powiatu około Ujazdu spotykamy większe obszary leśne, niknące przecie w skutek rozwoju fabryk w Tomaszowie. Średni wysiew zbóż, wynosił w latach od 1870 do 1872 r.: 5,000 czetwierti pszenicy, 20,600 czetw. żyta, do 28,000 innych zbóż i 54,000 czetw. kartofli. Średni zbiór zaś 17,300 czetw. pszenicy, 72,000 żyta, 115,000 innych zbóż, 220,000 czetw. kartofli. Przemysł fabryczny B. pow. koncentruje się głównie w Tomaszowie, którego roczna pro-dukcya przedstawia około 3,200,000 rs. wartości w wyrobach wełnianych i bawełnianych. Z zakładów fabrycz. istnieją w pow.: 6 przędzalni bawełny i fabryk wyrobów bawełnia-

nych, 1990 tkackich warsztatów, 525 warsztatów sukienniczych i tkackich wełnianych, 14 gorzelni, 2 browary, l dystylarnia, 2 olejarnie, l papiernia, l młyn parowy, 88 młynów zwyczajnych, 29 garbarni, 2 mydlarnie, l fabryka wapna, 10 cegielni, 3 zakłady żelazne. Pod wzlędem sądowym B. powiat dzieli się na cztery okręgi sądów gminnych: w Strykowie, Woli Cyrusowej, Gałkówka i Ujeździe. Jeden sąd pokoju dla Brzezin i Tomaszowa w Brzezinach. Pod względem administracyjnym dzieli się na 15 gmin: Będków, Bratoszewice, Biała, Ciasny, Długie, Dmosin, Dobra, Lipiny, Ła-znów, Łazisko, Mroga dolna, Mikołajów, Me-sułków, Popień. Pod względem kościelnym dekanat brzeziński dyecezyi warszawskiej składa się z 18 następnych parafij: Będków, Bratoszewice, Brzeziny, Chorzęcin, Dmosin, Dobra, Gałków, Główno, Jeżów, Kołacinek, Koźle, Niesułków, Skoszewy, Stryków, Szczawin, Tomaszów i Ujazd. 2.) B., wś, pow. warszawski, gm. Brudno, par. Tarchomin. W r. 1827 r. liczyły 34 dm., 264 mk. 3.) B., wś, i folw., o milę od Stężycy, pow. garwoliński, gm. Trojanów, par. Brzeziny. Posiada kościół par. drewniany, erygowany wraz z parafią 1684 r. przez Franciszka z Chomętowa Sochę Chomętowskiogo. W 1827 r. było tu 85 dm. i 475 mk., obecnie 55 dm., 438 mk. i 1146 mórg. obszaru. Par. B. dek. garwo-lińskiego, dawniej stężyckiego, 820 dusz liczy. 4.) B., koi. pow. turecki, gm. Kościelnica, par. Unicjów, z 13 dymów złożona, 300 mórg. rozległości; przy szosy uniejowsko-dąbskiej, założona w dobrach rządowych za czasów pruskich 1792 roku z deportowanych nad-reńczyków, którzy pozakładali winnice i u-rządzili się jak w dawnej swej ojczyźnie. Klimat i inne okoliczności zniszczyły kwitnący chwilowo stan osad; przybysze zmarnieli, i dziś B. są osadą czysto-polską. 5.) B., duże i małe, wś i folw., pow. częstochowski, gm. Hu-ta-Stara, par Częstochowa. Leżą na prawo od drogi z Częstochowy do Koziegłów, o 6 w. od Częstochowy- R. 1827 B. duże liczyły 34 dm., 227 mk., B. małe zaś 16 dm. i 160 mk.; obecnie B. wielkie 39 dm., małe zaś 15 dm. 6.) B., folw., pow. kaliski, gm. Ostrów kaliski, par. Godziesze. Urząd gminny. W 1827 r. liczyły 10 dm., 132 mk. 7.) B., wś rządowa, pow. kielecki, gm. Morawica, par. Brzeziny, posiadają kościół parafialny murowany z 1643 r. i szkółkę. Najbliższy trakt bity kielecko-krakowski. W 1827 r. B. liczyły 88 dm., 445 mk. Par. B. dek. kieleckiego 4313 dusz liczy. 8.) B., wś rządowa, pow. stopnicki, gm. i par. Szydłów. Leży na lewo od drogi bitej z Chmielnika do Kurozwęk. W 1827 r. było tu 56 dm., 333 mk. 9.) B. Chniszewskie, wś i folw. pow. chełmski, gm, i par. Swierze.

Brt

Brż.

417

 

Leżą przy samej linii dr. żel. nadwiślańskiej,
między stacyami Chełm i Dorohusk, śród błot
rozległych. W 1827 r. było tu 43 dm. i 242
mk., obecnie 54 domów. Na mapie wojsk.
topogr. (XX-2) mylnie nazwane Brzeźno.
10.) B. Mogielnickie, wś, pow. chełmski, gm.
Siedliszcze, par. rz. kat. Pawłów, dla ludności
rusińskiej par. Siedliszcze. W 1827 r. było
tu 7 dm. i 36 mk. 11.) B. Puchaczowskie, wś,
pow. chełmski, gm. Brzeziny, par. Puchaczów.
Znajduje się tu urząd gm. W 1827 r. B. li
czyły 32 dm. i 232 mk. Gmina B. należy do
s. gm. okr. I w Cycowie, st. p. Łęczna, od
Chełma odl. 30 wiorst. Ludn. 5599. 12.) B.,
wś, nad rz. Wojsławką, z prawego brzegu,
pow. krasnostawski, gm. Czajki, par. Surchów,
przy drodze z Krasnegostawu do Wojsławic,
w okolicy górzystej, poprzerzynanej licznymi
wąwozami. Wieś B. wzniesioną jest na 572
stóp nad powierzchnią morza; 1827 roku
było tu 16 dm., 172, obecnie 34 dm. 13.)
B., wś, pow. lubartowski, gm. Łuck, par. Lu
bartów. W 1827 r. liczyły 45 dm., 234 mk.
14.) B., wś, pow. biłgorajski, gm. Aleksan
drów, par. Gorecko. W 1827 r. było tu 24
dm. i 158 mk.	Br. Ch.
Brzezin j -Chrzczony, B.-Janowięta, B.- Wy-trykusy, wsie gub, grodź., w b. ziemi bielskiej.
Brzeziny, 1.) dolne i górne, wś; pow. ro-pczycki, 5701 mórg. rozl., w tem 3736 m. roli ornej, 355 dm., 2250 mk.; paraf, w Brzezinach górnych. Kościół paraf, pod wezwaniem św. Mikołaja bardzo starożytny, drewniany, poświęcony w r. 1501. Par. katol. dek. wielo-polskiego liczy 2728 wiernych. Szkoła ludowa jednoklasowa, położenie pagórkowate w glebie żytniej. 2.) B., Brzeźna (z przysiółkiem Rostoki), wś, pow. sądecki, par. Tropie, o 8 kil. od Gródka nad Dunajcem. 3.) B., przysiółek Bełżca.
Brzeziny, 1.) folw., pow. średzki, ob. Ko-
szuty. 2.) B., folw., pow. kościański, ob. Przy-
sieka.	M. St.
Brzeziny, 1.) niem. Brzeczini lub Briesen, folw. dóbr Sumina, pow. starogrodzki, st. p. i par. Starygród. 2.) B., niem. Birkeneck, wolne sołectwo, pow. brodnicki, par. Źmijewo, st. p. Brodnica. 3.) B., niem. Sresin, wś włość., pow. świecki, urz. st. cyw., par. i st. p. Osie, ma szkołę, 45 dm., 382 mk., 50 kat. a wraz z Brzezińskiemi Walkowiskami i Rumunkami; 2697 mórg. rozległości. 4.) B., niem. Bir-Jeenrode, folwark, powiat świecki, parafia Bzowo, założony 1833 roku. 5.) B., folw., pow. chełmiński, gm. i urz. st. cyw. Wiel-dządz, par. Sarnowo, st. p. Trzebieluch, ma 3 dm., 45 mk. kat. Należał dawniej do Pilewic, 1782-1830 był w ręku Działowskich, 1830 -62 Gałkowskiego, 1862-72 Bronisza. 6.) B., niem. Birkenau (od r. 1866), folw., pow.,
Słownik Geograficzny Zeszyt VI.

lubawski, gm., urz. sfc. cyw., par. i st. p. Skar-lin; ma 518 m. rozl., 3 dm., 4 kat. 7.) B., niem. Bresin, wś, pow. grudziąski (Kętrz.). 8.) B., os., pow. kartuski, st. p. Przodkowo.
Brzeziny, leśnictwo dóbr Rusinowic, pow. lubliniecki.
Brzezionki, wś, pow. jędrzejowski, gm. Raków, par. Jędrzejów*
Brzeźna, ob. Brzeziny.
Brzeźna, potok górski, wypływa w obr;
gm. Brzeziny w pow. sądeckim, u południo
wych stoków góry Litacza (652 m.), płynie
ważką doliną na południe przez Wolę brzeziń-
ską, opłukując zachodnie stoki wzgórza Dąbro
wy (497 m.); poczem zwraca się nieco na po
łudniowy wschód, przepływa wieś Brzeznę
i po przeszło milowym biegu uchodzi do Du
najca z lew. brz.	Br. O.
Brzezowa, 1.) (z przysiółkiem Tarkoszyną), wś, pow. wielicki, par. Łapanów, o 7 kil. od Dobczyc. 2.) B., wś, pow. bocheński, par. Łazany, o 7 kil. od Dobczyc.
Brzezowa, niem. Briesau, wś na Szląsku austryackim, z par. katolicką, szk. ludową i st. pocztową.
Brzezowiec, wś, pow. brzeski w Galicyi, par. rz. kat. Brzesko, o l kil. od Słotwiny.
Brzezowiec, niem. Brzesowitz, wś, pow. bytomski, nad Brynicą, par. Kamień.
Brzezówka, wś w pow. sokolskim, gub. grodź., o 26 w. od Sokółki, 38 chat.
Brzezówka, 1.) wś, pow. jasielski, par. rz. kat. Tarnowiec, o 13 kil. od Jasła. 2.) B., przysiółek Strzelisk. 3.) B., przysiółek Po-rąbki. 4.) B., ob. Lulasz.
Brzezówka, wieś, pow. cieszyński, rozl. mórg. 799, ludn. 280, st. p. Frydek, par. kat. Pogwizdów.
Brzezówka, 1.) potok wytryskający z źró-
dlisk leśnych w obr. gm. Checheł (Chechły)
w powiecie ropczyckim, wpołnocno-wschodniej
jej stronie; przepływa gminę Brzezówkę w kie
runku północnym przez łąki i po 3/4 milowym
biegu uchodzi z praw. brzegu do Wielopolki,
dopływu Wisłoki 2.) B., potok, także firze-
żanką zwany, ob. Stolnica.	Br. O.
Brzeźanka, 1.) (z przysiółkiem Gbiska), wś, pow. rzeszowski, par. i st. p. Strzyżów, o 3 kil. od Strzyżowa. 2.) B., przysiółek Ja-sienicy.
Brzeżany, m. pow. w Galicyi, nad Złotą Lipą, pod 49° 30' szer., 22° 21' dł. g., o 89 kil. ode Lwowa. Dokumentem wydanym w 1530 roku przez króla Zygmunta I otrzymał Mikołaj z Sieniawy dworzanin królewski pozwolenie na miasto z prawem magdeburskiem. Było niegdyś siedzibą licznych ormian, którzy tu mieli swój skład towarów, z ^którego wschodnie towary szły traktem na Świerz do Lwowa, zaś zachodnie traktem na Jazłowiec na
27

418

8rź.

BTŻ.

 

wschód. Skład ten przerobiono później na cerkiew gr. kat., stojącą dotychczas w rynku. Ormianie, nie mogąc sprostać w handlu izraelitom, cisnącym się coraz bardziej do Brzeżan. rozpryśli się w różne strony, bogatsi pokupo-wali dobra ziemskie, inni rzucili się na wypas i handel wołami, reszta przeniosła się w okolice dogodniejsze dla ich handlu, parę tylko rodzin zostało na miejscu; tylko parafia i kościół ormiański oraz nazwisko części miasta zwane Ormiańską nlicą są jedynymi dowodami kwitnącej tu niegdyś ormiańskiej kolonii. Zamek wystawiony przez Sieniawskich był aż do zgonu ostatniego z tej rodziny Adama Sieniaw-skiego, hrabiego na Szkle i Myszy, hetmana w. kor., siedzibą Sieniawskich; córka tegoż Adama Zofia, którą do chrztu trzymali w 1711 roku August II Silny król saski, Piotr Wielki Cesarz Wszech Rossyi i Ilakoczy książę siedmiogrodzki w obozie pod Jarosławiem, przy asystencyi 30-tysięcznego wojska, poszła 1-y raz za mąż za Dcnhofa, a po raz 2-gi za księcia Czartoryskiego, i to był główny fundament ogromnej fortuny Czartoryskicb, gdyż ogromne dobra Sieniawskich przeszły przez tę jedynaczkę w ich dom; przemieszkiwali też Czartory-scy w Brzeżanach, i jeszcze żyją ludzie starzy, którzy pamiętają owe złote pokoje i salę ogromną na dwa piętra wysoką z przepychem urządzone, jak je Czartoryscy zostawili. Córka Czartoryskiego poszła za księcia Lubomirskiego, lecz już w zamku nie mieszkała, jeno kazała przerobić zameczek myśliwski Sieniawskich we wsi Raj, o '/4 mili od Brzożan oddalonej; zrobiono z niego pałacyk we włoskim stylu, który dotąd jest siedzibą właściciela Brzeżan w czasie krótkiego jego pobytu co roku w tych dobrach. Córka księżnej Lubomirskicj poszła za hrabiego Potockiego, i w ton sposób dobra te są teraz własnością Potockich a mianowicie Stanisława hr. Potockiego, wielkiego koniuszego J. C. M. Cesarza Rosyi. Zamek przerobiono częścią na koszary dla wojska, częścią na browar. Na dziedzińcu zamkowym stoi cała z ciosowego kamienia kaplica zamkowa, z grobami i nagrobkami całej rodziny Sieniawskich; do niedawna była bardzo opuszczona, marmurowo nagrobki połamane, napisy dla metalu, z którego litery były wylane, powydzierano. Wdzięczność należy się teraźniejszemu właścicielowi, że nie szczędząc znacznych kosztów wyrestaurował zupełnie tę kaplicę z zewnątrz i wewnątrz i do dawnej doprowadził świetności. Nad miastem, na górze od strony zachodniej, stoi klasztor oo. bernardynów, fundowany przez Mikołaja Hieronima z Granów Sieniawskiego w 1683 roku; kościół niewielki lecz czysto utrzymany, głośny w okolicy dwoma odpustami, na które liczni wierni się zjeżdżają i schodzą. Z przed klasztoru i kościoła

roztacza się śliczny widok na miasto, na staw brzeżański, mający przeszło milę długości a '/8 mili szerokości, i na dolinę Złotej Lipy. Kościół farny pod wezwaniem Narodzenia N. M. Panny, postawiony w roku 1600 przez Adama Hieronima Sieniawskiego, podczaszego w. kor., zewnątrz w gotyckim stylu, wewnątrz w mieszanym, nie zawiera ani ciekawy chnagrobkósv, ani cennych, malowideł lub posągów. Uo rzym. kat. parali1' w Brzeżanach należą następująco gminy: Brzeżany 3254 dusz, Baranówka 176 dusz, Dubrzezie 187 dusz, Hinowice 72 dusz, Komarówka 64 dusz, Kołów 124 dusz, Kozów-ka 174 dusz, Kuropatniki 813 dusz, Leśniki 69 dusz, Zaprzyn 96, Mieczyszczów 219 dusz, Nadorożniów 129 dusz, Olchowiec 62 dusz, Posucho w 26 dusz, Potutory 39 dusz, Raj 130 dussi, Rybniki 102 dusz, Sarańczuki 82 dusz, Szybalin 438 dusz, Trościaniec 131 dusz, Żołno wka 24 dusz. W cerkwi grecko-katolickiej, stojącej w rynku, murowanej a przerobionej z dawnego składu towarów ormiańskich, pod wezwaniom św. Trójcy, jest w wielkim ołtarzu obraz Naj. Panny Maryi, przeniesiony z zanikowej kaplicy, jeden z najstarszych w całej Ga-licyi; oprócz tego są jeszcze 2 cerkiewki dre-wuianc, jedna na przedmieściu "Adamówka", osiedłonom niegdyś prze/ tatarów wziętych w niewolę, postawiona jeszcze przez Kaniowskich; 2-ga zwana "Manasterek" w uroczcm miejscu w lesie w bliskości B. Do grecko-katolickiej parafii należą Brzeżany z przedmieściami: razem 1909 dusz, i wsie: Posuchów 433 dusz i Raj 356 dusz. Bóżnic jest w B. kilka i ciągle liczba ich się zwiększa; wzmagająca się bowiem ludność izraelicka nie może się w nich pomieścić. B. mają 9290 mieszkańców a 2,060 rodzin, w tem 4569 mężczyzn, 4721 kobiet. Wedle obrządków dzieli się ludność na 3254 rzym. kat., 1909 gr. kat., 46 akato-lików, 4071 izraelitów. Miasto zajmuje z przedmieściami i gruntami leżącymi w obrębie gminy katastralnej B. powierzchni 3,869 morgów austr. mianowicie: 1976 m. ról ornych, 475 sianożęci, 255 m. ogrodów, 444 m. pastwisk, 438 lasu, 74 m. placów budowlanych, 88 m. dróg, gościńców, ulic, 31 m. wody (nie licząc stawu), 128 m. innych przestrzeni. Miasto to jest siedzibą starostwa powiatowego ze wszystkimi należącymi doń urzędami jako to: urząd podatkowy, komisya szacunkowa powiatowa, urząd budowniczy, oraz siedziba rady powiatowej i powiatowej komendy żandarmeryi; ma jak się wyrzekło parane rzym. kat., gr. kat., zbór izraelicki. Gimnazyum wyższe 8-mio klasowe, cztery szkoły elementarne, to jest szkołę etatową 5-cio klasową męzką, takąż szkołę żeńską i dwie szkoły filialne 3-klasowe na przedmieściach Adamówka i Miasteczko; dwa konwikta prywatne żeńskie. W mieście jest

Brż.

Brż.

419

 

rządowy urząd pocztowy i pałączona z nim stacya telegraficzna. Handel ogranicza się na zboża, wódkę, skóry i mąkę, oraz sklepy korzenne, galanteryjne, bławatne; jest tu także l księgarnia i 2 apteki. Handel wywozowy spoczywa głównie, w ręku izraelitów; w przywozowym zaczynają im chrześcianie robić konkurencyą; również rękodzieła spoczywają głównie w rękach chrześciańskich, a szewcy i stolarze tutejsi należą do lepszych w kraju. Jarmarków uprzywilejowanych mają Brzeża-ny 4 wielkie i 16 małych; głównymi przedmiotami na nich są płody ziemne i wyroby włościańskie. Miasto było niegdyś opasane wałem i fosą, z których szczątki jeszcze miejscami pozostały. Z B. rozchodzą się następujące gościńce bite: gościniec rządowy brzeżań-sko-lwowski, gościniec rządowy brzeżańsko-tarnopolski, gościniec krajowy brzezańsko zło-czowski i gościniec krajowy brzezańsko roha-tyński. Od kolei żelaznej Karola Ludwika oddalone jest to miasto o mil 5. W 33. ur. się filozof Adam Burski i poeta Tomasz Cho-dowski. Widok zamku B. pomieścił Tyg. ill. z r. 1876 Nr. 32. Powiat brzożański, jeden z 74 powiatów administracyjnych, na które Galicya w roku 1867 podzieloną została, leży we wschodniej części tego kraju. Graniczy z następującymi powiatami: na wschód z tarno-polskim i przemyślańskim, na północ ze zło-czowskim. Przestrzeni ma 19,40 mil kw. austr., czyli 11.1640 miriametrów kw., w tem roi ornych 121,775 morgów austr., ogrodów 5,996 m., sianożęci 16,302 m., pastwisk 9,590 m., lasów 37,409 m., stawów 2,679 m., gościńców, dróg i wód płynących 3,520 m., innych przestrzeni 1,524 m., czyli razem 198,795 m. Mieszkańców 69,284 w 80 osadach i 71 gminach katastralnych; zatem na l milę kwadr, wypada 3,571,34 mieszk. Ludność dzieli się wedle religii na 18,331 rzym. kat., 41,818 gr. kat., 9,051 izraelitów, 46 ormian, 21 ewangelików, 17 unitarzystów. Wedle płci na 34,506 mężczyzn, 34778 niewiast. W 1870 roku w czasie ostatniego spisu ludności było w tym powiecie: mężczyzn wolnego stanu 20,143, żonatych 13,548, wdowców 808, rozwiedzonych 117. Kobiet wolnego stanu 18,475, zamężnych 13,622, wdów 2,665, rozwódek 16. W powiecie tym jest tylko jedno miasto B. Miasteczka są trzy: Kozowa, Kozłów i Nara-jów; odróżniają się one od wsi tylko rynkiem, zabudowanym domami zajezdnymi i wielką ilością izraelitów, którzy nie tylko cały rynek zamieszkują, alo od czasu równouprawnienia i. po przedmieściach całcmi rodzinami gęsto się rozsypali. Paraiij rzym. kat. jest w tym powiecie 7; mianowicie: w B., Kozowie, Kozłowie, Narajowie, Buszczu, Budyłowie i Podwyso-kiem. Parafia ormiańsko katolicka istnieje w

B. i obejmuje ogromną przestrzeń 3 dawnych obwodów: brzeżańskiego, tarnopolskiego i za-leszczyckiego; liczy jednakże bardzo mało parafian, od czasu, w którym izraelici wyrwali handel z rąk ormian. Parafij grec. kat. jest 37. Wszystkie to parafie należą do odpowiednich arcybiskupstw we Lwowie. Zborów izraelickich 4; mianowicie w B., Kozłowie, Kozowie i Narajowie. Oprócz tego mają izraelici swe osobne domy modlitwy we wszystkich miejscowościach, w których większa ilość rodzin izraelskich mieszka. Klasztorów jest 2; mianowicie klasztor bernardynów w B., fundowany w r. 1683 przez Mikołaja Hieronima z Granów Sieniawskiego, wojewodę ruskiego, i klasztor bazylianów gr. kat. w Krasnopusz-czy, fundowany przez Jana III w 1665. Szkoły w tym powiecie istnieją następujące: Wyższe gimnazyum o 8-iu klasach w B., szkoła panieńska 5-klasowa w B., szkoła chłopców 5-klasowa w B. i 25 szkółek ludowych, z tych 2 w B. na przedmieściach, a reszta po wsiach; konwiktów prywatnych panieńskich 2 w B. Zakładów przemysłowych jest w tym powiecie bardzo mało. Jedna huta szklana w Bo-haczynie wyrabia szkło tylko naj ordynarniej-sze; fabryka zapałek w B., młyn amerykański w B., własność Stanisława hr. Potockiego; dwa browary, jeden w B., drugi w Płatyczy, obo-dwa wyrabiają piwo tylko na miejscową potrzebę; kilkanaście gorzelni, z których wielka część już parę lat nie pali wódki z powodu, że się ten produkt nie opłaca; ze 30 młynów wodnych większych i mniejszych dostarczają mąkę tylko na miejscową potrzebę; przy młynach folusze, w których włościanie stępują swe grube ordynaryjne sukna; garbarstwo, kuśnierstwo, tkactwo, kowalstwo, szewctwo i krawiectwo stoi po wsiach na najniższym stopniu i dostarcza tylko najprostszych wyrobów, koniecznych dla prostego ludu do codziennego użytku. W samych B. oprócz rzemieślników, sporządzających proste dla ludu wyroby, znajdują się chociaż nie liczni ale dobrzy majstrowie: szewcy, stolarze, ślusarze, kuśnierze, rękawicznicy, kowale, których wyroby zadawalniają nawet wybredne wymagania. Handel spoczywa wyłącznie w ręku izraelitów; wywozowy ogranicza się napłodach surowych,mianowicie: zbożu, wódce, niewyprawnych skórach; jedyny wyjątek stanowi mąka z młyna parowego. Przywozowy obejmuje: towary kolonialne, wino, sukna, skóry wyprawne, metale, towary galanteryjne i jubilerskie. W przywozowym handlu zaczynają chrześcianie robić konkurencyą izraelitom, mianowicie w towarach kolonialnych, winie, towarach galanteryjnych, porcelanie, fajansie, wyrobach ze skóry i filcu, oraz w towarach jubilerskich. Aptek jest w powiecie 3: w B. 2, w Kozo wio 1. Znaczny

420

Brź.

Brż.

 

obrót naftą, która otrzymała obywatelstwo jako środek oświetlania nawet i u prostego ludu. Ze względów topograficznych powiat ten dzieli się na dwie części: na północno-wschodnią, która jest początkiem Podola, ta jest zimną wystawioną na wiatry północne i wschodnie, leży bardzo wysoko po nad powierzchnią morza; początek jej bowiem jest oraz najwyższym punktem podolskiej wysoczyzny i działem wód między Baltyckiem a Czarnem morzem. Od tych najwyższych szczytów po rzeczkę Strypę, grunt jest zimny, wilgotny, pomimo głębokiego czarnoziemu, gdyż podkład ma gliniasty; to też w tym pasie zboże rodzi się więcej na słomę niż na ziarno; za to grunt tej natury daje dobrą paszę dla koni, rodzi się bowiem na nim i rośnie dzika biała koniczyna, zwana tu orzeszkiem. Za Strypą zaczyna się prawdziwe Podole, rozciągające się na wschód i południe; im bardziej na wschód tem cieplejsze i uro-dzajniejsze. Lasów tu nie ma, już od samego początku Podola zacząwszy, z wyjątkiem nieznacznych gaików dębowych. Druga część powiatu zachodnio-południowa górzysta, porosła gęsto lasami, leżąca niżej od początków Podola nad powierzchnią morza, przerżnięta Złotą Lipą i innemi mniejszemi rzeczkami, które wszystkie są dopływami Dniestru, jest cieplejszą; tu bowiem częściej południowe panują wiatry. Tu uprawiają kukurydzę, a na południe od Złotej Lipy tytuń dla rządowej fabryki tytuniu i cygar w Monasterzyskach. Różnica klimatu między początkiem Podola a zachodnio-południowa stroną jest tak znaczna, że gdy w tej ostatniej nie ma śladu śniegu, na Podolu bywa jeszcze doskonała sanna i łokciowe śniegi. Lud, szczególniej w podolskiej części, leniwy, nieopatrzny, niedbający ani o swoje a tem mniej o cudze dobro, nie mający jasnego wyobrażenia o konieczności szanowania cudzej własności; to też biedny, chociaż posiada znaczne obszary ziemi; najlepszym dowodem jego biedy, pochodzącej z nieopatrzności. jest, że w każdym gorszym roku wpada w nędzę, tak że z funduszów publicznych i drogą dobrowolnych składek musi być ratowany od śmierci głodowej. W lesistej i górzystej okolicy południowej a szczególniej w bliskości B. lud jest pracowitszy i przemyślniejszy oraz więcej zapobiegliwy i myślący; więc też zamożniejszy, choć ma mniej roli i gorszą glebę od podolskiego. Nawet zaprowadzenie bractwa wstrzemięźliwości nie działa skutecznie na podolskiego włościanina; ponieważ w takim razie wstrzemięźliwość ogranicza się na unikaniu wódki, a nie przeszkadza jednakże zbytecznemu używaniu innych napojów. Pijaństwo i nieopa-trzność wpędziły włościanina podolskiego w ręce lichwiarzy, którzy częścią ponabywali jego ojcowiznę, częścią zostawiają go nominalnie

przy niej, aby mieć niewolnika, któryby na nich cały rok pracował. Grunta więc uprawiane licho, z powodu braku zakładowych kapitałów, pustoszeją i coraz gorszy plon wydają. Lepiej się dzieje na większych obszarach, których właściciele przyszli do przekonania, że gospodarstwo tylko przy odpowiednim nakładzie dobre daje rezultaty; szczególniej chów bydła ogromnie wzrósł od lat kilkunastu. B. R.
Krzaczek, 1.) niem. Brenschek, folw., pow. kościerski, st. p. i par. Pogutki, ma 48 ha. rozl. Hodowla bydła rasy ostfryskiej i krajowej na tuczenie i sprzedaż. B,. 1866 nie było ani jednego katolika. 2.) B., niem. Brenzig, pustkowie, pow. człuchowski, par., gm. i urz. st. cyw. Hamersztyn, st. p. Stegers, ma 1271 mórg. rozl., 19 dm., 211 mk., 11 kat. 3.) B., niem. Falkenhorst, folw. dóbr Jastrzemb, pow. świecki, par. Drzycim, gm. i urz. st. cyw. Wiry, st. p. Szwarzkop, ma 3 dm., 32 mk., 30 katol. R. 1782 własność Pawłowskiego.
Brz^czkowice, niem. Brzenskowitz, wieś, pow. bytomski, nad Przemszą, par. i st. poczt. Mysłowice; posiada kilka hut cynkowych i węglowych kopalń, zwanych: Aleksander, Leopoldyna, Justyna, Stanisław, Idzi, Frie-drichsgliick, Teodor, Lukrecya; niektóre już nieczynne.
Brzejtowice, wś rządowa, pow. będziński, gm. Wojkowice kościelne, par. Siemonia. Roku 1827 r. było tu 13 dm., 103 mk.
Brzilino, Bzin, ob. Brzyn.
Brzonzowicc, ob. Brzązowioe.
Brzoska, ob. Brzózka.
Brzoska, niem. BrosJca, leśnictwo, pow. sta-rogardzki, st. p. Lubichów.
Brzóski, wieś i folwark, pow. szczuczyński, gm. Grabowo, par. Lachowo. Odległe od Łomży wiorst 37, od Szczuczyna w. 21, od stacyi pocztowej Kolno w. 9, od komory celnej Win-centa w. 7. B. leżą nad samą granicą Prus Wschodnich, nad strugą graniczną zwaną Win-centą lub Łabną, odległe od miasta pruskiego Białej (Bialla) w. 11, od m. Jańsborka w. 15. Ludność w większej części wyznania rz. kat., mniejszość ewang. Glebę przeważnie posiadają żytnią, łąk wiele. Niegdyś gniazdo rodziny Wagów. Dziś własność Białosukni.
Brzóski, niem. Birken, wieś, pow. szubiń-ski, nad Notecią, 17 dm., 148 mk., wszyscy ew., 35 analf. Stacya poczt, i koi. żel. Nakło
0	10 kil.	M. St.
Brzóski, niem.   Brzoshen,   wielkie  i   małe
wś, pow. jańsborski, st. p. Biała.
Brzoskowo   i  Brzoskówko, niem.   Gross
1	Klein Bruskow,   wieś,  pow.   słupski   na Po
morzu.
Brzoskwinia, wś, pow. krakowski, 1039 m. rozl., w tem 745 m. roli ornej, 65 dm., 419 mk. Parafia w Morawicy, szkoła ludowa filial-

Brz.

Brz.

421

 

na, położenie pagórkowate w glebie żytniej Obszar dworski nałoży do majoratu krzeszo wickiego Artura lir. Potockiego.
Brzoskwinka, potok, także Morawiczką zwa
ny. Wytryska śród  piaszczystej   drogi   z poć
północnego  stoku wzgórza Baczyuem zwaneg
(364 m.), w zachodniej części gminy Brzoskwi
ni w powiecie   krakowskim.    Wzgórze to  za
wiera  pokłady   wapienia   jurasowego,   liczm
skamieliny,   przedewszystkiem   amonity   i te-
rebratule, a rzadziej   belemnity.    Potok   Brzo
skwinka  płynie   przez  wieś   Brzoskwinię   na
wschód, zabierając niestałe strugi, obustronnie
spływające   z sąsiednich wzgórz.    Tutaj two
rzy koryto  namuliste.    Poza wsią   zwraca się
na  południe i wypływa  na obszerną   dolinkę
zwartą dość znacznemi,   romantycznemi wzgó
rzami skalistemi, a zwłaszcza od południowego
zachodu wzgórzami  chrośnieńskiemi, a od pół
nocnego   wschodu   wzgórzem  na pół lesistcm,
Popówką zwanem (339 m.),   stanowiącem tutaj
jedno   z bardzo uroczych   a mało zwiedzanych
miejsc okolicy Krakowa.    Na tej to przestrze
ni tworzy   on granicę gminy Chrosny   z Mora-
wicą.    Poczem   dostawszy się   w obręb gminy
Morawicy,   zwraca   się na wschód,   opłukując
południowe   skaliste wapienne stoki   Popówki,
a   zabrawszy   od  prawego   brzegu  strugę   od
Chrosny   napływającą   i   opuściwszy   skały,
przechodzi między domostwa Małej Morawicy.
Zwróciwszy się na południowy  wschód, który
to kierunek zachowuje w całym dalszym swym
biegu,   przedziera się pod kościołem   przez wą
ski   skalisty  parów,   a   zostawiwszy   Wielką
Morawicę   na zachód,   dostaje się   na  obszerne
błonia, płynąc po zachodniej stronie drogi wio
dącej   z  Morawicy  do   Cholerzyna,   korytem
wąskiem a Wysokiem   śród ilastych   brzegów.
Na południe wsi Morawicy, na obszernych bło
niach  i   mokrych polach, przyjmuje   z lewego
brzegu   potoczek Kleszczówkę.    Od Morawicy
począwszy   zwie się   ten   potok u ludu  Mora
wiczką;   następnie   śród   obszernych  mokrych
łąk   opływa  od zachodu   Cholerzyn, obejmuje
dwoma  ramionami   Budzyn,   a  dostawszy się
w obręb   gminy   Śmierdzącej,   przerzyna   bity
gościniec   i   w   południowo-zachodniej   stronie
od lewego   brzegu  wpada   do potoku   Zalaską
zwanego, który  w obrębie Piekar  pod  nazwą
Lachy  wpada   do   Starego Wiśliska   (Wisły).
Długość  biegu   10 kil.   Ujście   212 m.   npm.
Ob. Franc. Marczykiewieża,   Hidrografia   mia
sta   Krakowa  i jego   okręgu;    w  Krakowie
1847 r.	Br. G.
Brzosowkeii (niem.), ob. Urazówka i Brzo-zówko.
Brzostek, wś, pow. włoszczowski, gin. Se-cemin, par. Przyłęg. Wspominana u Długosza (T. I, str. 18). Dziedzicami jej w XV w,

byli Prandota Szreniawita i Goworek h. Rawa. W 1827 r. było tu 10 dm. i 87 mk.
Brzostek, mko,  pow. pilzeński, w Galicyi, położenie  pod 39 °2' dł. wsch.,  a  49°11 szer. półn.,   o   milę  od Kołaczyc,   zajmuje   720   m. gruntu,   w tem   639  m. roli   ornej;   150  dm., 1121 mk.   a  mianowicie   513 męż.,  608 kob.; rz. katolików  763, a izraelitów 358.    Siedziba c. k. sądu pow., notaryatu, urzędu pocztowego, telegraficznego, posterunku żandarmeryi, dekanatu i rz. kat.  urzędu paraf.    Dawniej parafia była w Kleczycach,   lecz już Starowolski   w r. 1655 zamiesza B.  pomiędzy  samoistnemi   parafiami.    Kościół parafialny 1326 już  istniał, obecny murowany pod wezwaniem Znalezienia św. Krzyża,   zbudowany w r. 1816, poświęcony  w r.   1826.    Oprócz  tego  w  kaplicy  na cmentarzu   odbywają   się msze   św.    Fundusz ubogich niewiadomo przez kogo, kiedy i na mocy jakiej fundacyi założony  celem utrzymania 7 ubogich.    Majątek   zakładowy   tego   funduszu składa się  z 6 m. gruntu i obligacyj   wartości   1260  złr..    Szkoła  ludowa   4-klasowa z 4 nauczycielami,   lekarz  i   apteka.    B. leży na pagórku   niedaleko Wisłoki,   przy gościńcu rządowym   łączącym Tarnów   z Jasłem,  o  38 sil.   od Tarnowa.    Z wyjątkiem  kilku  murowanych kamienic,   domy drewniane bezpiętro-we. Gmina miejska posiada 30000 złr.; dochód miejski  w r.   1877   wynosił   3250   złr.    Ludność  trudni   się  przeważnie  rolnictwem,   po ześci   tylko przemysłem  garncarskim i   handlem.    W B. odbywa  się rocznie   12 jarmar-ców   a  co   drugi  wtorek   targ.    Na obszarze dworskim, który jest własnością funduszu religijnego,   znajduje się tartak  parowy.    B. był spustoszony przez Węgrów   w r. 1474.    W B. irodził się 1833 słynny malarz A. Gryglewski. Dekanat  rz.   kat.   brzostecki  dyecezyi  przemyskiej   liczy   9   parafij   a   24612   wiernych; >arafia brzostecka ma 3839 wiernych.   F. S.
Brzostek, domin., pow. średzki, 616 m. 'ozl., 4 dm., 56 mk., 11 ew., 45 kat., 29 analf. St. poczt. Zaniemyśl o 4 kil., stacya koi. żel. Środa o 8 kil.
Brzostek, rzeka, wypływa  ze źródeł  gór-lych za wsią Tropiszów w pow. miechowskim, iłynie   ku południowi  i   ubiegłszy   wiorst   6, wpada  do Wisły  pomiędzy  wsiami  Zofipole Pobiednik mały.
Brzostków, wś nad Wisłą, z lewego  brze-ju, pow. stopnicki, gm. Pawłów, par. Ostrow-e. Loży o 6 w. na zach. odKorczyna. B. 1827 B. liczył 113 dm.,  700 mk.    Obecnie  ma 137 m. Posiada szkołę gminną.
Brzóstkowo, Brzostków, domin., pow. wrze-iński, 1574 m. rozl., 3 miejsc.: 1) B., 2) folw. [onstancin, 3) Góry; 20 dm., 223 mk., 2 ew., 21 kat.,   88 analf.    Kościół   parafialny   dek. nowomiejskiego;   kościół   filialny   w   Lgowie.

422

Brz.

Brz.

 

St. poczt, i koi. żel. Żorków o 4 kil.; kościół
parafialny zapewne jest fundacyi Brzostkow-
skich. "W" XXII wieku dziedzicami byli Po-
turzyccy, Domiechowscy, Ponińscy. Antoni
Poniński, starosta kopanicki, członek komisyi
edukacyjnej, spoczywa na cmentarzu. Pomni
ków z przeszłości w kościele niema. Kościół
filialny w Lgowie tworzył do XVIII wieku
oddzielną parafią. B. jest własnością A. Grab-
skiego.	M. St.
Brzostów, i t. p., por. Brzustów.
Brzostów, 1.) wieś, pow. pleszewski, 6
dm.,. 95 mk., 8 ew., 87 kat., 43 analf., st. p.
i koi. żel. Jarocin o 4 kil. 2.) B., folw., pow.
pleszewski, ob. Góra.	M. St.
Brzostowa góra (z Przebysławicami, Po-
pielowem i Stawiskami), wś, pow. Kolbuszowa,
2403 m. rozl., w tem 934 m. lasu, 102 dm.,
727 mk., parafia w Majdanie; kasa pożyczko
wa gminna, położenie równo, gleba piasz
czysta.	M. M.
Brzostowica, ross. Berestoiuiua, 1.) Wielka,
mko, pow. grodzieński, par. Pobojsk; gmiua
wiejska w zarządzie policyjnym Krynki; o 56
wiorst od Grodna, o 30 w. od Sokółki, przy
byłym trakcie handlowym z Grodna do Swi-
słoczy; miała l stycznia 1878 r. 1694 mk. t. j.
791 męż., 803 kob., w tej liczbie 1127 izrae-
elitów. Niegdyś była tu parafia katol. dek.
grodzieńskiego z filią w Rudawic, B. Wielka
była niegdyś własnością Chodkiewiczów z na
dania króla Aleksandra. Chodkiewiczówna
wniosła ją w dom Mniszcłtów. Jerzy Wanda-
lin Mniszech, marszałek w. kor. (pochowany
tutaj), wyrobił dla miasta różne przywileje.
Jego córka Amelia wniosła B. wojewodzie rus
kiemu Szczęsnemu Potockiemu a córka Szczę
snego Józefowi hr. Kossakowskiemu. Obecnie
B. należy do wnuka tego ostatniego, hr. Sta
nisława Kossakowskiego. R. 1858 N. Cesarz
Aleksander II dozwolił wcielić B. do ordyna-
cyi Kossakowskich, lecz z powodu przeprowa
dzania kwesty i włościańskiej formalności je
szcze dotąd nieuregulowane. W B. mieszkał
jakiś czas w 1831 r. w. ks. Konstanty Pawło-
wicz. Obecnie B. posiada 2 cerkwie murowa
ne: jedna dawna, druga 1866 r. przerobiona
z dawniejszego kościoła katolickiego (w któ
rym przechowywało się serce Jana Karola
Chodkiewicza.) Od 1878 r. zaprowadzono tu
ustawę miejską. Dobra B. składają się z 8
folwarków, ogólnej rozległości 5350 dzies.
B. ma 2 młyny i kilka mniejszych fabryk. 2.)
B. Mała, wś i dobra, pow. grodzieński, wła
sność niegdyś Jundziłłów, obecnie Sołtanów;
miała też do r. 1866 parafią katol. dek. gro
dzieńskiego. 3.) B. Murowana, wieś i dobra,
pow. grodzieński, własność rodziny Wołko-
wickich.	F. S.
Brzostowice, ob. Kaniów.

Brzostowiczauka, rzeka, dopływ Swisło-czy z prawej strony; przyjmuje rzeezkę Brzo-stówkę.
Brzostowice, 1.) wś i folw., pow. radzyń-ski, gm. Biała, par. Radzyń. W 1827 r. było tu 24 dm., 180 mk., obecnie 27 dm., 223 nik.; rozległości 1686 m.; w tem 1106 m. ziemi dworskiej t. j. 493 m. ornego gruntu, 93 m. łąk, 403 m. lasu, w którym od 1858 r. zaprowadzono gospodarstwo leśne z koleją 80-letnią. Istnieje tu cegielnia, wyrabiająca na sprzedaż. Włość. (24 osad) mają 580 m. ziemi. A. T. 2.) B., folw. pow. rypiński, gm. Osiek, par. Rudniki. Liczy 4 dm. i 18 mk.
Brzostówka lub Brzustówka 1.) wś nad rz. Pilicą, pow. brzoziński, gm. Łazisko, par. Tomaszów. W 1827 r. było tu 12 dm. i 110 mk., obecnie l;czy 29 dm., 165 mk., 259 rn. ziemi. 2.) Ii., wieś i folwark, majorat, powiat lubartowski, gmina Syrniki, parafia Ostrów. W 1827 r. liczyła 56 dm. i 289 mk., obecnie ma 69 dm.
Brzostówko, folwark, pow. bukowski, ob. Konin.
Brzostownia, domin., pow. śremski, 1285
mórg. rozl., 4 dm., 37 mk., wszyscy kat., 12
analf., st. poczt. Książ o 2 kil., st. koi. żel.
Chocicza (Falkstacdt) o 10 kil.	M. St.
Brzostowuica, folwark, pow. wschowski, ob. Bojanice.
Brzostowo, 1.) B.-Nadbory, okolica szlachecka, nad rz. liiobrzą, pow. kolncński, gm. Jedwabne, par. Burzyn. W obrębie tym powstało wiele wsi, które potraciły'wspólne nazwisko okolicy a zatrzymały swe odrębne. Tak np. Jan Siestrzanka z Karnie woj. rawski osiadł na części B. około 1472 r. i odtąd ta część zwała się B.-Siestrzanki (obecnie tylko Siestrzanki). Dziś jedna tylko z osad l!.-ISad-bory utrzymała dawną nazwę. W 1827 r. było tu 24 dm. i 124 mk. 2.) B., wś, pow. lipnowski, gm. Spethal, par. Bobrowniki. 3.) B., wieś, pow. włocławski, gm. Falborz, par. Brześć.
Brzoza, Brzoza, Brzuza, 1.) wś nad rzeką Radomką, pow. kozienicki, gm. i par. t. n. Leży o 3 w. na połud. wschód od G-łowaczowa, na krawędzi lasów kozienickich, przy drodze bitej. W 1827 r. było tu 80 dm. i 677 mk., obecnie 99 dm., 961 mk.; ziemi dworskiej 4190 m., włościańskiej 2114 m. Znajduje tu się kościół par. murowany, szkoła początkowa, urząd gminny, sąd gminny okr. I, browar, gorzelnia. Na gruntach tutejszych znajduje się wydma piaszczysta, w której znaleziono w r. 1851 popielnice i t. p. zabytki. Historyą tej wsi skreślił ks. Józef Gacki (Pam. Kolig. Moralny, t. 19 z 1850 r.); o wykopaliskach tutejszych pisał zaś ł\ M. Sobieszczański (Wycieczka archeologiczna str. 219). B. była sta-

Brz.

Bn.

423

 

rostwem i w 18 w. płaciła 2067 zł. kwarty
Gmina B. ludności 3100, przestrzeni 11487 m.
w tem ziemi dworskiej 4228; domów 393, st
poczt. Maguuszew; od Radomia 14 wiorst
W skład gm. wchodzą: Adamów, Brzoza, Brzó-
zka-Wola, Cecylówka, Maryanów, Sewery
nów, Stanisławów, Trawka i Ursynów. Par
B. dek. kozienickiego 2994 dusz. 2.) II., wś
pow. piotrkowski, gm. Szydłów, o 9 w. oc
Piotrkowa na półn. zach. W 1827 r. B. liczy
ła 21 dm., 173 mk. 3.) B., wś, pow. wieluń
ski, gm. Naramnice, par. Biała. W 1827 r
było tu 17 dm., 169 mk. 4.) B., wś i folw.
dóbr Borowie, pow. łukowski, gm. Miastków
par. Borowie. Liczy 15 dm., 160 mk. i 564
mórg. obszaru. 5.) B., wś i folw. rządowy,
poduchowny, gm. Opoczno, pow. opoczyński,
par. Libiszów; nad rz Drzewiczką. W 1827 r.
było tu 21 dm. i 137 mk.; obecnie 17 dm., 182
mk., 401 m. ziemi dworskiej i 566 m. włość.
0.) B., ob. Brzuza.	Br. Ch.
Brzoza, 1.) (ze Strażnikiem), wś, pow. tarnobrzeski, ma 4854 m. rozl., w tem 4 681 m. lasu, 16 dm., 84 mk., parafia w Pniowie, położenie równe, w glebie piaszczystej. 2.) B. Królewska, wś, pow. łańcucki, o milę od Leżajska, ma 8710 m. rozl., w tem 2763 m. roli ornej i 4934 m. lasu, 492 dm., 2455 mk.; filia parani rz. kat. Giedlarowa, szkoła 1-klasowa. Kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela wybudował swym kosztem Adam Podgórny, kanonik kapituły przemyskiej, a bisk. przemyski Paweł Piasecki udzielił mu w r. 1648 przywileju odprawiania nabożeństwa. Tartak wodny, gleba piaszczysta. Obszar dworski należy do majoratu łańcuckiego Alfreda lir. Potockiego. Lasy pięknie urządzone; rozsa-dniki drzew, między innemi buków i modrzewi. 3.) B. Stadnicka (z Wydrzem), wś, pow. łańcucki, ma 4729 m. rozl., w tem 2568 m. lasu, 370 dm., 2113 mk., parafia w Żołyni, kasa pożyczkowa gminna, szkoła 1-klasowa, tartak wodny, gorzelnia, gleba żytnia. Obszar dworski należy do majoratu łańcuckiego Alfreda lir. Potockiego. Gospodarstwo wzorowe, piękne lasy. O kilometr drogi od folwarku śród borów sosnowych obfite źródła wody, które umiejętnie zużytkowano, zakładając wielkim kosztem pstrągarnię. 4.) B., wś, pow. Dolina, leży w głębokich górach karpackich nad potokiem Brzoza, dopływem rzeki Sukiel; oddaloną jest o 4 mile na zachód od Doliny a o 19 kil. na południowy zachód od Bolechowa. Ludność rzym. kat. 6, gr. kat. 334, izraelitów 17: ra-razem 357. Przestrzeń posiadłości większej roli ornej 11, łąk i ogrodów 57, pastwisk 91, lasu 10,689 m.; posiadłość mniejsza: roli ornej 185, łąk i ogrodów 687, pastwisk 380, lasu 263 mórg. Należy do rzym. kat. parafii w Bolechowie; gr. kat. par. ma w miejscu, do

której należą wsie Sukiel i Kamionka; razem liczy ta parafia 934 dusz i należy do dekanatu bolechowskiego. Posiada szkołę niezorganłzo-waną. Dominium należy do dóbr kameralnych.
Brzoza, 1.) wieś, pow. szamotulski, 30 dm.,
212 mk.; 25 ew., 187 kat., 53 analf. 2.) B.,
domin., pow. szamotulski, 3438 m. rozl.; 2
miejsc.: 1) B., 2) Grodziszko; 5 dm., 125 mk.,
wszyscy kat., 27 analf., st. poczt, i koi. żel.
Bak o 5 kil. 3.) B., wieś, pow. krotoszyński,
13 dm., 89 mk., 8 ew., 81 kat., 24 analf. St.
poczt, i koi. żel. Krotoszyn o 5 kil. 4.) B.,
kolonia, pow. krotoszyński, ob, Henrykowo. 5.)
B., folw., pow. krotoszyński, ob. Krotoszyn.
6.) B., wieś, pow. bygdoski, nad Notecią; 27
dm., 266 mk., 83 ew.^ 181 kat., 2 żydów, 94
analf. St. poczt. Łabiszyn o 10 kil. O 4 kil.
od tej wsi, w miejscu gdzie od szosy bydg.-
inowrocławskiej idzie w bok szosa do Łabiszy-
na, pobudowano stacyą dr. żel. bydg.-inowro-
cławskiej, którą od kolonii Chmielniki, nieni.
Hopfengarten, znacznie dalej położonej, zowią
Hopfengarten." Właściwie stacya ta po-
winnaby się nazywać Brzoza.	M. St.
Brzoza, wś, pow. toruński, st. poczt, na dworcu dr. żel. w Toruniu, gm. i par. Podgórz, leży na nizinach, na lewym brzegu Wisły, podlega zalewom; ma szkołę we wsi, 2534 m. rozl., 18 dm., 134 mk., 31 kat.
Brzozdowce, Brozdowee (z Podhorcami),
mko, pow. Bóbrka, o ćwierć mili od Dniestru
w północnym kierunku; odległe jest od Bóbrki
o 3 mile na południe, od stacyi kolei żelaznej
w Borynicach o 3/4 mili na południowy zachód,
irzy linii dr. żel. czerniowiockiej. Przestrzeń
losiadłości większej roli ornej 702, łąk i ogr.
186, pastwisk 181, lasu 18; posiadłość mniej
sza: roli ornej 1054, łąk i ogrodów 628, pa
stwisk 255. lasu 97. Ludności rzym. kat. 628,
gr. kat. 652, izraelitów 640: razem 1920.
Elzym. katol. i gr. kat. par. ma w miejscu.
ELzym. katol. parafia erygowana w 1410 r.
)rzez Mikołaja Beńko, dziedzica na Brzozdow-
;ach; kościół murowany postawiony w 1771 r.
3ała parafia dek. świrskiego liczy katolików
[106, akat. 5, izraelitów 960. W obrębie tej
>arafii oprócz B. znajduje się 4 szkół ludowych
a na cmętarzu w B. kaplica, w której czasami
nabożeństwo odprawiane bywa. Gr. kat. pa
rafia dek. chodorowskiego liczy 1542 dusz gr.
sat. obrządku. Miasteczko to posiada szkołę
itatową i kasę pożyczkową z funduszem za-
sładowym 2912 złr. Większa posiadłość na-
eży do fundacyi dla sierót Stanisława hr.
Skarbka w Drohowyżu. W miasteczku tem
bywają targi. Na polach znajdują alaba
ster.	B. R.
Brzozie, 1.) B. Polskie, niem. Pointach Brzozie, wś włość., pow. brodnicki, gmina i urz.

424

Brz.

Brz.

 

st. cyw. Augustowo, st. p. Kurzętnik; ma szkoło, kość. paraf, katolicki, 5766 m. rozl., 95 dm., 603 mk., 558 kat. Parafia B. liczy 1688 wiernych. 2.) B. Niemieckie, niem. Brozie, wś włość., pow. lubawski, st. p. Kurzętnik, ma zarząd gminny, urz. st. cyw., parafią katol., szkołę, 6757 m. rozl., 92 dm., 637 mk., 634 kat. 3,). B" niem. Brzozie, wś włość., pow. tucholski, gm. i urz. st. cyw. Iwiec, par. Polski Cekcyn, st. p. Gaczna, ma 1656 m. rozl., 21 dm., 189 mk., 18 kat.
Brzózka lub Brzoska, 1.) wś, pow. częstochowski, gm. Dzbów, par. Konopiska. W r. 1827 r. było tu 27 dm., 183 mk. 2.) B., wś, pow. węgrowski, gm. Stoczek, par. Sadowno. Liczy 30 dm., 315 mk. i 584 m. obszaru.
Brzózka,  ob. Berezka i Brzuska.
Brzózka, młyn, pow. toszecko-gliwicki, należy do dóbr Hammer (Kuźnica?).
Brzózka mała, ob. Bańska.
Brzózka wola, wś, nad rz. Radomką, pow. kozienicki, gm. i par. Brzoza. W 1827 r. było tu 27 dm., 143 mk.; obecnie 31 dm., 256 mk. i 714 m. obszaru.
Brzózki lub Brzaski, l.) wś, pow. wieluński,
par. Cieszęcin, gm. Lututów. R. 1827 było tu
9 dm. i 70 mk. 2.) B.,ob.Brzoski. 3.) B., okoli
ca szlachecka, pow. mazowiecki, gm. i par.
Wysokie Mazowieckie. W jej obrębie znaj
dują się: B. gromki, B. falki, B. tatary, B. ga
wrony i B. brzezińskie. W 1827 r. Gromki
liczyły 11 dm. i 79 mk., Falki 10 dm. i 57
mk., Tatary 17 dm. i 129 mk., Gawrony 33
dm. i 209 mk., Brzezińskie 24 dm. i 159 mk.
Obecnie B. Gromki i B. Tatary należą do gmi
ny Szepietowo, lecz do par. w tej samej wsi po
zostały. Gloger Zygmunt (Ziemia Bielska) po
daje jeszcze prócz powyższych osad trzy inne:
B. Jakubowięta, B. Markowięta i B. Stanisła-
wowięta. Dwie ostatnie zmieniły swą nazwę
na Markowizna i Stankowizna. Okolica B.
była gniazdem rodu Brzosków. 4.) B., koi.,
pow. koniński, gm. Wysokie, o 16 w. na płd.-
wsch. od Konina, o 5 w. od rz. Warty, ma 59
m. rozl., 63 mk.; dawniej folw. dóbr Wysokie,
1855 rozkolonizowany.	Br. Ch.
Brzózki, niem. Broeske, wś, pow. malbor-ski; st. p. Nouteich.
Brzózki, niem. Birken, ob. Brzaski.
Brzoźniaki, zaścianek w powiecie tro-ckim.
Brzozogąj, koi., pow. słupecki, gm. Ostro-wite, par. Giwartowo.
Brzozogąj, domin., powiat gnieźnieński, 2357 m. rozl., 2 miejsc.: 1) B., 2) Pruchnowo; 6 dm., 118 mk., 7 ew., 111 kat., 69 analf. St. poczt. Kłecko o 6 kil., st. koi. żel. Gniezno o 9 kiłom.
Brzozów, 1.)  koi.  i  os. karczm,  do  dóbr

Rzeczyca należąca, pow. rawski, gm. i par.
Rzeczyca. W 1827 r. było tu 28 dm. i 260
mk., obecnie 40 dm., 436 mk. i ziemi włość.
808 m. 2.) B. nowy, wś, pow. sochaczewski,
m. Iłów, par. Brzozów. Posiada kościół par.
drewniany, erekcyi niewiadomej. W 1827 r.
liczył 35 dm. i 320 mk. Par. B. dek. socha-
czewskiego, dawniej gąbińskiego, 1802 dusz
liczy. 3.) B., folw., pow. sochaczewski, gm.
par. Rybno. 4.) B., wś, ^ow. skierniewi
cki, gm. Dębowa Góra, par. Żelazna. R. 1827
było tu 12 dm., 112 mk. 5.) B., wś, pow.
siedlecki, gm. Krześlin, par. Suchożobry. Roku
1827 r. było tu 46 dm., 338 mk.; obecnie liczy
45 dm., 435 mk. i 815 m. ziemi. 6.) B., wś,
pow. sokołowski, gm. Grochów, par. Czerwon
ka. Liczy 16 dm., 188 mk. i 792 m. obszaru.
7.) B., ob. Brzozowa,	Br. Ch.
Brzozów, m. pow. w Galicyi, na między-rzeczu Wisłoki i Sanu, prawie na granicy zachodniej osad ruskich w tym kraju, w dawnym obwodzie sanockim, ma starostwo, sąd powiatowy, dekanat i parafią rz. kat., par. gr. kat., szkołę główną 4-klasową, trywialną dla dziewcząt, dom ubogich, urząd podatkowy III klasy, urząd pocztowy, stacyą telegraficzną, pow. komisyą szacunkową. Do miasta B. należy 1500 m. gruntu. Ludności liczył B. w r. 1850 2903 a w tej liczbie 2299 rz. kat., 288 gr. kat., 2 ew., 306 izr., 70 cudzoziemców; obecnie 3229 mk., w tem 2672 rz. kat., 556 izr., l akat. (Szematyzm za r. 1877 nie podaje wcale liczby gr. kat.). Majątek czynny gminy wynosił 1850 r. 134,800 złp., bierny 7336 (Enc. Org.); 1877 r. czynny 43149 złr., bierny 915 złr. Parafia rz. kat. B. liczy 2982 wiernych; dekanat brzozowski rz. kat. dyec. przemyskiej składa się z 17 parafij a ma dusz katol. 40649. Kościół pierwotny był drewniany, ku końcowi XV w. założony; obecny w 1688 poświęcony, .murowany. Mieszkańcy prowadzą znaczny handel słoniną i olejem, trudnią się też dość licznie grzebieniarstwem i to-karstwem. Majątek B. od XV w. należy do biskupów przemyskich, którzy tu zwykle przepędzają miesiące letnie. Grunta dobre, lasy znaczne. Osadę B. założył dziedzic Sobniowa, Szczepan Woystonis, w r. 1359, za przywilejem Kazimierza W., w ziemi ruskiej, kasztela-nii sanockiej, nad rz. Stobnicą. R. 1413 B. już był miasteczkiem. Później otrzymywał przywileje od Zygmunta I w r. 1520, od Władysława IV w 1641 (na skład i handel wina) i nareszcie w r. 1745. Powiat brzozowski w Galicyi ma rozległości 12,31 mil kwadr. (Enc. Org. mylnie podaje 6 mil) czyli 7,1760 miryametrów kwadratowych. Posiada 2 miasta (B. i Dynów), l mko (Jasienica), 52 gmin wiejskich, 34 t. z. przełożeństw obszarowych, razem 89 jednostek administracyjnych, Lu-

Brz.

Brz.

425

 

dności 62620. Powiat ten należy do rady
szkolnej okręgowej w Sanoku.	F. S.
Brzozowa, 1.) wś i folw., pow. opatowski,
gin. Julianów, par. Gliniany. Leży na połd.
zachód od Tarłowa. W 1827 r. liczyła B. 28
dtn., 222 mk., obecnie ma 38 domów, 412 mk.,
ziemi dwór. 1160, włość. 681 m. Posiada go
rzelnię i cegielnię. 2.) B., wś, pow. sando
mierski, gm. i par. Połaniec. W 1827 r. B.
liczyła 23 dni., 122 mk. 3.) B., pow. nowo-
aleksandryjski, gm. Szczekarków, par. Opole.
4.) B., wś, pow. włocławski, gm. Chodecz,
par. Przedecz. 5.) B., wś, pow. kalwaryjski,
gm. i par. Kalwarya, odl. o 5 w. od Kalwaryi.
Posiada 39 dm., 371 mk.	Br. Ch.
Brzozowa, 1.) (z Zagrodziem), wś, pow. tarnowski, ma 2579 m. rozl., w tem 1560 m. roli ornej, 292 dm., 1682 mk., par. dek. tu-chowskiego w miejscu (dusz katol. 1821). Kościół pod wezwaniem św. Mikołaja został zbudowany i poświęcony w 16 wieku. Szkoła ludowa jednoklasowa, kasa pożyczkowa gminna, położenie pagórkowate. B. należała niegdyś do klasztoru tynieckiego. 2.) B., wś, pow. krośnieński, o 5 kil. od Żmigroda, par. rz. kat. Żmigród, gr. kat. Desznica. 3.) B., wś, pow. bocheński, par. Dobczyce, o 1,5 kil. od Łapa-nowa.
Brzozowa, folw., pow. kozielski, należy do dóbr Byczynica.
Brzozowa, góra pod Kaniowom, niedaleko Dniepru.
Brzozowa-buda, os., pow. maryampolski, gmina Jaworowe, par. Igławka. Ma l dm.,
9	mk.
Brzozowa-gać. wś, pow. nowoaleksandryj-ski, gm. i par. Kurów. W 15 w. był tu dziedzicem Piotr Kurowski Szreniawita. W 1827 roku. B. liczyła 28 dm., 180 mk.
Brzozowa-góra, niem. Birkenberg, os., pow. wejherowski, st. p. Chylonia, ob. Chylońskie Pustkowie.
Brzozowa wola i wólka, wś, pow. toma-
szowski, gm. i par. Komarów, o 3 wiorsty na
wschód od Komarowa, przy drodze do Tyszo-
wiec, ma 45 dm.	Br. Ch.
Brzozowce, okrąg wiejski w gm. Hrudzk, pow. wilejski, liczy w swym obrębie wsie: Waśkowce, Kiczyn, Murzy, Górnie, Gerdu-ciszki, Czechy, Górki, Brzozowce.
Brzozowe błoto, 1.) niem. Birkenbruch, koi. należąca do Lińska, pow. świecki, par. i st. p. Sliwice, 286 m. rozl., 12 dm., 62 mk., 62 kat. 2.) B. błoto, niem. Birkbruch, osada, pow. wejherowski, par. i st. p. Kielno.
Brzozówek, 1.) wś, pow. sochaczewski, gm. Iłów, par. Brzozów. W 1827 r. było tu
10	dm.  i  90 mk.    2.) B.,  folw.  pryw.,  do
dóbr  Opinogóra należący,  w pow. ciechanow
skim.

Brzozowica, 1.) lub Brzozownica, wś, pow.
radzyński, gm. Kąkolewnica, par. Trzcbie-
szów. Leży przy linii dr. żel, Warsz.-Teicsp.,
między stacyami Międzyrzeczem a Szaniawami,
i obecnie ma tu być urządzony przystanek.
E. 1827 r. B. liczyła 47 dm. i 249 mk., teraz
zaś ma 66 dm., 532 mk. i 1530 ni. obszaru.
2.) B., wś, pow. radzyński, gm. Rudzionko,
par. Dobre. W 1827 r. było tu 15 dm., 112
mk. 3.) B., wś, pow. będziński, gm. Gzi-
chów, par. Będzin.	Br. Ch.
Brzozowiec, 1.) wś, pow. wieluński, gm. Naramiiice, par. Lututów. 2.) B., wś, pow, biłgorajski, gmina Huta Krzeczowska, par. Potok górny. W 1827 r. było tu 41 dm. i 229 mk. 3.) B., wś, pow. kolski, gm. Kościelec, par. Białków. 4.) B., wś, pow. sochaczewski, gm. i par. Iłów.
Brzozowiec, Berezowfac, wieś, pow. sano-cki, o 10 kil. od st. p. Bukowsko, w par. rz. kat. Czaszyn.
Brzozowiec, 1.) folw., pow. mogilnicki, ob. Trzemeszno. 2.) B., folw., pow. wągrowiecki, ob. Janówiec.
Brzozówka, 1.) wś i folw., pow. miechowski, gm. Rzerzuśnia, par. Szreniawa, przy drodze bitej z Miechowa do Olkusza, odl. od Miechowa wiorst 14; przez wieś przepływa struga, z gór miejscowych wypływająca, a trzy stawy tu znajdujące się zasilająca. Wieś B. składa się z 29 dm., ludność jej wynosi 186 głów (męź. 98, kob. 106); osad włość. 22; przestrzeni gruntów zajmuje: dworskich 310, włościańskich 172 morgi. W 1827 r. było tu domów 11, ludności 101 głów. W odległości pół wiorsty od wsi ku południo-zachodowi, wznosi się góra krzakami porosła; dwa jej boki dziś odkryte przedstawiają kamień jura biały, stanowiący pokład białego lub żółtawo-białego wapienia, dzielącego się na grubo i cieńsze warstwy, naprzemian ułożone, niewłaściwie zwanego litograficznym. Ta okoliczność była powodem, że kupiec z Berlina Albert Heckinan w r. 1872 nabył tę majętność za rs. 25000, a nadto zaciągnął pożyczkę w sumie 100,000 talarów w celu rozwinięcia kopalni kamienia litograficznego, sądząc z pierwszych prób, że nie ustępuje bawarskiemu, uważanemu za najlepszy. Urządził już nawet zwi-rówkę od kopalni ku szosę prowadzącą, po której za pomocą wózków na szynach ustawionych miał zamiar prowadzić wydobyty ztąd kamień do drogi bitej i dalej do stacyi dr. żel. war.-wied. Zawiercie, o wiorst 40 ztąd odległej. Jednakże gdy po bliższem zbadaniu okazało się, że kamień tutejszy, jako litograficzny, może być użyty tylko w braku lepszego, lecz z bawarskim porównania nawet wytrzymać nie może, gdyż według zdania specyalistów zawiera w sobie drobne kryształki, jest dziur-

426

Brz.

Brz.

 

kowaty i pocliłania  z łatwością wilgoć, a ztąd do   rytowania  nieprzydatny,   zaniechał   wiec jego   eksploatacyi,   jako   nieprzedstawiającoj wielkiego interesu i folw. Brzozówkę sprzedał Wilhelmowi Hermanowi Lehman, który z wydobywanego   tu kamienia wybudował   browar piwny, podług nowego systemu, wydawszy na ten cel około 40,000 rs.    Browar ten od marca 1878  r.   jest  czynny.    Obecnie  fabryka   zatrudnia   8 ludzi i   przerabia   na  jeden  raz 20 korcy słodu,  produkuje  piwo bawarskie i porter.    Zakład ten dotąd  jeszcze nie jest  w pełnym rozwoju i dlatego o wysokości  produkcyi wiadomości podać nic możemy.    2.) B., wieś, pow.   stopuicki,   gin.   Tuczępy,  par.   Kargów. Leży na lewo od drogi  ze Stopnicy do Szydło-wa. 3.) w.ś, pow. olkuski, gm. i par. Korzkiew. W 1827 r. było tu 13 dm. i 80 mk.    W 15 w. dziedzicem tu był Wąż ze Smogorzewa h. Łabędź (Długosz I 148). 5.) B., wś, pow. kozie-nicki, gm. i par. Grabów nad Pilicą,    Ma rozległości   ziemi   włość.   1030   m.    6.)   B.,   wś i folw.,   pow. janowski,   gm.  Brzozówka,   par. Blinów.    W 1827 r. było tu 43 dm., 276 mk. Gmina B. należy   do s. gm. okr. III   w Potoku Wielkim, st. poczt, w Kraśniku,  od Janowa 16 wiorst.   Liczy 5968 mk.   Składa się z 16 wsi, 7 folw.    Położona   między Janowem a Kraśnikiem. Urząd gm. we wsi Polichna górna. Wsie Polichna górna i dolna, Wojciechów, Moszydła, Błasik, Blinów i Brzozówka nie maja najmniejszego   strumyka,   studnie  niewystai-czające   i włościanie   przywożą nieraz   wodę  o  milę odległości z rzeki  Sanny.    Grunta  po większej części  należą do ordynacyi Zamojskich, ziemia rozmaita, mianowicie sap, gliniasta,   piaskowata. Napotykają  się  gospodarstwa  postępowe: 3, 6 i 9-polowe.    W tej   gm. we wsi Wojciechów   uprawiają   wiele    drzew   owocowych. Gorzelni wcale niema;   lud przeważnie  używa piwa nie wódki.    We wsi Struża, nad rzeczką Strużą, jest browar,   do ordynacyi   Zamojskich należący, i fabryka terpentyny w osadzie Ru-dki, także do Zamojskich należąca.    Drugi browar we wsi Wierzchowiska.   7.) B., wś, pow. nowo-miński,   gm.   i  par.   Jakubów.    8.)  B., wś,   pow.   sochaczewski,   gm. Kampinos,   par. Kazuń.    W 1827  r.   B.  miała  27   dm., 246 mk.    9.) B., os. młynarska,  pow. gostyński, gm. Skrzany,  par. Trębki.    Młyn  wodny;   l dm.,   16 mk..   60 m.  obszaru.    10.) B.,  wieś i   folw.,  pow. rawski, gm. Gortatowice,  par. Sierzchowy,  ziemi  włość. 176,  dwór. 500 m. Liczy 16 dm.,   152 mk.    11.) B.,  koi. nad rz. Wartą,  pow. turecki,  gm. Skotniki,  par. Wi-lamów,   w połowie przez   niemców zaludniona; ma 550 m. rozl.,  osad 16.   12.) B., wś, pow. lipnowski, gm. i par. Dobrzejewice, par. ewan-gielicka  w Ossówce.    Gruntów włość. 408 m. (401 ornych),   18 dm. mieszk.,   186 mk.    We

wsi znajduje się ewang. dom modlitwy, ewan
gelicka szkoła elementarna i karczma. 13.)
B., wś nad rz. Piasecznicą, pow. ostrołęcki,
gm. Nasiadki, par. Kadzidło. II. 1827 r. było
tu 32 dm., 200 mk.; obecnie 266 mk., rozle
głości 1025 m. 14.) B., wś, pow. augustow
ski, gm. i par. Bargłów. B,. 1827 r. było tu
40 dm., 208 mk.; obecnie ma 50 dm., 537
mieszk.	Br. Ch.
Brzozówka, 1.) wś i dobra ziemskie, pow. rzoczycki, niedaleko od gościńca z Chojnik do Surewicz i Barbarowa wiodącego, w gm. ju-rewickiej, w 2 stanie policyjnym (jurewickim), w 3 okręgu sądowym (narowlańskim). Folwark B. jest dziedzictwem Przyborów, ma obszaru 2,920 m., położenie w pobliżu Prypeci daje wyborne warunki zbytu; globa dobra; łąki obfite. Była tu filia rz. kat. par. Rzeczyca. 2.) B., okrąg wiojuki w gin. Paraiianowie, pow. wilejski, liczy w awym obrębie wsie: Worony, Krypule, Matwiejewce, Gliniszczo, Anisówka, Dziegciary. 3.) B., por. Bsrezówka.
Brzozówka, 1.) wś, pow. rzeszowski, ma
1021 m. rozl., wtem 633 m. roli ornej, 71 dm.,
421 mk., paraiia w Tyczynio, położenie pagór
kowate, gleba żytnia. 2.) B. Ropczycka, wś,
pow. kolbuszowski, rna 1308 m. rozl., w tem
953 m. roli ornej, 83 dm., 430 mk.. parafia
AV Kolbuszowy:, leży w glebie piaszczystej.
Obszar dworski należy do majoratu krzeszo
wickiego Artura hr. Potockiego. 3.) B. Lub-
czyńska, wś, pow. ropczycki, o 7 kil. od Dem-
bicy, w par. rz. kat. Lubczyna.	F. L.
Brzozówka, niem. Eirkenbntch, koi., pow.
wyrzyski, 33 dm., 219 mk., 218 ew., l kat.,
38 analf. St. poczt. Osiek o 5 kil., st. koi. żel.
Nakło o 25 kil.	M. St.
Brzozówka, l.) niem. Brosowke, wś szlach., pow. sztumski, gm. i urz. st. cyw. Trupy, par. Kalwa, st. p. Pozylia; należy od wieków do klucza buchwałckiego, ma 3 dm., 24 mk., 21 kat., właściciel Jan Donimirski. Rozl. 103 ha., w tom 91 roli ornej. 2.) B., lub. Brzozówko, niem. Birkliaf, wś, pow. wejherowski, par. i st. p. Kielno.
Brzozówka, leśnictwo, pow. olesiński, należy do dóbr Psurów.
Brzozówka, 1.) i Bugirda, dwie małe rze-izki, płyną obok siebie około wsi Bugirdy, powyżej Warwiszek, w pow. augustowskim i połączywszy się ze sobą, płyną razem jedne wiorstę i wpadają złączone do Niemna z lewego brzegu pod Szłapikami (Józ. Bliz.). 2.) B., rzeczka, bierze początek z błot pod wsią Komparzów, W pow. włoszczowskim, i upłynąwszy milę wpada do rzeki Pilicy z prawego jej brzegu o l/4 mili od ujścia rzeki Kurzelówki. Szerokość jej stóp 3 do 8, głębokość cali 6 do 18, dno błotniste. 3.) B., rzka, ob. Czarna.
Brzozówka,  rz.,  dopływ Biebrzy w gub.

Brz.

427

 

grodzieńskiej, jaa źródło w błotach wsi Siem-pzyn, pow, sokolski, mija Karpowicze, długa 35 w., uchodzi o 4 w. powyżej ujścia Netty; przyjmuje 3 dopływy zwane Kumialki, a do jednej z nich wpada Kamionka.
Brzozówko, ob. Brzozowa i Brzozówka.
Brzozówko, Brozówka, niem. Gansenstein lub Brzosoiuken, wś i folw., pow. węgoborski, pod Kruklankami.
Itrzozuwilicn, ob. Brzozówka.
Brzozowo, 1.) okolica szlachecka, pow. przasnyski, gm. i par. Dzierzgowo. W obrębie jej leżą wsie: B. Dąbrówka, B. Łęg, B. Nowo, B. IStare, B. Utraty, B. Czary, B. Maje, tudzież folw. Brzozowski Barak i Brzozowska Wólka. Leżą one w lesistej podmokłej nizinie, przerżniętej przez rz. Orzyc, która tworzy tu rozległe mokradle. 2.) B. Nowe, wś włość. i folw., pow. przasnyski; wieś liczy 6 din. i 66 mk., 14 mórg. obsianych. Folw. posiada młyn wodny, kuźnię i karczmę, 6 dm. i 51 mk.; powierzchni zajmuje 1,710 morgów wraz z folw. Brzozowską Wólką i Brzozowskim Barakiem, należą do jednego właściciela Lichtonsteina. 3.) U. Stare, wś drobnej szlachty, tamże. Posiada szkółkę elementarną, 15 dm., 127 mk., powierzchni zajmuje 440 morgów (222 gr. ornego). 4.) B. Utraty, wś włość, i drobnej szlachty tamże, posiada 4 dm., 42 mk., powierz. 57 m. 5.) B. Czary, wś tamże, leży przy rzece Orzy-cu, wraz ze wsią Maje, ogółem zajmują powierzchni 257 mórg. (161 gruntu ornego), liczą 11 dm., 167 mk. 6.) B. Dąbrówka, wś i fol. tamże. Wieś posiada 7 dm. i 62 mk., 82 mórg. obszaru. Folw. liczy 2 dm., 16 mk., 274 mórg obszaru. 7.) B. Łęg, wś włość, i drobnej szlachty tamże; część szlachecka liczy 16 dm. i 105 mk., powierzchni zajmuje 379 mórg. (159 gruntu ornego). Wieś włość., liczy 13 dm. i 97 mk., ziemi 115 mórg. Wś ta leży niedaleko miejscowości nazwanej Gnidzie. 8 ) B. Maje, wś włość, i drobnej szlachty tamże; wieś drobnej szlachty leży przy rz. Orzycu, posiada 31 dm., wiatrak, 182 mk., powierzchni 745 morgów (225 gruntu ornego). Br. Chu. 9.) B. Wielkie i B. Małe czyli Brzozówko, dwie wsie drobnych właścicieli, pow. ciechanowski, gm. Bartołdy, parafia Zielona, położone nad rzeczką Soną, liczą mieszkańców 177 (89 męż., 88 kob.), domów mieszk. 18, powierzchni 351 mórg. 10.) B., okolica szlachecka, pow. mazowiecki, gm. i par. Poświętne. W obrębie jej leżą wsie: Anionie, Chabdy, Chrzczony, Chrzczonki, Korabie, Murzyły, Pańki, Salniki, i Stare; wsie szlach. Jest to gniazdo Brzozowskich. Wsie powyższe wspominane są już w dokumentach z 1525 roku. W 1827 r. B. Antonie liczyły 23 dm. i 131 mk., B. Chabdy 9 dm. i 50 mk., B. Chrzczony, 24 dm. i 129 mk,; B. Chrzczonki, 3 dm., 18 mk.. B. Korabie,

19 dm., 114 mk.; B. Murzyły 12 dni., 69 mk.;
B. Paiiki 17 drn. i 89 mk.; B. Staro 31 dm.,
183 mk. 11.) B., wś szlach., pow. szczuczyń-
ski, gm. i par. Białaszewo. 12.) B., wś, pow.
szczuczyński, gm. i par. Lachowo. 13.) B.,
wś, pow. kolneński, gm. Gawrychy, par. Li-
pniki.	Br. Cli.
Brzozowo, 1.) ross. Berezowo, wś, pow. białostocki, ma kościół katol. św. Jana Chrzciciela, z muru wzniesiony 1863 przez włościan wsi Bobrówki Brzozowej, filialny parafii Kali-nówka. 2.) B., wś w pow. bielskim, gub. grodź., na lewo od rz. Lizy.
Brzozowo, niem. Birkenihal, domin., pow. bydgoski, l dm., 7 mk., 5 ew., 2 kat., 2 analf.
Brzozowo, 1.) Wielkie i Małe, niem. Bro-suwo, wś włość, i folw., pow. chełmiński, par. i st. p. Chełmno, ma urz. gm. i st. cywr., oraz szkołę, 2580 m. rozl., 88 dm., 804 mk., 55 kat. Mieszkańcy ubodzy. Fryderyk W. osadził tu kolonistów niemieckich. 2.) B., niem. Brosowen, wś, pow. węgoborski, st. p. Engiel-sztyn.
Brzozowy kąt, 1.) wś, pow. radzyński, gm. Brzozowy kąt, par. Komarówka. Posiada urząd gminny. W 1827 r. B. liczyła 63 dm., 402 mk., obecnie ma 72 dm., 532 mk., rozległości 1459 mórg. Gm. B. graniczy z gm. Jabłoń, Lisiawólka, Milanów i Zelizna, ludu. 3340, rozl. 14652 m. Zarząd gm. we wsi Rudno, od Konstantynowa 22 w., s. gm. okr. II Szóstka, st. p. Międzyrzec. W skład gm. wchodzą: Brzozowy kąt, Elizin, Derewiczna, Plan-ta, Eudno, Walina, Wiski i Woroniec. 2.) B., wś, pow. ostrołęcki, gm. Wrach, par. Myszy-niec. W 1827 r. było tn 26 dm., 149 mk.; obecnie ma 224 mk. i 681 mórg. obszaru.
Brzozowy most, część kolonii Birkenlriick (ob.), pow. świecki, par. Jeżewo.
Bmichanin, wś, pow. miechowski, gm. Wielko-Zagórze, par. Miechów, od miasta Miechowa odl. 8 w. Wielce starożytna ta wieś składała się z tak nazwanych chodaczkowo-szlacheckich osad; było tu czternastu takich dziedziców, przecież żaden z nich nie miał się za gorszego od pana krakowskiego, a jeden z nich Jakób, od przypowieści, że wojewoda sobie a on sobie był panem, miał przydomek "sobie pan". Od tych to dziedziców Miechowici skupowali częściami ich posiadłości; i tak: Tomasz sprzedał swą część Stanisławowi, proboszczowi miechowskiemu, jakowy akt sprzedaży zatwierdzili Dragomir, sędzia i Krzesław podsędek ziemi krakowskiej 29 listopada 1389 r.; Michał i Dziejszec, bracia, również sprzedali temuż proboszczowi swe części na Brzuchani, co potwierdza Dragomir, sędzia i Michał podsędek ziemi krakowskiej, dyplomem danym w Książu 16 marca 1392 r. (oryginały tych dokumentów w zbiorach ks. Czartoryskich,

428

Brz.

Brz.

 

w Krakowie), tak, że w r. 1394 większa czesi l!, była w posiadaniu klasztoru miechowskiego Za czasów Długosza mniejsza część tej ws była dziedzictwem Jakóba Pix i Jana Sławi-ckiego. AV części klasztornej było wtedy siedir łanów kmiecych, z których czynsz wynosił ( skojców, a od niektórych 10; nadto oddawał 30 jaj, 4 kapłony, 2 sery, odrabiali jeden dzień w tygodniu własnym sprzężajem przez rok cały i powaby na wiosnę i w zimie. Klasztor miał tu swój folwark. Z Brzuchani pochodzi: Brzuchański, który wysłany ze Stefanem Czar-nicckim, pod Żółtemi wodami, gdy o bezpieczne przejście dla Stefana Potockiego traktował, pojmany i do Krymu zapędzony został Wieś ta do ostatnich czasów dzieliła się na dwie części, z których jedna, po zajęciu na skarb dóbr Miechowitów, nosiła miano B. rządowa, druga zaś B. prywatna; pod temi nazwami dotąd istnieje i w pierwszej z nich jesl osad włościańskich 33, domów 33 dm. i 182 mk., gruntów morgów 543; w drugiej zaś 17 dm., 133 mk., osad włościańskich' 15, gruntów włość, morgów 149, dworskich morgów 493, które w zupełności włościanom rozprzedane, tak, że obie te wsie są w wyłącznem posiadaniu włościan. W r. 1827 B. rządowa liczyła 16 dm., 74 mk., a B. prywatna 9 dm. 63 mk
Brzuchów, folw., pow. raciborski, należy do dóbr. Ostróg.
Brzuchowice, 1.) wś, pow. przemyślańsld, przy gościńcu rząd. Iwowsko-brzeżańskim, od którego pod Brzuchowicami o J/4 mili na połud oddziela się gościniec rządowy przemyślańsko-rohatyński. Przez wieś tę przepływa rzeka Lipa (przemyślańska); od Przemyślan oddaloną jest ta wioska 9 kil. na południe. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 240, łąk i ogród. 80, past., 5; posiadł mniej, roli orn. 514, łąk i ogr. 108, past. 75. Gleba urodzajna, łąki obfite. Ludność rzym kat. 149, gr. kat. 328, izrael. 15: razem 492. Należy do rzym. kat. parafii W Przemyślanach, gr. kat. parafią ma w miejscu, która należy do dekanatu narajowskiego, posiada szkołę filialną. 2.) B., (z Borkami i Małągłową), wś, pow. lwowski, o 7 kil. od st. p. Zamarstynów, w par. rz. kat. lwowskiej; dominium należy do gminy m. Lwowa. B. S.
Brzuchowo, niem. Brucliau, wś szlach., pow. tucholski, gm. i urz. st. cyw. Kęsowo, par. Jeleniec. Ma 4 dm., 57 mk., 51 kat. Razem z folw. Annafeld ma 301 ha. rozl., w tem 216 ha. roli ornej, 35 ha. lasu. B,. 1648 w liczbie posiadaczy: Btanisławski.
Brzumin, wś, pow. grójecki, gm. i par. Czersk. W 1827 r. B. liczył 11 dm., 127 mk.
Brzuminy, wś, pow. grójecki, gm. Komorniki, par. Rembertów.
Brzuśnia, rzeka w pow. opoczyńskim, bierze początek niedaleko wsiKamienna Wola. w oko-

licy leśnej, przepływa przez grunta wsiSołtysy, Kotwin, Mroczków ślepy, llozwady, Kraszkow, Szwarki, Brzezinki, os. Gielniowa, wsi Bieliny, i poniżej Drzewicy upłynąwszy przeszło mil 2'/4 wpada od prawego brzegu do rzeki Drze-wiczki, przyjąwszy z prawej strony strumyk bez nazwiska, kilka wiorst długi, poniżej Gielniowa do niej wpadający.
Brzuśnik, ob. Brzusna,
Brzuska huta, BrzósTca huta (z Huciskiem), wś, pow. dobromilski, o 8 kil. od Birczy, należy do obu parafij w Birczy.
Brzuska wola, wś, pow. łukowski, gm. Miastków, par. Borowie. Liczy 13 dm., 113 mk. i 180 mórg. ziemi.
Brzusna, Brzmnik, wś, pow. żywiecki, o 12 kil. od Żywca, w par. Radziechów.
lirzustuw lub Brzóstów, wś rządowa nad rz. Pilicą, pow. opoczyński, gm. Unewel, par. Białobrzegi. W 1827 r. było tu 22 dm., J 21 mk., obecnie liczy 63 dm., 504 mk., 9,034 mórg. ziemi dworsk. i 2269 mórg włość.
Brznstowa, lub Brzóstowa, wś i folw., pow. opatowski, gm. i par. Ćmielów. W 1827 r. było tu 56 dm., 421 mk., obecnie liczy 38 dm., 277 mk., 495 mórg., ziemi dworsk. i 500 ziemi włość.
Brzustówek, lub Brzóstowek, wś, pow. opoczyński, gm. Opoczno, par. Kunice. W 1827 r. było tu 20 dm., 164 mk., obecnie 21 dm., 144 mk., 641 mórg. ziemi dworsk., 196 włość.
Brzustowiec, lub Brzóstowiec, 1.) wś rfolw.,
pow. grójecki, gm. Borowe, par. Michałowice.
Gorzelnia. "W 1827 r. było tu 14 dm., i 75
mk. 2.) B., wś i folw., pow. opoczyński, gm.
Krzczonów, par. Drzewica. W 1827 r. B.
liczył 22 dm., 121 mk., obecnie 22 dm., 250
mk., 913 mórg. ziemi dworskiej i 356 ziemi
włość.	Br. C/i.
Brzuszcz, niem. Brust, Brzusz, wś,pow. sta-rogrodzki, par. i st. p. Subkowy.
Brzusznia, rzka bierze początek około wsi Kuźmy i Zajrzew, w pow. łowickim; następnie płynie koło wsi Gozd, Paleniec, Borówka;
d samem Głównem przechodzi około cmentarza, zostawiając go na lewej stronie, przerzyna drogę bitą warszawsko-kaliską, następnie )łynie tak, że os. Główno, zostaje na lewym )rzegu, a dwór dóbr Główna zwany Zabrzu-sznia, po prawym; poczem skręca na zachód wpada z prawego brzegu do rz. Mrogi, ubie-łszy 10 w. Koryto miejscami jest piaszczyste, dosyć kręte; ma szerokości pod Głównem lo 30 stóp. Woda płynie dosyć szybko, szczególniej w zakrętach.
Brzuza, 1.) wś, pow. nowo-miński, gm. Ła-dzyń,  par.  Mińsk.    W 1827 r. B.  liczyła 30 Im., 234.    2.)  B.,  wś i folw., pow. węgrow-ki,   gm. i par. Kamieńczyk.    W 1827 r. było u 42  dm.  300  mk.,  obecnie ma 454  mk.,

Bri.

Brź.

42'9

 

i 10580 mórg. obszaru. 3.) B., wś, pow. ja-nowski, gm. i par. Zaklików. 4.) B., por. Brzoza.
Brzuze, 1.) wielkie i małe, wśszłach. i włość., nad rz. Narwią, pow. makowski, gm. Sielc, par. Rożan. 2.) B., lub Brzuzie, Duszoty i Lisiaki, wś włość., pow. rypiński, gm. i par. Żałe, przy drodze z Ostrowitego do Zbójna, nad jeziorem Brzuze położone. Wieś liczy 185 mk., 41 dm., rozl. 187 mórg.; folw. B. należy do dóbr Radzynek, liczy 5 mk., 3 dm.
Brzuzie, jezioro przy wsi t. n., pow. rypiński. Brzegi bezleśne, mało wyniosłe, obszar niewielki.
Brzyczyna, Bryezyna (ob.).
Brzydowo, niem. Seulersdorf, wś, pow. ostródzki, pod Berkfredą, o 9 kil. na płd.-zach. od Ostródy, w żyznej dolinie, otoczonej wzgórzami, z pokładami torfu i kamieni, ma st. poczt., 224 mk., przeważnie ewangelików ale Polaków, w pobliżu 2 gorzelnie.
Brzyków, wś i folw., pow. łaski, gm. Dąbrowa widawska, par. Brzyków. Odl. od Widawy 6 w., leży przy trakcie widawsko-wieluń-skim. Posiada kościół par. murowany, pokłady wapna i gliny garncarskie], pocztę ma w Widawie. W 1827 r. B. liczył 13 dm., 193 mk. Parafia B. dek. łaskiego, 1820 dusz liczy, w r. 1521 już istniała.
Brzyn, Bzin, Brzynno, niem. dawniej Brzinno, dziś Beckendorf, dobra szlach., pow. wejherow-ski, st. p. Osieki na Pomorzu, par. żarnowska, ma 2253 m. rozl., w tem 1321 m. roli ornej, 107 łąk, 280 pastwisk, 545 lasu. R. 1782 B. należał do Przebędowskiego.
Brzynfcka, huta i os. hutnicza, pow. wiel-kostrzelecki, część dóbr Kolonowskie.
Brzyście, wś, pow. jasielski, o 5 kil. od Jasła, par. rz. kat. Jasło.
Brzyska (z Jedlinką i Kameni), wś, pow.
jasielski, ma 1785 mórg. rozl., w tem 1143
m. roli ornej i 433 m. lasu; 172 dm., 1186 mk.
Parafia kat. dek. brzosteckiego w miejscu, dusz
kat. 3694, istniała już przed r. 1555. Kościół
drewniany pod wezwaniem św. Maryi Magda
leny, zbudowany i poświęcony niewiadomo
kiedy. W kaplicy murowanej na cmentarzu
odprawiają się msze, szkoła ludowa jednokla-
sowa, kasa pożyczkowa gminna, znaczne ka
mieniołomy. B. leży nad Wisłoka, w uro
dzajnych pagórkach. Na obszarze dworskim
piękny pałac i ogród angielski ze staremi drze
wami, założony przez teraźniejszego właściciela
Stanisława Kotarskiego.	M. M.
Brzyska-Wola (z Wólką-łamaną), wś, pow. łańcucki, ma 5809 mórg. rozl., w tem 2433 m. roli ornej a 1882 m. lasu, 282 dm., 1853 mk., narodowości mieszanej polskiej i ruskiej; parana łac. w Tarnowcu, parana gr. filialna w miejscu. Kościół drewniany pod we-

zwaniem św. Praskowii, gleba piaszczysta. Obszar dworski należy do majoratu Alfreda hr. Potockiego.
Brzyski, 1.) wś, nad rz. Drzewiczką, pow. opoczyński, gm. i par. Klwów. Liczy 15 dm., 114 mk., 543 mórg. ziemi dworsk., 200 mórg. włość. 2.) B., ob. Brzeski.
Brzyskorzystew lub Brzeslcorzystew, niem.
Birkenfelde, wieś, pow. szubiński, 2 miejsc.:
1) B., wieś z probostwem, 2) osada Gogólka;
10 dm., 111 mk., wszyscy kat., 30 analf. Ko
ściół parafialny dekan. kcyńskiego. 2.) B.,
domin., pow. szubiński, 3095 m. rozl., 3 miejsc.,
1) B., 2) folw. Marienwalde, 3) Paulshof; 16
dm., 293 mk., 102 ew., 191 kat., 112 analf.
Stać. poczt, w Rąkowie o 4 kil., stać. koi.
żel. Nakło o 30 kil.	U. St.
Brzyskorzystewko, domin., pow.
844 mórg. rozl., 6 dm,, 119 mk., l ew., 118
kat., 37 analf. Stać. poczt. Retkowo o 7 kil.,
stać. koi. żel. Nakło o 32 kil.	M. St.
Brzyszcze, 1.) przysiółek Kamionki wołoskiej. 2.) B., przysiółek Żukowa.
Brzyszczyca, potok górski w obr. gm. Ka
mionki, pow. doliński, prawy dopływ Kamion
ki, wpadającej do Oporu.	Br. O.
Brzyszewo, wś i dobra z folw. Sobiczewy (lub Spbieszczewy), Biele i Długie, pow. włocławski, gm. i par. Chodecz. o 28 w. od Włocławka, o 10 w. od Kowala. Mają całe dobra 2291 m. rozl. (1443 roli ornej, 177 łąk, 14 ogr., 13 pod budynkami, 310 lasu na Sobiczewach, 109 nieużytków, 225 m. ziemi włość.), t. j. 805 w. B., 753 w Sobieczewach, 297 w Bielu, 209 w Długiem. Do dóbr tych należy też osada Morzyca (6 os. włość.) i karczma Przyborów (4 os.). Wś B. ma 34 dm., Sobieczewy 29 dm., Długie 8 dm., Biele 4 dm. Gospodarstwo z wyjątkiem folwarku Biele płodozmienne, owiec do 2000, torf na własną potrzebę, budynków folw. 37 a w B. pałac murowany, blachą kryty.
Brzyszów, wś, pow. częstochowski, gm. Rędziny, par. Mstów.
Brzywos (Neu-), ob. Przewóz (Nowy).
Brzyzawa, 1.) wś, pow. dobromilski, o 10 kil. od Birczy, z par. gr. kat. w miejscu. 2.) B., górna i dolna, wś, pow. ropczycki, par. rz. kat. Ropczyce, o 2 kil. od Ropczyc.
Brzyzie, 1.) Brzezie, wś i folw., pow. gostyński, gm. Słubice, par. Jamno. W 1827 r. było tu 20 dm. ł 169 mk., obecnie ma 278 mk. i 894 mórg. obszaru. 2.) B., por. Brzezie.
Brzyzna (z Łazami), wś, pow. sądecki, ma 1933 mórg. rozl., w tem 494 pastwisk i 697 m. lasu, 106 dm., 982 mk. Parafia w Jazow-sku, położenie bardzo górzyste, w glebie owsianej.
Brzyźno, por. Brzeźno,

430

Br2.

BuC.

 

Iłrzyźno, folw., pow. poznański, ob. Chlewiska.
Brzyżawka, nazwa potoku Malawki w gór
nym biegu. Ob. Malawka.	Br. G.
Biibajtiy, wielkie i małe, niem. Eubainen, wś i dobra, pow. wystrucki, stacya pocztowa.
Bubantyszki, wś, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Skrawdzie. Posiada 10 dm. i 48 mk.
liubel, nazwa trzech przyległych sobie wsi,
pow. konstantynowski, gm. Pawłów. Znaj
duje tu się kościół par. dla ludności rusińskiej,
szkoła wiejska. Par. katolicka w Janowie.
B.-Granna ma 39 dm. 277 mk. i 628 mórg.
obszaru; B.-Łukowisko 49 dm., 404 mk. i 1014
mórg.; B.-Stary 41 dm., 336 mk. i 1081 mórg.;
ogółem wszystkie trzy 129 dm., 1017 mk.,
2723 mórg.	'	Sz.
Bubel, wś, pow. sejneński, gm. Kramowo, par. Sejny. W 1827 r. było tu 19 dusz i 158 mk., obecnie liczy 70 dm. i 375 mk.
Buben, ob. Biłkowczylc.
Bubie, 1.) folwark ekonomii szawolskiej w powiecie szawelskim, u zbiegu Kurtów-ki i kanału windawskiego z Dubissą, o 14 w. od Szawel, w parafii kurtowiańskiej, na wysokiej górze. Własność hr. Mikołaja Zubowa. Jest tu st. poczt, na trakcie bitym z Mi-tawy do Taurogenu; między Szawlami a Mi-łowidowem, o 20 'J4 wiorst od Miłowido-wa. Piękny most kamienny naDubissic. 2.) B., wś, pow. kowieński, st. poczt, na trakcie Ko-wno-Kossieny, między Kownem a Czekiszkami, o 22 w. od Kowna, o 20 w. od Czekiszek. Ko-munikacya na wiosnę utrudniona.
Buble, 1.) wś, pow. trocki, blizko Strawy. 2.) B., folw., pow. kowieński, przód r. 1863 własność Strebejki.
Bublice, BubMtz, ob. Bol/olice. Mają obecnie 4355 mk., st. p.
Bublliska, Bubniszcze, wieś, pow. Dolina,
nad potokiem Młynówką, dopływem rzeki
Sukieł, o 12 kil. na zachód od Bolechowa, śród
gór, lasów i potoków. Przestrzeń pos. wiek.
roli orn. 5, past. 6, lasu 232; pos. mniej, roli
orn. 249, łąk i ogr. 139, past. 451 mórg. austr.
Ludność rz. kat. 2, gr. kat. 215, izrael. 21:
razem 238. Nałoży do rzym. kat. parafii
w Bołechowie, gr. kat. parafii w Cisowie.
Wysokie pobliskie skały, po części ręką lu
dzką ociosane, w czasach pogańskich za świą
tynie służyły. W pobliżu zdrojowisko mine
ralne Morszyn.	B. B.
Bubniszcze, ob. Bulmiska.
itiibnow, miasteczko gubernii półtawskiej, w bliskości lewego brzegu Dniepru, o cztery mile odległe od miasta powiatowego Zołotono-szy. W r. 1638 przeznaczone było na utrzymanie założonego w owym czasie kolegium jezuickiego w Perejesławiu.

Biibnówka, 1.) albo Bułmowce, wielka wś, pow. hajsyński, dusz męz. 688. Ziemi włość. 1687 dz. Nałoży do lir. Aleksandry Potockiej wraz z wsiami w tym powiecie: Antonówką, Bródki, Bassałyezówka, Dmitrenki, Jarmolińce, Metanówka, Orłówka, Pobórka, Petraszowka, Rozkoszowka, Straźgorod, Sobolówka, Szyma-nówka. Ziemi używał, dominium w tym kluczu jest 12129 dz. Dr. M. 2.) B., wś, pow. bobrujski, nad Ptyczą, u joj zbiegu z Oressą, blizko granicy pow. mozyrskiego.
Bubok, szczyt połoniny, ab. Bereźnica.
Bubrka, ob. Bóbrka.
Bubrowko, wś, pow. ządzborski, st. p. Stara Ukta.
Bubszczany, Boluczawj, wieś, pow. zło-czowski, nad rzeką Złotą Lipą, o ćwierć mili na zachód od Pomorzan, o 2 '/4 mili na zachód od Zborowa, a o 3 mile na południc od Złoczo-wa oddalona, dawniej przysiółek Kalnego. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 41, łąk i ogr. 155, pastwisk 3, lasu 922; posiadłości mniejszej roli ornej 263, łąk i ogrodów 176, pastwisk 20, lasu 5. Ludność rzym. kat. 44, gr. kat. 202, izrael. 36: razem 482. Należy do rzym. kat. par. w Pomorzanach, gr. kat. par. ma w miejscu należącą do dokan. złoczow-skiego, liczącą 390 wiernych (z wsiąNestiuld), Posiada szkołę filialną i kasę pożyczkową z funduszem zakładowym 274 złr. Właściciel większej posiadłości Stanisław hr. Potocki.
Bubulus, góra, ob. Smolnile.
Bucek, ob. Clwchło.
Buceń, ob. Bucyń.
Bucewiczc, 1.) wieś i dobra w zach. półn. stronie pow. mińskiego, niedaleko od granicy gub. wileńskiej, o 6 mil od Mińska, w gminie białoruckiej, w 1-m stanie policyjnym, w 4-m okręgu sądowym (zasławskim); do r. 1863 dobra B. były dziedzictwem Łapickich; mieszkał tu znany pismom wai-szawskim krytyk i publicysta Julian Łapicki, prowadząc wzorowe gospodarstwo; teraz B. są własnością Kozary-nowa, a obszar tych dóbr wynosi przeszło 1600 mórg., w glebie dosyć urodzajnej, przy warunkach ekonomicznych wcale dobrych. 2.) B., wś, pow. święciański, par. Kotnaje.
Bucha, młyn wodny, pow. rypiński, gm. Wąpielsk, paraf. Strzygi, nad rzeczką bez nazwy, należy do dóbr Warpalice.
Buchacz, nicm. Buehotiz, młyn, pow. bytomski, do dóbr Iladzionkowa należy,
Buchałów, Buchwałów, niem. Ihhndorf, wś, pow. głiipczycki, o parę kil. od Baborowa, z filią par. katol. czeską. Dwa młyny na strudze krajzewickiej.
Buchałowice, Buehwaloiuice, niegdyś Bo-guchwalowice, wś i folw., pow. nowoaleksan-dryjski, gm. Drzewce, par. Wąwolnica. W r.

Buc.

BilC.

431

 

1827   było  tu 19 dm.  i 143 mk.,  obecnie zaś
liczy 19 dm. i 209 mk.	//. Wier.
Biicharkn, ob. Kamienica.
Bucharzewo. wieś, pow. międzychodzki, nad Wartą, 10 dm., 76 mk., 57 ów., 19 kat., 20 analf. Stać. poczt, w Sierakowie o 4 kil., stać. koi. żel. Wronki o 28 kil. W pobliżu leśnictwo B. przezwane Stierwald. M. St.
iluchau, ob. Bukowa.
Buchbcrg, ob. Filipy.
Biichciańskie, lub Bwlidńsltie, błoto, rozciąga się dokoła jeziora Zuwinto, w pow. sej-neńskim; z wyjątkiem południowej części brzegów, które są wzgórkowate. Długość jego w kierunku od południa do północy wynosi do 12 w., szerokość największa do 6 w.; środkiem przepływa rzeczka Dawinia.
Buchcieniki, wś i folw., pow. kalwaryjski, gm. i par. Simno. Wieś B. liczy 13 dm. i 87 mk., folw. zaś 9 dm. i 32 mk., odl. od Kalwa-ryi 36 w.
Bticitek, ob.  Grabowa Buchta.
Bucłiclsdorf, ob. Bucholów.
Buchenfclde, ob. Grabowa.
Blichcilhagcn, ob. Grobowiec.
BiichenhuP, folw., pow. krotoszyński, ob. Krotoszyn.
Buclicnrode, ob. Polkówko.
Buchholz, ob. Bucliacz i Bukowa.
Buchlicze, wieś, pow. piński, nad Ilory-niem.
Buchnowo, wieś i dobra, pow. bobrujski, własność Bykowskiego, 1000 dziesiatyn rozległości.
Biichołów, niem. Buchelsdorf, wś, pow. na-mysłowski, z filią, parafii katol. Małe Woskowi-ce i szkołą katolicką 2-klasową, 491 mk.
Bucłiowice, wś, pow. Mościska, o 9 kil. na południe od Mościsk. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 409, łąk i ogrodów 55, pastwisk 30, łasa 122; posiadłość mniejsza: roli ornej 717, łąk i ogrodów 92, pastwisk 55, lasu l m. Ludności rzym. kat. 27, gr. kat. 705, izraelitów 19: razom 751. Należy do rz. kat. par. Pnikut, gr. kat. w Pakości. Posiada szkołę filialną.
Buchowiczc, wś, pow. kobryński. Do roku 1832 był tu klasztor cystersów.
Buchowo. 1.) wś, pow. lipnowski, gin. Jastrzębie, paraf. Lipno, położona o 4 w. od zarządu gmin., gruntów włość. 129 m. (127 ornych), 15 dm., 143 mk., t. j. 73 męż., 70 kob. 2.) B. (z koi. Boguchwała), wś, pow. lipnowski, gm. i par. Kikoł, liczy gruntów włość. 275 m., 10 dm., 56 mk.
Buchowo, wś, w pow. lęborskim ziemi pomorskiej.
Buthowska wola, wś, pow. jarosławski, o 7 kil. od Sieniawy, w par. gr. kat. Gniew-czyna.

nazwa wielu drobnych osad położonych nad rzekami spławnymi. Jestto wyraz niemiecki, znaczący przystań wodną dla statków.
Buchta, 1.) folw., pow. kalwaryjski, gm.
i par. Ludwinów, wchodzi w skład dóbr dona-
cyjnych Ludwinów-Kwieciszki, należących do
hr, Berga. 2.) B. czarna, wś, pow. sejneński,
gm. i par. Krasnopol, ma 3 dm., 34 mk. 3.)
B. Ponary, ob. Ponary.	Tir. Cli.
Buchta, karczma pod Toruniem, par. Ka-szczorek.
Buchta, strumień, powstaje z kilku potoczków w obr. gm. Gdeszyc w pow. przemyskim, spływającyoh z wzgórza Gliniskimi zwanego (323 m.); łączą się we wsi Radochoń-cach. Płynie aż do Hussakowa na północ. Tutaj zwraca się na zachód; a obmywszy południowe stoki góry Sosnowic (266 m.), płynie przez Chraplice, Popowice i w Cykowie uchodzi z prawego brzegu do Wiaru, dopływu Sanu. W dolnym biegu potok ten zwie się także Popowicami. Długość biegu 20 kil. Br. O.
Buchtiejówka, mała wś, pow. radomyski, nad rz. Wyrwą, wpadającą do Teterowa, o 27 wiorst od m. p. Iladomyśla. Mieszkańców 65, wyznania prawosławnego, wszyscy są osadnicy z gubernii wielkorossyjskich i należą do parafii Wieprzy na; tamże i zarząd gminny. Zarząd policyjny w m. Malinie. Ziemi zupełnie lesistej 600 dzies., należy do Buchtiejewa.
Buchtowiec, potok górski w obrębie gminy
Pasiecznej w pow. nadwórniańskim; wypływa
ze źródlisk leśnych na wschodnim stoku grzbie
tu górskiego Ozortką zwanego (1259 m.). Pły
nie w kierunku wschodnim, a dalej w połd.-
wsch. doliną górską. Po północnej jej stronie
wznoszą się Koliba mała (1020 m.), Pohar Mała-
czyński, Dyl (997 m.), po południowej zaś stro
nie Czorcin (1178 m.), Łyskawica (1031 m.)
Sokołowiec (800 m.). Potok ten tworzy kilka
wodospadów. Znaczniejsze dopływy są Po-
harczyński, Kamienisty potok. Wpada do By
strzycy nadwórniańskiej. Długość biegu 11
kiłom.	Br. G.
Buchtyszki, osada włościańska nad rze
czką Wandupis, w pow. władysławowskim,
gminie i parafii Gryszkabuda; od Władysła-
wowa i od stacyi poczt, w Szakach odl. mil 3,
od s t. dr. żel. Pilwiszki milę, od rz. Niemna
mil 6. Dzieli się na kilkanaście części ozna
czonych bieżącym numerem hypotecznym i no
szących różne nazwy, od nazwisk swych wła
ścicieli , np. B. Endrukajtysa, w tych osta
tnich, rozległych 3 włóki, jak i w całej osadzie
grunt czarnoziemny, gliniasty, łąki dobre.
Liczy 18 dm., 139 mk. W 1827 r. 14 dm.
104 mk.	A. T.
Buchwald, 1.) wieś, powiat wschowski, 7 dm., 36 mk., 13 ew., 23 kat. niemców, 3 analf. 2.) B., ob. Bukowylas.

432

BuC.

BuG.

 

Biichwald, Buchwalde, wiele wsi, dóbr, le-śnictw w Prusiech zachodnich i wschodnich nosi tę nazwę; np. w pew. braniewskim pod Fromborkiem; w morąskim niedaleko Starego Kiszporka; w wałeckim niedaleko Jastrowa, (kr. leśnictwo w obw. Schoenthal, 2 dm., 7 mk. ewang.); w starogrodzkim blisko Starogrodu; w pasłęckim st. p. Reichenbach i Griinhagen; nakoniec w grudziąskim st. p. Jabłonowo. Co do innych por. Buchwałd i Bul-wald.
Buchwałd, Buchwalde, BucJnuaelduhen, wiele wsi i osad na Szląsku pruskim nosi tę nazwę, jak np. w pow. bolesławskim nad Bobrawą, w parafii Stara Oleśnica; w pow. kozuchow-skim na prawym brz. Odry, par. Liebenzig; w pow. głogowskim, par. Thamm; w pow. ka-mieniogórskim, nad Bobrawą, parafia Liebau; w pow. nowotarskim, par. Obsendorf; w pow. oleśnickim, par. Celnik; w pow. trzebnickim, par. Cerkwice; w pow. żegańskim, par. Eckers-dorf (st. dr. żel. z Głogowy do Zegania, o 8 kil. od Zegania); w pow. jeleniogórskim, par. Mschbach, wieś słynna z pięknego położenia i towarzystwa biblijnego fenigo wego; a także w pow. lubińskim, wojereckim, rozbórskim, sprotowskim.
Buchwafd, 1.) wś szlachecka czyli rycerska, pow. sztumski, szkoła we wsi, okrąg wójt. i urz. st. cyw. Tropy, par. Pozylia, od st. poczt, i telegr. Pozylia 7,5 kil.; 459,39 ha. (337,81 roli ornej i ogr., 33,16 łąk, 15,20 pastwisk 64,71 lasu, 8,51 nieuź.), cegielnia, 10 dym., 145 mk., 132 kat. Wedle wystaw. w Kiszporku przywileju r. 1303 otrzymali potomkowie Prusaka Kropolto w dziedzictwo po mieczu i po kądzieli: 1) wsie Budithen (dziś Buchwałd), Azmiten (Telkwice) i pole zw. Wożę; 2) pola Kersiten i Dosen, dziś Til-łendorf: jako wynagrodzenie za 9 włók, zabranych na założenie wsi Pozylii. Granice tego obszaru, określone w przywileju wydrukowanym w Kreuzfelda "Yom Adel der alten Pieus-sen str. 45 No V. i Dogiel" Codex diplom. Pruss. Na tym obszarze są dziś wsie Buch-wałd, Telkwice, Brzozówka, Nowa wieś, Komoro wo i Tillendorf. W 1454 zakon w ostatnich czasach swych tutaj rządów odbiera te dobra Michałowi z Buchwałdu i nadaje je Fritzowi Lokau, jako wynagrodzenie za szkody, które w sprawie zakonu ponosił; lecz za czasów polskich Leckau dobra te postradał (porów. Budzisz i Chojty); w XVI st. ma dobra buch-wałdzkie rodzina Gablentz; w 1664 r. Anna Magdal. Gablentz ma je w dożywociu; po jej śmierci przechodzą dobra te do Balińskich; później są w posiadaniu rodziny Muellern, z której jedna córka wyszła za Wężyka, inna za Szydłowieckiego; pojawiają się więc Węży kowie i Szydłowieccy na początku XVIII stulecia w posiadaniu B.; w 1742 r. posiada go

niejaki ITnruh, w 1772 szambelan Maciej Grąb-
czewski, w 1804 r. Donimirski, w którym to
roku oszacowano wartość tych dóbr na 80,0.)0
talarów. Z wsi na pierwotnym obszarze kom
pleksu dóbr buchwałdzkich są dziś jeszcze
Buchwałd, Brzozówka i Telkwice w posiada
niu Donimirskich, przybyłych tu z Ostrowite-
go na Pomorzu, którzy w okolicach B. posia
dają jeszcze Cygus, Czernin, Ramzy i Zaje-
zierze. (Porów. Komorowo, Nowa wieś i Til
lendorf.) W okolicach B. znaleziono w r. 1877
ciekawe okazy bronzów i szczątków ceramiki
(Nr. 21 do 34 (446-466) sęk. III. Muzeum
Towarzystwa Naukowego w Toruniu), pozo
stałości po przedhistorycznych grobach kamien
nych, które tu z powodu starannej uprawy
pól i w celu zużytkowania kamieni na potrze
by gospodarcze w ostatnich czasach ponisz
czono. 2.) B., wś, pow. ostródzki, st. poczt.
Ostróda. 3.) B., wś włość., pow. grudziąski,
ma szkołę i zarząd gm., urz.st. cw. Świecie, par.
Linowo, st. p. Jabłonowo, 3307 m. rozl., 71
dm., 524 mk., 56 kat. 4.) B. miejski, wieś
pod Radzynem, pow. grudziąski, gm. i urz. st.
cyw. Jarentowice, 451 m. rozl., 5 dm., 25 mk.
ewang.	J. B.
Buchwałd, niem. Buchwalde, wś, pow. by-towski, okr. reg. koszalińskiej.
Buchwałów, ob. Buohałów.
Buchwałowice, ob. Buchałowice.
liuchwerder, ob. Bolewice i Bukoińce.
Buchy, niem. Buchkrug folw.; pow. chodzie-ski, ob. Nikelskowo.
Buciany, wieś, pow. wiłkomierski, par. świa-doska, uwłaszczona, niegdyś do klucza świa-doskiego należąca, położona nad rz. Świętą.
Bucieniszki, wś, pow. sejneński, gm. i par. Sereje. Ma 10 dm., 77 mk. Odl. 49 w. od Sejn.
Bućki, wś, pow. suwalski, gm. Pawłówka, odl. 23 w. od Suwałk; liczy 9 dm., 114 mk.
Bućkuny, wś, pow. sejneński, gm. i par. Metele. W 1827 r. było tu 33 dm. i 306 mk.; obecnie 67 dm. i 537 mk.
Bucile, okrąg wiejski w gm. Bielicy, pow. lidzki, liczy w swym obrębie wsie: Bucile, Bie-lowce, Piaskowce, Krasoczki, Maciewicze; okol. Czechowszczyzna.
Buciłowo, Buczyłowy, niem. Buczilowen, wś, pow. łecki, st. p. Pisanica.
Bucill, ob. Bucyń.
Buck, ob. Buk.
Buckau, ob. Buków.
Buckolowe, ob. Bukolowa.
Buckowin, ob. Bukowina.
Buckowski, niem. Buszkowski, wś, pow. wendeński, gub. litiandzka, w par. Seswegen.
Buckuny, Butkiany, wś, pow. trocki.
Budowani,   węg.  Buczlo,  wieś w hr. sza-

Buc

Buc.

433

 

ryskiem (Węg.), dobra gleba, łąki, pastwiska.
208 mk.	//. M.
Bucłuw, ob. Budslau:
Bucilie, wś, pow. mohylowski, gub. podolska, gm. Jałtuszków. niedaleko Baru, 163 dusz męz., 424 dz. ziemi włość , 725 dzies. dworskiej. Należy do Czajkowskicb. Ma porządny dwór murowany pośród ogrodów. Dr. M.
Biicniów (z Kalasantówką i Seredynką),
wieś, pow. tarnopolski, 10 kil. na południe od
Tarnopola, przy ujściu da Seretu potoczku,
którego jedno ramię wypływa na polach ko-
złowskich a drugie na cliodaczkowskich; oba-
dwa te ramiona łączą się między Pocza-
puicami i Zabójkami w jeden potok, który
przepływa Poczapińce, Draganówkę i Bu-
czniów i wpada do Seretu. Przestrzeń posiad.
wiek. roli orn. 1146, łąk i ogr. 122, pas1.
16, lasu 605; pos. mn. roli orn. 2633, łąk i ogr.
139, past. 66 mórg. austr. Okolica urodzajna.
Ludność rzymsko katol. 685, gr. kat. 846,
izrael. 44: razem 1575. Nakźy do rzym kat.
parafii w Nastasowie; gr. kat. parafią ma
w miejscu, należącą do dekanatu tarnopolskie-
go (wiernych 831); posiada szkołę etatową
i kasę pożyczkową z funduszem zakładowym
409 złr. W tej wsi znajduje się młyn wodny
amerykański. Niegdyś B. był mkiem i staro
stwem niegTodowem ziemi halickiej. "Właści
ciel większej posiadłości: Teodor Alfred Serwa-
towski.	B. B.
Buciiiown, Bticniów, wś, pow. latyczowski, gmina Derażnia, o 35 w. od Latyczowa, o 15 od Derażni, dusz męz. 554, w tej liczbie jo-dnodworców 32. Ziemi dvvror. 214 dz., ziemi włość. 299 dz. Fabryka cukru, 1859 założona, należy do Kuźmuiskich.
Bucniowce, małe mko, pow. latyczowski,
gm. Wójtowce, nad rz. Zliarcm, dusz męz. 580,
w tej liczbie 90 żydów i 16 jednodworców.
Ziemi dwór. 303 dzies., włość. 874', dzies.
Miejsce to trzy razy zmieniało swoje nazwisko.
Pierwotnie nazywało się uroczyskiem Martyno-
wcami, i nadane było przez Zygmunta I r. 1523
Martyniczowi, który założył tu wieś Bucniow-
co. Następnie weszło do dóbr królewskich
wraz z wsiami: Majdanem, Hutą Szklaną i Mor-
dynem i stanowiło oddzielne starostwo bucnio-
wieckie. W 1763 r. za przywilejem Augusta
III zamienione na mko, z nazwiskiem Podole,
a w 1788 r. nadane Ostrowskim. Dziś nazywa
się znowu Bucaiowcami i należy do Orłow-
skiej.	Dr. M.
Buców, wieś, pow. przemyski, leży o pół mili na północ od Medyki, stacyi kolei żelaznej Karola Ludwika, na pr. brz. Sanu. Przestrzeni posiadł wiek. roli orn. 398, łąk i ogr. 151, pastw. 571, lasu 574; posiadł mniej, roli orn. 861, łąk i ogr. 232, pastw. 97, lasu l m. austr. Leży w niskiej moczarowatej okolicy,
Słownik Geograficzny Zeszyt VI.

mającej pod dostatkiem lasu. Ludność rzym. kat. 20, gr. kat. 947, izrael. 32: razem 990; ludność w ogóle bardzo uboga. Należy do rzym. kat. parafii w Medyce, gr. kat. ma w miejscu, należącą do dekanatu mościckiego (wiernych 1044), posiada szkołę etatową. B. jest najwyższym punktem dr. żel. Karola Ludwika, między Sanem a Wisznią, 218 m. npm. Właściciel wiek. posiadłości Mieczysław Pa-wlikowski.
IJucyki, Buczyki, wieś, pow. skałacki, o 2 kil. na wschód od Grzymałowa a o 17 kil. od Skałata oddalone. Przestrzeń obszaru dwór. roli orn. 48, łąk i ogr. l, past. 33; posiadł, mniej. 988, łąk i ogr. 59, past. 33. Ludność rzym. kat. 323, gr. kat. 291, izrael. 39: razem 653. Należy do rzym. kat. parafii w Grzy-małowie, gr. kat. parafią ma w miejscu, która razem z filiami w Leżauówce i Bilenówce liczy 939 dusz gr. kat. obrządku i należy do dekanatu skałackiego; posiada kasę pożyczkową z kapitałem 2,308 złr. Właściciel wiek. posiadłości Leonard i Julia hr. Pinińscy.
Bucyń, Bnciń, Buceń, wś, pow. kowclski,
gm. Sicdliszcze, przy szosie kijowsko brzeskiej,
stacya pocztowa, kościół paraf, katol. funda-
cyi Jabłouowskich. Własność Adama Prze-
smyckiego i Grudzińskiego, ziemi 3463 dz.;
w tem dworskiej 1100 dz., włość. 2363 dz.
Domów 128, ludu. 688. Ziemia krzemion
ka z marglem na podkładzie kredowym. Na
rzecze rusińskie. Paraf, kościół katol. Oczysz
czenia N. P. M., 1810 r. z muru wzniesiony
przez ks. Jabłonowską. Parafia katol. (od r.
1730) dok. kowelskicgo. Kaplica w Serecho-
wiczach.	A. Br.
lincz, 1.) wieś, pow. kościański, 17 dm.,
165 mk., wszyscy kat., 43 anali'. Kościół
parafialny dekan. szmigielskiego. Dawniej ko
ściół się wznosił w Grobi, wsi sąsiedniej, zni
szczonej wraz z kościołem w XVrI wieku przez
protestanta Bronikowskiego. Na miejscu Gro
bi powstał w późniejszych czasach folwai-k
Dębina. Kościół w Buczu w r. 1720 odebrano
braciom czeskim; Andrzej Mielęcki oddał go
katolikom. 2.) B., domin., pow. kościański,
2289 mórg. rozl, 3 miejsc.: 1) B., 2) folw.
Dębina, 3) kolon. Sniaty, 53 dm., 395 mk.,
17 ew., 378 kat., 135 analf. Stać. poczt.
w Szmighi o 10 kil., stać. koi. żel. Bojauowo
Stare o 14 kil. Własność niegdyś Michal-
skiego.	M. St.
Bucz, rz., ob. Buczą.
Buczą, przysiółek Mokrzysk.
Buczn, rz., lewy dopływ Irpcnia, tworzy wielki staw koło Hostomclskiej liudui i wpada do rz. Irpenia w powiecie kijowskim. Przyjmuje Baczne, Mokrą i Misiu. E. R.
Buczacz miasto główne powiatu tegoż nazwiska, leży nad rzeką Strypą, dopływem Dnie-

434

BUC.

BUC

 

st.ru,   w żyznej podolskiej   okolicy,   w wąskie, i skalistej   dolinie  Strypy, o 67 kil. od Tarnopola.    Miasto przecina  gościniec krajowy ma-nasterzysko-czortkowski,   od którego   się  oddziela  w samym Buczaczu gościniec  krajowy buczacko-strusowski  na północ,   na    południe gościniec krajowy buczacko-jazłowiecki.    Powierzchni grntu  ma to miasto 3055 m.;  pos większa zajmuje: roli  ornej 282, łąk i ogrodów 41, pastwisk 161, lasu 1193; posiadłość mniejsza:   roli   ornej. 932,   łąk i ogr. 122, pastwisk 59, lasu 146 m. Mieszkańców ma 8,967, wtem rz. kat. 1816, gr. kat. 1066, akat. 8, izraelitów 6077.    Miasto  to wybiera do  rady  państwa l posła wspólnie z miastami:  Kołomyja i Śnia-tyn;   do   sejmu   krajowego   wybiera   Bucząc; wspólnie z gminami wiejskiemi  powiatów sądowych:  Buczacz  i  Manasterzyska   l   posła. B. jest siedzibą  starostwa powiatowego, rady powiatowej,  komisyi szacunkowej   dla regula-cyi podatku  gruntowego, należącej   do podko-misyi krajowej w Tarnopolu,   urzędu podatkowego, ma urząd pocztowy nieerarialuy w miejscu, również stacyą telegraficzną;   tamże   znajduje się sąd powiatowy, należący do sądu obwodowego w Stanisławowie;  przy tym sądzie powiat, jest stabilizowaną posadą notariusza. Obic-dwie  parafie  ma w miejscu,    łlzym. kat. parana została pierwotnie erygowaną   w 1397 r. przez Michała Habdank   dziedzica   na   Buczaczu.    Dotacya powiększoną  została w 1401 r. przez  Michała  i  Teodorę  dziedziców  na Buczaczu; w roku 1761 parafia ta została rozszerzoną.    Kościół murowany poświęcony w roku 1763.    Bo   tej   parafii   należą   miejscowości: Dźwinogród,   Dżuryn,   Janówka,   Łeszczance, Medwedowce, Nagórzanka  (tu jest kościół filialny),   Nowostawce, Pielawa,   Podlesie, Pod-zameczek,  Pyszkowce,   Puikomyja,   Słobódka, Soroki, Trybuchowce, Zielona, Żurawińce, Żyz-nomierz.   Ogólna liczba rz. kat. obrządku w tej parafi 7500;   w obrębie tej parafii znajduje się 8 akat. i 7321 izraelitów.    W obrębie  tej parafii   oprócz  Buczacza znajduje się 10 szkółek ludowych; zaś w Podzameczku i na cmentarzu buczackim są kaplice,  w których nabożeństwo od czasu  do  czasn  odprawiane bywa.    Parafia ta należy  do dekanatu  buczackiego  archi-dyecezyi   lwowskiej.    Grecko - katol.   parafia liczy w samym Buczaczu 1066,  w cerkwi filialnej 700,  W Nagórzance   1034   czyli razem 2800 dusz  gr. kat. obrządku  i  należy  do dekanatu   buczackiego archidyecezyi   lwowskiej. W Buczaczu jest także klasztor oo. bazylianów, fundowany w 1712 roku przez Szczepana i Joannę Potockich;   teraźniejszy  murowany  klasztor wraz  z cerkwią  postawił  Mikołaj Potocki  starosta  kaniowski 1760.   Bazylianie bu-czacey utrzymują gimnazyum  niższe,  to jest 4-klasowe swoim  własnym  kosztem; jest to

zakład  prywatny, jednakowoż  przyznano mu charakter   zakładów publicznych.    Grono profesorów z wyjątkiem katechety rzym. kat.  należy do zakonu oo. bazylianów.    Bazylianie od 1804 ponoszą dobrowolne koszta utrzymania tego zakładu.    Na rok  szkolny 1878/79  zapisanych   było 182 uczniów.    Oprócz  gimnazyum znajdują się w Buczaczu 2 szkoły, a to etatowa męzka 4-klasowa o 5 nauczycielach  i 2 kala-chetach  i   etatowa żeńska 3-Łlaso'va o 3 nauczycielkach.    B. jost po Tarnopolu najbardziej handlowem   miastem   na Podolu  golicyjskiem; izraelici buczaccy sławni są w tej stronie kraju z   bogactwa,   rozległych   stosunków,   energii i obrotności.    Miasto to starożytne było gniazdem   dwu rodzin Buczackich   h. Abdank i Pilawa, potem przeszło w ręce rodziny Potockich. Nad miastem na skale, pod którą Strypa płynie, wznoszą się ruiny obronnego zamku; w 1672 r. przebył  ten zamek oblężenie Turków pod wodzą sułtana Mahomeda IV"; broniła się  w nim dzielnie   Teresa Potocka,   żona   bracławskieyo wojewody; samo miasto  zostało zdobyte,   /łupione i spalono; tegoż roku został tu podpisany haniebny pokój, który oddawał Podole i Ukrainę  w ręce Turków.    W roku 1675   powtórnie było miasto  od turków zdobyte i spustoszone; potrafiło sio. później częstym najazdom kozaków obronić.    W środku   miasta wznosił  się ratusz pięknej,   okazałej   starej    budowy,    statuami z kamienia przyozdobiony,  który  atoli   w roku 1859 wraz  z całem  miastem  i  klasztorem stał   się  pastwą  płomieni    (Rysunek tego ratusza podał Tyg. Illustr. z r.  1876  Nr. 21). Na Podzameczku  znajdują   się ruiny  późniejszego zaniku,   w którym  jeszcze znać rozkład komnat  i   malowania   ścian al fresco.    Miasto oryginalnie   zbudowane,   leży   w  głębokim   a wąskim parowie, domy stoją jedne nad drugie-mi   tak,   że   wjeżdżającemu   przy   oświetleniu okien zdaje się,  jakby jeden dom  stał na drugim.    Dochód roczny miasta wynosił   w 1878 roku 12,483 złr.    W B. jest kasa pożyczkowa z funduszem zakładowym 1200 złr.    Od stacyi kolei żolaznej Iwowsko-czerniowieckiej  w Stanisławowie  oddalony   jest  Buczacz  o  mil 8; jednakże gościńce  murowane idące  w różnych kierunkach  ułatwiają handel  i  komunikacye. Pod B. miały   być niegdyś  płóczkarnie   złota [Sarnicki).    Właściciel   większej,   posiadłości Emil   i   Artur  hr. Potoccy. . Powiat buczacki graniczy na wschód z powiatami czortkowskim zaleszczyckim, na południe z powiatami: Jloro-denka  i   Tłumacz; na zachód z powiatami: Ro-latyn  i   Podhajce; na północ  z pow. Podhajco Trembowla.    Powiat  ten przecinają  z półn. ui połud. dwie większe rzeczki dopływy Dnie-stru, mianowicie: Koropiec wypływająca z pod niasteczka Kozowa,   gminy pow. brzeżańskie-,  która przepłynąwszy  powiat   brzeżański,

BUC.

BUĆ.

435

 

powiat podhajecki i powiat buczacki wpada do Dniestru pod wsią Koropiec, gminą powiatu buczackiego; w tem miejscu Klanowi rzeka Dniestr granicę między powiatami: buczackiin i stanisławowskim. Dniestr, płynąc z zachodu na wschód, w paru miejscach tylko dotyka południowej kończyny tego powiatu, stanowi granicę między tym powiatem a po w. Horo-denka i StanLsławów, płynąc zaś bardzo krę-tem korytem w tych stronach wcina się, to W ten to w ów powiat; śliczne są brzegi Dniestru w tej części jogo biegu; strome skaliste góry sterczą po obudwu stronach, czepiające się po icli ścianach krzaki berberysu i inne krzewy ubarwiają rozmaitością zieleni i jagód szary i czerwonawy kolor kamieni; w miejscach, gdzie góry szerzej się rozstąpiły, bieleją wsie i dwory śród zielonych ogrodów i sadów; galary napełnione zbożem płyną poważnie środkiem rzeki, lekkie tratwy zbite z kloców mkną szybko, nie zważając na stan wody; dla nich zawsze tutaj dosyć i głęboko i szeroko, a choć trafią na mieliznę, wartki pęd wody przenosi je po śliskich kamieniach; tylko tratwa trzeszczy i grozi rozerwaniem powrozów skręconych z młodych drzewek, któremi pojedyncze kloce między sobą przymocowane. Drugim dopływem Dniestru w tym powiecie jest rzeczka Strypa, wypływająca w powiecie złoczowskim powyżej miasteczka Zborowa pod wsią Meteniów, któi'a przepływa powiat zło-c/.owski, tworząc staw w Zborowic, potem powiat brzcżański, gdzie tworzy stawy w Glin-nie, Kaplińcach i Płotyczy, przepływa powiat podhajecki, gdzie tworzy staw w Bohatkowcach, przepływa w końcu powiat buczacki, wpada w tym powiecie do Dniestru niedaleko miasteczka Potok Złoty, kolebki rodziny Potockich. Konfiguracya gruntu jest falistą, tylko brzegi rzek wznoszą się do trochę większych wysokości. Przestrzeni zajmuje ten pow. 19,3281 mil austr. czyli 11,2710 miryametrów. Ludności posiada 83,720 dusz. Do rady państwa wybierają większe posiadłości wspólnie z powiatami administracyjnymi Stanisławo w, Bo-horodczany i Tłumacz jednego posła; gminy wiejskie wspólnie z powiatem administracyjnym ('zortków jednego posła; gmina miejska Buczacz wspólnie z miastami Kołomyja i Śnia-tyn jednego posła. Do sejmu wybierają obszary dworskie wspólnie z administracyjnymi powiatami: Czortków, Ilusiatyn, Borszczów i Zaleszczyki 3 posłów; gminy wiejskie należące do sądów powiatowych w Buczaczu i Ma-nasterzyskach jednego posła; zaś gminy należące do sądu powiatowego w Jazłowcu wpól-nie z powiatami sądowymi: Czortków i Budza-nów jednego posła. Sądów powiatowych jest w tym powiecie 3 a to w Buczaczu, Jazłowcu i Manasterzyskach; z tych należą buczacki

manastcrzyski do sądu obwodowego w Stani-sławowłe a jazłowiecki do sądu obwodowego w Tarnopolu, wszystkie 3 zaś do sądu wyższego krajowego we Lwowie. Parafij łacińskich jest w tym powiecie 8, z tych należy do dekanatu buczackiego 6 mianowicie: Buczacz, Barysz, Koropiec, Manasterzyska, Potok złoty i Kowalówka. Do dekanatu jazłowieckicgo należy w tym powiecie tylko jedna parafia w Jazłowcu i do dekanatu czortkowskiego ] parafia w Petlikowcach. A. wszystkie należą do archidyccezyi lwowskiej. Parafij gr. kat. jest w tym powiecie 33; z tych należą do dekanatu w Uścieczku 4, do dekanatu czortkow-skicgo 7 a do dekanatu baczackiego 22; wszystkie zaś należą do dyecezyi arcyliskupstwa lwowskiego. Zakłady naukowo w powiecie są: średnie 2: gimnazyum niższe oo. bazylianów w Buczaczu, konwikt panieński stowarzyszenia sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Panny Maryi w Jazłowcu; szkoły ludowe etatowe męskie: 4-klasowa w Buczaczu, w Ba-ryszu i Manasterzyskaoh; etatowe 1-klasowe w Bobulińcach, Dobropolu, Jazłowcu, Jeziorza-nach, Koropcu, Kajdanowie, Medwedowcach, Nowostawcach, Osowcach, Podzameczku, Potoku, Przewłoce, Snowidowie, Sokołowie, Try-buchowcach, Weleśniowie, Zadarowie i Zubrzcu; w Hohorowie, Jarkorowie, Kowalowce, Oloszy, Porehowie, Ściance, Skomorochach, Sorokach, Zielonej, Żurawińcach i Zyznomierzu. Szkoły parafialne w Cwitowie i Puźnikach, szkoła efa-towa 4-klasowa żeńska w Buczaczu. Powiat, ten jest podolski, ma glebę dobrą, zasłonięty od północy wysoczyzną brzeżańsko - tarnopol-ską, klimat ciepły, wszelkie gatunki zboża i kukurydza dobrze się udają. Miasto w tym powiecie jest jedno: Jazłowicc; miasteczek 4: Barysz, Buczacz, Manasterzyska i Potok złoty. Gmin wiejskich obejmuje 74, razem gmin 79, Obszarów dworskich 69, przełożeństw obszarowych 37, ogółem jednostek administracyjnych 116. Gmin katastralnych obejmuje ten powiat 79. Z obszaru 19,3281 mil kw. zajmują gminy wiejskie i miejskie 10,5565 m. czyli 54,7 procent, obszary dworskie 8,7716 m. czyli 45,3 procent; na l milę kwadr, przypada 4,1 gmin administracyjnych. Ludność miast wynosi 2564 rak. czyli 3 procent; ludność miasteczek 17446 mk. czyli 21 procent; ludność wsi 60,166 mk. czyli 72 procent, co razem z ludnością na obszarach dworskich wynosi 83720 mk. Kasy pożyczkowe gminne znajdują się w następujących miejscowościach: Hielawińce, Jezierzany, Mcdwedowce, Nowo-siołka Jazlowiecka, Ossowco, Manasterzyska, Dźwinogród, Podzameczek. W powiecie znajdują się następujące zakłady przemysłowe: cegielni 5 wyrabiających rocznie 275,000 cegieł razem wartości 2750 złr., garncarzy 19

436

BuC.

Buć.

 

wyrabiających rocznie 25,000 naczyń wartości 1476 złr. Wapna wypalają w 7 miejscowościach rocznie 30,000 mec (jedna meca równa się połowie korca czyli 16 garncy wied.) gipsu wypalają w 2 miejscowościach 5,200 mec rocznie; mydlarzy wyrabiających świece łojowe i mydło jest w tym powiecie 6, którzy zużywają rocznie 500 centnarów łoju, 40 cent. sody i popiołu, i produkują rocznie 380 cent. świec łojowych wartości 13,000 złr. i 120 centn. mydła wartości 3,000 złr.; świeco łojowe zużywają głównie izraelici dla oświetlania swych pomieszkali w dnie szabasowe i świąteczne. Młynów wodnych jest w tym powiecie 42 o 158 kamieniach, które spotrzobowują rocznie 109,500 mec zboża i dostarczają 71,250 centnarów mąki wartości przeciętnej 380,360 złr. Browarów piwnych jest w tym powiecie 3, mianowicie: w Manastcrzyskach, w Nago-rzance i AV Trybuchowcach. Gorzelni jest w tym powiecie 22 mianowicie: w Bobulińcach Buczaczu, Dubionku, Kościclnikach, Dulibach, Kowałówce, Koropcu, Leszczańcach, Manastc-rzyskach, Nagórzance, Petlikowcach, Porcho-wej, Petryłowie, Przewłoce, Potoku, llzepiń-cach, Sorokach, Skomorochach, Trybuchowcach, Wyczułkach, Zadarowic, Zalcszczykach małych. Plantacya tytuniu nie co rok jest jednakową; ilość uprawiających zmienia się co rok; w ostatnich latach dziesięciu największa ilość uprawiających była 7686; najmniejsza 3975; największa przestrzeń użyta rocznic w tym czasie pod uprawę tytuniu wynosiła 1042 m., najmniejsza roczna przestrzeń wynosiła 510 m. Największa ilość zebranego tytuniu rocznie wynosiła w tym okresie czasu 13,888,74 centnara, najmniejsza 3895,03 centn. Największa wartość tytuniu zebranego wyno-bilo, rocznie 115,914 złr. 21 et., najmniejsza 34,519 złr. 57 i pół et. Obiedwie fabryki tytuniu i cygar (w Manasterzyskach pow. Bu-czacz i Winniki pow. Lwów) razem spotrzebo-wują rocznie między 203 a 437 sześciennych sążni drzewa opałowego; liści tytuniowych spotrzebowują te obiedwie fabryki razem krajowych 5,242,484 funtów wiedeń., zagranicznych 324,886 funtów wied. lioczna produ-kcya tytuniu i cygar w tych fabrykach obu-dwu wynosi rocznie: zwitków prostego tytoniu 87,690,100 sztuk wartości 2186711 złr. 10 et., tytuniu w paczkach 449,400 wied. fun. wartości 190,026 cygar sztuk 35,444,000 wartości 766,382 złr. 50 et. Tabaki do zażywania produkują te obydwie fabryki razem 230.307 wied. funtów,' wartości 217,671 złr. 78 i pół et. Fabryka tytuniu i cygar w Manasterzyskach posiada maszynę parową o sile 4 koni, 3 maszyny do krajania, z których każda kraje po 50 centnarów dziennie; robotników jest w tej fabyce za dziennem wynagrodze-

38 mężczyzn, 32 kobiet, za wynagrodzeniom od sztuki 369 kobiet i 35 dzieci: razem 38 mężczyzn, 401 kob., 35 dzieci; płaca dzieima wynosi między 36 a 44 et. Wełny orJynaiyjuej produkuje ten powiat rocznie 500 c-.eutnarów wartości 15,500 złr., sukna wyrabiają w tym pow. ordynaryjnego 2000 łokci, haliny 6000 łokci, razem wartości 9000 złr. Fabryka sukna istnieje w tym powiecie jedna w Trybuchowcach pod samym Buczaczem, która zatrudnia przez cały rok 4 mężczyzn i 2 kobiety. Lnu produkuje ten powiat rocznie 200 centn., konopi 2430 centnarów; wartość roczna tych obydwóch produktów wynosi 40,450 złr. Warsztatów tkackich jest w tym powiecie rocznie w ruchu 145, które zużywają rocznie 1115 centnarów lnu i konopi, wyrabiają 111,500 łokci płutna wartości 11,150 złr. Kuśnierzy znajduje się w tym powiecie 75, którzy spotrze-bowują rocznie skór owczych, jagnięcych i króliczych razem sztuk 17,560 i sporządzają or-dynaryjnych kożuchów rocznie 3512 sztuk, razem wartości 35,120 złr. Lasy tego powiatu dostarczają rocznie drzewa budulcowego sztuk, 10,000 wartości 12960 złr.; drzewa opałowego twardego 15415 sążni, miękkiego 4000 sążni: razem wartości 73,660 złr. Powiat ten produkuje: pszenicy 325,000 niższo austr. mec; żyta 280,000 m., jęczmienia 104,000 m., owsa 182,000 mec, kururydzy 54,000 mec, prosa 40,000 m., hreczki 75960 m., bobu 9,000 m., grochu 36,000 m., soczewicy 7200 mcc., wyki 4800 m., ziemniaków 350,000 m., buraków cukrowych 10,000 centnarów, buraków pastewnych 34,000 mec, kapusty 41667 kóp główek, przędziwa lnianego 820 cent., przędziwa konopnego 3,800 cent., nasienia lnianego 35, nasienia konopnego 145 m., nasienia rzepaku 36, nasienia koniczyny 1000 contnarów, tytuniu 540 centnarów, słomy 780,000 centn., siana 120,000 centn., potrawu 50,000 centn., koniczyny, mieszanki innych traw pastewnych 51,000 centn., innych owoców 1200 m., miodu 13 eontn., wosku 3 ctry, mleka 40000 wiader, masła 3000 ctrów, sera 6000 ctrów, wełny owczej 200 ctrów, drzewa opałowego twardego 25,000 sągów, drzewa opałowego miękkiego 15000 sągów, drzewa budulcowego i wyro-bowcgo 900,755 stóp sześć. Przemysł domowy rozległy jest pod względem tkactwa i su-kiennictwa, lecz ogranicza się na grubo włościańskie płótno i takież sukno, z którego wyrabiane siermięgi wzorzyste na wszystkich szwach i na przodzic kolorową włóczką wyszywane bywają, Kobiety haftują kolorowym jedwabiem koszule na ramionach i brzegi fartuszków. Handel zbożem i surowemi płodami jest w tym powiecie bardzo ożywiony, kupcy bnczaccy uchodzą po tarnopolskich za najbogatszych na całem galicyjskiem Podolu. Ko-

Buc.

Buc.

437

 

lej żelazna nie dotyka tego powiatu; za to trzy
gościńce murowane przerzynają powiat, mia
nowicie gościniec rządowy brzeżańsko-stani-
sławowski przechodzi z północy na południe
w Manastcrzyskach łączy się z nim gościniec
krajowy idący z Manasterzysk na Buczacz do
Czortkowa; zaś w Buczaczu łączy się z tymże
gościniec krajowy idący z Buczacza na Śtru-
sów do Tarnopola. Z historycznych względów
zasługują na wzmiankę następujące miejscowo
ści: Buczacz; Jazłowiec gniazdo rodziny Ja-
złowieckich; na ruinach warownego zamku
znajdują się ormiańskie napisy; miasto to było
niegdyś rezydencyą biskupów ormiańskich,
jest w dziejach pamiętne klęską zadaną tata
rom roku 1684; wkrótce potem zburzenie twier
dzy nastąpiło; teraz liczy 2,500 mk. Złoty
Potok z klasztorem ks. dominikanów i staro-
żytnern zamczyskiem, był niegdyś gniazdem
rodziny Potockich. Manasterzyska, pamiętne
klęską zadaną turkom; ma jeszcze zamek nie
gdyś obronny, w którym mieszka właściciel
tych dóbr Józef Mołodccki.	B. R.
Buczaczki, wieś, pow. kołomyjski, nad rzeczką Czerniawą, dopływem Prutu, o 2 i pół mili na wschód od Kołomyi, o pół mili na południe od Gwoźdźca, o l milę na północ od stacyi kolei żelaznej Iwowsko-czorniowieckiej w Zabłotowic. Przestrzeń posiadł wiek. roli orn. 106, pastwisk 1; posiadł, mniej, roli orn. 448, łąk i ogr. 17, pastw. 36. Okolica bardzo urodzajna, tytuń i kukurydza udają się wybornie. Ludności rzymsko katolic. 11, grecko-kat. 533, izrael. 37: razem 581. Należy do rzym. kat. parafii w Gwoźdzcu, gr. kat. parafii w Balińcach. Właściciel posiadł, wiek. Kajetan Agopsowicz.
linczuje, wś rządowa w pow. us/yckim, gm. Kosikowce, 356 dusz męz., 733 dz. ziemi włość., należała do Trzecieskich. Dr. M.
Buczak, przys., pow. kaniowski, położony o 4 w. od wsi Pszenicznik, nad brzegiem Dniepru, w lesistej pozycyi. liczy mieszk. prawosł. ob. pł. 460. Ziemi wykopowej 198 dz.
Buczałka, potok, wypływa ze źródlisk le
śnych w obr. gm. Miłkowa w pow. cicszanow-
skim koło tartaku milkowskiego; zrazu płynie
przez las. poczem wydostaje się na mokradła
łąkowe gminy Mołodycza (w pow. jarosław-
skim), a w obr. gm. Zaradawy przyjmuje
z prawego brz. potok Radówkę i na granicy
gminy Mołodycza z Radawą wpada do stru
mienia Bechy, dopływu Lubaczówki. Kierunek
biegu przeważnie południowy a długość biegu
7.5 kil.	Br. G.
Buczały i Herman, wieś, pow. Rudki, oddalona od Komarna o 5 kil. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 372, łąk i ogr. 98, pastw. 8; pos. mniej, roli orn. f 00, łąk i ogr. 77, pastwisk 95 mórg. austr,; leży w niskiej równej

bagnistej okolicy. Ludność rzym. kat. 449, gr. kat. 113, izraol. 96: razem 658. Należy do rzymsko i grecko kat. parafii w Komarnie. Właściciel pos. wiek. Kazimierz hr. Lancko-roński,
Buczany, wś, pow. trocki, nad Wilią. Buczę, pow. dąbrowski,   przysiółek wsi Borek.
Buczek, 1.) wś i iolw., pow. łaski, gm.
i par. Buczek. Posiada kościół par. murowa
ny z XVI wieku, prawdopodobnie poaryański,
sąd gminny okr. IV, urząd gminny, odl. od
Łasku 10 w. W 1827 r. liczyło 28 dm. i 186
mk., obecnie ma 64 dm., 500 mk., ziemi włość.
318, kościół. 8, dwór. wraz z folw. Lgów
2190 mórg.; w tem ornej 840 mórg. Par. B.
dek. łaskiego, dawniej szadkowskiego, 2800
dusz liczy. Gmina B. ma st. p. w Zelowie.
W gminie istnieje: młyn wodny, cegielnia,
3637 mk. 2.) B., kolonia, pow. sieradzki,
gmina i par. Wróblew, rozległości mórg. 16
wposiadaniu włościan, 41 mk. 3.) B., wś
i folw., pow. opoczyński, gm. Opoczno, par.
Libiszów. Liczy 16 dm., 185 mk., 604 mórg.
ziemi dworsk. i 305 mórg włość, (z przyległo-
ścią Podlesie).	Br. Ch.
Buczek, wieś, pow. chodzieski, 3 dm., 18
mk., wszyscy cw., 3 analf., stać. poczt, w Bu-
dzyniu o 8 kil., stać. koi. żel. Rogoźno o 20
kil.	M. St.
Buczek, 1.) wieś rycerska,   pow. brodnicki, okrąg, wójt., urz. stanu cyw. i par. Meżywięc, stać.   poczt. Wrocki, 10 dm., 115 mk., 49 kat.; przed   1840   r. Michałowski, w r. 1782 właśc. łapski.    Od   st. koi.  Książki 15 kil.,   335,03 ha. (298,49 z. orn. i ogr., 23,06 łąk, 9,20 past., 7,28 nieuż.), parowa fabr. mączki, tuczenie bydła  i skopów.    2.) B., wieś, pow. grudziąski, >ar.   Rogoźno,   okr.   wójt. i urząd stanu cyw. Mały   Szembruk,   st. poczt. Lessen, 272,20 m. ngd.,   2 dm.,   13 mk., 11 kat.    3.)   B. Mały, Y>lw.,  pow.   grudziąski;   par.,   st.   poczt., koi. tel.   Wąbrzeźno (Briesen); okrąg wójt. Łopa-ki,   urząd   stanu cyw. Blizno; 709,70 m. rozl., 2 dm., 18 mk., 7 kat.; 1782 r. właśc. Rutkow-ski.    4.)   B.   Wielki,   wieś,   pow.  grudziąski, par. Wąbrzeźno,   st.   poczt. Rohden (Radzyn), okr.   wójt.   Łopatki,   urząd stanu cyw. Blizno, 378,47 m. rozl., 4 dm., 30 mk. ewang.    5.) B., folw.,   pow. lubawski,   par. Lipinki, okr. wójt. i urz. stanu cyw. Krotoszyn, st. poczt., koi. i tel. Bischofswerder   (Biskupice),   125 mk., 90 kat., 251   ha.   (210 r. orn. i ogr.,  19 ł.,   16 past., 5 nieuż.,   l   wody),   gorzelnia,   sprzedaż  mleka do fabryki sera w Biskupcu.    6.) B.   (Butzig), wieś   ze   szkołą,    okrąg,   wójt.,   urząd   stanu cywilnego   i  stacya pocztowa,   kolej. i telegr. Laskowice,   par.   Jeżewo,  1407,77 m.   mgd., 18 dm..   135 mk. ewang.; niegdyś czynsz płacili włościanie do Laskowic; w tej wsi folwark

438

Buc.

Buc.

 

Butzigor Wald do Laskowic należący; w r. 1782 właściciel Zboiński, 1618 Liński. 7.) B. wielki i mały, wioś szlachecka, powiat złotowski, z młynem i tartakiem, parową gorzelnią i cegielnią, szkołą, wójtostwo, urząd, stanu cywilnego i kościół; stacya poczt. koi. i tol. Linde; wieś s/1. z folw. 1703,27 ha. (1046,36 r. orn. i ogr., 131,22 L, 33,94 pastw, i torfu, 416,55 10su,40,28nieuż., 24,91 wody); t. z. Plebankama 38,30 ha. (30,64 r. orn. i 766 łąk), włościanie 1883,91 m.: razem w W. Buczku 60 dm., 567 mk., 409 kat., na folwarku 11 dm.; młyn 2 dm.; folw. z mł. 180 mk., 108 kat. W XV w. należy do Wituńskich, bardzo starej rodziny, już w dokum. z r. 1295 wspom. (Annal. Coenobii Byssow seu coronoviensis, rękopis bibliot. Raczyńskich w Poznaniu), w r. 1453 należy Buczek już do Potulickich, w 1695 r. do Raczyńskich, później do Grabowskich; w r. 1866 panna Gabrycla Grabowska, w r. 1872 Btablewski z Rządkowa w Poznańskiem. Teraźniejszy kościół zbudowany 1730 r. przez Adama Stanisława Grabowskiego, biskupa chełmińskiego, następnie warmińskiego; tenże biskup konsekrował go 1734 r.; w kościele tym spoczywają zwłoki wielu Grabowskich. Między 1830-1840 r. był dziedzic Buczka, Józef Grabowski, głównym dyrektorom towarzystwa kredytowego w Poznaniu, Landszaftą zwanego.
Buczek, 1.) niem. Butschkau, Wielki i Mały, dwie wsie, pow. namysłowski, w par. katol. Rychtal. Wielki B. ma kościół iilialny tej parafii i szk. kat. 1-klas. 2 ) B., koi. i folw., pow. wiclkostrzolocki, w par. Zimnowódka, należą do dóbr Zimnowódka,
Buczka, rz., dopływ rz. Zdwiża z prawej strony w powiecie kijowskim.
Buczki, niem. Budzken, wś, pow. łecki, st. p. Ełk.
Buczkieiuic, wś, pow. maryampolski, gm. Pogicrmuń, par. Pokojnio. W 1827 r. było tu 8 dm. i 111 mk., obecnie 14 dm. i 136 mk.
Buczków, z Dembiną, wś, pow. bocheński, 1177 mórg. rozl., w tein 443 m. roli ornej, 134 domów, 725 mieszk., paraf, w Okulicach, położenie równo, w glebie żytniej.
Buczków, ob. Baczkan.
Buczkowicc, wś, pow. bialski w Galicyi, 1056 mórg. rozl., w tom 553 roli ornej, a 350 m. pastwisk, 169 domów, 1109 mieszk., par. w Łodygowicach, tartak wodny, wiatrak i fabryka zapałek; leży w wysokich górach pomiędzy lasami, blisko granicy Szląska austryac-kiego.
Buczkowo, 1.) wieś, pow. chodzifski. 13 dm., 208 mk., 149 ew., 59 kat., 55 analf., stacya pocztowa w Chodzieżą o 2 kil., stacya kolei żelaznej Piła (Schneidemiihl) o 30 kil., Rogoźno o 35 kil. 2.) B., domin., pow. ino-

wrocławski, 988 mórg. rozl., 8 dm., 78 mk., 31 ów., 47 kat., 27 analf. Stać. poczt, i koi. żel. w Gnicwkowie (Argcnau) o 4 kil. M. St.
Buczkowo, leśnictwo królewskie, pow. brodnicki, gm. i urz. st. cyw. Ruda, par. i st. p. Lidzbark, l dm., 8 mk., 2 kat.
Buczkowo, wś w pow. słupskim, ziemi pomorskiej.
Bticzkowska-Wola, koi., pow. łaski, gm. i par. Buczek, wraz z koi. Wilkownią i Buguj liczy 40 dm., 342 mk., ziemi włość. 994 mórg.
liliczlo, ob. Budowani.
Buczua, rz. dopływ rz. Bucz.
Buczniów, ob. Btwniów.
Biicziiny, wś, w pow. trockiiP.
Buczyki, ob. Litcyki.
Buczyłowo, ob. Budłowo.
Buczyn, 1.) Szlaohed-i i Rutki, dwie wsie, pow. sokołowski, gm. Olszew, par. Skibniew. B. szlachecki liczy 22 dm., 199 mk., 600 mórg. B. ruski 3 dm., 58 mk. i 367 mórg. 2.) B. ruski, wś, pow. sokołowski, gm. i par. Kossów. Liczy 8 dm., 81 mk., 204 mórg. 2.) B., wś, pow. zamojski.
Buczyn, wś w pow. pińskim, nad Stocho-dem.
Buczyna, 1.) z Bąbrowicą, Dąbiami, Babinką, AYlostowicami i Podsobolewem, wś, pow. bocheński, 1618 mórg. rozl., w tcm 904 m. roli ornej a 451 m. lasu, 93 domów a 582 micszk. Paraf, w Sobolowio, położenie pagórkowate, gleba żytnia. 2.) B., wieś, pow. brodzki, leży przy samej granicy Galicyi od Wołynia, o 13 kil. na południe od Brodów, przestrzeń posiadł, wiek. roli orn. 84, past. 26, lasu 251; posiadł mniej, roli orn. 419, łąk i ogr. 50, past. 40, lasu 7. Ludność gr. kat. 304, izracl. 44, razem 348. Należy do gr. kat. paralii W Gajach brodzkich. 3.) B., przysiółek Szczut-kowa.
Biiczynka, inaczej Stenlynka, rzeka, bierze początek pod wsią Dybów w pow. wokołow-skim. Opływa wsie: Buczyn Szlachecki, Buczyn Ruski, Ratynicc Nowy i Stary, Zalesię, Mursy, Kuczaby, Stelągi, Grądy, os. Sterdyń; wsie: Lebiodzie, Chądzyń, Dzięcioły Bliższe, dalsze, Ccranów, Noski, Wólka Rytolska, Ry-tele Olecłmy, Długie, Wszcbory i na gruntach wsi Rytcle Wszołki wpada do rzeki Bugu z lewego brzegu. Rzeczka la długa 4'/4 mili, od wsi Dybów do wsi Ratynicc Stary tworzy po brzegach bagna nieprzebyte, ztąd do Ster-dyni łąki łatwe do przebycia, następnie od Stordyni do ujścia znów bagna. Szerokość koryta średnio sążni 2, głębokość wody w stanie najniższym na stopę jedną, w stanic najwyższym 5 do pół szóstej. Nizina, obfita w siano i pastwiska, jest szeroka '/4 mili.
Buczyno, okolica szlachecka, pow. ostrołęcki, gm. i par. Czerwin. Znajdowały się tu osady

Buc

Bud.

439

 

B.~Aksamity i B.-Mancz. Wspomniane poć 1422 r. gniazdo Buczyńskich (Z. Gloger.) 2.) B., okolica szlachecka, pow. i gm. Wysokie Mazowieckie, par. Kuleszc. W obrębie je loży wś B. Mikosze. W 1827 r. było tu 13 dtn., 71 mk.
Iłiiczynowa dolina, jedna z najdzikszycl dolin tatrzańskich, leżąca po połudn.-wschodniej stronie grzbietu, odrywającego się od głównego grzbietu od Świnicy w kierunku płn. wsch., otoczona od półn. zach. dzikiem! i przepaścistemi skałami Granatu, a na płd. zach. Kozim Wierchom czyli Czarnemi ścianami. Cała dolina ta ma kształt okrągłej kotliny. W poprzek tej doliny przechodzi wał głazów, który tylną część doliny dzieli od poprzedniej. Przednia część tworzyła kiedyś staw, dziś jeszcze jest w niej podczas deszczów woda, która małym strumykiem spływa w kier. płd. wsch. do Roztoki. Środek doliny 1728.58 m. (Jauota), a ujście doliny 1665.10 m. (Ja-nota). Przebywa tutaj wróbel skalny. Br. G.
Buczyny, stare i nowe, dwie wsie, pow. konstantynowski, gm. Pawłów, par. Janów. B. Stare liczą 42 dni., 275 mk. i 494 mórg. ziemi; B. nowe, 15 dm. 93 mk. i 424 mórg.
T Jn«l, Budek, Dudko, Uitdz, Btidzinz \ ttudsinhiw, rozmaite formy jednego dawnego imienia, stanowiące źrodłosłow nazw takich jak: Budzyn, Budków, Budzi-szowiee, Budzisławice, Budzów i t. p.
Butla,, Budy, nazwa ogólna geo-topograficzna
osad leśnych lub powstających po wyciętych lasach.
Pierwotnie oznaczała ona samo mieszkanie osadnika
lejnego i w jeżyku myśliwskim znaczy szałas z ga
łęzi, służący do ukrycia myśliwego przed zwierzyną,
na którą czatuje. Gdy z osad, których mieszkańcy
trudnili się łowiectwem, pszczolnictwem, wytapia
niem smoły i t. p. przemysłami, zaczęły się tworzyć
osady rolnicze, zatrzymały one swe pierwotne nazwi
sko, choć miejsce bud zastąpiły chaty. Najwięcej
Bud spotykamy w obrębie dawnego Mazowsza (gub.
warszawska, płocka, łomżyńska), choć wraz z ko-
lonizacyą mazurską spotykamy B. na całym obszarze
ziem dawnej Polski. Por. lluda. Majdan, Huta, Dc-
mnia i t. p.	Br. Cli.
Buda, 1.) wś, pow. suwalski, gm. Czostków, par. Filipów, odl. o trzy mile od Suwałk, liczy: l dm., 21 mk. 2.) B. Zaioidugierska, wś, pow. *ujueński, gm. Krasnowo, par. Puńsk. Leży przy os. leśnej Zawidugiery; liczy 9 dm. i 88 mk. o.) B.-rwcfA-n. wś, pow. sejneński, gin. i par. Krasnopol. W 1827 r. było tu 10 dm. i 209 mk.. obecnie 39 dm. i 226 mk. 4.) B., wś, pow. władysławowski, gm. Tomaszbuda, par. Wysoka Ruda. Ma 7 dm., 99 mk., odl. 26 w. od \Yludysławowa. 5.) B., wś, pow. maryam-polski, gin. i par. Balwierzyszki. Ma 5 dm.. 34 mk.
Buda, 1.) Stara, wś, pow. zwinogródzki, o 15 w. od Zwinogródki. Niegdyś w tom miejscu były znaczne lasy i wyrabiano potaż. Należała ta wieś dawniej do Sapiehów, od których przeszła przez darowiznę na Zaborow-

;'o. W r. 1835 Klemens Podlewski wziął ją w posagu za żoną, ta sprzedała B. Radziejewskiemu a ten ostatni Narcyzowi Koleńskiemu, po którym odziedziczyły jego córki. Ziemi 1750 dz.; dworskiej 1100 dz. Cerkiew, zarząd policyjny w Łysiance. Osada dawnej szlachty polskiej, dziś prawosławnych. 2.) B., dobra, pow. ihumeński, nad rzeką Hać, tuż przy dawnym trakcie pocztowym z Ihu-meiiia do Mińska prowadzącym, o w. 18 od Ihumenia. Dawniej B. była własnością Parczewskich, od r. zaś 1853 nałoży do Homoli-ekich; całego obszaru mają przeszło 7633 mórg. Ziemia borowa, lekka, sianożęci dobro, lasu obfitość; dwa młyny i pięć karczem. Miescowość ta nie odznacza się żadnym przemysłem. AL Jel. 3.) B., os, pow. słucki, w 1864 r. st. przy byłym trakcie pocztowym Mińsk-Pińsk, o 16 w. od Siniawki. 4.) B., ob. Brahin. 5.) B., wś w pow. klimowickim, z katol. kaplicą parani łozowickiej. 6.) B., wś, tblw. i zaśc. w pow. trockim. 7.) B.-A'o-szelewslea, st. dr. żel. landwerowsko-rornneńskiej, na przestrzeni Homol-Mińsk, między Siemie-nówką i Sołtanówką, o 41 w. od Homla.
Buda, l.) wś, pow. czerniowiecki na Bukowinie, o 9 kil. od Sadogory, w par. gr. nieu-nickioj Mahala; dominium rządowe. 2.) B., przysiółek Iwanówki.
Buda, 1.) niem. Fischerbiule, wś, pow. olecki, st. p. Cichy. 2.) Budda (ob.).
Buda, iblw. dóbr Komorno, pow. kozielski.
Buda, stolica Węgier, inaczej Budapeszt, iowie się po słowiańsku Budzin, po niem. Ofen.
Budajcie, wś, pow. trocki.
Budaki, mko, pow. akormański, gub. bes-sarabska, wody mineralno, latem st. pocztowa.
Budailicr, ob. Budzimir.
Bndanówka, ob. Męża.
Budapeszt, ob. Buda.
Budballeu, iblw., pow. gąbiński, st. poczt. Semmcrsdorf.
Budcia, wielka wś w pow. bałekim, gm. vrute; dusz męz. 1117 liczy. Ziemi włość. 3035 dz. Wieś ta oddana była w 1816 r. Ypsylantcmu na 50 lat wraz z wsią Smo-anką, a ten ustąpił praw swoich Lipińskiemu.
Budcza, wś w pow. słuekim, nad rz. Łanią.
Budczek, ob. Buczek.
Budcziska, ob. Budziska.
Budda, ob. Budy.
Buddeabruk, koi. dóbr Nagodowice. pow. iluczborski.
Buddern, ob. Budry.
Buddiii, ob. Budyń.
Budel, tblw., pow. garwoliński, gin. i par. i-askarzew. Ma 5 dm., 64 mk.. 777 mórg. ibszaru.
Budele, wieś pod górą i zaścianek na górze,

440

Bud.

Bud.

 

w pow. trockim, nad Wilią, o wiorst 2 od Czabiszek, 9 od st. Żosiol. Przy tej wsi wznosi się góra wysoka ku Wilii wydłużona i stopniowo spadająca, po obudwu jej bokach głębokie wąwozy oddzielają ją od płaszczyzn i tylko z jednego nieco zaokrąglonego końca łatwy jest wstęp na nią; wierzchołek widocznie jest sypany, pośrodku zaklęsły, a brzegi wystające formują kształt podkowy; z wklęsłości grusza wyrasta. Widok z tej góry czarujący: u stóp niewielką polankę przerzyna wartki strumień, tuż z wąwozu do Wilii wpadający; wprost, naprawo i na lewo jak tylko okiem sięgnąć lasy, góry, doliny, miasteczkami, dworkami i wioskami usiane; z pośród nich niebieską wstęgą w ujmujących skrętach Wilia płynie. Był tu może ołtarz bogini Mildy; tego zdaje się dowodzić samo urocze położenie. Nazwa wszakże mówi inaczej; lud nazywa tę górę skarbcom, utrzymując, iż w niej skarb jest ukryty. R. Jao.
Budei), Budy, ob. Bielsk.
Biujen, ob. Budy.
Biidenica, wś, pow. storożyniecki na Bukowinie, o 4 kil. od Storożyńca, z parafią gr. nieunicką.
Budestccy, ob. Budysiecy.
Budicskiił, Ledeskul, szczyt w Karpatach lesistych, między Czarnohorą a Kóz rogi cm, 1676 m. wys.
Budisch, ob. Budzisz.
Budissin, Budyszyna, niem. Bautzen, ob. Budyszyn.
Bud-jeziory, wś, pow., par. i gm. Wyłko-wyski. Ma 72 dm., 140 mk., odl. 4 w. od Wyłkowyszek.
Budka, wś, pow. maryampolski, gm. Gu-dele, par. Skrawdzic. Ma 18 dm., 150 mk., odl. 25 w. od Maryampola. Niegdyś st. poczt, na trakcie z Warszawy do Kowna, między Maryampoletn a Wojwcrami, o 50 mil od Warszawy.
Budkeii, ob. Budki.
Budki, 1.) wś, pow. janowski, gm. Trzy-dnik, par. i okr. sądowy Gościeradów, sfc. p. Kraśnik. Osad włość. 10, ziemi ornej 83 mórg., lasu 32 m., 75 mk. Włościanie średniej zamożności: jeden ma pasiekę z 200 pni. Gleba: glinka popiolatka urodzajna. Przed uwłaszczeniem włościan B. należały do dóbr Liśnik Mały. A. M. 2.) U., koi., pow. chełmski, gm. Rejowiec. 3.) B., wś, pow. konecki, gm. i par. Chlewiska. Zakłady żelazne, 43 dm., 271 mk., 237 mórg. obszaru. 4.) B., wś, pow. łęczycki, gm. i par. Grabów. W 1827 r. było tu 7 dm. i 68 mk. 5.) B., wś i folw., pow. łęczycki, gm. i par. Witonia, morgów 333, dm. 7. 6.) B. stare i nowe, wś, pow. kolski, gm. Budzisław Kolski, par. Osiek Wielki. W 1827 r. B. stare liczyły 5 dm. i 76 mk., B, Nowe zaś 42 dm. i 260 mk. 7.) B.,

wś włość., nad rz. Orzyc, pow. przasnyski, gm. Zaręby, par. Chorzele. W 1827 r. było tu 30 dm. i 205 mk., obecnie liczy 37 dm., 246 mk.; wiatrak jeden, powierzchni 1,253 mórg. (gruntu ornego 459 mórg.).
Budki, wś, pow. winnicki, dusz męz. 3-10. ziemi włość. 660 dz.; ziemi dwór. 1034 dzios.; należały do Potockich, dziś Kajetana Tlussa-nowskiego. 2.) B., wś, pow. bracławski, należy do Kossowskich, ob. Sorokotiażyńue.
Budki, wś, pow. dubieński. Była tu kapl. katolicka b. parafii Krupiec.
Budki, 1.) Nieznanowslie, wieś, pow. Kamionka strumiłowa, leży nad potokiem Bobrów-ką, dopływem pobliskiego Bugu, śród lasów należących do dóbr Busk. Przestrzeń posiadł, dworskiej roli orn. 14, łąk i ogr. 111, pastw. 12, lasu 1649; posiadł, mniej, roli orn. 282, łąk i ogr. 401, pastw. 137, lasu 4 mórg. Ludność rzyin. kat. 543, izrael. 13: razem 556. Należy do rzym. kat. parafii Kamionki stru-miłowej. 2.) B., przysiółek Stykowa.
Budki, folw., pow. wągrowiecki, ob. Smo-ijulec.
Budki, niem. Klein-Bialla, wś, pow. olecki, pod Micruniszkami. niedaleko Białej.
Budków, wś i folw., pow. opoczyński, gm. Topolice, par. Żarnów. W 1827 r. było tu 10 dm. i 49 mk., obecnie 16 dm., 132 mk., 419 mórg. ziemi dworsk. i 209 m. włość.
Budków, wieś, pow. Bóbrka, nad potokiem Krywula, o ćwierć mili na południe od stacyi kolei żelaznej Iwowsko-czerniowieckicj w Sta-remsiole, która to kolej pod tę wieś przechodzi; od Bóbrki oddaloną jest na północny zachód o 9 kil. a o 2 kil. na północ od wsi Pod-manasterzec; między toini obudwu wsiami Budków i Podmanasterzcc tworzy Krywula staw. Przestrzeń posiadłości dworskiej: roli ornej 35, łąk i ogrodów 21, pastwisk 50, lasu 1454; posiadłość mniejsza: roli ornej 697, łąk i ogrodów 196, pastwisk 171, lasu 33 m. Ludność rz. kat 104, gr. kat. 425, izraol. 13: razem 542. Posiada szkołę filialną i kasę pożyczkową z funduszem zakładowym 474 złr.
Budków, niem. Baudke lub Bautke, wieś, pow. wołowski, pod Winczkicm.
Biidkowicc 1.) (Stare), niem. Alt-Budko-ivitz, wś, pow. opolski, z par. katol. dek. siał-kowskiego, dawniej filią parafii Jałowa, kość. z r. 1713. Filia w Laskowicach. Parafia liczy 4600 kat., 1260 ów., 37 izr. Do dóbr B. należy koi. Dębieniec. 2.) B. (Nowe), niem, Neu-Budkowitz, koi., pow. opolski, par. Stare B. Do Nowych B. należy osada Morzynek. Obie te wsie B. Nowe i Stare leżą nad strugą zwaną dziś Budkowiizer Wasser, dopływem Stobrawy.
Budkówka, rz., lewy dopływ rzeki Sobu w powiecie lipowieckim. Na jej brzegach

Bud.

Bud.

441

 

.inajduje się granit opałowy. Uchodzi powyżej Lipowca.
Białkowo, Sutkowa, wś włość, i wś drobnej s/lach., pow. płocki, gin. i par. Drobin, wś włość. 11 dm., 68 mk., 10 m. obszaru; wieś prywatna (4 części) i drobnej szlachty liczy 8 dm., 51 mk. i 403 m. obszaru (342 ornej ziemi). Mieszkał tu dawny i liczny ród Boloszczyców.
Budlew, Budlewo, wś w b. ziemi bielskiej, dziś pow. bielski, gub. grodzieńskiej. Tu w r. 1774 nr. się ks. Jakób Falkowski pijar, założyciel Instytutu głuchoniemych i ociemniałych w Warszawie.
Biiclnc, 1.) wś szlach. i włość., pow. ostro
łęcki, gm. Troszyn, par. Kleczkowo, 798 m.
obszaru. W 1827 r. było tu 12 dm. i 76 mk.,
obecnie 197 mk. włościan i drobnej szlachty.
2.) B.-Sowięta, wś drobnej szlachty, nad rz.
Płodownicą, pow. przasnyski, gm. i par. Bara-
nowo. W 1827 r, było tu 26 dm. i 142 mk.,
obecnie zaś liczy 37 dm. i 202 mk., obszaru
755 m. (ornego 316 m.) 3.) B.-Żarnowo, wś,
szlach i włość., nad rz. Biebrzą, pow. szczu-
czyński, gm. Ruda, par. Białaszewo. W 1827
roku było tu 8 dm. i 43 mk.	Br. Cli.
Biulue i Alillerówka, wś, pow. mohylow-
ski, 311 dusz męz., 488 dzies. ziemi włość,
a dworskiej 633 dz. używał, i 20 dz. nioużyt.
Własność zasłużonego lekarza-jubilata drą I)o-
browolskiego; dawniej należała do klucza sza-
rogrodzkiego. Ma duży młyn pytlowy i go
rzelnię dobrze urządzoną.	Dr. M.
Budiiica (Wielka), wś w gub. wiŁebskiej, przy trakcie z Newla do "Wicliża.
Biicliiiłti, pierwotni cs:idnicy w miojscowo-ściach zwanych Budami.
Biulniki, wś, pow. trocki.
Biidiiikiszki, wś, pow. władysławowski, gm. Błogosławieństwo, par. Tlgowo. W 1827 roku było tu 5 dm. i 43 mk., obecnie 5 dm. i 50 mk.
Budniówka. Tak piszą niektórzy nazwę rz. Budkówki.
Budno, wś, w pow. sokolskim, gub. gród/,., o 22 w. od Sokółki, chat 15.
Budny, młyn wodny w dobrach Nowawieś, pow. bytomski.
Biidomierz (z Komorowszczyzną i Zalę-giem), wś, pow. jaworowski, o 2 kil. od Hru-szowa. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 269, łąk i ogrodów 135, pastwisk 58, lasu 689; posiadłość mniejsza: roli ornej 483, łąk i ogrodów 186, pastwisk 133 m. Leży śród lasów i piasków. Ludności gr. kat. 536, izraelitów 15: razem 551. Należy do gr. kat. par. w Hruszowie.
Budoszkowicc,  ob. Bogdaszowice.
Budów, Budowo, wś, pow. słupski na Pomorzu.

Budów, wś, (?), niegdyś własność jezuitów w Porejasławiu.
Budowanie, folw., pow. wyłkowyski, gm. BartniU, par. Laukieliszki, odległy 10 w. od miasta pow. W 1827 r. było tu 10 dm. i 95 mk., obecnie 7 dm. i 85 mk.
Budowanie, wś w pow. lęborskim ziemi pomorskiej.
Biidowiesć, rzeka, lewy dopływ rz. Obol, ma źródło w jeziorze Łoważ, przyjmuje z prawej strony Czernicę.
Budowisko, wś, pow. kalwaryjski, gmina i par. Kalwarya. Liczy 5 dm. i 27 mk., odl. 6 w. od Kałwaryi.
Budowo, ob. Budów.
Budrauy, okrąg wiejski w gm. Aleksandro-wo, pow. święciański, liczy w swym obrębie wsie: Traszany, Czertowszczyzna, Bndrany, Sucharyszki, Pietraszyszki, Popiszki; zaścianki Głuszyca, Borowy, Jackuny, Popiszki, Stara-Nicdorośl.
Biidre.jcczki, folwark, pow. wiłkomierski, par. Uciany, własność Leopolda Łukaszewi-cza z podziału Budrejek pomiędzy braćmi powstały; włók gruntu 5.
Budrejki, majętność ziemska, pow. wiłko-miorski, gm. Uciana, od lat 200 zostająca w imieniu Łukaszewiczów. Gruntu włók 7; położona przy trakcie prywatnym z Uciauy do Wilua.
Budry, wś, pow. maryampolski, gm. Freda, par. Godlcwo. Liczy obecnie 10 dm. i 80 mk., odl. 43 w. od miasta powiatowego.
Budry, 1.) wś rządowa w pow. telszew-skim, nad rz. Korcianką, o 56 w. od Telsz; kościół katol. Podw. św. Krzyża, drewniany, 1753 przez mieszkańców wzniesiony, filialny korciański. 2.) B. tblw., pow. święciański, własność Tomaszewskicgo Rafała, par. łabo-narska. Tu mieszkał: sławny na Litwie lekarz włościanin Piotr Sargunas, który leczył ziołami i do niego z kilku gubernij niby na odpust zjeżdżały się tłumy osób. 3.) B., majątek ziemski, pow. święciański, własność Żarnow-skicgo. par. łabonarska.
Budry, wieś kościelna, w pow. węgobor-skim, w pobliżu rzeki Gołdap, 12 kil. na półn. wscli. od Węgoborka. Na południe od tej w równinie położonej miejscowości wznoszą się wzgórza pokryto pięknemi lasami iglastemi. Na przeciwnej stronie rzeki Gołdap wznoszą się skaliste lasy. Pod wpływem łagodnego klimatu, wywołanego bogactwem lasów, ma lekki, łatwy do obrobienia grunt piaszczysty, obfite urodzaje; 778 mk. cw., w znacznej części polaków; żyją z rolnictwa, trudnią się także wycinaniem drzewa w lasach rządowych i pracują przy nawodnieniach na królewskich łąkach melioracyjnych. Przemysł (60 rzemieślników) bardzo ożywiony, zaspakaja jednak

442

Bud.

Bud.

 

tylko potrzeby miejscowo i okolicy. Stacya poczt.; poczta osobowa do Węgoborka i Goł-dapu.
Budryki, majętność o pół mili od Kctowa,
W pow. rosieuskim, par. lletów. Leży przy
szosie wiodącej z lletowa do Płungiau. Nie-
gdyś posiadłość kilku Budryków: Stanisława,
Piotra i Daniela, oraz kilku innych, bo do
składu tej posiadłości należały: Piwowary
i Drupszty; w późniejszym zaś czasie przeszły
dzisiejsze B. do Kondruttów, a, obecnie z wia
nem do Leona Stulgińskiogo.	Fd. R.
Budryszki, dwór, pow. wileński, do dóbr (!zabiszki Piłsudzkiego Stefana należący, nad Wilią.
Blldsill, ob. Budzyń.
Bndsław, JBuu-law, Budzław, mko pow. wi-lejskiego, nad rz. Serwecz, założone przez Aleksandra Jagielończyka 1504 r. i darowano bernardynom wileńskim, od Wilna 180 w., od Wilejki 49. Par. kościół katol. Narodź. N. M. P., z muru wzniesiony 1788 przez parafian. Na cmentarzu kaplica. Parafia katol. dek. wi-lejskicgo dusz 3626. Filio w Berczowce i w Motykach. Dawniej była kaplica w Żo-sinie. Mioszk. obojga płci 686. Dobra B. są własnością Zygm. Oskierki. Gmina B. liczy w swym obrębie 325 dymów, 2952 włościan ob. płci, zarząd gminny mieści się w miast. Budsławiu. Gmina składa się z 7 okręgów wiejskich: Budsław, Polesie, Komarowe, \Vro-blo, Iłowo, Wosin, Szynkowszczyzna. Okrąg wiejski B. w gm. B. liczy w swoim obrębie mko B. i wieś Kurczyn.
Biidsziskcn, ob. Budziska.
Bildtip, ob. Nemonin.
Biidiipochncil (niem.), kilkanaście wiosek w Prusiech Avschodnich nosi tę nazwę.
Budwcitscheii (niem.), siedm wsi w Pru-siech wschodnich (cztery w pow. stołupiań-skim) nosi tę nazwę, zapewne tego samego pochodzenia co polskie Budwiecie i następujące Budwethen.
IIiidwcHicn (niem.), kilka wsi w Prusiech wschodnich nosi tę nazwę. Główna z nich wieś kościelna 24 kil. na połud. wsch. od miasta pow. Ragneta, w pustej, lecz żyznej równinie, 321 mk. ewang., mówiących po niem. i litewsku; trudnią się rolnictwem, przemysł nieznaczny, agentura pocztowa.
Budwicć, wś, pow. sejncński, gm. Pokrowsk, par. Berzniki, liczy 28 dm. i 241 mk.
Budwiecie, 1.) wś, pow. wyłkowyski, gin. Pojeziory, par. Wyłkowyszki, odl. 13 w. od m. pow. W 1827 r. było tu 24 dm. i 202 mk., obecnie 28 dm., 260 mk. 2.) B., wś, pow. wyłkowyski, gm. Karkliny, par. Kietur-włoki. W 1827 r. było tu 23 dm. i 203 mk., obecnie 37 dm., 319 mk.; odl. 14 w. od m. pow. 3,) 0., wś, pow. wyłkowyski, gm. i par. Po-

jewoń, odl. od m. pow. 17 w. W 1827 r. by
ło tu 35 dm. i 280 mk., obecnie 45 dm., 412
mk. 4.) B., wś, pow. kalwaryjski, gm. Lu-
bów, par. Grażyszki. W 1827 r. było tu 18
dm. i 126 mk., obecnie 22 dm., 140 mk., odl.
11 w. od m. pow. 5.) B., wś, pow. kalwa
ryjski, gm. i par. Kalwarya. Liczy 10 dm.
i 85 mk. 6.) B., folw. i dobra, pow: kalwa
ryjski, gm. i par. Urdomin, odl. o 16 w. od
m. pow. Znajduje tu się, kaplica katolicka.
W 1827 r. było tu 13 dm. i 115 mk.; obe
cnie zaś liczy 8 dm. i 34 mk. 7.) B. małe
i wielkie, dwie wsie, pow. władysławowski,
gm. Zyple. B. małe należą do par. Łuksze, B.
wielkie do par. Błogosławieństwo. B. wielkie
w 1827 r. liczyły 15 dm. i 134 mk., obecnie
22 dm. i 182 mk. B. małe zaś w 1827 r. 3
dm. i 26 mk., obecnie 2 dm. i 22 mk. 8.) B.,
wś, pow. maryampolski, gm. Szumsk, paraiia
Maryampol. W 1827 r. było tu 7 dm. i 72
mk., obecnie zaś liczy 6 dm. i 69 mk. 9.) B.
Chlobiszki i Miehaliszki, wsie, pow. maryam
polski, gm. Chlebiszki, par. Płutyszki i Preny.
B. chlebiszki liczą 5 dm. i 50 mk., B. micha-
liszki 2 dm. i 14 mk.	lir. Ch.
Budwictys, wieś, pow. władysławowski, gin. Zyple, par. Łuksze. Liczy 5 dm. i 51 mieszk.
Budwiszki, dwór, pow. wiłkomicrski, par. Dobcjki, niegdyś z cksdywizyi sterkańskiej Kuszelewskiemu wydzielone; obecnie słostrzan jego Kurmin jest dziedzicem.
Ktitly, wsi noszijce te nazwy powstawały zwy
kle w obrąbie innych; tak np. na gruntach Augusto-
wa: Budy Augustowskie, Józelbwa: Budy Józefow-
skie i t. p. Dla tego te/, pomieścimy je głównie pod na
zwiskami wsi na terytoryum których powstały. 1'or.
Buda.	Br. Cli.
Budy, 1.) dawny obszar leśny puszczy ko-rabiewskiej, w obrębie którego z pierwotnych osad leśnych (bud) tworzyły się wsie i osady: Bednary, Mrozy, Waleryany, Pniewic, Stu-dzieniec, Zaklasztorne, Długokąty, Chojnackie, Wolskie, Bylińskie, Zielone, Grabskie, Kałki, Wikuckie. Ogólne miano Budy, które jeszcze w Tabelli wsi z 1827 r. spotykamy przy powyższych miejscowościach, dziś przechowało się przy kilku jedynie jak: B. zaklasztorne, wś, pow. skierniewicki, gm. Korabiewice, par. Ohojnata. \V 1827 r. było tu 47 dm. i 358 mk. B. Chojnackie, pow. skierniewicki, gin. Kowiesy, par. Chojnata; B. kałki i B. grabskie, pow. skierniewicki, gm. Skierniewka, par. Skierniewice. 2.) B., nazwa znacznego obszaru po wyciętych lasach, pow. błoński, gm.
par. Kaski. \V obrębie tym leżą: B. stare, wś, 554 mk.. B. Grzybek, wś, 407 mk., B. Zo-sinc, wś, 609 mk. i B. michałowskie, 316 mk. 3.) B., obszar po wyciętych lasach, pow. błoń-iki, gm. i par. lladziejowice. W obrębie tym leżą B. Stare. W 1827 r. liczyły 20 dm.

Bud

Bud.

443

 

i 176 mk., obecnie 206 mk. B. nowe, w 1827 r. liczyły 23 dni. i 150 mk., obccnio 228 mk. B. Józefo wskie w 1827 r. liczyły 17 dm. i 138 mk., obecnie zaś 213 mk. 4.) II. mszczo-nowskie, wś, pow. błoński, gm. lladziejowice, liczy 275 mk. 5.) B. Bartniki, gin. Bolimów, pow. łowicki, 76 dm., 310 mioszk. odl. od Łowicza 25 w. Budy-bolimowskie i B. grabina w pobliżu. 6.) B. ciechomskie, dolne, nowe i stare, cztery wsie, pow. gostyński. B. ciechomskio i dolne gm. Łęek, par. Dobrzyków, zaś B. stare i nowe, gm. Słubicc, par. Jamno; ogólna rozległość ziemi ornej i łąk wynosi 750 mórg., ludność około 500 dusz, domów 56. 7.) B. kaleńskie, powiat gostyński, gmina Szczawin kościelny, parafia Suserz. Liczy 29 dm., 244 mk. i 611 morgów obszaru ziemi włość. 8.) B. korzeńskie, pow. gostyński, gm. Lucicń, par. Gombin. Liczy 6 dm., 51 mk., 166 mórg. 9.) B. litcieńskie, wś, pow. gostyński, gm. Lu-cień, par. Gostynin. Liczy 11 dm., 90 mk., ziemi ornej m. 160, łąk m, 60. 10.) B., Su-serskie, wś, pow. gostyński, gm. Szczawin kościelny, par. Suserz, liczy 9 dm,, 60 mk., należy do włościan ogólnej przestrzeni inorg. 120 11.) B., stare i notce, wsie włość., pow. kutnowski, gm. Mikstal, par. Łani^ta. B. stare mają 15 dm., 212 mk. i 224 mórg. ziemi ornej żytniej. B. nowe liczą 16 dni. 249 mk. i 243 m. pszcn. roli. W. W. 12.) B. Łukowskie, iblw., pow. turecki, gm. Strzałko w, par. Lisków, ma 67 m. ro/1., w tom 57 m. roli ornej, 6 m. lasu, 4 m. łąk., 4 dm., 48 mk. 13.) B. Łukowskie, wś tamże, 32 dm., 321 mk., 158 m. roli ornoj. M. T. 14.) B. Psarskie, koi., pow. turecki, gm. Wichertów; o 9 AV. od Dobry. 15.) B. Slodkowskie, koi., pow. turecki, o 5 w. od Turku. 16.) B., os., pow. koniński, gm. Brzeźno, o 6 w. od Konina, ma 15 m. rozl., 26 mk., grunt sapowaty, podłoga zalewom. 17.) B. pustkowie, pow. sieradzki, gm. Gody-nice, par. Wojków, rozległości mórg. 89; 12 mk. 18.) B. Kudzkie, osada, pow. sieradzki, gm. Krokocicc, par. Małyń, ludności 18 bezrolnej. 19.) B. Bratkowskie, osada, pow. sieradzki, gm. Wierzchy, par. Bałdrzychów, rozległości mórg. 39 w posiadaniu włościan, ludności 35. 20.) K.-Dybki, wś, pow. ostrowski. przy b. trakcie pocztowym z Warszawy do Białegostoku, o 3 mile za Wyszkowom. 21.) K-Gnidzie, wś, pow. ostrowski, gm. Imienica, par. Ostrów. 22.) B. Kozłówka i B. Żelazne, dwie wsie, pow. kolneński, gm. i par. Mały-Płock. W 1827 r. B. żelazne liczyły 4 dm. i 39 mk., B. kozłówka 12 dm. i 85 mk. 23.) B. czarnookie, wś, pow. łomżyński, gm. Dro-zdowo, par. Piątnica. W 1827 r. było tu 22 dm. i 142 mk. 24.) B., wieś, pow. krasnostawski, gm. Zakrzów, par. Targowisko. 25.) B. bled.zewskie, wieś, pow. sierpecki, ob. Ble-

dzeivo. 26.) B. uiemniewskie, wś włość., pow. płoński, gin. Sochocin, par. Sochocin i Wyszogród, posiada 7 domów, 49 mk., powierzchni zajmuje 216 mórg. 27.) B. garlińskie, osady włość, i drobnej szlachty, położone w pow. ciechanowskim, gm. i par. Grudusk, zajmują powierzchni 269 mórg., posiadają domów 18, mieszk. 111. 28.) B. koziebrodzkie, kolonia, wieś i osada leśna pryw., pow. sierpecki, gm. i par. Koziobrody; kolonia i wieś zajmuje powierzchni 669 mórg., w tej liczbie 439 mórg. gruntu ornego, liczy mieszk. 251, budynk. mieszk. 30. 29.) B. Kraszewskie i B. Kraszew-skie-Kilanmco, dwie kolonie w pow. sierpcckim, gm. i par. Raciąż, liczą 197 mieszk., 24 dm., powierzchni 551 mórg., w tem gruntu ornego 382 mórg. 30.) B. Matusy, wś drobnej szlach., pow. mławski, gm. Mostowo, par. Dąbrowa, 5 dm., 24 mk., 65 mórg. ziemi. 31.) B. mi-lewukie-narty, wś włość, i kolonia W pow. sier-peckim, gm. i par. Koziebrody, liczą mieszk. 146, budynk. 16, powierzchni 623 mórg. 32.) H.~osieckie, nowe, ivlosty, bory, kolonia, pow. sierpecki, gm. i par.Koziebrody, liczy 191 mk., 21 dm., powierzchni 550 mórg., w tem 537 mórg. gruntu ornego; do kolonu należy kuźnia i wiatrak. 33.) B. Osiek-piaseczny lub B.-pia-seczne, kolon, i wieś, pow. sierpecki, gm. i par. Koziebrody, liczy 246 mioszk., 29 dm., powierzchni 560 morgów. 34.) B., otsieckie-stare, wlosly, lory, kolon, w pow. siorpeckim, gminie i par. Koziebrody, liczy mk. 186, domów 13, powierzchni 397 mórg, w tem gruntu ornego 382 mórg. 35.) B. przepitki, folw., pow. płoński, gm. Kuchary, par. Krtilewo, 2 dm., 16 mk. 36.) B. Przysieki, pow. przasnyski, gm. Jednorożec, parafia Krasnosiolc, zajmuje powierzchni 500 mórg. (273 mórg. gruntu orn.), posiada 21 dm. i 181 mk. Krządowa osada leśnej straży Budy Przysieki posiada smo-larnię, l dm. i 5 mk. 37.) B.-Rumockie, wś włość, w pow. ciechanowskim, gm. Młock, paraf. Sulerzysz, liczy 189 mieszk., 25 domów, 510 mórg. powierzchni, we wsi znajduje się karczma. 38.) B. Siemiątkowskie, B. Laszew-skie, B.-Wolany, trzy kolon., położone w pow. sierpockim, gm. i par. Gradzanowo, liczą mk. 261, dm. 27, powierzchni zajmują 990 moig., w tom gruntu orn. 438; w koi. Budy Siemiątki, znajduje się karczma. 39.) n.-Sulkowskie, wś, włość., pow. ciechanowski, gm. Eegimin, par. Niedzbórz, liczy 120 mk., 17 dom., powierzch. 402 morgów, w tej liczbie gruntu ornego 258 mórg. 40.) B.-Zglenickie, koi., pow. sierpecki, gm. Lisewo, paraf. Kurowo, położona nad rz. Skrwą, liczy 91 mk., 7 domów, powierzchni 171 mórg. 41.) B.-Żabowskie lub B. penszczy-zna, kolon, w pow. sierpeckim, gm. Koziebrody, par. Zawidz kościelny (położona blisko miejscowości Krzyżówka zwanej), liczy 86 mk., 6

444

Bud.

Bud.

 

domów, powierzchni 136 mórg. 42.) fi.-Eeni-
pińskie, ob. Bempin. 43.) H,-Machowskie, ob
Machowa, Mochowo.	Br. Cli.
Budy, 1.) wś, pow. bracławski, 478 dusz męz., 774 dz. ziemi włość., 1556 dz. ziemi dworskiej, należała do Potockich, dziś Marcelego Sobańskiego. Dr. M. 2.) B., wś, pow. krzemieniecki, ma kaplicę katol. parafii B,a-dziwiłów. 3.) B., ob. Kaniów.
Budy, 1.) wś, pow. bialski w Galicyi, o 6 kil. od Oświęcima, w par. rz. kat. Oświęcim. 2.) B. (z Zabojkami), wś, pow. rzeszowski, 4400 mórg. rozl., w tem 1842 m. roli ornej a 1910 m. lasu, 273 domów, 1371 mieszk., parafia w' Mrowli. Leży w równinie, gleba żytnia, gorzelnia i browar. 3.) B. Łańcuckie, wś, pow. łańcucki, 2557 mórg. rozl., w tem 1513 m. roli ornej, 266 domów, 1637 mieszk., parafia w Nowosielcu, położenie pagórkowate, gleba żytnia. Obszar dworski należy do majoratu łańcuckiego Alfreda hr. Potockiego. 4.) B. PrzeworsMe (z przedmieściem), wś, pow. łańcucki, 1866 mórg. rozl., w tem 1516 m. roli orn., 11,) dm., 741 mk., parafia w Przeworsku, kasa pożyczkowa gminna, młyn parowy, cegielnia pospolita. Wieś ta stanowi prawie przedmieście m. Przeworska, należącego do ordynacyi ks. Lubomirskich. 5.) B., ob. Kobelnica ruska, Hussalww, Ilrebenne, Zasz-ków, Kamionka woloska.
Budy, niem. Buden, 1.) folw., pow. wrzc-siński, ob. Mikuszewo. 2.) B., wieś, pow. krotoszyński, 59 dm., 361 mk., 52 ew., 309 kat., 126 analf. Stać. poczt. Dobrzyca o 8 kil., stać. koi. żel. Koźmin o 12 kil. 3.) B., domin., pow. inowrocławski, 817 mórg. rozl., 6 dm., 65 mk., l ew., 64 kat., 33 analf. Stać poczt. Strzelno o 7 kil., stać. koi. żel. Mogilno o 21 kil. 4.) B. Palędzltie, wś, pow. mogilnicki, 8 dm., 75 mk., 59 ew., 16 kat., 32 analf., stać. poczt, i koi. żel. Mogilno o 12 kil. M. St.
Budy, 1.) niem. Budda, dobra, pow. staro-grodzki, par. i stać. p. Lubichów, ma 254 ha. rozl., fabrykę krochmalu, hodowlę bydła holenderskiego i owiec Rambouillet. 2.) II.. niem. Choino-Buden, wś, pow. brodnicki, st. p. Brodnica. 3.) B., niem. Neitdorf-Buden, wś, pow. grudziąski, st. p. Grudziądz. 4.) B., albo Myśliwstwo, niom. Jagdhaus, wś, pow. wałecki, st. p. Stihoenthal. 5.) B., ob. Księżebudy.
Budyczyna, rzeczka, dopływ Teterowa w gub. wołyńskiej. Por. Stołpów.
Budykierz, koi. włość., pow. ostrowski, gm. Brańszczyk, par. Poręby. W 1827 r. było tu 12 dm. i 68 mk.
Budyłów, 1.) wieś, pow. brzeżański nad Strypą, o 15 kil. od Kozowy, liczy w 310 rodzinach 1290 ludności, t. j. 658 mężczyzn, 640 kobiet; 609 rzym. kat., 633 gr. kat., 18 izraelitów. Przestrzeni 3886 m., mianowicie

3510 m. roli orn., 90 m. łąk, 141 m. ogr., 52
m. pastw., 64 m. dróg, 5 m. wody, 26 m. in
nych przestrzeni. W tej gminie jest parafia
gr. kat. (dusz 1074), do której należą także
filia: Medowa i Wymysłówka; kościół rz. kat.
pod wezwaniem Najczystszego Serca N. P.
Maryi postawiony 1852 r. Wieś ta ma szko
łę etatową 3-klasową, do której uczęszcza 80
dzieci, tak chłopców jak i dziewcząt. Teraz
B. jest własnością Władysława hr. Baworow-
skiego. Par. rz. kat. B. dek. brzeźańskiego
1949 dusz liczy. 2.) B., wieś, pow. śniatyń-
ski, leży nad Prutem, o ćwierć mili na zachód
Sniatyna. Przestrzeni posiadł, dwór. roli orn.
78, łąk i ogr. 78, lasu 16; posiadł, mniej, roli
orn. 1053, łąk i ogr. 114, past. 137, lasu 6.
Ludność rzym. kat. 9, gr. kat. 76(5, izraol. 21:
razem 796. Należy do rzym. kat. par. w Snia-
tynie, gr. kat. parafią ma w miejscu, do której
należy filia Mikulińce (551 dusz); cała parafia
liczy 1317 dusz gr. kat. obrządku. Wieś ta
posiada szkołę niezorganizowaną.	B. R.
Budyłówka, 1.) wś, pow. brzeżański, o 8 kil. od Kozowy, w par. gr. kat. Koropatniki. 2.) B., przysiółek Łyśca starego.
Budyń, wś, pow. pilzeński, o jeden kil. od Pilzna, w par. rz. kat. Zwiernik.
Budyń, niem. Buddin, dobra szlach., pow. świecki, st. p. Terespol, par. Przysiersk; mają 381 ha. rozl. W 1782 r. należały do Deręgow-ikiego.
Budyiii, lud starożytny, ob. Kijów.
Budyniu, wś, pow. sokalski, o 3 mile na zachód od Sokala, a o 10,5 kil. na północny wschód od Bełza. Przestrzeń posiadł, wiek. roli orn. 473, łąk i ogr. 80, past. 8, lasu 58; posiadł, mniej, roli orn. 870, łąk i ogr. 181, pastwisk 5 mórg. Ludność rzym. kat. 24, gr. kat. 579, izrael. 10: razem 613. Wieś ta leży w jednej z najurodzajniejszych okolic Galicyi. Należy do rzym. kat. parafii w Żniatynie, gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należą miejscowości Worochta (183) filia, Wasylów Wielki (528 dusz gr. kat. obrządku): razem ta parafia liczy 1260 dusz gr. kat. i należy do dekanatu bełzkiego.
Budysa lub Budyssa niższa, niem. Beuthen am Oder lub Beuilien m Suldesien, miasto na Szląsku niższym, stacya dr. żel. między Głogową a Bothenburgiem n. O, pow. kożuchow-sld, ma parafią katol. dek. kożuchowskiego, parafią ewang. od r. 1741; młyny, garncarstwo, sadownictwo, winnice.
Budystecy, Budesteay (łuź.), niem. Postwitz, Grosspostwitz, wieś na saskich Luzycach, w powiecie budyszyńskim, w malowniczem położeniu u stóp gór łużyckich, w kierunku między szczytami Pichow a Czornyboh. Stacya kolei żelaznej Budyszyn-Schandau, urząd pocztowy. Kościół parafialny protestancki z nabożeń-

Bud.

Bud.

445

 

stwem w języku serbskim. Tu był pastorem zasłużony w piśmiennictwie górno-łużyckicm Michał Prencel (Brancel), zm. 25 czerwca 1706. Grób jego oraz Jana Michała Budara, filantropa serbów łużyckich, na miejscowym cmentarzu. W r. 1875 domów 60, ludność 487, w tem serbskiej (według oficyalnych wykazów, w rzeczywistości niezawodnie więcej) 299.
Budyszcze, 1.) wś, pow. kowelski, gm. Dubowa, należy do rządu. Ziemi 488 dz., domów 20, ludność 138. Gleba: piasek i glina na podkładzie kredowym. Należała do starostwa kowelskiego. Narzecze rusińskie. 2.) B., zwane B. Łysiańskie, wś. pow. zwinogródz-ki, nad rz. Zgniłym Tykiczem, o 4 w. od Ły-sianki i Szostyrzyniec, o 20 w. od Zwinogród-ki, o 120 od Kożanki. Mieszk. 760 wyznania prawosł. Cerkiew parafialna zbudowana w 1738 r. Cukrownia produkująca rocznie 14000 pud. mączki cukrowej, obecnie zamknięta. Ziemi 1175 dzies. w części piaszczystej i gliniastej. Należy do Tyszkowskiego, dawniej do Hurkowskich. Zarząd gminny we wsi Szo-styrzyńcach, policyjny w Łysiance. El. Przed. 3.) B., zwane B. wielkie lub Budyszcza, wś, pow. zwinogródzki, o 10 w. od Zwinogródki ku Kaniowu. Niegdyś ta wieś należała do klucza łysiańskiego, potem należała do Lubo-mirskich, Potemkina, a po nim otrzymał ją Wasyli Engelhardt. Obecnie włada nią wnuk jego Piotr, mający tu swoje stałe mieszkanie we wspaniałym domu, przy którym śliczny park i ogród. Cerkiew paraf. Zarząd gminny w Kiryłówce, policyjny w Szpole. Memi 2111 dzies., mieszk. 893. Do dóbr B. należą wsie: Segedyńce, Zurawska i Pedy-nówka; razem 6000 dzies. Dr. T. Hr. 4.) B., wś, pow. czerkaski, o 2 w. od m. Moszen, na drodze do Czerkas. Mieszk. 968, wyznania prawosławnego, należą do moszniańskiej parafii; tamże zarząd gminny i policyjny. Ziemi 2016 dzies.} nadzwyczaj urodzajnej, należy do Woroncowa.
Budyszilik (łuż.), Biulyszynel, niem. Klein-Bautzen, wś serbska z paraiialym kościołem ewang., na Łużycach saskich, w pow. budy-szyńskim; 1875 r. miała 40 dm., 228 mk.
Bmlyszów, niem. Baudis, trzy wsie na Szląsku pruskim. 1.) niem. Gross-Bandis, pow. lignieki, nad rz. Leisebach. '2.) B., niem. Klein-Bandis, o pół mili od poprzedzającego i 3.) B., niem. Polnisch-Baitdis, paw. nowotarski na Szląsku.
Budyszyii, Biidyszin, mylnieBudź/szyn, mom. Bautzen, miasto na górnych Łużycach w Saksonii, pod 51° 11' 12" szer. półn., 68 L stóp nad poziomem morza bałtyckiego, w malowni-czem położeniu nad Bprewją, z widokiem na wzgórza ku południowi; ulice pną się pod górę, ponad dachy piętrzą się średniowieczne baszty

i wieże. W średnich wiekach przechodził razem z Luzacyą różne koleje; należał do Niemiec, chwilowo pod panowaniem Polski, w r. 1018 zawierał tu pokój Bolesław Chrobry z Henrykiem II. B., dłuższy czas posiadany przez Czechy na prawie lennem, od połowy wieku XIII do r. 1319 ulegał margrabiom brandenburskim, wrócił potem do Czech; za Karola IV wcielony do krajów korony czeskiej, od r. 1346 razem z Zhorjelcem, Żitawą, Lubij, Kamieńcem i Lubaniem tworzył tak zwany związek sześciu miast. W r. 1429 bezskutecznie oblegany przez Hussytów, r. 1469 otrzymał prawo bicia monety; podczas wojny trzydziestoletniej kilkakroć oblegany, zdobywany, łącznie z Luzacyą odpadł do Saksonii. Pamiętny bitwą Francuzów i sprzymierzonych 20 i 21 maja 1813 r. Jest dziś głównem miastem obwodu budyszyńskiego (Kreishaupt-mannschaft, Krajske hejtmanstwo), który się dzieli na cztery powiaty (A.nisthauptmaunschaft, Hamtske hejtmanstwo): 1) żitawski, 2)lubijski, 3) budyszyński, 4) kamienecki. W" d. 3 grudnia 1867 r. liczył 12591 mieszk., w czem 1181 katolików; w'd. l grudnia 1875 r. 14709 to jest 7856 mężczyzn, 6853 kobiet; pod wzglę-gem narodowości Serbów łużyckich. 2669 a więc 18%; pod względem religijnym 13068 luteranów, J 547 katolików, 39 reformowanych, 6 niemieckich katolików, l anglikanin, l gre-ko-katolik, 34 żydów. Domów 889. Bezpośrednio pod miastem położone przedmieście Żidow (Seidau) posiada ludność po większej części serbską. Ożywiony przemysł i handel, stacya kolei żelaznej szląsko-saskiej (Zhorjelc-Drezno), z odnogą do Schandau; fabryki papieru, maszyn, wyrobów miedzianych; w okolicy liczne fabryki prochu. Z budowli zasługują na uwagę: zamek Ortenburg, siedlisko władz rządowych, ratusz, dom stanów górno-łuży-ckich. Kościoły: 1) św. Piotra, w którym nabożeństwo odbywają katolicy i protestanci, krata oddziela dwa wyznania; przy kościele tym jest katolickie tak zwane tachantstwo św. Piotra, to jest dekanat wraz z konsystorzem. 2.) katolicki Panny Maryi, z kazaniami serb-skiemi (Wendische-Kirche); dzisiaj proboszczem jest łużycki literat ks. Michał Kornik. 3) protestancki św. Michała z językiem serbskim; w r. 1848 pastorem był zasłużony dla łużyckiego piśmiennictwa Ernest Bohuwjer Jakób. Cmentarz w ruinach kościoła św. Mikołaja, bardzo malowniczo położony, groby spoczywają w cieniu łuków gotyckich. Zakłady naukowe: gimnazyum (w niem wykładają też język górno-łużycki), seminaryum pedagogiczne, biblioteka Gersdorf, założona jeszcze w XVII stuleciu przez Hansa v. Gersdorf, posiada ma-nuskrypta; muzeum starożytności miejskich, urządzone w r. 1869, w niem także nieco

446

Bud.

Bud.

 

rękopisów, zbiór zabytków przedhistorycznych. B. jest głównem ogniskiem umysłowego życia Serbów łużyckich; najbliższa okolica jest zupełnie serbską; w mieście, pomimo większości niemieckiej, można poznać, że się jest w sercu Łużyc; na niektórych sklepach napisy serbskie. Tu ma siedlisko Macica serbska, stowarzyszenie założone w r. 1847 celem wydawania książek, dom własny na aeussere La-uenstrasse, biblioteka, nieco manuskryptów, mały zbiorek archeologiczny, złożony tymczasowo w muzeum miejskiem. Lumir, rodzaj resursy literackiej. Drukarnia serbska znanego w historyi odrodzenia górno-łużyckiego Smolera. Redakcye czasopism: Serbske Nowiny, Łuziczan, Serbska Lipa, Katholski Po-soł, Czasopis Macicy Serbskeje (O ruchu umysłowym górno-łużyckim ob. Łuiyce). Bliższe wiadomości o B. "Bautzen undsoine Umgebung, Fiihrer fiir Techniker, Industrielle eto." przez J. A. v. Wagnera". Andree (tendencyjnie niechętny) "Wendische Wanderstudien," Stutt-gart. 1874 str. l-19. Pod względem informacyjnym: "Adressbuch fiir die Stadt Bautzen. Ende April 1879. Nach amtlichen Quellen zusammengestellt." Pod względem historycznym: Kóhler "Die Geschichte der Oberlausitz"; Kno-the "Urkundliche Grundlagen zu eincr llechts-geschichte der Oberlausitz". Pod względem kościelnym i szkolnym: Jakób i Kuczank "Ssorhske horno Łużicy" 1848. A. J. P.
Budyszynek, ob. Budyszink.
Budzanów, miasto, pow. czortkowski, nad Seretem, o 2 mile na północ od Czortkowa. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 729, łąk i ogrodów 193, pastwisk 458, lasu 2234; posiadłość mniejsza: roli ornej 216, łąk i ogr. 234, pastwisk 56, lasu 11 mórg. Pomimo że leży na Podolu, okolica jest leśną; gdyż brzegi Seretu, stanowiące tu dość znaczne wysokości, lasami są porosłe. Ludności rzym. kat. 1100, gr. kat. 1674, izraelitów 1887: razem 4661. B. ma sąd powiat., należący do sądu obwodowego w Tarnopolu, notaryat, urząd pocztowy nieerarialny i parafie obudwu obrząd. Rzym. kat. początek niewiadomy; okazuje się jednakże z odnowienia erekcyi w 1630 roku przez Jana i Marcina z Chodorostawu Ohodorowskich, że już dawno preedtem ta parafia istniała. Do tej parafii należą: Łaskowce z 350. Skomoro-sze z 123, Wierzbowiec z 1100, Zwiniacz z 126 rzym. kat. dusz; razem liczy ta parafia rzym. kat. 2799. W B. jest klasztor sióstr miłoś., fundowany przez Michała Kulczyckiego. byłego kanonika i proboszcza w Budzanowie w 1846 roku; siostry utrzymują szpital oraz szkółkę dla sierót; w tym klasztorze jest kaplica, w której odprawia się nabożeństwo; w ł>a-skowcach znajduje się prywatna kaplica dla użytku właściciela tych dóbr. Parafia ta na-

leży do dekanatu czortkowskiego archidyecezyi lwowskiej. Gr. kat. parafia należy również do gr. kat. dekanatu czortkowskiego archidyecezyi lwowskiej. B. posiada szkołę etatową 2-klasową. Jest tu kasa pożyczkowa z funduszem zakładowym 2317 złr. 70 et. W tej miejscowości znajduje się zamek, niegdyś obronny. W czasie najazdów tatarskich stoczono w okolicy kilka utarczek z nieprzyjacielem. B. jest gniazdem rodziny Budzanowskich. Właściciel większej posiadłości Władysław hr. Baworowski.
Budzeń, wś, pow. garwoliński, gm. Ręb-kowska Wola. Ma 2 dm., 36 mk., 149 m. gruntu.
Btidzewo, ob. Budzów.
Budziak, Budżak. Tak się zwała była ziemia Nogajców czyli tatarów budziackich, obfitująca w jeziora słone, limany; miejscowość naga, pusta, wody słodkiej brak, w dzisiejszej Bessarabii. Mniej więcej B. stepy zajmowały pow. kagulski, akermański, benderski, izmail-ski. To g-uiazdo tatarów budziackich, osiadłych między tatarami dobruckiemi na płd. i ocza-kowskiemi nad morzem, hołdujących tarkom i podległych hanowi swemu, w XVIEI w. zajęli przybysze-osadnicy. Wyraz "budżak" znaczy po turecku "kąt."
Budziaki, wś i os. leśna, pow. wieluński, gm. Kamionka, par. Pątnów.
Budzinki, iblw., pow. inowrocławski, ob. Liszkowo.
Budzinrze, wś, nad rz. Tanwią, z prawego brzegu, pow. biłgorajski, gm. Biszcza, par. Taruogród. Leży śród lasów, liczy 239 dm. Należy do ordynacyi Zamojskich.
Budziczno, lolw., pow. sieradzki, gm. Bar-czew, parafia Chojnę, ludności 81, rozległa mórg 131.
Btidziejewo, ].) wś, pow. wągrowiecki, l Odm., 102 mk., 13 ew., 89 kat., 47 analf. 2.) B., domin., pow. wągrowiecki, 1691 m. rozl., 8 dm., 131 mk.; l ew., 130 kat., 73 analf. St. poczt. Mieścisko o 3 kil., st. koi. żel. Pobiedziska (Pudewitz) o 35 kil., Rogożno o 28 kil. Własność Swinarskiego.
Budziejowice, wś, pow. miechowski, gm. Łętkowice, par. Niegardów, odl. od Miechowa 17 w. Ma 11 dm. murów.. 87 mk., 113 m. ziemi. B. w XV w. należały do Spytka z Mel-sztyna h. Leliwa (Długosz).
Budzienicze. wieś, pow. borysowski, własność Bułhaków; dobra mają 7936 dzies. rozl.
Budzieszyn, 1.) inaczej B wielki, wieś w pow. grójeckim, gminie i par. Drwalew, od Warszawy odl. mil (i, od Góry mil 2, od Grójca i od rzeki Pilicy l i pół mili. Rozległość ogólna m. 1370 i pół, z czego do 12 osad włościańskich należy m. 371 i pół; z przestrzeni

Bud.

Bud.

447

 

folwarcznej m. 999, pod pługiem m. 459, łąk m. 30, pastwisk m. 262, ogrodów m. 7, pod wodami m. 9, lasu (w roku 1872) m. 200, pod zabudowaniami m. 2, w zaroślach m. 6, drogi i nieużytki m. 24. Pola 2/3 czarnoziem, w '/3 gliniasto-piaszczyste, urodzajne. Stawy zarybione. Zabudowań folwarcznych 24. Inwentarze wysoko poprawne; fabryka krochmalu.
0	granicę nad rz. Czarną,   leży inny    2.) B.,
zwany  małym albo Budzieszynkiem,   większy
od poprzedniego,   gdyż  ogółem 1556 m.   obej
mujący.    Włościanie   (oaad 23)  posiadają  tu
ziemi in. 224.    Przestrzeń  dominialna Budzie-
szynka wynosi m. 763,  w należącym doń fol
warku Zawady m. 569.    W obu  folw.  ziemi
ornej  m. 690,  łąk m. 90,  pastwisk m. 135,
ogrodów  m. 8,  lasu  m.  362  (w roku 1872),
drogi i nieużytki m. 47.   Zabudowań folwarcz
nych   26.    3.)   II., pule   niedaleko   Mokobód,
pow. siedlecki,   na  którym przez   długi   czas
stał  kościółek   filialny  parafii  mokobodzkiej,
rozebrany już dawno.
Budziewizna, jezioro w dobrach Grudziew-szczyzna, pow. sejncński, gm. Berżniki, ma 6 mórg. obszaru. Nad jeziorem leży osada tegoż nazwiska.
Budźki, wieś, pow. wilejski, ma kościół katolicki filialny pai-afii radoszkowickiej.
Budzile, okrąg wiejski w gm. Sumieli-szkach, pow. trocki, liczy w obrębie swym wsie: liudzile, Sumieliska Buda, Jurażelis, Pruśniszki; zaścianki: Krunie, Suchy - llojst, Czerwone Oczko, Dzieńkuniszki.
Budziłów, folw., pow. kalwaryjski, gmina Kirsna, par. Urdomin. Liczy 12 dm., 271 mk. Należał przedtem do dóbr rządowych E,udawka
1	stanowił wieczystą dzierżawę; obecnie sprze
dany  na  własność  p. Zygmuntowi   Gawroń-
skiemu.
Budziłówka, wś, pow. radomyski, nad rz.
Woźnią, wpadającą do Irszy, o 15 W. od mia
sta Malina. Mieszkańców 52, wyznania pra
wosławnego, należą do parafii Janówki, gdzie
i zarząd gminny. Ziemi, po większej części
lasu, 2311 dzies. Należy do Bykowskiej. Za
rząd policyjny w Malinie.	Kl. Przed.
Budziłówko, folw.. pow. wrzesiński, ob. Mikuszeiuo.
Budziłowu, wieś, pow. wrzesiński, 13 dm., 133 mk., 58 ew., 75 kat., 56 analf. St. poczt, i koi. żel. Miłosław o 6 kil.
Budzimir, węg. Budamer, wś, w hr. szary-
ekiem (Węg.), nad rz. Tarcą, kościół katolicki
paraf., urodzajna gleba, łąki, pastwiska, 590
mieszk.	77. M.
Budzili, ob. Diaczów.
Budzili, wś włość., pow. kwidzyński, okr. wójtowski Bystrzec, par. Tychnowy, urz. st. cyw. Bystrzec, par. Tychnowy, at. p. Rehhof,

826 mórg. rozl., 32 domy; 256 mieszk., 48 katol.
Budzili, os., pow. raciborski, należąca do Markowie.
Budzili, ob. Buda.
Biidzino, wś szlach., nad rz. Orzyc, pow. makowski, gm. Płoniawy, par. Maków.
Budzisk, Budzisko, niem. Burlacli, fol., pow., obornicki, ob. Połajewo (Giildenau). Zarański mylnie B. zowie Bndzkzli; w Poznańskiem bowiem zakończenie "iszki, yszki" nie napotyka się wcale.
Budzisk, ob. Budzisko.
Budziska, 1.) wś i folw., pow. warszawski,
gm. i par. Okuniew. W 1827 r. było tu 25
dm. i 201 mk. 2.) B., wś, pow. nowo-miń-
sld, gm. i par. Latowicz. W 1827 r. było tu
12 dm. i 109 mk. 3.) B., wś, pow. garwoliń-
ski, gm. Kłoczew, par. Źelechów. Ma 15 dm..
160 mk., 326 m. obszaru. 4.) B., wś i folw..
pow. łukowski, gm Serokomla, par. Gułowska
Wola. Liczy 29 dm., 259 mk. i 2355 m. ob
szaru ziemi dworskiej. 5.) B., wś, pow. wę
growski, gm. Lochów, par. Kamionna. Liczy
14 dm., 215 mk. i 254 m. obszaru. 6.) B., wś,
pow. stopnicki, gm. Łubnice, par. Beszowa.
W 1827 r. liczyły 51 dm. i 337 mk. Szkoła
gminna. 7.) B. i Borki, kolonia i wieś włość.,
pow. rypiński, gm. Czermin, par. Skrwilno,
liczą 118mk. (52 m., 66 kob.), 27 dm., 39
osad włość., powierzchni 239 m., w tej liczbie
221 m. gruntu ornego.	Br. Ch.
Budziska, 1.) trzy części: wieś W. Budziska i 2 kolonie, pow. Chojnicki; jedna do Ga-czna należąca, zw. Małe B., szkoła we wsi, gm. i urząd st. cyw. Iwiec; drugie B. i wieś należy do par. Poi. Cekcyn, st. p. Louisenthal; koi. zaś do par. i st. p. Czersk. W. i M. Budź. 1764,78 m. rozl. W. B. 28 dm., 163 mk., 156 kat., M. B. l dm., 11 mk., 3 kat.; kolonia 256,57 m. rozl., 2 dm., 18 mk., 18 kat. 2.) B., niem. Neuhaits, koi. i leśnictwo, pow. świecki, st. p. Gaczno. 3.) B., niem. Budszisken, wś, pow. węgoborski, st. p. Banie.
Budzisko, wś, pow. suwalski, gm. Andrze-jewo, par, Lubowo, odl. 24 W. od Suwałk, liczy 12 dm., 84 mk.
Budzisko,  ob. Budzisk.
Budzisko, niem. Budzisk, wś, pow. raciborski, par. Sławików nad Odrą, z osadą flisacką Księżałąka zwaną.
Budzisław, 1.) B. i B. nowy, dwie wsie, pow. kolski, gm. Budzisław Kolski, par. Osiek Wielki. B. w 1827 r. liczył 15 dm. i 144 mk. Gmina B. należy do s. gm. okr. IV w Czołowie, st. p. w Kole, od Koła 7 W. W gminie istnieją 2 cegielnie, l smolarnia, 5 szkół elenien., 4261 mk. 2.) B. Kościelny i Górny, dwie sąsiednie wsie, pow. słupecki, gm. Kleczew, nad jeziorem. Leżą na samej granicy. B. ko-

448

Bud.

Bud.

 

ścielny posiada kościół parafialny drewniany
na wzgórzu, odnowiony w 1857 r., erygowany
1748 przez Leona z Chorzęcm Morawskiego
oficyała gnieźnieńskiego. B. kość. rozległości
mórg dwors. 1389, włość. 38, mk. 120; B. Gór
ny rozl. mórg. dwór. 1121, włość. 15 i 84
mk. Par. B. dek. słupeckiego, dawniej sompo-
leńskiego, 1456 dusz liczy. 3.) Ii. lub Budzi-
sławów, wś, pow. konecki, gm. Pijanów, par.
Pilczyca. Liczy 48 dm., 292 mk. i 364 m.
ziemi włość.	Br. Cli.
Budzisław, wś, pow. mogilnicki, 16 dm.. 189 mk., 53 ew., 136 kat., 76 analf. St. poczt. Gościeszyn o 2 kil., st. koi. żel. Trzemeszno o 15 kil.
Budzisławów, ob. Budzisław.
Budzisławskie, jezioro, pow. słupccki, gm. Wilcza Góra, nazacli. od os. Wilczyn, niedaleko granicy pruskiej, rozciąga się równolegle z pasem granicznym, ma obszaru 2 wiorsty k w., długie 4 i pół w., szerokie 308 sążni; wody jego odprowadza rz. Meszna do Warty.
Budzisz, 1.) wś, pow. ropczycki, o 5 kil. od Wielopola, w-par. rz. kat. Wielopole. 2.) B., wieś, pow. jasielski, o 10 kil. od Jasła, w par. rz. kat. Szebnie.
Budzisz, niem. Budisch, wieś dawn. szla
checka, pow. sztumski, okr. wójt. i urz. stanu
cyw. Prakwice, par. Pozylia, st. poczt. Christ-
burg, szkoła we wsi, 1413 m. rozl., 14 dm.,
154 mk., 56 kat. Wedle przy w. z 132G r.
zapewniono Budischowi i Waplowi pole Pri-
sdamus, które już ich dziad Lomothe posiadał.
Na tem polu powstała wieś Budisch, 1393 r.
Budzisz nazw.; w XVI stuleciu jest z wsią
Ghojty (porów.) w posiadaniu familii Lokau,
(porów. Buchwałd); w 1593 roku dostaje ją
w działach familijnych Hans Loka, późniejszy
starosta na Borzechowie, w 1603 r. ożeniony
z Urszulą Heidenstein, z rodziny sławnego dzie-
jopisa; później przechodzi B. przez ręce Guol-
deusternów i Zawadzkich do familii Łosiów;
w r. 1772 jest w zastawie klasztoru oliwskie-
go i później przy sekularyzacyi dóbr duchow
nych przechodzi na własność rządu, który ją
w parcelach rosprzedał.	J. E.
Budzisz, potok, powstaje z dwóch strug: wschodniej, wypływającej w lesie Budziszem zwanym, w obr. gm. Szkodny w pow. ropczy-ckim, i zachodniej w tejże samej gminie u północnego stoku góry Wygody. Łączą się obie poniżej folwarku szkodniańskiego; płynie krętym korytem na północ; w Żagorzycach przyjmuje z pr. brzegu potok Czerwonkę. Płynie doliną międzywzgórzystą, która pod Sędziszowem znacznie się rozszerza, a przybrawszy tutaj na przedni. Gabrylówce z lewego brzegu potok Gnojnicki, i przerżnąwszy kolej Karola Ludwika, zwraca się na północny zachód, płynie obszernymi pastwiskami i łąkami popod

Borek wielki i mały i we wsi Kozodrzy uchodzi do Wielopolki, dopływy Sanu, połączywszy się z Bystrzycą. Długość biegu 2 i pół milL
Budziszcze, wieś, we wschodniej stronie
pow. ihurneńskiego, niedaleko drogi prowaciią-
I cej z miasteczka Łapicz do mka Pucho wicx.
z prawej strony.	Al. Jel.
Budziszew, wś, pow. sieradzki, należy do dóbr Dąbrowa, Kobierzyckich. Ma 84 mk.
Budziszew, Budziszewo (ob.)
Budziszewice, wś, pow. rawski, gm. i par.
t. n., o 7 w. na półn. od Ujazdu, na wzgórzach
śród lasów, przy drodze z Ujazdu do Jeżowa.
Istnieje tu kościół par. drewniany, który 1520
już istniał, 1758 odbudowany; urząd gminny,
szkoła początkowa. W 1827 r. było 29 dm.
i 244 mk., obecnie 70 dm., 500 mk., 286 m.
ziemi dworskiej, 466 włość. Par. B. dek. raw
skiego, 2409 dusz liczy. B. były starostwem
i w XVIII w. płaciły 900 zł. kwarty. Gmina
B. należy do s. gm. okr. III w Czerniewicach,
st. poczt, w Rokicinach, od Rawy 24 wiorst.
W gminie istnieją: gorzelnia, młyn wodny,
trzy szkoły, 2987 mk.	Br. Cli.
Budziszewo-kseksoły, wś włość, i folw., oraz B.-śledziony, wieś szlach., nad rz. Bro-czkiem, pow. ostrowski, gm. Szulborze-koty, par. Andrzejewo. B. kseksoly fol. ma 300 m. ziemi pszennej, B. Śledziony ma 9 dm. i 49 mieszk.
Budziszcwo, 1.) olędry, pow. obornicki, 22 dm., 177 mk., 140 ew., 37 kat., 41 analf. 2.) B., wieś i domin. (5693 m. rozl.), pow. obornicki, 4 miejsc.: 1) B., 2) folw. Gorzucho-wo, 3) Kolędzin, 4) Kostuszyn; 24 dm., 377 mk., 27 ew., 350 kat., 202 analf. Kościół filialny parafii w Skokach, dekanatu rogoziń-skiego. Obecny kościół murowany, wystawiony przez Władysława Tomickiego, miecznika poznańskiego, w r. 1755. Gniazdo rodziny wielkopolskiej Budziszewskich, herbu Grzymała. Dziś własność Łubieńskioh.
Budziszewu, niem. Waitzenau, wś, pow. brodnicki, par. i st. p. Jabłonowo, gm. i urz. stanu cyw. Bukowiec, par. ewang. Książki, 2072 m. rozl., 60 dm., 431 mk., 81 kat.
Budziszki, 1.) (Gniazdowe), pow. łomżyń
ski, gm. i par. Lubotyń. W 1827 r. było tu
20 dm. i 92 mk. Jestto gniazdo Budziszew
skich. 2.) B., wś, pow. wyłkowyski, gm. Po-
jeziory, par. wyłkowyszki. Ma 3 dm., 44 mk.
3.) B., folw., pow. wyłkowyski, gm. i par.
Olwita. Ma 5 dm. i 65 mk.	Br. Ch.
Budziszki, folw., pow. trocki, o pół mili od st. Koszedar.
Budziszki, ob. Budzisk.
Budziszowice, wś, pow. pińczowski, gm. i par. Czarnocin. Wzorowe gospodarstwo, piękny ogród, pola poobsadzane drzewami owoce-mi. Na gruntach tej wsi znajdywano niejedno-

Bud.

Bud.

449

 

krotnic popielnice i wyroby metalowe z czasów
przeddziejowych.	E. R.
Budzisz) u.   Tak  niekiedy  zowią  Budzie-
szyn.
Blldziszyn ob. Budyszyn.
Budziwój (a Drabianką i Przylaskiem), wś, pow. rzeszowski, o 5 kil. od Tyczyua; 2959 m.rozl., w tem 2301 m. roli ornej, parafia w Tyczynie, szkoła ludowa jednoklasowa, kasa pożyczkowa gminna, gleba żytnia. Obszar dworski należy do państwa Tyczyn. własności Ludwika hr. Wodzickiego, marszałka krajowego.
Budziwój, potok wypływający z pod wzgó
rza Przylasku, w obr. gm. Budziwoja w paw.
rzeszowskim; zabierając potoki z praw. brzegu
z obr. gm. Hermanowej, płynie na północ by
strym nurtem; przepływa wieś Budziwój i w
tej gminie po 3/4 milowym biegu uchodzi do
Wisłoka z praw. brz.	hr. G.
Biidzken, ob. Buczki.
Budzewu lub Budzów, wś, pow. nowora-
domski, gm. i par. Maluszyn, od Piotrkowa
odl. w. 56, od Radomska w. 28, od st. poczt.
w Koniecpolu w. 14, od drogi bitej koniecpol-
sko-kłomnickiej w. 10, od stacyi dr. żel. warsz.
' wiedeń. Kłomnice w. 20, od rz. Pilicy w. 2.
Graniczy z Maluszyiiem, Polichną, Pukarze-
wem, Pągowem i teilniczką. Sąd gmin. okr.
VI w Soborzycach. Przestrzeń folwarku m.
526, z czego ziemi ornej m. 196, łąk i past
wisk m. 67, lasu w roku 1873 m. 239; staw
zwany Borzek m. 2, różne nieużytki m. 22.
Nadto włościanie, osad i dymów 12, posiadają
m. 142.	A. T.
Budzów, wś, pow. myślcnicki, 3316 m. rozl., w tem 1030 m. lasu, 258 dm., 1535 mk., paraiia w miejscu. Kościół pod wezwaniem .N. M. Panny, poświęcony w r. 1876 przez bisk. tarnowskiego ks. Pukalskicgo. Parafia kat. dek. myślenickiego liczy dusz kat. 2593. Położenie górzyste, gleba owsiana.
Budzów, wś, pow. olesiński, par. Gorzów, ludność w połowie niemiecka; do B. należy folwark Lipowa. B. ma szkołę katol. 1-kla-sową.
Biidzynok, wś, pow. łęczycki, gm. Dalików, par. Leśnica Wielka. Istnieje tu kościół filialny do paralii Dalików. \V 1827 r. było tu 12 dm. i 130 mk., obecnie 30 dm. i 543 mórg obszaru.
Biulzyii, 1.) wś nad strumykiem Wyżnicą, pow. janowski, gm. D/.ierzkowice, par. i st. p. Kraśnik, okr. sąd. Popkowice, przy trakcie poczt, z Kraśnika do Urzędowa; łączy się z Kraśnikiem przez przedmieście Piaski. Osad włość. 30; włościanie posiadają 500 m. ziemi ornej, gleba licha, przeważnie piaszczysta, w części glinka popielatka; 248 mk. Świeżo założony folwark, do ordynaoyi Zamojskich na-
Słownik GeopafiMiir Zmji VI.

leżący, ma 100 m. ziemi ornej, 20 m. łąk. Przy
końcu 18 w. ówczesny ordynat sprowadził tu
kilku kolonistów niemieckich, którzy zupełnie
się z czasem spolonizowali. 2.) B., wś, pow.
nowoaleksandryjski, gm. Wola Czółnowska,
par. Michów. W 1827 r. było tu 10 dm. i 75
mk. 3.) B., wś, pow. lubelski, gm. i par.
Ghodel. 4.) B., wś i folw., pow. miechowski,
gm. Rzerzuśnia, par. Poręba górna, w pobli
żu drogi bitej z Miechowa do Olkusza, o 17 w.
od Miechowa. W 1827 r. było tu 14 dm.
i 83 mk.; obecnie 18 dm., 165 mk., 87 m. ziemi
włość, i 297 m. dworskich. 5.) B., wś nad
rz. Słudwią, pow. kutnowski, gm. i par. Ży-
chlin. Leży przy drodze bitej z Żychlina do
Pniewa, o 2 w. od dr. żel. warsz. bydg. W r.
1827 było tu 12 dm. i 127 mk.. obecnie liczy
16 dm., 330 mk., 813 m. obszaru, w tem 600
mórg. ziemi dworskiej. Na tery tory um B. nad
rz. Słudwią znajduje się wielka cukrownia i ra-
iinerya Walentynów.	Br. Ch.
Bitdzyii, 1.) wś, pow. jaworowski, o 2 kil. na północ od Krakowca a o 2 i pół mili na zachód od Jaworowa. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 138, łąk i ogrodów 6, pastwisk 4, lasu 76; posiadłość mniejsza: roli ornej 333, łąk i ogrodów 57, pastwisk 121 m. Ludności rz. kat. 80, gr. kat. 332, izraol. 143: razem 555. Należy do rz. kat. i gr. kat. par. w Krakowcu. 2.) B., wś, pow. tłumacki, o 2 kil. od Tłumacza, w par. gr. kat. Delawa, własność probostwa łacińskiego w Koropou. 2.) B., wś, pow. krakowski, o 2 kil. od Liszek, w par. rz. kat. Liszki. 4.) B., ob. Czuniów, Jabłonica, Skrzyszóiu. •
Btulzyii, 1.) wś i domin., pow. śremski,
1565 m. rozl., 2 miejsc.: 1) B., 2) folw. Poże-
gowo; 11 dm., 122 mk., 51 ew., 71 kat., 28
analf. St. poczt, i koi. żel. Mosina o pół kil.
2.) B., niem. Jiudsin, miasto, pow. chodzieski.
W r. 1871 było tu 210 dm., ludn. 1878; 651
ewang. i niemców, 1050 kat. i polaków. W r.
1877 było tylko 1777 mk., trudniących się
głównie rolnictwem. Siedziba komisarza ob
wodowego. Sąd okręgowy w Chodzieżu (Col-
mar). Kościół kat. parafialny dekanatu czarn-
kowskiego. Kościół protestancki filialny. Szko
ła elementarna, 494 analf. Urząd pocztowy III
klasy, st. dr. żel. z Poznania do Piły, między
Rogoźnein a Chodzieżem, 4 jarmarki na rok.
Miasto Budzyń w dawniejszych wiekach było
starostwem nicgrodowem.	M. -St.
Budzyno, 1.) okolica szlachecka, pow. makowski, gm. Płoniawy, par. Maków. W obrębie jej leżą wsie B. Bolki, B. Nawiery i B. Wa-lendzięta. W 1827 r. liczyły one razem 30 dm. i 205 mk. B. Bolki należą obecnie do gminy Smrock. 2.) B.-Kołaki, wieś drób. szlachty, pow. ciechanowski, gm. Opinogóra, par,
29

450

Buś.

Bug.

 

Koztczynek,  liczy  121   mk.,   15 dm.,  364 m. rozl.; we wsi znajduje się karczma i wiatrak.
Bueblitz, ob. Biilliae.
Uiiechen, ob. Swe.
łłiifhwerder, kolon, i karczma, pow. czarn-kowski, ob. Kienwerder.
Bueck-gcbirge, ob.
Biielow, ob. Bi/lowo.
ob. Przewodnik. ob. Brzezinki.
Bliertlllschlietz, ob. Biertnłelae.
Bueschken (niem.), leśnictwo królewskie, pow. wałecki, pod Jaslrowem, do tego miasta należące, l dm., 7 mk. ew,
Bucssen. ob. Byszkt.
Buetow, ob. Bytów.
Buetzeildorf,  ob. Objezierze.
Bufka, ob. IlołowsTco.
Bug, rz., zajmująca po Wiśle pierwsze miejsce w rzędzie rzek polskich, a to z powodu swej długości, wielkiej ilości wód i znacznych korzyści, jakie przynosi. Powstaje z połączenia Buźka opackiego i Buźka kruhowskiego. Du-żek opacki wypływa w obr. gm. Opaków (pow. złoczowski), w póła. zach. jej stronie, koło zabudowań podleśnych, Majdanem zwanych, na mokrych łąkach pod lasem Biloclią. Płynie w kierunku południowo-wschodnim i południowym, przez mokre łąki opackie i wieś Opaki. Bużek zaś kruhowski ma źró-dliska w obr. gm. Kruhowa, na niezmierzonych błotach kruhowsko-kołtowskich, z których zabiorą wody, w kierunku półn.-zach. przerzyna moczary kołtowskie i w półn. stronie wsi Kołtowa, na granicy gm. Opaków i Kołto-wa, łączy się z Bużkiem opackim. Płynie na półn. zach. podmokłemi łąkami śródleśnemi, przez znaczniejszy staw w Rudzie kołtowskiej; poczem przechodzi w obręb Sassowa, tu minąwszy staw i młyn ZoJijówkę dostaje się na rozwartą dolinę, a przybrawszy po wschodniej stronie Sassowa z pr. brz. potok Spinohę, nastający pod Zielonym horbem(439 m.), a z lew. brz. potoczek z pod sassowskiego folw. Kalinki, opływa miasteczko Sassow od północy, zabiera na grań. Sassowa z gm.Usznią, z pr. brz. potok Bużek oleski, mija krętem łożyskiem śród obszernych inoczarowatych łąk gminy Usznię, Czeremoszuię, Białykamień i Bużek. Dolinie tej nadbuźańskiej towarzyszą z obu stron łańcuchy znaczniejszych wzgórz, częścią lesistych, częścią gołych, które urocze nadają jej wejrzenie; jak n. p. od północy Łysa góra (374 m.) w Rudzie kotłowskiej, Chomi.ec (362 m.) i Tnrycka (320 m.) w Uszni, Święta góra (373 m.) w Czeremoszni. Od południa zaś wznoszą się wzgórza Bzowy (409 m.) i Horo-denko (387 m.) w połd.-wsch, stronie Sassowa; Lipina (288 m.), Wysoka (363 m.) i Zulica 369 m.) w obr. Czeremoszni i Zulic, Źródła

Buźka kruhowskiego znajdują się na wysokości 304 m. npm., staw w Kudzie kołtowskiej na 280 m., ujście Spinohy do Bugu na 269 m., powierzchnia Bugu powyżej Czeremoszu! 2f>K m., a tuż poniżej Buźka 249 m. Na tej przestrzeni 29 kil. ogólny spadek czyni 55 m. Poniżej Buźka zwraca się na półn. zach., płynąc przez błotniszcza w obr. gm. Rozważa, Sobolówki, mija Pietrycze, gdziu z lew, brz. przyjmuje potok Bełżec (ob.). "W Fciszkowie wpada do obszernego stawu, dziń w zaniedbaniu zostającego. W Stronibabaoh zwraca się ua północ i pod Buskiem od wschodu (od pr. brz.) przyjmuję Słotwim;, od półn.-zach. Ro-kitnę, a od połd. zach. Pełtew i nieco niżej dawnego stawiska Średni potok. Dotąd płynie on na stawy groblami ścieśniony, które corocznie prawie psuje i wyrywa. Dno ma przeważnie iiamnliste, a z ujściem Pełtwi doń przybywa mu wody drugie tyle, tak iż odtąd mógłby być spławnym. Od Buska płynie przeważnie w kier. półn., krętem łożyskiem, przez gminy Lanczówkę, Rakobnty, gdzie z lew. brz. zabiera potok Rudkę; potem tworzy granice gm. Rakobutów i Derewlan z jednej a Pobużan i AYolicy derewlańskiej z drugiej sfrony, płynąc ustawicznie podmokłemi łąkami. \V Pobużanach przyjmuje z praw. brz. potok Jabłonówkę, Poczem płynie granicą gm. Spasa i Sokoli i przechodzi w międzyleśne łąki, a w Tadaritu rozlewa się na obszerniejsze przestrzenie, tworząc liczne kolana i w kier. płn. zach. dostaje się do Kamionki Strumiłowej. Ztąd na północ toczy swe wody przez Łapajówkę, Rudę sielecką, Sielec, Dobrotwór. Tutaj spław jego staje się dogodniejszym, a dno przeważnie piaskiem pokryte. Mija w dalszym biegu gminy Stryhawkę i Ty-szycę. Ciekawe zachodzi w obr. tych gmin zjawisko, -'ż Bug, płynący powolnym biegiem, dzieli się na 62 mniejszych i większych odnóg, z sobą łączących się, tworzy liczne ostrowy i trzęsawiska, porosłe trzciną, szuwarem i in-nem zielskiem moczarowatem, tudzież wikliną, w których w wiolu miejscach dotąd jeszcze noga ludzka nie postała. W r. 1846 r. rządowy iżynier p. Majer sporządził mapę biegu Bugu w celu uregulowania koryta tej rzeki, co jednak do skutku nie przyszło. Mapa ta w 6 sekcyach skreślona pozostawała do roku 1854 w archiwum c. k. urzędu obwodowego w Żółkwi. Minąwszy Horodyszcze bazyliań-skie i Parchacz płynie znowu pojedyńczem korytem, mija zdała Krystynopol, przepływa gm. Kłusów, Dobraczyn, Zawisznię, Poturzyce i Sokal. Pod Sokalem przebija wał uralsko-czarnohorski, dzieli się znowu na ramioua i oblewa wyspy, które lasem porastają, a nieco niżej Sokala płyną po nim już większe statki. Odtąd leż koryto jest głębokie, wart stały,

Bug.

Bug.

451

 

dostatecznie w wodę zaopatrzony. Spadek wód jednostajny i poważny, a miejscami nawet leniwy. Tutaj tworzy granicę gmin Ko-notopów, Cielęża i Ulwówka z jednej a Ilko-wic i Skomorochów z drugiej strony. Poniżej Ulwówka zwraca się na północny zachód. Odtąd prawym brzegiem przypiera do gub. wołyńskiej, lewym zaś do Galicyi, a zwłaszcza do gmin Ilorodłowic, Pieczygór, Starogro-du a przybrawszy w północnej części gminy Tuturkowic potok Warężanką, także Ury-nówką, Szychtą lub Uśmiczką zwany, opuszcza zupełnie Galicyą. Wody, które Bug z sobą na tej przestrzeni zabiera, są to wody puszcz leśnych, brodów i moczarów, i w stosunku do długości biegu są przeważnie małe strugi i potoki. Z lew. brz. przybiera w Galicyi: Bełżec, Pełtew, Średni potok, lludkę, Hryczkową, Ostrówkę czyli Horpinkę, Kamionkę, Batiaczkę, Sarneczek, łlatę, Soło-kiję, Bród, Żłób i Warężankę. Z pr. brz. wpadają do Bugu w Galicyi: Spinoha, Bużek oleski, ISłotwina, Eokitna, Jabłonówka, Jazieni-cki rów, Bobrówka, Chołojówka, Kijowski p., Grabowiec czyli Peresika, Białystok i Usła-wica. Długość biegu od miejscowości Buźka, aż do granicy poniżej Ulwówka, czyni 110 kil., długość zaś wzdłuż granicy, aż do ujścia Warężanki 19 kil., a więc od źródeł aż po Warężankę długość biegu czyni 158 kil. Ważniejsze wzniesienia Bugu npm. od Buźka począwszy są: 237 m. w Stronibabach, 218 m. ujście Pełtwi, 212 m. w Spasie, 210 m. w Łapajówce i Budzie, 203 w Sielcu, 200 poniżej Tyszycy, 198 ujście Kąty, 194 w Dobra-czynio, 192 w Konotopach, 191 w Ulwówku, 189 w Pieczygórach, 186 poniżej Starogrodu, a 182 ujście Warężanki. Ogólny spadek 122 m na 158 kilometrów długości. Od Uściługa B. stanowi granicę między królestwem polskiem a gubernią wołyńską. Dalej od wsi Pia-seczuo lewym brzegiem przypiera do królestwa a od Łuczkowa naprzeciw Uściługa staje się spławnym, jednak tylko przy dużej wodzie z powodu krętego koryta. Na Uściług, Du-bienkę, Opalin, Włodawę, Kodeń dochodzi do Brześcia litewskiego i odtąd zwraca się ku zachodniej północy i płynie na Niemirów, Drohiczyn; przyjąwszy Nurzec zwraca się ku zachodowi na Brok i łączy się pod Serockiem 7, Narwią, z którą wspólnie uchodzi do Wisły z prawego brzegu między Nowym Dworem a Modliuem. Dopóki przerzyna pagórkowatą wyniosłość wołyńską B. ma szybki bieg. Linia wodnego działu biegnie jego prawym brzegiem od źródeł aż do Włodawy i na tej przestrzeni zabrzeża rzeki są wyniosłe i oddalają się miejscami od samego strumienia, który płynie wtedy śród szerokich, często podmokłych łęgów, porosłych trzciną, szuwarem i kępami skrzy-

pów.    Prawy brzeg na tej przestrzeni jest su-chszy od lewego, na którym  spotykamy częste błota,   zwłaszcza  w okolicach ujścia rzek wlewających się do B. Od Włodawy dział wodny skręca   coraz więcej   na prawo,   oba brzegi B. stają  się  nizkimi  i dostępnymi   dla wód okolicznych,   mianowicie   od ujścia Muchawca pod Brześciem litewskicm.    Koryto   B. jest w górnym   biegu   namulone   a   poniżej   piaszczyste. Od ujścia   Muchawca wody  puszcz i jezior prą tak silnie  na jego koryto, że od Brześcia załamuje się na zachodnią   północ a   potem na pełny zachód.    Długość B. od źródeł, aż do ujścia Warężanki  v. Uhrynówki,   na granicy Królestwa, wynosi 148 w. (158 kil.); od tego punktu do   złączenia  się z Narwią pod Serockiem 583 wiorst;   ogólna  długość wynosi przeto 731 w. (L. Wolski podaje 700.   W. Poi. tylko 574 w., 82 mil).    Do B. wpadają   w obrębie  Wołynia i Królestwa   z lewego brzegu: Warężanką   v. Uhrynówka  v.  Nuświczka v. Szychta, Hucz-wa,   Wieniawa,  Wełnianka, Stryjanka, Udał. Uherka,   Włodawka,   Wyrzykówka,   Krzna v. Trzna,   Konik,   Piszna v. Krzywula, Rodzyna, Burzecka, Tuczna, Jeziorna,   Kamionka, Turna, Oetynia, Buczynka v. Sturdyń, Kossówka, Tre-blinka,   Wielącza,   Zbożawa,  Ugoszcz, Liwiec, Fisior,  Muchawiec, Leśna,  Nurzec, Pukawka, Brok, Turka, Tuchelna.    Prawy brzeg, dopóki B.   płynie   przez   formacye  kredowe,   posiada rozległe  pagórkowate zabrzeża,   oddalające od niego wody najbliższych okolic.    Przytem wodny dział   europejski   ciągnie  się wzdłuż prawego brzegu   B. od jego źródeł do źródeł Pry -:>eci.    W   obrębie   gub.   wołyńskiej   zabiera wody rozległych bagnisk, błot i jezior leśnych, ichodzące prze^łimyślnie pokopane rowy i ka-lały.    W obrębie  gub. grodzieńskiej wpadają do B. Kapajówka i rzeka bez nazwy sprowadza wody jezior:  Czarne, Białe,  Zbunińskie;  Spa-lawka z  wodami jeż.: Miednego; Muchawiec, jśna  v.  Leśna,  Pulwa,  Moszana, Mięta, Kamionka, Silna i Nurzec.    Przy małym spadku, nizkich  w ogóle brzegach i rozlaniu się wody, nieujętej   w uregulowane koryto, prędkość B., nimo zlewających   się   do niego licznych wód, est mała.    Najwyższa woda bywa  w końcu marca  lub  w  początkach   kwietnia  i  wtedy v czasie lat mokrych dochodzi 10-12, a w la-;ach  suchych  4-9 stóp;  do końca maja sto-miowo opada, aż do 3 stóp nad zero,   który to tan uważać  można za średni.    Normalną sze-okość B. przyjąć można: od Terespola do Nura O,   odtąd  do ujścia 50 sążni.    Średni peryod )okrycia  się   lodami wy nosi miesięcy 3-3V3, >owiem zamarzanie zwykle  następuje w po-zątkach grudnia,  lody zaś puszczają i ruszają w drugiej   połowie  marca.    W miarę tęgości imy   dochodzą   one   od 6-13   cali  grubości. Rzeka  ta jest ważną linią komunikacyjną; ma

452

Bug.

Bug.

 

związek z trzema morzami: Czarnem, Bałtycki em i Kiemieckiem; z morzem Czarnem przez rzekę Muchawiec, kanał Królewski, rzeki: Pi-nę, Prypeć i Dniepr; z morzom Baltyckiem ma podwójną komunikacyą: jedną za pośrednictwem rzek Narew i Wisła, drugą za pośrednictwem rzek: Narew, Biebrza, Netta, kanału Augustowskiego i rzeki Niemna; z morzem niemleckicm zostaje w związku przez Wisłę, Brdę, kanał Bydgoski, Noteć, Wartę i Odrę. Gdy nadto przepływa ona przez urodzajne strony, oddawna więc uważana jest za jedną z ważniejszych dróg transportowych. Już w Galicyi rozpoczyna się spław dla tratew z belkami, klepkami i zbożem; dla galarów i innych statków zwykle zaczyna się od Uściługa; lecz z powodu niskiego stanu wód, wielu mielizn i zawałów, szczególniej na najwyższej części rzeki, spław jest utrudniony i chodzić mogą tylko statki z płaskiemi dnami, niewiele zagłębiające się. Wszystkie berlinki i galary ładowane zbożem, tak zwykle zdążają, aby stanąć na Narwi jeszc/.e za wielkiej wody, najpóźniej w maju. bo potem osiadłyby. Ominięcie niedogodności spławu i skrócenie drogi statkom, płynącym z transportami z wyższej części rzeki, przytem potrzeba osuszenia błot szeroko rozciągających się pomiędzy Włodawą i Łęczną, podały jeszcze w roku 1829 myśl otworzenia kommunikacyi tej wyższej części Bugu z Wisłą, za pośrednictwem licznych znajdujących się tu jezior i rzeki Wieprza; nie przyszło to jednak do skutku. Za dawnych czasów Bug, jako rzeka spławna, według kon-stytucyi z r. 1548, nie miał być, począwszy od Sokala, żadnemi groblami hamowany pod karą 200 marek srebra. W roku następnym kon-stytucyą tę potwierdzono i oznaczono czas do zniesienia wszystkich grobli i jazów, wyjąwszy jednej grobli w województwie bełzkiein Mikołaja Ostroroga, która służyła do wzmocnienia zamku; jednakowoż dziedzic musiał obmyśleó wszelkie środki ku wygodzie przepływających tamże statków. Pokazuje się jednakże, iż znoszenie tych tam szło opieszale, ponieważ konstytucyą z r. 1633 ponowiono ten rozkaz pod karą 1,000 marek, a roku 1641 nawet pod karą 3,000 grzywien i to bez ape-lacyi. Płynący na tej rzece połowę cła Koronie, drugą zaś Litwie opłacali. Na Bugu znajdują się obecnie dwa mosty żelazne dla kolei: pod Dorohuskiem dla linii dr. żel. Nadwiślańskiej o trzech przęsłach (każde po 25 sażeni) i pod Terespolem dla linii dr. żel. warsz.-terespol. Obszerna rozprawa i opis hydrotechniczny rz. B. znajduje się w "Uoczni-kach gospodarstwa krajowego" (1863 r. z listopada). Por. opis wybrzeży Bugu L. Kuni-ckiego p. t. "Podlasie z okolic Włodawy" (Tyg. ill. 1870 r, T. V, str. 69-76\ Z. Glogera

" Dziennik Podróży po B." (Kronika rodzinna z r.
1875 r. Nr. 20). "Zasługi Długosza pod wzglę
dem geografii" przez prof. Win. Pola. Mitscha:
"Statistische Beriohtigung". Lemb. Zeit 1817.
Beil. zu Nro. 25. Wutzke "Bescbreibung des
Bugflusses. BeitrzurKundePreussens." 1820 r.
Krótki zbiór jeogr. Król. Pols. i w. ks. poznań
skiego, Wrocł. 1816 r.	Er. G. i Br. CL
HiijLSi|, nazwa bardzo wielu miejscowości polo-
żonyeb. nad wodą. Są, to przeważnie drobniejsze osa
dy. W obrębie Królestwa nie pojawia się ona wcale
na prawym brzegu Wisły, choć sięga aż do jej wy
brzeży, czego dowodem nazwa ulicy Bugaj nad samą,
Wisłą w "Warszawie. Najczęstszą, jest ta nazwa
w obrębie gubernii kaliskiej, kieleckiej i piotrkow
skiej.	Br. Ch.
Bugaj, 1.) wś, pow. łęczycki, gm. Piasko-wice, par. Ozorków. Leży pod samym Ozor-kowem. W 1827 r. było tu 12 dm. i 125 mk., obecnie 50 dm. 2.) B., wś, pow. sieradzki, gm. Brzeźno, par. Kliczków mały, rozl. m. 68 w posiadaniu włościan; ludności 49. 3.) B., wś, nad Wartą, pow. turecki, gm. Lubola, par. Brodnia, należy do dóbr rządowych Brodnia. Gospodarzy 6, mórg. 194 i pół. Lustracya dóbr starościńskich z r. 1789 B. nazywa pustkowiem. 4.) B., folw., pow. piotrkowski, gm. Tlszczyn, o ćwierć mili od Piotrkowa, przy drodze bitej, z obszernym stawem, jedyne miejsce kąpielowe dla Piotrkowian. Wznosił się tu niegdyś drewniany a pełen wytworno-ści zamek myśliwski królów polskich. Tu także 1702 r. Stan. Rzewuski krajczy koionny pogromił Szwedów. 5.) B., wś, pow. będziński, gm. Rokitno szlacheckie, par. Chruszczo-bród. Leży w punkcie przecięcia się drogi z Siewierza do Sławkowa z linią dr. żel. w. w. 6.) B., wś, pow. iłżecki, gm. Wielkawieś, par. Wąchock. Fabryka żelaza, 3 dm. i 51 mk., 9 m. obszaru. 7.) B., wś, pow. jędrzejowski, gm. Mstyczów, par. Tarnowa. W 1827 r. było tu 19 dm. i 131 mk. 8.) B., wś, pow. kielecki, gm. Piekoszew, par. Chełmce. W r. 1824 r. było tu 12 dm. i 111 mk. Br. Ch.
Bugaj, 1.) wś, pow. wielicki, o 8 kil. od Wieliczki, par. Wieliczka. 2.) B., wś, pow. wadowicki, o 2 kil. od Kalwaryi, w parani Zebrzydowice. 3.) B., wś, pow. dąbrowski, o 5 kil. od Siedleszowic, par. rz. kat. Ot wino w. 4.) B., ob. K1okoc;yn.
Hu^aj. 1.) domin., pow. wrzesiński, 3 miej
scowości: 1)B.,2) folw. Ko/ubiec, 3) Franulka;
należy do dóbr Miłosławia; 33 dm., 611 mk., l
ew., 610 kat., 1U2 analf., st. p., st. koi. żel.
Miłosław o 2 kil. 2.) B., olędry, pow. średz-
ki, 2 miejsc.: 1) B., 2) koi. Wincentowo, 20
dm., 170 mk., 124 ew., 46 kat., 15 analf. 3.)
B., karczma, pow. średzki, ob. WyUielmowo
(Wilhelmshorst). 4) B., koi. i karczma, pow.
ostrzeszowski, ob. Szklarka. 5.) B., folw.,
pow. chodzieski, ob. Pruclmoiuo,	M. St.

Bug.

Birti.

453

 

Biigajliszki, wieś rządowa, pow. wiłko-mierski, par. świadoska, do dóbr Ołoty, niegdyś Platerów, należąca. '
Bugajówka,  ob. Buhajówka.
Bugańce, wś, pow. trocki.
Bugarć,  ob. Baruszowice.
Biigay. W Galicyi tak zwykie piszą nazwę Bugaj (ob.).
Buggoral, ob. Btik-góralski.
Bugieda, wś, pow. augustowski, gm. Woło-wiczowce, par. Teolin. Ma smolarnię, 18 dm. i 183 mk., odl. od Augustowa 73 w.
Bugiele, wś na lewym brzegu Wilii, poniżej Bujwidz.
Bugienie, tego nazwiska jest kilka posia
dłości w pow. telszewskim, na prawym i le
wym brzegu ruczaju Szerkozna w par. zeme-
lańskiej, o mil 6 od Telsz i o pół mili od sta-
cyi Wolta lip. roni. dr. żel. Właścicielami ich
są: Rupejko, Kawecki, Lutyk i dwóch nicm-
ców. Lutykowie od lat kilkuset siedzą na
tem miejscu.	Fel. R.
Biigienis, ob. Wynuita.
Bugirda, rzeka, w pow. sejneńskim, wypływa z jeziora pod Gudańcami, płynie koło wsi Bugirdy i złączy wszy się z rz. Brzozo wką płyną razem l w. i wpadają do Niemna z lewego brzegu pod Szłopikami.
Bllgłowice, Buglowitz, ob. Stodoły.
Biigiilina, miasto powiatowe gubernii sa-marskiej, 10807 mk., 1746 w. od Petersburga a 377 od m. guberuialnego odległe. Bank, stacya poczt.
Bugiiriisłan, miasto powiatowe gub. samar-skiej, 10980 mk., 1854 w. od Petersburga, a 269 od miasta gubernialnego odległe. Bank, st. poczt.
Bugzy płoskie i Bugzy-jarki, dwie wsie, pow. przasnyski, gm. Bngzy Płoskie, par. Du-czymin, posiadają urząd gminny, liczą 21 dm., 192 mk., powierzchni 276 m. (202 gr. ornego). Fol. Bugzy Płoskie posiada l dm., 22 mk., 234 m. ziemi i młyn wodny. Gmina B. płoskie, należy do s. gm. III okr. w Dzierzgowie, liczy 3397 mk., powierzchni 14,569 m. (4,928 mórg gruntu ornego). W skład gminy wchodzą: Bugzy-Płoskie, Duczyinin-Nowawieś, Du-czymin-Kościelny, Grabo wo-Podaki, Jedlirika-Szlubowo, Wólka-Zdziwójska, Zdziwój, Iblw. Bngzy-Płoskie, os. młyn. Bugzy Płoskie, Brody, Duczymin-kościelny, Duczymin-Nowa wieś, Dzierzenganadbory, fol. i os. młyn.: Grabowo-Padaki, Grabowo-Zawady, Grabowo-Skorupki, Grabowo-Rżańce (wieś i os. młyn), Grabowo-Siwki, Grąd (Grond), Jarzynny-Kierz, Lipo-wiec. Opiłki-Płoskio, Rapaty-Swięchy, Rapa-ty-Turki, Rembowo-Zcmbrzusy, wieś szlach. i kordon Ryki-Borkowo, Szlubowo, Starawieś-Płoslde, Szemplino-czarue, Szemplino-wielkie, W ykno-Borowe, Wasiły-Zygny, Zembrzus-Mo-

krygrunt; wyż wymienione miejsc, gm. Bugzy-
Płoskie należą do parafii Krzynowłoga-wielka
i Janowo. W gminie znajdują się następujące
zakłady przemysłowe: 4 młyny wodne, wia
trak jeden, cegielnia l, karczma l, kuźnia 1.
sklep z wikt. 1.	Br. Chu.
Buha, rz., dopływ rzeki Unawy (według Winc. Pola), poczyna się w Motyżynie; uchodzi przy Mostyszczach.
Buhaje, wś, pow. lipowiecki.
Btihn.jówka, Bugajówka, rz., zaczyna się w pow. kijowskim koło wsi Kruszynki, przepływa koło wsi B. Wielkiej, gdzie są starożytne horodyszcza i w tym powiecie ma swoje ujście do rz. Stuhny. Rzeczka ta nazywa się też Ustja.
Buhajówka, 1.) wś, nad rz. Buhajówką,
o 8 wiorst odległa od m. Wasilkowa w pow.
kijowskim. Mieszkańców 2229, z nich izraeli
tów 32. Ziemi należy 3211 dz. do włościan.
Dawniej była to wioska rządowa; do r. 1787
należała do monastyru frołowskiego-kijowskie-
go. Ma zarząd gminny, szkołę i zarząd poli
cyjny (stan.) Leży w glebie urodzajnej, mie
szkańcy trudnią się rolnictwem, 2 cerkwie pra
wosławne. 2.) B., wś, pow. taraszczański, nad
rz. Rośką, wpadającą do Rosi, o 5 w. od mia
sta Zywotowa, na drodze z tego miasteczka do
Tetyjowa, o 40 w. od Lipowca, 50 w. od Skwi-
ry, 80 w. od Kożanki, Mieszk. 627 wyznania
prawosł. Cerkiew parafial., cukrownia 1848 r.
założona, produkująca rocznie 64,700 pud. mą
czki cukrowej. Dwa młyny, rybołówstwo.
Należy B. do Szostakowskiego. Ziemi 1252
dzies., wybornego czarnoziemu. Zarząd gmin
ny i policyjny w m. Tetyjowie. Była tu ka
plica katolicka parafii Tetyjów dek. humań-
skiego.	Kl. Przed.
Buhłaje, wś, pow. latyczowski, na płn.-zach. od Latyczowa, ma 500 dz. ziemi włość., 520 dz. dworskiej i około 300 mk. Miejscowość pagórkowata; wś latem ukryta w zieleni drzew owocowych i dzikich. Niegdyś należała do klucza starosieniawskiego (ks. Konst. Czartoryskiego), potem przechodziła do rąk Zurakowskich i kolejno Ruszczyców. Dziś jedna połowa należy do Sylwańskich, druga do Hugona Ruszczyca; w tej ostatniej są łomy kamienia wapiennego muszlowego.
Biihryn, wś, pow. ostrogski, pierwotnie mianowana Bohoryń, później Boharyn a dziś Buhryn. Nad rz. spławną Horyniem, na północ od Ostroga o 32 w. Część południowa tej wsi na nizinie rozrzucona a druga część na wzgórzystem miejscu, gdzie jest cerkiew nowej konstrukcyi. Niegdyś należała do familii Kierdejów, których protoplastą był Tatar, który przyjąwszy religią katolicką, otrzymał od króla puste ziemie nad Horyniem w teraźniejszym pow. ostrogskim, jako też i w innych miej-

,454

fiuh.

 

scach. Pozakładał on osady jako to: Wilhor, j
Bohoryn, Hoszczę, Szpanów, stary Mylsk i in
ne, a że miał kilkunastu synów, każdemu dał
jedne wieś i ztąd powstali Wielohorscy, Bo-
huryńscy, Hośćcy, Czaplice, Szpanowscy, Hol-
czańscy i Mylący Kierdeje. W przeszłym wie
ku B. należał do Chreptowiczów, później Hole-
wiczów, w tym wieku w ręku Czarneckich,
obecnie we władaniu ks. Eustachego Czetwer-
tyńskiego. Był tu wielki ogród z oranżeryą,
która dziś w ruinach zostaje, a drzew owoco
wych ledwo kilkadz;esiąt sztuk ocalało. Na
ziemi do B. należącej już się ukazują kopce
strażnicze. Ludność zamożna. Jest tu zarząd
gm. włościańskiej, sąd włościański, szkółka pa
rafialna dla dzieci wiejskich.	Z. Eóż.
Biihiin, wś, gub. połtawska, st. parostatkowa na Dnieprze.
Buinicz, ob.  Gaje Wyższe. Buińsk, miasto powiatowe gubernii syinbir-skicj,  4127 mk.,   1539 wiorst od  Petersburga a 75 od miasta  gubernialnego   odległe.   Bank, st. poczt.
Buj, miasto pow. gub. kostromskicj, 1941 mieszk., 924 w. od Petersburga a 172 od miasta gubernialnego odległe. St. poczt.
Bi^jak, wś i folw.,   pow. iłżecki, gm. i par. Krzyżanowice.    W  1827 r.   było  tu  12 dm. i 76 mk., obecnie zaś 16 dm., 144 mk., 684 m. ziemi dworskiej i 184 m. włość. Bujak, ob. Bujaków.
Bujaki, wś, pow. częstochowski, gm. i par. Przystajń.
Bujaki, wś i folw. o 2 w. od praw. brzegu
Buga, w pow. bielskim, gub. grodzieńskiej,
par. Drohiczyn, przy zbiegu dróg pocztowych
z Sicmiatycz do Drohiczyna i z Drohiczyna
przez Dziatkowice do Bielska. Od Siemiatycz
odl. w. 6, od Drohiczyna w. 7. Ziemia urodzaj
na, pola faliste, nad strugą Bujakówką, wpa
dającą pod wsią Zajęcznikami do Buga, piękne
bardzo łąki. W ogrodzie dworskim wyborne
gatunki drzew owocowych. Własność Pade-
rewskich.	A. T.
Bujaki, niem. Bujacken, dobra, pow. ostródz-ki, st. p. Witramowo.
Biwaków, wś, pow. bialski w Galicyi, o 2 kil. od st. p. Kozy, 1085 m. rozl., w lem 493 m. roli ornej, 136 dm., 853 mk., parana łac. w Kozach, położenie pagórkowate, gleba urodzajna, żytnia.
Bujaków, wś, pow. bytomski, z par. katol. dek. dubeńskiego, ma kościół podobno z r. 970. Do B. należy folwark Marzękowice, Niederho!' Oberhof i parę kopalń węgla. Paraiia K. liczy 3253 kat., 11 ew., 16 izr. W B. jest szkoła 2-klasowa.
Bujaków, po węg. Bujak, wieś w hr. sza-
ryskiem, kościół filialny gr. kato]., zdrój szcza
wiowy, lasy, 148 mk.	H. M.

Bujakówka, ob. Bujaki, pow. bielski.
Bujałówka, mylnie Bujanówka, wś, pow. jampolski, mk. 246., ziemi włość. 315 dzies., ziemi dworskiej 385 dz. Należała do Cze-twertyńskich, dziś Bachmetiewa-Protasowa.
Bujały, 1.) wś i folw., pow. rawski, gmina
par. Lubonia. AV 1827 r. było tu 12 dm. i 92 mk., obecnie zaś liczy 16 dni., 233 mk,, ziemi włość. 227, dwór. 720 m. 2.) B.-Gnie-wosze i B.-Mikosze, dwie wsie przyległe, pow. sokołowski, gm. Jabłonna. Szkoła gminna. B. Gniewosze liczą 31 dm., 269 mk. i 1197 m. B. Mikosze zaś 22 dm., 185 mk., 938 m.
Bujan-bloto, ob. Bojan-loloto.
Biijaniecka, st. p., pow. nowoładoski, gub. petersburska.
Bujaiiów,  1.) wś, pow. żydaczowski,  leży
0	pół mili na południe od Dniestru, o l milę na
południe od Zurawna,   o   2 milo   na zachód od
stacyi  kolei żelaznej  Iwowsko-czcrniowieckiej
w Bukaczowcach.    Przestrzeń posiadłości wię
kszej:   roli ornej 340,   łąk i ogrodów 152,   pa
stwisk 64, lasu 931;   posiadłość mniejsza:   roli
ornej 563, łąk i ogr. 434, pastwisk 141 mórg.
Ludności rz. kat. 6, gr. kat. 458, izraelitów 92:
razem 556.    Należy do rzym. kat. par.  w Żu-
rawnie,   gr. kat. parani w Mielniczu.    Posiada
szkołę   niezorganizowaną.     2.)   B.,   ob.   Bo-
janów.	B. B.
Bujany, ob. Borowlany.
Bujki, wś, pow. włodawski, gm. Ostrów. Liczy 18 dm., 112 mk. i 726 m. obszaru.
Bujki, wieś, pow. wileński, gmina Sołecz-niki.
Bujne, wś. pow. sądecki, par. w Paleśnicy, dek. bobowskim, attyuencya do włości Gródka, przy drodze krajowej sądecko-tarnowskicj, odległ. 24 kil. od N. Sącza, a 7 kil. od sfc. p. w Gródku, nią rudę z wysokim procentem żo-laza, taką samą jak sąsiednie wsie Bartkowa
1	Posadowa, przerżnięte tą samą drogą krajową;
rozległości   ogółem  405  m.,   przeważnie  las
dworski,  w którem miejsce zwane  "Zasieczy-
ska" było według podania obwarowanem obo
zowiskiem konfederatów barskich.    M. Z. S.
Bujnice i Bujniczki, dwie wsie przyległe, pow. piotrkowski, gm. i par. Gorzkowico. W 1827 r. Bujnice liczyły 13 dm. i 131 mk., Bujniczki zaś 16 dm. i 138 mk.
Biijniszki, wś, pow. sejneński, gm. Kra-snowo, par. Łoździeje, liczy 22 dm. i 215 mieszk.
Bujuowicze, 1.) wś i dobra zieins. w południowo zachodniej stronie pow. nowogródzkiego, w 2 stanie policyjnym (horodyszczańskim), w 4 okręgu sądowym. Dobra te są własnością Ejsmontów; wraz z folw. Burdykowszczy-zna mają obszaru 2,967 m. 2.) B., wś -z zarządem gminnym we wsehodnio-południowej stronic powiatu mozyrskiego, niedaleko rzeki

Buj.

Buk.

455

 

Płotnicy (prawy dopływ Prypeci), w miejscu
gdzie się schodzą drogi krzyżowe, mianowicie:
środkowa z Mozyrza do Turowa i ze Skryha-
łowa do Sławecznej na Wołyniu. Miejsco
wość ta leży śród puszcz dziewiczych i błot
strasznych, bardzo mało zaludniona. Należy
do l stanu policyjnego (skryhałowskiego), do
2 okręgu sądowego,'którego biuro w Petryko-
wie. Gmina bujnowicka składa się z 31 wiosek
i liczy mkv 1242 płci rnęz. Dobra B., wła
sność Bołotowa, mają 48741 dziesiatyn rozle
głości.	Al. Jel.
Uli. j nowo, wieś i folwark rządowy, niegdy główny starostwa a potom tak zwanego amtu brańskiego, w pobliżu rz. Nurca, w powiecie bielskim, gub. grodzieńskiej, par. Łubin kościelny. Niedaleko źródeł rz. Bronki. A. T.
Bujny, 1.) wś i B. Milejowskie, folw., pow.
piotrkowski, gm. Krzyżanów, par. Milejów.
W 1827 r. było tu 15 dm. i 107 mk., obecnie
zaś obie liczą 31 dm., 284 mk. 2.) B. szla
checkie, wś, pow. piotrkowski, gm. Bujny,
par. Łobudzicc. Posiada urząd gminny. Gm.
B. należy do s. gin. okr. III w os. Bełchatów,
st. p. w Piotrkowie. 3.) B. księże, pow. łaski,
gin. Żelów, ma 12 dm., 105 mk., ziemi włość.
211, folw. 360 m. 4.) B., wieś szlachecka i
B. Byszowo, wieś, pow. mazowiecki, gm. i par.
Sokoły.	Br. Cli.
Bujny. Tegoż nazwiska jest kilka wsi w b. ziemi bielskiej i b. ziemi drohickiej.
Buj owa, przysiółek Łuczyc.
Biijiil-E, wyraz turecki, znaczy "wielki" tak jak Kuczuk "mały." Wiele miejscowości w gubeniii chersońskiej i bessarabskiej ma w nazwie swojej te wyrazy jako cześć składowij.
Bujwiilańce, wś i dobra, pow. troeki, par. Zyżmory, o mil 2 i pół od stacyi dr. żel. Ko-szedary. Blizko dworu góra sypana niewielka, stożkowata, zaklęsła, po litewsku Pile-Kałnas nazwana. R. 1850 właścicielem B. był B,ym-szoAvicz i miał 320 dz. gruntu.
Bn.j widzę, w ustach ludu Bujwidy 1.) mko, powiat wileński, należy do 4 stanu policyjnego 4 święciańskiego okręgu sądowego, w obrębie włość. gm. bystrzyekioj, na lewym brzegu rz. Wilii, przy ujściu r/. Bujwidki, o 24 w. od Wilna, o 408 w. od źródeł Wilii, powiada par. kościół kat. drewniany św. Jerzego, w 1785 r. przez właściciela B. Iladzi-szcwskiego fundowany. Par. bujwidzka klasy 5, dek. wileńskiego, liczy 4250 parafian i posiada dwie kaplice kat. It.ubno i Bujwidze. Miasteczko ma 212 mk. B. nałożą, do Jukio-wicza, niegdyś przez Jana Kazimierza nadane Brzostowskim. Okrąg wiejski B. w gminie Bystrzycy, liczy następujące wsie: B.. Koniu-chy, Pilwiszki, Majkuny, Swiatniki, Zawidowo, Puniany, Podobco, Worapniszki, Korojwszyki, Wólkińce, Slepiszki; zaścianki: Cegielnia, Gar-1

baciszki, Kupiszki, Janowo, Bulbówka, Gier-
dziuny, Narbuciszki, Jankolna, Skoliszki, Peli
kany, Gałganiszki, Szukieliszki, Sawguniszki,
Swiatniki, Popunoka, Iwanówka, Szałnojce,
Darokiele, Sipowo, Leouiszki, Tatuliszki, Strom-
gniki, Podwinie. 2.) B., dwór szlach. w pow.
święciańskim, par. Komaje.	/. W.
Elujwidziszki, dobra o milę od Wilna, niegdyś własność marszałka Antoniego Łappy a teraz Zabłockich.
Bujwołowce, wś, pow. proskurowski, gm.
i par. Szarawka, ma 359 dusz męz. i 12 je-
dnodworców; 784 dz. ziemi włość., 703 dzies.
ziemi używalnej właściciela, w tej liczbie lasu
150 dz. Należała do Gawrońskich, dziś Sta-
rzyńskich.	Dr. M.
Buj wini y, wś, pow. troeki.
Bujże, wś i os. leśna, pow. Władysławow-ski, gm. i par. Błogosławieństwo. Ma 8 dm. i 131 mk., odl. od Władysławowa 38 w.
Buk, wś i folw., pow. miechowski, gm. łlze-rzuśnia, par. Gołcza; odl. od Miechowa 12 w. W 1827 r. było tu 12 dm. i 124 mk., obecnie 18 dm., 192 mk., 137 m. ziemi włość, i 493 m. dworskich. Folwark należy do dóbr Maków, lecz stanowi oddzielną realność. W 15 w. należała ta wieś do Jana Mandrostky. W aktach kościoła we wsi Wrocimowicach znajdujemy wiadomość, że w r. 1623 wieś Buk była własnością Jana Zapolskiogo, żupnika olkuskiego. W akcie tym czytamy: "ma kmieci poddanych 4, i osobno dwie role kmiece pusto, zagrodui-ków 4, ma folwark i dwór według kondycyi szlacheckiej, dobrze i porządnie zbudowany; grunta dobre rodzajne i z nich zboża plenne, łąki polowe i pasze dobre, sadzawkę i las. Gaj na tej dziedzinie w trzech miejscach, dębowy z brzozowym i osikowy dobry. Majętność ta jest wolną, bo żadnych zapisów ani wyderka-fów na się wniesionych niema." Zapolski nabył tę wieś od Zbilitowskiego za 12000 złp.
Buk, wś w gub. witebskiej nad rzeką Cha-łujcą.
Buk, wieś, pow. Lisko, o 6 kil. od Cisnej, w par. rz. kat. Wołkowyja, z par. gr. katol. w miejscu.
Buk, miasto powiatowe, W. ks. P., okręgu poznańskiego, położone pod 52°211 szer. półn. i 34°11' dług. wschodu, od Ferro; w równinie bezleśnej, dość urodzajnej, na dawnym trakcie z Poznania do Kargowy i Krosna. W r. 1875 miało 2652 mk., w r. zaś 1871 było 2670 mk., domów 240; 356 cw., 2048 kat. i Polaków, 266 żydów. Siedziba komisarza obwodowego. Sąd okręgowy w Grodzisku. Kościół katol. parafialny należący do dekanatu bukowskicgo; kościół protestancki. Szkoła elementarna kilko-klasowa; 440 analfabetów; ożywiony ruch rolniczy, handel zbożem, bydłem i okowitą, 4 jarmarki, wielu szewców; fabryka serów, gorzel-

456

Buk

Buk.

 

nictwo,  w okolicy 3 gorzelnie,  młyn  parowy w Sędzinie. Miejska kasa pożyczkowa.   Towarzystwo pożyczkowe polskie, liczące 214 członków.    Dwóch lekarzy,   apteka.    Stacya  koi. żelaznej marchijsko-poznańskiej,  pomiędzy Poznaniem   a   Zbąszynem,   otwartej   26 czerwca 1870, o 29 kil.; m zad pocztowy III klasy; sta-cya telegraficzna.   W r. 1811 Buk miał w 209 domach 1274 mk.    Do r. 1257   był wsią książęcą.    W tymże  r.   Bolesław  książę   wielkopolski nadał ją biskupom poznańskim. W XVIII jeszcze   wieku  Jan Gerbisz   biskup   poznański wyniósł Buk do rzędu miast i nadał mu prawo magdeburskie.    W XV wieku   Jan Lubrański nadał  sukiennikom tu osiadłym różne przywileje.    W kościele dawniejszym,  który spłonął, znajdowały   się  nagrobki:  1) Stanisława Re-szki, opata jędrzejowskiego,   który się w Buku urodził  i   szpital tu fundował;   sławnego męża stanu i dyplomaty, sekretarza Hozyusza na soborze   trydenckim,   nauczyciela  Andrzeja Batorego,   synowca  króla Stefana,   za Zygmunta III   posłującego   do Rzymu   i   Neapolu w cola poszukiwania   sum   neapolitańskich,   zmarłego w Neapolu r. 1603.    2) Macieja  i  Stanisława Niegolewskich   z r.   1689 i 1684;   ostatnie jeszcze   zachowane.    W   dawniejszych   wiekach w Buku cztery jeszcze były mniejsze kościoły: 1) św. Mikołaja;    2) św. Wojciecha;   3)  św. Ducha i 4) św Rocha.    Bukowski   powiat graniczy  na północ   z powiatem   międzychodzkim i szamotulskim;   na wschód   z poznańskim;   na południe  z kościańskim   i   babimoskim; na zachód   z   międzyrzeckim.    Rozległość   wynosi 17,2840 mil kwadr. Powiat jest równiną wzgórzami   nie przerywaną;   w części   południowo-zachodniej   dość znaczne jeszcze   utrzymują się lasy.    Ziemia   w ogóle  jest urodzajną.    Ziemi ornej,   łąk  i   pastwisk wiole przybyło,   odkąd na przestrzeni   lasów wykarczowanycb   liczne i nowe   powstały osady.    Większej rzeki niema   w powiecie;   z pomiędzy   mniejszych Prut wypływa z powiatu i dąży do Obry do powiatu kościańskiego.    Jeziora większe są pod Nie-pruszewem i Bobrówkiem. Dobra Brody, Chra-plewo, Głupoń,  Rudniki, Kuślin, Gnin, Wąso-wo, mają kopalnie torfu.    Ludności   było w r. 1875: 58,109, w r. zaś 1871: 57,889;   26,349 męzkiej,  30,540 żeńskiej;  19,299 ew.,  36,749 katol. i polaków; 1,832 żydów.    Na milę kwadratową  przypada  3,200 mk.;   powiat należy do   powiatów   najwięcej   zaludnionych, wraz z   ostrzeszowskim,   odolanowskitn,   krotoszyńskim, wschowskim   i   pleszewskim.    Gmin ma miejskich 5, wiejskich 111, gmin dominialnych 39: ogółem 155 gmin,   216 miejscowości, 6071 domów mieszkalnych.    Miasta powiatu są:  1) Buk, 2) Grodzisk  (Graetz), 3) Lwówek (Neu-stadt bei Pinne), 2) Nowy Tomyśl czyli Luto-myśl (Neutomischel), 5) Opalenica, które w r.

1871 razem miały 11,555 mk. Pod względem narodowości, polacy tworzą znaczną większość. Najmniej zniemczone miasta są: Buk i Opalenica. Głównem zatrudnieniem mieszkańców jest rolnictwo i chów bydła. Miejscem urzędowania landrata jest Nowy Tomyśl; mieszka tam także poborca powiatowy. Powiat podzielony jest na 5 obwodów: 1) bukowski, 2) lwówecki; 3) nowotomyski; 4) grodziski, 5) ku-śliński. Siedzibą fizyka powiatowego, cyrulika i weterynarza pow. jest Grodzisk. Zamiast sądu powiatowego kolegialnego, umieszczonego w Grodzisku aż do l października r. 1879, obecnie w powiecie dwa ustanowiono sądy okręgowe w Grodzisku i w Nowym Tomyślu, należące do sądu ziemiańskiego w Międzyrzeczu. Parafij katolickich jest w powiecie 14: Buk, Niepruszewo należące do dekanatu bukowskiego; Bukowiec, Dakowy Mokre, Gnin, Granowo, Grodzisk, Michorzewo, Opalenica, Ptaszkowo nal. do dek. grodziskiego; Kąkole-wo, do dok. szmigielskiego; Brody. Nowy Tomyśl i Witomyśl do dek. lwóweckiego. Para-iij protestanckich jest 5: Lwówek, Nowy Tomyśl, Grodzisk, Kąkolowo i Kuślin. Żydzi mają synagogi w Grodzisku i we Lwówku. Wyższych szkół w pow. niema. W Grodzisku jest rektorska kilko-ldasowa. Szkoły miejskie i elementarne wiejskie są pod nadzorem inspektora powiatowego mieszkającego w Nowym Tomyślu; 12499 jest analfabetów. Księgarnia i drukarnia istnieje od dość dawnego czasu w Grodzisku. Pow. ma obszaru 372,750 mórg. magdeb.; większa własność wynosi mniej więcej mórg. 195,500. Od r. 1848 w ręce niemieckie przeszło 48,801 m.; obecnie do polskich właścicieli należy jeszcze 99,306 m. Gorzelnie znajdują się w Starym Tomyślu, w Bo-lewicach, w Brodach, w Bukowicach, w Chra-plewie, w Dakowach Mokrych, w Chudopsicach (Diirrhund), w Jastrzembiku, w Koninie, w Li-niu (Linde), w Młyniewie, w Lwówku (Neu-stadt-Schloss), w Nieprusze^yic, w Pakosławiu, w Piaskach, w Róży, w Śliwnie, w Surynie, w Trzciance, w Wąsowie, w Wojnowicach i Zembowie; gorzelnia parowa w Grodzisku; 5 browarów w Grodzisku, w Nowym Tomyślu, w Starym Tomyślu, we Lwówku, w Wielkiej wsi (Grossdorf); fabiarnie w Nowym Tomyślu, w Buku, w Grodzisku, w Lwówku; przędzalnie wełny w Nowym Tomyślu, w Grodzisku; fabryka kopert i tyiek w Grodzisku; młyny w Nowym Tomyślu, w Lwówku, w Brodach, Sempolnie, w Matrendze, w Niepruszewie; cegielnie w Brodach, w Głuponiu, w Śliwnie, w Wąsowie, w Bolewicach, w Poradowie. Główniejsze trakty przechodzące przez powiat są: gościniec czyli szosa ze Stęszewa przez Granowo, Kosowo i Grodzisk do Wolsztyna, 2) z Pniew (Pinne) przez Lwówek, Bolewics

fcft.

457

 

do Trzciela (Tirschstiegel). Kolej żelazna prze
rzyna powiat poznańsko-gubeńska ze stacjami
w Kalwach, w Buku, w Opalenicy i w No-
wym Tomyślu. Urząd pocztowy drugiej klasy
ze stacyą telegraficzną w Grodzisku; urzędy
pocztowe trzeciej klasy w Buku, 'w Lwówku
i w Nowym Tomyślu ze stacyami telegraficz-
nemi; bez takowych w Kąkolewie i w Opale
nicy; ajentury pocztowe w Bukowcu (Eichen-
horsl), w Granowie, w Kuślinie i w Otuszu.
Powiat położony blizko granicy Niemiec w da
wniejszych wiekach cierpiał przez najazdy,
nadto przez morową zarazę spustoszą!; co było
powodem, iż sprowadzono w znacznej liczbie
kolonistów obcych. Tem się tłumaczy, że obe
cnie jeszcze pomiędzy gminami wiejskiemi kil
kadziesiąt jest tak zwanych "olędrów," zalu
dnionych przez kolonistów niemieckich. Cały
dzisiejszy powiat bukowski częścią był dawne
go województwa poznańskiego.	M. St.
Buk, niem. Bwk, 1.) folwark, okr. wójt. i urząd stanu cywilnego Jarentowice, 6 kil. od stacyi poczt, i par. Radzyn, w pow. grudzią-skim, 7-2,24 ha. obszaru; wieś ta wymieniona w przywileju Konrada mazowieckiego z roku 1222, między wsiami nadanemi pierwszemu biskupowi pruskiemu Chrystyanowi. Ma 2 dm., 14 mk., ewang. 2.) B., niem. Boeck, inaczej Nowa ivieś po polsku, dobra szlach., pow. złotowski. par. Buczek, st. p. Lipka, okr. wójt. i urz. st. cyw. Batorowo, ma 512 ha. rozl., 16 dm., 135 mk., 14 kat. Należał zawsze B. do Batorowa i zwykle do rodzin niemieckich, tylko w XIX w. przez pewien czas do Grabowskich. Od r. 1867 odłączony od Batorowa. 3.) B. góralski, niem. Bitggoral, wś Avłośc., pow. brodnicki, okr. wójt. i urząd stanu cywilnego Nowawieś, par. Lembark, st. poczt. Jabłonowo, ma szkołę ludową, 2530 m. rozl., 60 dm., 431 mk., 81 kat.
Bukn. Tak też zowią Buk w pow. złotow-skim.
Bnkaczowcfi, mko, pow. rohatyński, leży nad potokiem Świrz, który o pół mili na południe od B. wpada do Dniestru, grunta bowiem tego miasteczka dotykają Dniestru; od Rohatyna oddalone jest o 2 i pół mili w połuduiowo-zachodnim kierunku, od Bursztyna o l i pół w zachodnim kierunku. Po pod Bukaczowce idzie kolej żelazna Iwowsko - czerniowiecka, pod samem miasteczkiem jest dworzec tej kolei. Stacyą ta, położona między Bortnikarni a Bursztynem, jest oddaloną 88 kil. ode Lwowa. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 768, łąk i ogrodów 360, pastwisk 378, lasu 544; posiadłość mniejsza: roli ornej 588, łąk i ogr. 639, pastw. 116 m. Ludności rz. kat. 280, gr. kat. 501, izraelitów 1059: razem 1840. Stacyą telegraficzną, urząd pocztowy i obie-dwie parafie ma w miejscu. Rzym. kat. para-

fia dek. dolińskiego, erygowana w 1747 przez
Franciszka z Łuszczzowa Łuszezowskiego, ka
sztelana sochaczewskiego; kościół murowany
poświęcony w 1838 r. pod wezwaniem Wszy
stkich Świętych. Do tej parafii należą wsio: Cza-
hrów, Czerniów, Kozary, Noworzyny, Poświrz,
Słoboda, Xurawienko, wszystkich dusz rzym.
kat. obrządku jest w tej parafii 530, szkółek
wiejskich 5. Gr. kat. parafia obejmuje także
filią Słobodę z 183 duszami, razem liczy 754
dusz gr. kat. obrządku i należy do dek. żura-
wieńskiego. B. posiadają szkołę etatową o l
nauczycielu i kasę pożyczkową z funduszem
zakładowym 1030 złr. W B. odbywają się
znaczne targi na bydło.	B. B.
Bukańce, wś w pow. wiłkomierskim, o 25 wiorst od miasta powiatowego, o 56 od Kowna, o 14 od Żejm, przy publicznym niegdyś trakcie warszawsko - petersburskim, własność niegdyś Sztorców, od r. 1568 Hoppenów, dziś Narbntta. Rozległości gruntów dworskich morgów 99 ), gleba pszenna, płodozmian 3-polowy. Włościanom nadano tu 870 m. gruntu. Mko B. o l w. od wsi B. z paraf, kościołem katolickim, murowanym w 1790 przez oby w. Józefa Ho-pcna. Parafia katolicka dekanatu wiłkomier-skiego, dusz 1854. Starostwo bukańskie płaciło w 18 w. kwarty 364 złp.
Bukaszowce, Pukaszowce, wś, pow. stanisławowski, o 6 kil. od Halicza, w par. gr. kat. Błudniki.
Bukatynka, mylnie Bogatynka, Bohatynka, wś, pow. jampolski, gm. Babczyńce, nad Mu-rachwą, 400 mk. płci męz., 1750 dzies. gruntu, w połowie włościan, w połowie p. Orzechow-skiego; młyn wodny.
Bukawiua, wś, pow. bobrecki, leży przy ujściu rzeki Ług do Dniestru, oddalona od stacyi kolei żelaznej Iwowsko - czerniowieckiej w Bortnikach o pół kil., od Bóbrki na południe o 4 mile. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 61, łąk i ogr. 31, pastwisk 141; posiadłość mniejsza: roli ornej 435, łąk i ogr. 219, pastw. 154. Ludności rz. kat. 5, gr. kat. 507, izraelitów 33: razem 545. Należy do rz. kat. parafii w Chodorowie, gr. katol. parafii w Mo-łotowie.
Bnkcze, wś i dobra ziemskie w południo
wej stronie pow. mozyrskiego, przy gościńcu
wiodącym od Turowa do Hłuszkiewicz, śród
błot i puszcz niezmiernych, w gminie tonie-
skiej (ob. Tonież), w 3 stanie policyjnym (tu-
rowskim), w 3 okręgu sądowym (turowskim).
Dobra B. razem z folw. Radziłowicze mają ob
szaru 46,560 m. i od roku 1875 r. są własno
ścią kupca Obuchowa.	AL Jel.
Bukecy (łuż.), niem. dawniej Bukwitz, dziś Ilochkirch, wś przeważnie serbska, na Łuźycach saskich, w pow. lubijskim, ma parafią ewangelicką z nabożeństwem serbskiem. Pamiętna

458

Buk.

Buk

 

bitwą Prusaków i Austryaków 14 październik.-
1758. W kościele nagrobek poległego wtedy
pruskiego generała Keitha. R. 1875 B. miała
81 dm., 501 mk.	A. J. P.
Buki, l.) mko, nad Tykiczem, pow. humański
0	45 W. od Kumania, o 160 w. od Kijowa, o 12
W.   od   m.   Iwańki   odległe.    Rz. Tykicz pły
nie tu śród stromych skał granitowych i w kil
ku miejscach   ujęta  groblami, dostarcza obiicie
wody  dla  znacznej liczby młynów.    Okolica
ta wcześnie była osiadłą, ale odkąd napór ordy
krymskiej    głównie   skierowany    został   na
Bracławszczyznę,   odtąd i te strony były stra
szliwie  ogniom i mieczom  zniszczone i kropla
chyba z ich dawnej nie została ludności.    Leżał
tu więc  całkiem dziki,   zamarły step,  którego
tylko   pewne przestrzenie  rozróżniano były tu
1	ówdzie, uroczysk lub siedlisk pustych nazwi
skami.    O wóz  w 1546  r. niejaki Dymitr Ba-
zanowicz,   kozak  zwinogródzki,   otrzymał  od
króla nadanie znacznego obszaru pustego stepu,
położonego nadrz. Konełą, gdzieś niedaleko tak
zwanego "Udyekiego szlaku",   ze zniszczonemi
siedliskami Sokołowem   i Mytkowcami.    Dzicz
atoli   tatarska,   która   zawsze nie przestawała
zapędzać się w te strony,  przeszkadzała wciąż
tym  siedliskom,  położonym  na jej  szlakach,
osiedlać się nanowo;  owszem z czasom też owe
siedliska  znikły,   zgasła  ich  nazwa, i dopiero
wnuk   Dymitra    Bazanowicza,   Fedor   kozak
Zwinogrodziec,   korzystając z  tego,   że   puste
dziedzictwo  jego nie było  dobrze w granicach
określone,   na gruncie Szawulichy czyli Roko-
szwaru, nieco opodal od szlaku tatarskiego, za
łożył wieś   Buki nad Tykiczem.   "Wkrótce   też
w 1592   r.   przcdał  tę   "substancyą swoją po
przodkach"   Jerzemu z   Komorowa   Strusowi,
kasztelanowi    halickiemu.    Ten   Jerzy   Struś
z Komorowa, był to, według Niesieckiego, syn
Stanisława Strusa, który to w innych Bukach,
nad   Rastawicą,   w  boju z tatarami "rycerską
duszę z krwią oraz wylał".    Zakładanie miast
z zamkami we  włościach  dziedzicznych,  było
chlubą wielu ówczesnych możnych panów, któ
rym ku temu na środkach nie zbywało.   Jakoż
Jerzy Struś, objąwszy tę majętność, założył we
wsi   Bukach   nowoosiadłcj   zamek   i    miasto,
Strushorodcm je przezwawszy.   Następnie ten
że Struś, wydawszy swą córkę Helenę za Ale
ksandra  Walont. Kalinowskiego, generała po
dolskiego i star. bracławskiogo,   też Buki czyli
Strushorod  w 1604  r.   w posagu  tejże  córce
swej  zapisał.    Kalinowski,   mając zaś w kilka
lat potem  (1609)   nadane  sobie w sąsiedztwie
olbrzymie   puste   dobra  Umany,  wcielił je do
tych ostatnich,   które   też pod jego możną ręką
zaczęły się  w pewnych wybranych   miejscach
zasiedlać się i zaludniać.   (Czyt. Ubikacya gra
nic dóbr Czarnej Kamionki, wydał A. Weryha
Pąrowski).    W  1648    r.    w    czasie   wojen

Chmiolnickiego  B.  zostały  zajęte przez kozaków.    W   1653   r.  Makary patriarcha antiocheński, jadąc do Kijowa,   przejeżdżał przez to miasteczko.    Duchowieństwo  miejscowe  i kozacy   spotykali  go przed miastem, z rozwiniętymi    chorągwiami.     Było   tu   cerkwi   trzy, a czwartą nowozbudowaną sam patryarcha poświęcił.    W 1658 r. B. Chmielnicki, po bitwie pod Ochmatowem,   cofnął się do Buków,  gdzie od   swoich  przyjęty   "żywnością wojsko zgło-dzono zasilił i w fortecy dużo obronnej osiadł". Przyszedł   nareszcie koniec krwawych  rozruchów,   ale  pod  ten   czas Buków już nie było. Wojny i tak zwany przegon (zhiu)   wyludniły je były najzupełniej.    A więc znowu   tu były pustki.    Tymczasem   od   Kalinowskich   Buki wraz z Umańszczyzną przeszły w dziedzicznym przelewie  do  Potockich.    W 1764 r. hetman Rzewuski  trzymał w dzierżawie B. z 12 wioskami,  u  Potockich.    Był też z ramienia jego naznaczony na rządzcę tych dóbr stary wiarus, towarzysz  pancerny   z   pod chorągwi hetmań-skiejj niejaki Kruszelnicki     Ukraina, po często powtarzanem i nieraz   długo   trwającem   odłogowaniu, nareszcie odzyskiwała swoje urodzajność;   Kruszolnicki  jął się też i w B. do uprawy roli,   zaniedbanej   jak sierota  przez   tyle lat.    W  krótkim   czasie  założył aż sześć folwarków.    Udał  się też na sicz kozaczą, gdzie z koszowym zabezpieczył  się ugodą,   na mocy której  koszowy dał mu 300 par wołów i koni sto,   na pierwsze   zagospodarowanie,   a on zaś koszowemu obowiązał  się dostawiać corocznie z   majętności  Bnków   pewną  uwówioną  ilość wódki, jagieł,   krup i słoniny.    Przytem obie strony zaręczyły sobie nawzajem  pokój i opiekę. Jakoż odtąd co roku liczne "wałki", ciągnione przez   60 par  wołów  z Buków walnym siczowym  traktem   wyprawiane  były   na sicz. Ten   stosunek   Kruszelnickiego   z   koszowym ocalił  mu był nawet życie, bo kiedy w krwawym  ruchu 1768 r., hajdamacy wpadli do B., nic zadali śmierci temuż rządzcy dóbr,  jedynie przez wzgląd, że prowadził sąsiedzką  zażyłość z koszowym na Siczy.    (Czyt.  Pamiętnik Stanisława    Kruszelnickiego).    W   najnowszych aasach   Buki wraz z przedmieściem Antonów-ką  były   własnością  hr.   Kisielowej,   z domu Potockiej.    Obecnie  posiada  je książę Antoni Lnbomirski.    Mko   B.  ma   1589 mk.,   w tom katol.   12;   prócz  tego 1532 izr.    Ziemi   5550 dzies.   wybornego czarnoziemu.    Zarząd gminny   w   B.,   policyjny w Talnem.    2.) B. czyli Buki n?,d llastawicą,   wś, pow.   skwirski,   nad ra. Rastawicą,  o 7 w. od Skwiry.    Rastawica iłynie   tu   śród   spadzistych   brzegów   i   skał ranitowych; wijąc się zaś kreto w swoim bie-u,   na   każdem     nowem    załamiu   odsłania coraz to nowsze i wcale niespodziane na malowniczą okolicę widoki.    Pod nazwą gór,  stro-

Buk.

-Buk.

459

 

me wyniosłości biegną, wzdłuż jej brzegów; z jednej strony, na jednym z wydatniejszych swych garbów, stare dźwigają one zamczysz-przystrojone w pojedyncze klomby tu
cze
i ówdzie ręką czasu sadzonych drzew; z drugiej zaś zdobią się one niemniej rozłożonym bujnym ogrodem właścicieli, aż ku rzece zstępującym. Miejsce, gdzie dziś leżą B. i okoliczne wioski, stanowiło już w XV wieku cząstkę rozległego obszaru dóbr ziemskich, do rodziny ks. ze Skwira Połowców Rożynowskich należących, a nazywających się podtenczas "oddziałem Skwirskim" lub też od nazwiska posiadaczy "Połowiecczyzną". Naucza nas o tem przywilej Włodzimierza Olgierdowicza, księcia kijowskiego (1440-1454), mocą którego tenże książę jednemu z członków tej rodziny, Jerzomu Iwantyczowi ze Skwira Połowcowi stwierdza posiadanie ojcowizny jego, spadłej po przodkach, na rzece Eosi, Rastawicy i Kamienicy położonej a od "nieprzyjaciół Tatar: gdy orda zawołgska wojowała, bardzo spu-stoszałej". Owóż przywilej ten, wyliczając poimiennie wsie należące do tak zwanej "Po-łowiecczyzny" t. j. mianując Skwir, Jahniatyn, Trylesy i Fuszczowo (?), z całą przestrzenią leżącą pomiędzy rz. Rosią, Rastawicą i Kamienicą, wyraźnie zdaje sięwskazywać na okolicę, gdzie dziś leżą Buki, łączne z dawnym Bakoży-nein, a które wtedy mogły istnieć już tylko jako pustujące uroczyska po zniszczeniu przez ordę zawołgska a o jakiem to zniszczeniu tenże przywilej napomyka. To zaś spustoszenie przez ordę zawołżańską tych okolic chyba mogło mieć mjejsce w 1399 r. za najazdu Tymur Kutłuka, który, jak wiadomo, spaliwszy Kijów, aż pod Łuck posunął był swe łupieże. Tymczasem starożytny szczep ks. Połowców ze Skwira Rożyuowskich, wiodący swój początek od Tu-horkana, wodza Połowców, wygasł około 1568 r. i wszystkie ich posiadłości przeszły drogą spadku na Iwana Niemirycza, sędziego ziemskiego kijów., który bodaj czy nie zrzekł się tych dóbr, jako bez pożytku i pustych a cierpiących co chwila krzywdę najazdów tatarskich, bo już niedługo potem stają się one posiadłością królewską. W tychże czasach w pobliżu uroczyska Buków znajdowało się inne uroczysko: "haj pod dorohami" (gaj przy drogach). Było to miejsce nader źle zawołano, szczególniej dla karawan kupieckich, idących z solą lub • po sól, gdyż zazwyczaj czekało tu ich niepozpieczeństwo napadu od tatarów, którzy, jak mówi Paprocki, zapadali tu pod tym gajem, czatując na idące drogą solniki "ale i nasi w tem też miejscu zaczajali się na tatarów, kto kogo ubieży". Owóż nieopodal od tego miejsca, w tychże czasach (bo nieco przed r. 1571) waleczny Stanisław Struś z Komorowa, w boju z Tatarami nad

Rastawicą, jak mówi poeta, "padł krawy, gęstymi przywalon strzałami". Dwaj poeci nasi ze złotej doby literatury naszej, Sęp Szarzyń-ski i Jan Kochanowski opiewali też zgon bohaterski tego nieustraszonego rycerza, którego (tak jak on) zginął "dziad, tak ojciec, ł tak stryjowie". Mogiła jego do dziś dnia wznosi się śród wsi Rohoznej, o kilka wiorst od B. oddalonej, Strusową nazywana. Mamy ślad w dokumentach, że w 1592 r. już B. należały do starostwa czyli tenuty Romanowskiej. Tymczasem najazdy tatarskie nie ustawały. W 1615 r. wpadli tu tatarzy, i lustracya z r. 1616 powiada, że B., będące w posiadaniu do-źywotniem podtenczas księżnej Romanowej Rużyńskiej, były spalone ręką najezdników. "Jest w tej wsi (mówi lustracya) na ten czas ludzi, którzy w jamach mieszkają, dziesięć; powinności ani podatków nie oddają żadnych, względem słobody, której po tej tatar-szczyźnie do lat pewnych używają". O Ba-kożynie zaś taż lustracya mówi: "Na tymżo gruncie skwirskim jest Bakożyn, horodyszcze puste". Lat kilkanaście upłynęło a lustracya już z 1622 r., jeszcze w opłakańszym stanie przedstawia te wioski: "Wsie B. i Stroków przedtem ciągnęły do Skwiry, które teraz jak i drugie przez obozy i tatary zniesione". Aż tu nareszcie już i wojny kozackie dojrzały. Jak zaś w skutek tych * wojen była nanowo zniszczoną ta okolica, widzimy to z dokumentu z ] 683 r., w którym powiedziano, że wszystkie wsie (w tej liczbie i B.) koło Pawołoczy, nad rz. Rastawicą, Wierzchownią, Olszanką, Pawołoczką, Kamionką i Unawą położone, zostały obrócone w perzynę, i na miejscach gdzio wprzódy ludzie mieszkali "puste tylko powstały uroczyska" (Arch. J. Z. R., część 6, t. I. dodatki stron. 153). Jakoż korzystając z tego spustoszenia całej tej okolicy, dziedzice dóbr pawołockich już w późniejszym czasie zawładnęli wielu wsiami star. romanowskiego (w tej liczbie i Bukami) i wcielili je do swoich dóbr. Ztąd wywiązał się proces między właścicielami Pawołoczy ks. Lubomirskimi a Kazimierzem Steckim, chorążym, potem kasztelanem kijowskim, któremu w 1713 r. król August II nadał był dobra: Siewier, Horodyszcze, B. i Bakożyn, Stroków, Romauówkę, Żydówce, Czerniawkę i Koszlaki "po śmierci księcia Rużynskiego do dyspozycyi królewskiej przypadłe". Nie wiemy wszakże jak się ten proces skończył. W pierwszej zaś połowie XIX w. B. zostały już dziedzictwem rodziny Abramowiczów. Obecnie należą do p. Zofii Abramowiczowej. Ziemi należy do tych dóbr 2000 dzies., dosyć urodzajnej. Wś ma 629 mk. prawoał. i cerkiew; zarząd gminny we wsi Jerczyki, policyjny w Skwirze. Zastanawia tu starożytne zamczyszcze, nazywające się

460

Buk

Buk.

 

Bakożyn a wznoszące się po lewej stronie Rasta wicy, na cyplu jednej z wyniosłości nadbrzeżnych. Zamczyszcze to jest potrójnym ze wszech stron opasane wałem: po jednej stronie ma ono pole, po drugiej rzekę, z trzeciej jar. Obwodu liczy 260 sążni, wjazdów ma dwa. Na płaszczyźnie obok zamczyszcza miało się wznosić miasto Bakożyn, a w zamczyszczu wznosił się prawdopodobnie, jak zwykle, dwór książęcy: co wszystko zniszczone przez tatarów. Podanie od niepomnych czasów niesie o obleganiu tego miejsca przez tatarów pod wodzą Mamaja, o niespodzianym napadzie na jedne najsłabszą stronę i ubiciu pani czyli księżnej tego miejsca. W każdym jednak razie ów Mamaj z podania tego, nie może być owyin historycznym Mamajem, znanym w dziejach z klęski jaką poniósł na Kuli-kowem polu, bo ten nigdy w tych stronach nie wojował; chyba więc należałoby przypuścić, że fakt zdobycia i zniszczenia zamczyska bakożyńskiego mógł się wydarzyć za najazdu Tymur Kutłuka, jak o tem już wyżej było. Do dziś dnia na zamczyszczu bakożyńskiem znajduje się przypadkowo wiele czerepów z naczyń pobitych, grotów żelaznych i bronzowych od strzał. Z rzeki też koło zamczyska wydobyto piękny medal bronzowy z wyobrażeniem dwóch świętych, z napisem greckim w otoku: "Agios, Agios, Agios... Sabaoth". Znaleziono tu też ciekawą i zagadkową skorupę z rozbitego glinianego naczynia z napisem słowiańskim: "Cboe". Dokoła tego zamczyska mnóstwo się jeży mogił. Dla archeologa główną tu one stanowią ciekawość. Naliczono ich 913, w liczbie których 372 obłożonych na sztorc kła-dzionemi płytami kamiennemi. Znajdują się one po większej części nad jarami, na poboczach gór, w pewnych od siebie ugrupowane odstępach. Przez nikogo dotąd nie były naukowo zbadane (Edward Rulikowski). 3.) B., okrąg wiejski w gm. Łucka wieś, pow. dzi-śnieński, zawiera w swym obrębie wsie: Łuck, Girstuny, Mosar, Ruczajkręty, Worońce, Ga-tówki, Łuźki, Konkowszczyzna, Paufiłowszczy-zna, Robertowo, Sautki, Buki, Podworońce.
Bukienka lub Bukinka, koi., pow. nowo-radomski, gm. Kobiele, par. Kobiele-wielkie. W 1827 r. było tu 6 dm. i 45 mk.
Bukiły, ob. Łukawce.
Bukiszki, 1.) okrąg wiejski w gm. Rzesza, pow. wileński, zawiera nast. wsie: Podwilańce, Jaranda, Zabłocie, Zadworzańce, Moskaliszki, Pustołówka, Hełuże, Gene]ciszki, Poczyłajce, Raskazy, Sbrodna; zaścianki: Augusty, Sienkie-wice, Bołądziszki, Bieganka, Awiżenie, Dę-bówka.
Bukiszki, okolica i wś, pow. trocki, par. Sumiliszki. W r, 1850 rodziny Łojbów, Wo-

ronowiczów, Stambrowskich i Jacuńskich miały tu razem 188 dzies. gruntu.
Bukła, zaścianek w pow. trockim.
Bukmujźa, znaczna majętność ziemska w Inflantach polskich, we wschodnio-południowej części powiatu rzeżyckiego, położona na prawym brzegu malowniczego jeziora Esza (w dawnych dokumentach zwanego Essen), przy trakcie handlowym z Oświeja do Rzeżycy, wraz ze wsią Pachołkami 4880 dz. obejmująca, własność Justyna Sobańskicjro. Miejscowość wzgór-kowata i leśna, ożywiona małemi potokami le-śnemi; należy do najwyższych w tej stronie kraju; to też wyższe wzgórza tutejsze w jedno pasmo połączone okolicznie noszą nazwę "gór bukmujskich". Niektóre z nich pięknym porastają borem sosnowym, na innych znajdują się i drzewa liściowe, a jedno zdobi przepyszna dąbrowa. Urocze położenie jeziora, nad któ-rom leży B., podnoszą liczne rozsiane po niem wyspy, ocienione dębowemi gajami, z których największa, położona w zachodniej części jeziora, między Andzelmujzą i Krzewinem a mająca przeszło milę obwodu, zarosła jest cała lasem wysokopiennym (Patrz: "Inflanty polskie" p. G. Manteufla str. 28). Lud łotewski rzymsko-katolicki. Grunt lekki ale żyzny. Mają tu istnieć pokłady kredy czerwonej i węgla kamiennego, dotąd przez nikogo nieużytko-wane. Tej wiadomości wszelako nietylko nie stwierdzają uczeni geologowie ale nawet sta-sowczo onej zaprzeczają, z powodu geologicznej formacyi tej okolicy, w której takowych pokładów spodziewać się nie można. Rzecz ta przez specyalistów na samem miejscu jeszcze rozstrzyganą nie była. B. od r. 1829 posiada swój własny kościół parafialny, przez Ignacego Sobańskiego z muru wzniesiony na miejscu dawnej drewnianej kaplicy, stanowiącej niegdyś filią dagdzieńskiego pojezuickiego kościoła, a obecnie należy do dekanatu rzeżycko-ra-źnieńskiego. Liczy zaś 3830 katolickich parafian. Do tej parafii należy jeszcze pięć innych sąsiednich majętności 1) Tulenmujża, obsz. 1500 dz., własność Pawłowa; 2) Przemyśl, niegdyś Kółakowskich, obecnie Korego, obsz. 5505 dz.; 3) Bereśnie, własność Andrzeja Targońskiego, obsz. 3800 dz.; 4) Widno, własność Mackiewiczowej, obsz. 650 dz.; 5) Do-broczyn, własność generała Feliksa Stabrow-skiego, obsz. 1450 dz. Wszystkie te dobra składały niegdyś królewszczyznę zwaną Buk-hoff i Essen, którą od końca XVII wieku władali Hylzenowie a która od r. 1748 ich dziedziczną została posiadłością. Niegdyś wiele dzików tu się gnieździło, jak to wykazuje lu-stracya dóbr królewskich z r. 1599; lecz ta iwierzyna od dwóch stuleci najzupełniej w tych okolicach wytępiona. Kościół parafialny buk-mujski ma kaplice filialne w Bereśniach i Prze-

Buk.

Buk.

461

 

myślu.    Zarząd gminny  w miejscu,  policyjny w m. pow. Rzeżycy.
Bllkocz, ob. Bitkoweo.
Bukołowa, niem. Buckolowe, wś, pow. mie-licki, nad rz. Szecką, w par. katol. Powieko.
Bukolice, okolica w pow. telszewskim, o 32 w. od Telsz.
Bukonie, wś, pow. maryamp >lski, gm. Ja-worowo, par. Mai-yampol. Leży o 8 w. od Maryampola. W 1827 r. miała 9 dm. i 77 mk., obecnie liczy 13 dm. i 111 mk.
Bukontyszki, 1.) majątek, pow. rosieński,
parafia krozka, nad rz. Liszupis, o 57 w. od
Rossien, niegdyś posiadłość jezuitów z Kroż,
obecnie należy do rodziny Jazdowskich; poło
żona w pobliżu drogi wiodącej z Kroż do Uż-
went. 2.) B., wś w pow. telszewskim, o 35
w. od Telsz, w parafii Płungiany, z kaplicą
katol.	Fel. B.
Buków, por. Bukowa.
Buków, wś i folw., z młynem, na rzece Pankówce, pow. brzeziński, g-m. Ciosny, par. Ujazd, przy drodze z Rokicin do Ujazdu. W 1827 r. było tu 25 dm. i 208 mk., obecnie zaś liczy 29 dm. i 235 mk., ziemi włość. 462, dworskiej wraz z os. w Wilkupicach i Łomi-nach 739 mórg., w tem ornej 469 mórg.
Buków, 1.) wś, pow. brzozowski, o 3 kil. od st. p. Wzdów, w par. rz. kat. Jasionów, par. gr. kat Besko. Dominium należy do instytutu głuchoniemych we Lwowie. 2.) B., wś, pow. wielicki, o 4 kil. od Mogilan, w par. rz. kat. Mogilany; dominium jest własnością funduszu religijnego 3.) B., ob. Puków.
Buków (nie Bukowo, jak pisze Kętrz.), niem. Buchholtz, wś, pow. wałecki, ze szkołą; okr. wójt., urząd stanu cyw., st. poczt., par. kat. i ew. Człopa (Schloppc), 2644,58 m. rozl., 22 dm., 216 mk.. 2 kat. W r. 1641 był tu ewangelicki dom modlitwy, zamieniony później na katolicką kaplico, która 1739 r', upadła dlatego, że wszyscy mieszkańcy byli ewangelikami i o jej utrzymanie się nie troszczyli. W sąsiedztwie była papiernia.
Buków, niem. Buckau, wś, pow. raciborski, nad Odrą, w par. Lubom, z kaplicą różańcową i szkołą kat. 1-kl.
Bukowa, 1.) wś, pow. piotrkowski, gm. Łę-kawa, par. Bogdanów. W 1827 r. było tu 9 dm. i 52 mk. 2.) B., wś i folw., majorat. nad rz. Koprzywianką, pow. sandomierski, gm. Osiek, par. Wiązownia. Leży przy drodze ze Staszowa do Koprzywnicy. W 1827 r. było tu 48 dm i285 mk., obecnie liczy 51 dm., 454 mk. i 646 m. ziemi włość. 3.) B., wś, pow. biłgorajski, gm. Kocudza, par. Puszcza Solska. W 1827 r. było tu 12 dm. i 63 mk. 4.) B. Wielka, wś rozkolonizowana, pow. chełmski, gm. Bukowa, par. Sawin. Posiada urząd gminny i hutę szklaną, produkującą za

10,000 rs. rocznie, zajmuje ona 15 robotników. Włościanie posiadają ziemi 1731 mórg, koloniści niemcy 1815 mórg. Gmina B. należy do s. gm. okr. II we wsi Świerze, st. p. w Chełmie, od Chełma o 20 w. 5.) B. Mała. wś, pow. chełmski, gm. Bukowa, par, Sawin. Gruntów włość. 395 mórg., dworskich 916 mórg. W 1827 r. było tu 36 dm. i 196 mk.
Bukowa, 1.) wś, pow. samborski, leży nad potokiem, dopływem Strwiąża, o l milę na północ od Pulsztyna, a o l y, mili na północ od Starejsoli, o l i pół mili na północny wschód odChyrowa, stać. kolei łupkowskiej (1-sza kolej węgiersko-galicyjska), w której łączy się z tą koleją kolej naddniestrzańska. Ludność rzym. kat. 16, gr. kat. 838, israel. 27: razem 881. Należy do rzym. kat. parafii w Fulsztynie, gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należy wieś Lutowiska; cała parafia liczy 1202 gr. kat. dusz. Parafia ta należy do dekanatu starosolskiego. Wedle zapisków wizytacyi w 1733 roku odbytej, miała cerkiew w Bukowie erekcyą od Mikołaja Herburta, podkomorzego ziemi przemyskiej z 1568 i Mikołaja z Zuro-wa Daniłowicza, podczaszego koronnego i podkomorzego ziemi chełmskiej a starosty hrubieszowskiego w Bukowie z 1669 roku; posiada szkołę filialną. Właściciel większej posiadłości: konwent oo. bazylianów w Dobromilu. 2.) B., wś, pow. pilzeński, par. rz. kat. Brzo-stek, o 5 kil. od Brzostka. 3.) B., ob. Domo-stawy.
Bukowa, 1.) niem. Buchau, wś, pow. kła-dzki, w par. katol. Neurode; dobra z wielu folwarkami i kopalniami węgla. 2.) B., niem. Lueben. m. powiatowe, ob. Lubin.
Bukowa, 1.) Niemiecka, niem. Deutsch Buckow, wś w pow. słupskim, ziemi pomorskiej. 2.) B. Kaszubska, niem. Wendisch Buekow, wś tamże.
Bukowa, Bukowna, strumień i dopływ Sanu. Wytryska w Królestwie Polskiem, z łąk po połudn,-zachód, stronie drogi wiodącej z Janowa do Biłgoraja pod Korytkowem. Płynie przez Małków, Uście, Kiczki, pod Mątwami wchodzi w p. janowski. Poniżej wsi Bąk uchodzi w Galicyą, tworząc granicę między Galicyą a Królestwem polskiem na przestrzeni l kil., aż do przysiółka Szwedów w obr. gm. Jastko-wic. Płynie przeważnie w kierunku zachodnim i o 2 kil. na zachód wsi Jastkowic uchodzi do Sanu z prawego brzegu. W dawniejszych czasach zwracał się ten strumień '/4 mili poniżej Jastkowic na północ, przerzynał gminy Branwicę, wioskę Bąków, Muzyków, w Rze-życy długiej zasilał wielki staw, płynąc równolegle do Sanu a dosięgnąwszy Rzeżycy okrągłej zwracał się na zachód i na granicy gmin Woli rzeżyckiej i Kępy uchodził do Sanu. Silne wylewy Sanu spowodowały ten strumień do zrobienia sobie innego koryta i krótszego

Buk,

BUK.

 

nawet biegu, oraz innego ujścia do Sanu, prze
szło milę wyżej od pierwotnego. Dziś w miej
scu dawnego koryta pobudowało się kilka za
gród włościańskich, które zawsze podmakają,
w tak zwanym Bąkowie. Od strony południo
wej tej wioski przeciąga się w kształcie waż
kiego stawku dotąd nie wyschłe dawne kory
to tej rzeczki. Na północ zaś we wsi Muży-
kowie utworzył się stawek ważki a długi, prze
lewający swe wody do wielkiego stawu w
Rzeżycy długiej, z którego dawnym korytem
Bukowy płynie do Sanu potok tej samej na
zwy. Bukowa przyjmuje z prawego brzegu
trzy znaczniejsze dopływy: Rakową pod Uściem;
Zajemną czyli Białą i Czartusową. Biała pły
nie przez wsie Pikule i Łążek, Czartusowa
przez Niziuł i Mątwy. Obie uchodzą do Buko
wy na granicy Galicyi. Z lewego brzegu
wpada doń znaczny potok w górnym biegu Pal-
czawką, w dolnym zaś Gilówką zwany. Dłu
gość biegu przeszło 30 kil.	Br. G.
Biikowa-góra, 1.) wś ryć., pow. kartuski,
0	414 m. od Kartuz, par. i st. p. Sulęczyn,  ma
4  właścicieli,   796  m. rozl.    .11. 1866 było tu
158 katolików.    2.) B., wś, pow. reszelski, st.
p. Rothfliess.
Bukuwce, niem. Bukowitz, wieś, pow. mię-
dzychodzki, 14 dm., 136 mk., 131 ew., 5 kat.,
25 analf. Stać. poczt, w Sierakowie o 8 kil.,
stać. koi. żel. Wronki o 30 kil.	M. St.
Bukowciszki, wś, pow. trocki, na praw. brzegu rz. Teżmy.
Bukowec, węg. Bulcoez, wieś w lir. szary-skiem (Węg.), kościół paraf. gr. katol., klasztor, 609 mk.
Bukowec, rz., lewy dopływ Mołdawy na Bukowinie.
Bukowetz, ob. Bukowiec.
Bnkowice, niem. Buehwerder, pow. obornicki, ob. Holktenderdorf.
Bukowice, niem. Bukowitz, wieś, pow. cieszyński na Śzląsku austr., rozl. mórg. 297, ludu. 244; tworzy jedne gminę z Dobracicami, w par. kat. Dobracice, ewang. Ligota.
Bukowicze,    niem.    Frauenwaldmt,   górne
1	dolne, wś, pow. trzebnicki, niegdyś własność
probostwa trzebnickiego,  ma  par. rz. kat. de
kanatu mielickiego,  podobno od w. XII.    Ko
ściół w B. górnych, przeważnie katolickich.
Bukowie, wś rządowa, pow. opatowski,
gm. Waśniów, par. Konów. W 1827 r. było
tu 13 dm. i 68 mk.; obecnie liczy 19 dm., 161
mk., 404 niorg. dworsk. i 184 włość, ziemi,
gorzelnia. 2.) B., dolne i górne, dwie wsie
przyległe, pow. piotrowski, gm. Wadlew, par,
Dniżbice. R. 1827 r. było tu 14 dm. i 127
mk.	Br. Cli.
Bukowiec, 1.) wś, pow. radomski, gm Gembarzów, par, Skaryszew. W 1827 r.

było tu 18 dm. i 95 mk., obecnie liczy 17 dm., 73 mk. i 132 mórg ziemi włość. 2.) B., wś, pow. opoczyński, gm. Zajączków, par. Sławno. Liczy 40 dm., 251 mk., 761 mórg. ziemi włość. 8 mórg. dworskiej. 3.) B., wś rządowa, pow. opoczyński, gm. i par. Opoczno, we wzgórzystem położeniu, o 4 w. na półn. od Opoczna, na lewo od szosy kieleckiej, między Sulejowem a Paradyzem. R. 1827 r. było ta 17 dm. i 124 mk., obecnie 27 dm., 251 mk. i 1109 mórg. ziemi włość. 4.) B., wś rządowa, nad rz. Opatówką, pow. sandomierski, gm. Dwikozy, par. Góry wysokie. Liczy 30 dm., 178 mk., 372 mórg. ziemi dworsk. i 398 mórg. włość. 5.) B., wś i folw., pow. konstautynowski, gm. Witulin, paraf. r. 1. Bordziłówka, r. g. Nosów, st. p. Biała, okr. sąd. Komarno, rozległość gr. włościańskich m. 1080, domów 44, ludności 426; gruntów folwarcznych m. 1200, właściciel Wilhelm Wężyk. Rz. 6.) U.-wielki i mały, dwa. folw., przy rzeczce bez nazwy, pow. mławski, gm. Szczepkowo, par. Janówiec kościelny, liczy 3 dm., 55 mk., obszaru wraz z folwarkiem Bukowiec mały 570 mórg. (474 gruntu ornego). 7.) B., koi., nad rz. Będkowką, pow. łódzki, gm. Brójce, par. Kurowice, 84 dm., 1118 mk., ziemi włość. 1540 morgów., w tem ornej 1352 mórg. 8.) B., Nowy i Stary, wsie, pow. rawski, gm. Żelechlin, par. Żelechlinek. B. nowy W 1827 r. liczył 14 dm. i 225 mk., obecnie zaś ma 53 dm., 345 mk., ziemi 942 m. B. stary lub Staropole ma 7 dm., 132 mk., 87 m. ziemi włość. 9.) B., wieś, pow. sieradzki, gm. Brzeźno, par. Kliczkow mały, odległa od miasta powiatowego wiorst 18, rozległości mórg. 117G, z tego w posiadaniu dwor-skiem mórg. 1036, włościan mórg. 140, ludności dusz 206, młyn wodny; miejsce urzędowania sądu gminnego Brąszewice na 4 gminy: Brzeźno, Godynice, Gruszczyce i Klonowa. 10.) B., wś, pow. kaliski, gm. i par. Błaszki. W 1827 r. było tu 19 dm. i 169 mk. Br. a.
Bukowiec, 1.) niżny i wyżny. wsie, pow, grybowski, 1099 m. rozl., w tem 585 m. lasu. 48 dm., 301 mk., parafia w Paleśnicy, położenie górzyste, gleba owsiana, por. Brmnik. 2.) B., wś, pow. Turka, leży nad samą granicą węgierską, nad Sanem, niedaleko źródeł tej rzeki, w głębokich górach karpackich, śród lasów; o 2 i pół mili na południowy zachód od Turki. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej: 265, łąk i ogrodów 242, pastwisk 204, lasu 2261; posiadłość mniejsza: roli ornej 367, łąk i ogr. 8, pastwisk 341, lasu 87 mórg. Ludności rz. kat. 5, gr. kat. 200, izraelitów 45: razem 250. Należy do rzym. kat. parafii w Turce, gr. kat. parafii w Beniowie. 3.) B , wś, pow. kolbu-szowski, par. rz. kat. Kolbuszów, o 5 kil. od Kolbuszowa. 4.) B., wś, pow. Lisko, o 15 kil.

Buk.

Buk.

463

 

od st. p. Baligród,  w par.  rz. kat. Wołkowia, par. gr. kat. Turka, której jest filią.
Biikowiec, 1.) wś, pow. wągrowiecki, 15
dm., 158 mk., 59 ew., 99 kat., 56 analf. Sta-
cya pocztowa Łekno o 4 kil., st. koi. żel. llo-
goźno o 30 kil. 2.) B., niem. Hanchwitz, wś,
pow. bukowski, 87 dm., 701 mk., 479 ew.,
222 kat., 56 analf. Kościół parafialny dekana
tu grodziskiego. Sowy z drzewa wybudował
w r. 1737 Karol z Bnina Opaliński, starosta
>remski, dziedzic ówczesny. 3.) B., domin.,
l">\v. bukowski, należy do dóbr grodziskich,
z koloniami Juliana i Hutą Szklaną 13,529 m.
rozl., st. koi. żel. Bukowiec czyli Eichenhorst
(z Poznania do Zbąszynia, o 46 kil. od Pozna
nia), 12 dm., 162 mk., 31 ew., 131 kat., 49
analf. Poczta i koi. żel. na miejscu. 4.) B.,
niem. Buchwerder, gmina, pow. czarnkowski:
2 miejsc: 1) koi. B., 2) Moderkrug blisko No
teci; 64 dm., 387 mk., 262 ew., 125 kat., 72
analf. Stacyą poczt, w Czarnkowie o 4 kil.,
st. koi. żel. Trzcianka (Schonlanke) o 16 kil.
5.) B., niem. Bukwitz, wieś, pow. wschowski,
155 dm., 1,121 mk., 6 ów., 1115 kat. niemców;
298 analf., kościół parafialny dek. leszczyń
skiego. Wizyty wspominają o nim już w wieku
XVI. I ten Bukowiec był własnością Opaliń-
skich. 6.) B., domin., pow. wschowski, 406
mórg. rozl.., l dm., 11 mk., wszyscy kat. niem-
c,y, 3 analf. St. poczt. Włoszakowice (Lusch-
witz) o 3 kil.; st. koi. żel. Wschowa (Frau-
stadt) o 16 kil.	M. St.
Bukowiec, l.) niem. Buleowietz, wś włość.. pow. brodnicki; st. p., okr. wójt. i urz. st. cyw. Jabłonowo; 4488 m. rozl., 87 dm., 566 mk., 46 kat. 2.) B., niem. Bukowitz (Biały lub Pie-sieński), inaczej B. pod. Piesienicą, dobra szlacheckie, pow. starogrodzki, st. p. Zblewo, par. Pińczyn, 92 ha. rozl. 3.) B., niem. Bukouńtz (Wielki i Nowy), inaczej Piątki, wś, pow. starogrodzki, st. p. Sknrcz, par. Czarnylas. 4.) B. (Mały), wś, pow. starogrodzki, st. p. Bor-dzichów. 5.) B., niem. Bukowitz, wś kościelna ewang. i dtbra szlach., pow. świecki, st. p. Terespol, par. Przysiersk; wś włościańska ma 1260 m. rozl., 17 dm., 169 mk., 20 kat.; szla-checfca 320 ha. rozl., 248 mk., 184 kat. Szkoła, wójt. i urz. st. cyw. w miejscu. Tu dr. Ceynowa jest lekarzem, apteka w miejscu. Właścicielem B. jest Stanisław hr. Gzapski, 1782 był gen. Czapski, 1648 Zembrzuski. 6.) B., niem. Bukowitz, wś, pow. grudziąski, st. poczt. Łasin, par. Rogoźno, okr. wójt. i urz. st. cyw. Mały Szembruk, 1037 m. rozl., 10 dm., 86 mk., 85 kat. 7.) B. (Stary, Nowy i Szlachecki), wś i dobra szlach., pow. kościer-aki, par. Stara Kiszewa, st. p. Neu-Palleschken, szkoła, 897 ha. rozl., młyn i cegielnia. Od 200 lat z górą w ręku Czarliuskich. 8.) B., niem. Bukowitz, wś, pow. kościerski, st. poczt.

Starogród, par. Pogutki. 9.) B., niem. Bukowitz, dobra, powiat morąski, atacya pocztowa, Zalewo.
Bukowiec, niem. Eukowetz, wieś, pow. jabłonkowski na Szlasku austr., par. kat. Jabłonków, rozl. mórg. 3306, ludn. 829, szkoła ludowa, urząd leśny.
Bukowiec, potok górski w obr. gm. Bu-
kowca (w pow. Lisko), pod Beskidem lesistym,
płynie w kierunku półn.-wsch. przez wieś Bu
kowiec i wpada po ćwierćmilowym biegu z le
wego brzegu do Solinki.	Br. O.
Bukowiec, ob. Brzaza.
Buko\vieckil.)potok, prawy dopływ górne
go Sanu w obr. gm. Bukowca (w pow. Lisko),
Wypływa z kilku źródłowisk leśnych pod sa
mym grzbietem Beskidu lesistego. Płynie
w kierunku południowo-wschodnim przez Bu
kowiec. Zabiera liczne strugi górskie, między
niemi Wołowiec (ob.); wody rwące; spad na
gły; długość biegu 10 kil. 2.) B., potok, le
wy dopływ Pistynki w obr. gminy Brustur
(w pow. kossowskim). Płynie prze/. Połoniny
na zachód pod południowe stoki Bmsturskie-
go Bukowca (972 m.). Długość biegu pół
mili.	Br. O.
Bukowielski, potok górski w obrębie gin.
Mikuliczyna w pow. nadworniańskim. Wy
pływa w Beskidzie lesistym z pod góry Buko-
wieli (1159 m.) Płynie głębokimi jarami le
śnymi na północ przez lasy Małej Bukowieli
i wpada z lewego brzegu do Ardziałuzy, do
pływu Prutu.	Br. G.
Bukowin, ob. Bukowiny i Bukowina.
Bukowina, wś, pow. biłgorajsld, gmina
Biszcza, par. Tarnogród. Leży na samej gra
nicy od Galicyi, na wzniesieniu 734 stóp nad
poziom morza. Ciągnie się długim pasem z po
łudnia ku półn., o pół mili na zachód od Tar-
nogrodu. W 1827 r. było tu 211 dm. i 1173
mieszk.	Br. Ch.
Bukowina, 1.) wieś, pow. nowotarski, na Podhalu nowotarskiem, u północnych stóp Tatr w dorzeczu Białki; graniczy od północy z Białka, od zachodu z Gliczarowem i Groniem, Po-roninem, Murem-Zasichłą i Zakopanem; od płd. przypiera do Tatr (Regli), a od wschodu z Brzegami i Spiżem (Jurgowem) graniczy. B. stanowi stacyą dla osób robiących wycieczki z Zakopanego do Pięciu Stawów i Morskiego Oka. Parafia łac. w Białce, a urząd pocztowy w No-wymtargu. Południowo-zachodnia część wsi nad pot. Odewsianką zwie się Dziadkówką. Od Poronina 7,5 kil., od Nowegotargu 24 kil. Liczy obecnie 193 dm. (chat), 1073 mk., z tych 536 mężczyzn, a 537 kob. Wzniesienie (Karczmisko) 958 m. (Kolbenheyer). Rozl. 5069 mórg., w tem 2179 m. roli ornej, 2252 in. lasu, gleba owsiana. Tartak wodny. 2.) B., wś, pow. Nisko, ma 1188 m. rozl., w tem 806 m,

464

Buk.

Buk

 

lasu, 46 dm., 242 mk., parafia w Bielmach, położenie równe, gleba piaszczysta żytnia. Obszar dworski należy do państwa Ulanowskiego hrabiów z Wielkich Kończyć Mniszchów. 3.) B., wś, pow. Nisko, par. rz. kat. Pysznica, o 8 kil. od Kiska. 4.) B., ob. Hrebenne i Mtlno.
Bukowina, niem. Bukowin, wś, pow. lęborski, na Pom rzu.
Bukowina, niem. Bukowinę, 1.) wś, pow. sycowski, par. Drołtowice; dobra słynne z gospodarstwa przemysłowego i z zakładu zdrojowego oraz kąpielowego (woda żelazista). Do B. należy koi. Wydzierzno, zwana też Antal, niem. Annathal. Ma szkołę począt. katolicką. Leży śród gór trzebnickich. 2.) B., koi., pow. pszczyński, do dóbr Orzesze należąca. 3.) B., wś. pow. trzebnicki, mieszkańcy głównie ewan-gielicy, w par. kat. i ewang. Lossen. 4.) B., koi., pow. kładzki, do dóbr Deutsch-Tscherbe-ney należąca.
Bukowina, 1.) wieś w hr. liptowskiem
(W^gry); w tej okolicy miał stać dawniej na
wysokiej skale zamek Liptovar, także Vasvar
i Nagyyar zwany, z którego dziś niema ani
śladu, 119 mk. 2.) B., Bukomna, z przysiół
kami Podeskle i Danielki, wś w hr. oraw-
skiem (Węg.), nad granicą Galicyi, kościół ka
tolicki paraf. Pośród ludności jest 878 Po
laków.	H. M.
Bukowina, rz. w pow. kartuskim, powstaje pod Bącką Hutą, na wyżynie wzniesionej 250 m. nad powierzchnię morza, wpada do rzeki Łupów (ob.).
Bukowina, księstwo B., leży we wschodniej części cesarstwa austryackiego; nazwę jego wywodzą od lasów bukowych, zalegających niegdyś gęsto kraj cały, ograniczony początkowo tylko do obszarów pomiędzy Dniestrem i Prutem. B. leży pomiędzy 47° 3' 38" i 48° 40' 58" szer. półn. i pomiędzy 42° 34' 40" i 44° l' 25" diug. wsch., i graniczy na północ z Galicyą, na wschód z Rossyą i Mołdawią na południe z Mołdawią i Siedmiogrodem, na zachód z Siedmiogrodem, Węgrami (Marmaros' i Galicyą. Z północy granicę od Galicyi stanowi Dniestr, począwszy od Babina, aż do Onutu, gdzie zaczyna się granica rossyjska; na wschód od Rossyi linią graniczną zamyka naprzód potok Onut, następnie Rokitna, dopływ Prutu. U ujścia Rokitny pod Nowosielicą schodxą się trzy granice: Austryi, Rossyi i Rumunii. Dalszą granicę od od strony Mołdawi stanowią: Prut, Łukawica i Molnica, aż do je ujścia do Seretu; następnie tenże Seret do miejscowości Sinoutz (Synowce); odtąd graniczą strumienie Negriczina, Mitokul i rzeka Sucza-wa. Od południa linią graniczną tworzą małi strumyki: Rakowa, Somusz wielki i mały Slatina, Walea, Kolbului; dalej Bystrzyca i po tok Sarysza. Od połud. strony B. na dłuższych

)rzestrzeniach   idzie   granica lądowa,   a w je-Inym punkcie   (Petryło),   schodzą   się granice Mołdawii   i  Siedmiogrodu.    Na zachodzie granice:  Teszna impuzita,   Paraul,   Barkului, jystrzyca,   Cybawa   i Czeremosz, aż do ujścia do Prutu, następnie na krótkim przebiegu Prut wraz z dopływem Turecka;   aż do Babina idzie od strony Galicyi  granica polityczna.    W po-żn  Kirlibaby schodzą  się  granice, B., Sie-miogrodu  i Węgier,  a w pobliży  Saraty granice:   B.,   Węgier i Galicyi.    Powierzchnia B. wynosi 181,6   mil kw. austr.   czyli 189,91 mil .   geogr.    Najdłuższa  linia   od  Repużyńca na Dniestrem, aż do źródeł Paraunegru wynosi 23 mile,   najkrótsza od granicy galicyjskiej na achodzie   przez   Wcrenczankę   na   północ  do Onutu 4 mile.    Znaczniejsze rzeki   B. następujące:   Dniestr wypływa  z  sąsiedniej  Galicyi i tworzy północną granicę kraju już  jako rzeka spławna. Po wyjściu z B. pod Onutem. przepływa  przez  Rossyą i wpada do morza Czarnego.    Na  B.   płynie w kierunku wschodnim, ze znacznemi  jednak krzywiznami   na  północ i południe; długość przebiegu   przez B. wynosi 8   mil;   Prut,   zwany niekiedy Myją przez górali, wypływa  również z Galicyi,   na Czarnej Horze  pod  cypliskiem   nazwanym    Howerlą; na B. jest już rzeką  ważną i płynie od Niepo-łokowiec do Nowosielicy na długość 9 i pół mili, przeważnie  w   kierunku wschodnim, z małem zboczeniem na południe;   wpada zaś do Dunaju w Mołdawii pomiędzy Reni i Gałaczem.   Biały Czeremosz   tworzy   się   początkowo   z   dwóch strumieni   na  potrójnej  granicy   B.,   Węgier i Galicyi,   i całym przebiegiem   swoim tworzy granicę   od strony Galicyi.    W górnym biegu płynie na północ,   następnie zawraca na półn.-wschód, aż do ujścia; długość przebiegu wynosi mil 167/8;  jest  to jedna z najbystrzejszych rzek B. Seret (Siretele) wypływa z góry Lun-gul, tworzącej przełom wodostoków Seretu, Cze-remosza i Suczawy, zasilający wodami swojemi wszystkie te trzy rzeki. Nazwę Seret utrzymuje dopiero   nieco powyżej wsi   Szipot,   po złączeniu   się  trzech   strumieni:   Bursukau, Czornisz i Zwaracz.    W   samym   Szipocie  tworzy wodospad  na 6 stóp wysjki,   od   szmeru którego (szyp) poszła i nazwa wioski.    Seret pod Bor-hometem   płynie na północ,  dalej łukowato na półn. wschód; wreszcie od Komaresti na połud. wschód  i tak ciągle aż do wyjścia z granic B.; wpada do Dunaju pod Brajłowem.   Mały Seret (Siretele  mic) wypływa   pod  Holalzki   i   pod Banillą  po zlaniu się potoków:   Hilcza, Komaresti i Dymitryca, nazwę swą otrzymuje; wpada do Wielkiego Seretu pod Suczaweni; rzeka ta płynie równolegle do Wielkiego Seretu i tylko przed ujściem zawraca ku wschodowi;   długość przebiegu mil  10  i pół.    Suczawa ma źródło w węźle górskim Łuczyna i Hreben (Grzebień),

Buk.

Buk.

465

 

rozdzielającym wodoatoki Suczawy i Mołdawy. Suczawa płynie w kierunku północnym aż do Ruska, dalej półn. wschodnim do Pratautz, potem zatacza łuk na połud. wschód i płynie ciągle w tym kierunku od Eadautz aż do ujścia z granic B. pod Chelischeni; wpada zaś do Seretu pod Paskani w Mołdawii. Suczawa, tak samo jak Seret, otrzymuje właściwą nazwę swoją dopiero od wsi Szipot, po zlaniu się trzech strumieni: Izwor, Kolelioara i Szipot; długość przebiegu mil 23. Suczawica, dopływ Suczawy, wypływa pod Dealumarului, płynie w kierunku północ, wschodnim i wschodnim; ujście pod Badautz, długość przebiegu mil 4 i pół. Mołda-wa powstaje z połączenia potoków: Smidesti i Łukawa. wypływających z gór Łuczyna i Hreben; Mołdawa aż do 1'undul mołdawi płynie na południe, następnie do Gurahumory na wschód i nakoniec, aż do wystąpienia z granic B. pod Kornu lunczii, na połud. wschód; pod 'Romanem wpada do Seretu; długość przebiegu mil 7. Bystrzyca "złota," nazwana B. od wartkiego prądu, a "złotą" od przemy walni złota, eksploatowanych niegdyś nad jej brzegami przez cyganów, wypływa z Alp Rodnajskich w Siedmiogrodzie i pod ujściem Cybawy, wypływającej również ze Siedmiogrodu, wkracza w granico B. Na krótkiej linii przebiegu odgranicza Mołdawią od B. i następnie opuszcza kraj i pod Bakową wpada do Seretu; linia przebiegu wynosi mil 83/4; Dorna wypływa z Siedmiogrodu i płynie początkowo w kierunku północnym, następnie wschodnim, pod Dor-ną wpada do Bystrzycy. Dolina Dorny rozszerza się miejscami, i w tych miejscach rzeka tworzy liczne moczary. Ważniejszych wód stojących, oprócz szeregu stawów pomiędzy Prutem i Dniostrom, oraz nieznacznego jeziorka górskiego pod Mołdawicą Ruską, na B. nie ma. Dawniej stawy i moczary były liczniejsze, ale pospuszczano je i osuszono na korzyść rolnictwa. Cała, zajęta pod wodą, przestrzeń wynosi niespełna 4 mile kw. Pod względem orograficznym B. nie tworzy także całości samodzielnej, albowiem góry tutejsze stanowią tylko przedłużenie i wyskoki głównego łańcucha Karpat w krajach ościennych; doliny zaś rzek, kotliny i równiny zaczynają się tylko w B. i rozszerzają dopiero poza granicami tejże. Co do układu gruntu, podziału wyżyn i dolin, kraj cały można podzielić na dwie całkiem różne i nierówne sobie części. Granicę ich stanowi Prut. Część północna pomiędzy Prutem i Dniestrem, Galicyą i Rossyą, należy do wielkiego płaskowzgórza podolskiego, granicę którego można nakreślić linią od Przemyśla przez Lwów na Brody do granicy rossyjskiej; z południa zaś granicę od stoków Karpat stanowi Dniestr, a począwszy od Woj-niłowa Prut. Równina podolska zniża się co-
Słownik Geograficzny Zeszyt VI.

raz więcej ku Dniestrowi, następnie zaś podnosi znowu w stronę Prutu. Średnią wyniosłość tej części B. można oznaczyć na 800'. Tu właśnie leżą owe wielkie stawy, rozsiane grup-pami i połączone wzajemnie odpływami. Okolice tutejsze i pod względem wydajności gleby są dalszym ciągiem wielkiej równiny podolskiej. Udają się tu wybornie wszelkie gatunki zboża, mianowicie zaś kukurydza, główna podstawa wyżywienia ludności; to też widzimy tu zaludnienie bardzo gęste, a lasy, niegdyś tak obfite, że oddziały wojska, przeznaczone do zajęcia kraju, musiały torować sobie drogę siekierą, dziś tak już wyniszczono, że zaledwie jeszcze zajmują 2 i pół mili kw. powierzchni. Druga część B., na południe od Prutu, dzieli się na okolice górzyste i wzgór-kowate. Granicę pomiędzy nimi można oznaczyć linią idącą do Wyżnicy nad Czeremoszem przed Berhomet nad Seretem, Budeniz, Krasną, Karlsberg aż do Kapukodrului nad Mołdawa. Góry leżą na zachód i południe od tej linii: z północy zaś i wachodu okalają je wzgórza. Góry B. należą do górskiego systemu Karpat. Są to rozgałęzienia w części lesistych wyżyn karpackich, odgraniczających Galicyą od Węgier, a w części północnych skrajnych stoków siedmiogrodzkich. Kierunek pasm B. idzie z północo-zachodu. na połud. wschód. Wreszcie, jakkolwiek góry te nie dosięgają granicy wiecznych śniegów, przewyższają jednak linią lasów. Najwyższe szczyty znajdują się w paśmie ciągnącem się pomiędzy dolinami Bystrzycy i Mołdawy aż po za granice kraju, mianowicie: Dżumalawa (5863'), Preluca-Keozeli (5820'), Alunul (5264'), Rarawa (5209'), Munte lung (4472'); szczyty w paśmie pomiędzy dolinami Mołda^ y i Suczawy Feredeu (4655'), Paszkan (4663'), Magura (4282') i inne; w paśmie pomiędzy Czeremoszem z jednej, a górnym biegiem Snczawy i Seretu z drugiej strony: Tomnatik (4915') i Stara Obczyna (4600'). Inne szczyty: Lu-kacz (5074'),'Lungul (4345'), Pctruszka (3570'), Boczkiu (3960'). Klimat B. odznacza się rozmaitością, stosownie do różnego wzniesienia miejscowości. W okolicach położonych niżej wyrównywa klimatowi połud. granicy strefy umiarkowanej; dla Czerniowiec średnia temperatura roczna -f- 6,66°R., co toż i odbija sig na roślinności kraju. W północnej i południowo-wschodniej części B. znajdujemy przeważnie tylko drzewa liściaste, gdy w środkowej, gdzie góry głównie dotykają do granicy wschodniej, lasy liściaste pomieszane są z iglastemi; w górach zaś przeważnie występują te ostatnie. Kukurydza udaje się wybornie w części północnej i połud.-wschodniej; w dolinach zaś Seretu i Suczawy wczesne przymrozki jesienne szkodzą dojrzewaniu, tak że na dziesięć lat
30

466

Buk.

Buk.

 

z rzędu wypada prawic zawsze dwa lata nieurodzaju. Nawet i winograd dojrzewa w okolicach, a przyczyny słabego rozwoju winnic dopatrywać trzeba bez wątpienia w nizkim stopniu oświaty ludności i w braku odpowiedniego kierunku. Dojrzewają także po dolinach melony i arbuzy na wolnem powietrzu. Daleko niepomyślnie] występują warunki temperatury a więc i roślinności w górach, gdzie ograniczają się na hodowaniu owsa i kartofli, a tylko po dolinach uwarunkowanych pomyślniej udaje się żyto. Nawet drzewa owocowe mogą tu prosperewać tylko przy szczególnem pielęgnowaniu i pod ochroną sztuczną.W górach burze zrządzają częste spustoszenia, na równinach także częste grady. W ogóle klimat B. można nazwać surowym, ale zdrowym, niewy-wiązującym chorób. Z całej powierzchni zaledwie 4 i pół mili kw. zupełnie są bezpłodne. Reszta dzieli się jak następuje: pod budowlami około 3 4 mili kw., ziemi ornej 46 i pół, łąk 27, ogr. l i pół, pastw. 20 i lasów 81 mil kw. Gleba bardzo żyzna, a jakkolwiek w ciągu lat ostatnich trzeba przyznać znaczny postęp w gospodarstwie rolnem, to jednak nie stanęło ono jeszcze na tym stopniu, do jakiego przy wielkich zasobach gruntowych dojśćby powinno. Uwydatnia to, pomiędzy innemi, tak znaczna cyfra obszaru (20 mil kw.) pozostająca pod pastwiskami Po wielu miejscowościach obywają się nawet bez nawozu; w ogóle hodują w kraju: kukurydzę, żyto, pszenicę, jęczmień, owies, tatarkę, rośliny strączkowe, rzepak, anyż, len i konopie. Ogrodnictwo, mianowicie też w dziale drzew owocowych, w ostatnich czasach postąpiło znakomicie. Obok gmin, których sady owocowe głośne były oddawna, jak np. Koste-sti, Mahala, Toporoutz, Bosanczc około Su-czawy, Bojana nad Prutem i inne, zabrano się teraz do nich skrzętnie i po innych gminach niemieckich i węgierskich, głównie zaś w osadzie Lipoweny, zamieszkałej przez lipowanów. Uprawa winogradu, jak dotąd, mało rozwinięta, najlepiej się przedstawia w powiecie su-czawskim. Jakkolwiek klimat nie bardzo sprzyja, zawsze jednak nie da się zaprzeczyć, że przy należytem staraniu i ta gałąź gospodarstwa krajowego znacznie wzrosnąćby mogła. Winnice obejmują ogółem 323 morgi obszaru. Bardzo niegdyś wielkie bogactwa leśne na B., skutkiem niedołężnej gospodarki po lasach,miano wicie prywatnych, zubożały do tego stopnia po obszarach pagórkowatych i równinach, że dziś już w wielu miejscowościach daje się czuć brak drzewa. Dopiero w ostatnich kilkunastu latach przedsięwzięto środki przeciwko takiemu bezwzględnemu wytępianiu lasów. W górach jednak jest jeszcze wielkie pod tym względem bogactwo; to też wywóz budulcu i drzewa opałowego zagranicę dosięga rozmiarów po-

ważnych. Na hodowlę koni w B. bardzo pomyślnie oddziaływa stado rasy poprawnej w Radowcach (Radautz), ekonomii skarbowej pod zarządem wojskowym, skutki czego widać
szczególnie w powiatach ościennych: radowi-ckim, sereckim i storożynieckim. Oprócz większych posiadaczy ziemskich zajmują się też hodowlą koni osadnicy niemieccy. Hodowla bydła, z iw.Mstem ludności na B., nie ma już tych rozmiarów co niegdyś. Rogacizna pochodzi po większej części od rasy mołdawsko-bessarabskiej; niektórzy jednak właściciele posiadłości ziemskich w ostatnich czasach poza-prowadzali rasy ulepszone. Owczarnie, również dawniej bardzo liczne, dziś stanowią już tylko gałąź pomocniczą w gospodarce drobnych posiadaczy ziemskich. Prawie każdy z nich posiada sztuk kilka, kilkanaście, dla wyrobu sera i na wełnę, przerabianą domowym sposobem na odzież. Owca bukowiuska należy do rasy mołdawskiej; z merynosem rzadko gdzie spotkać się można. Trzoda chlewna nie za-dawalnia ani pod względem rasy, ani liczebnie. Pszczelnictwcrn zajmują się w całym kraju z wyjątkiem wyżyn górskich; pomimo to jednak nie wystarcza ono na potrzeby miejscowe, tak że miód i wosk dowozi się z zewnątrz kraju. W każdym razie widać jednak znaczny pod tym względom postęp; liczba uli wynosi 27091. Hodowlą jedwabników, w epoce zajęcia B. przez austryaków, zajmowano się skutecznie w niektórych gminach w okolicy Czerniowiec i Suczawy; następnie poszło to jakoś w zapomnienie; w ostatniem jednak dziesięcioleciu, na skutek usiłowań jednostek i spółek i ta gałąź przemysłu zaczyna się podnosić. Na zwierzu dzikim również B. nie zbywa; wprawdzie liczba drapieżnych, jako to: rysiów, niedźwiedzi, wilków, lisów znacznie się zmniejszyła, ale zwierzyny i ptastwa dzikiego wszędzie obfitość. Hodowla ryb podupadła, a to skutkiem poosuszania licznych stawów na korzyść rolnictwa. Góry, ciągnące się wzdłuż zachód, i połud. zachód, granicy B., ukrywają w łonie swojem bogate skarby metaliczne, eks-ploatacyą których zajął się dopiero rząd au-stryacki od czasu zajęcia kraju. W epoce, kiedy B. stanowiła jeszcze część Multan, cało zużytkowanie bogactwa mineralnego ograniczało się na wydobywaniu w kilku miejscowościach soli i piasku złotego z Bystrzycy. Dawniejsze przemywalnie złota, eksploatowane przez Cyganów, zarzucono jako mało wydajne, a nawet i kopalni srebra i ołowiu w Kirlibabie z czasem zaniechano. Obecnie zajmują się
łównie wydobywaniem miedzi, żelaza i soli. Najważniejsze kopalnie miedzi i żelaza należą do funduszu religijnego grecko-wschodniego i tylko kilka z nich jest w posiadaniu osób prywatnych. Sól na B, wydobywają tylko

Buk.

Buk.

46?

 

W uroczej kotlinie Kaczyka; jakkolwiek nie ulega kwestyi, że i wschodnie odłogi Karpat zawierają \v sobie potężne pokłady soli kamiennej, czego dowodzą liczne źródła słone. W Kaczyce wydobywa się sól kamienna w bałwanach nieibremnych i tak też id/,ic na sprzedaż, oraz warzonka otrzymywana z ropy. Roczna wydajność soli rozmaita, w miarę potrzeby. Oprócz wyżej wspomnianych źródeł wody Błonę], bardzo licznych u stóp gór, w połud. zachodniej części kraju i w samych górach po różnych miejscach, B. posiada bardzo wiele innych źródeł, dotąd jeszcze niezużytkowanych. Najliczniej występują tak zwane źródła szczawiowe w połud. zachodniej części kraju, a najważniejsze z nich w Watra-Dorna, używane do picia i do kąpieli, oraz w Dorna-Kandreny, Gura Negri i Pajana Negri. Wodę tego ostatniego źródła, pad nazwą burkut, rozsyłają i dalej. W Jakobeny, kolonii tak zwanych Śpiżaków, znajduje się źródło siarczane, kąpiele uzdrawiające. Przemysł B. nie doszedł jeszcze do takiego rozwoju, aby mógł odpowiedzieć wszelkim potrzebom kraju; to też wiele wyrobów rękodzielniczych sprowadza się z innych prowincyj. W kraju produkują: żelazo, miedź, wyroby z łoju i tłuszczu, piwo, spirytus i wódkę, wyroby skórzane, futra, papier i t. d. Z liczby większych zakładów zasługują na wyróżnienie dwa młyny parowe, browary i fabryka narzędzi rolniczych w Czerniow-cach; huty szklane w Furstenthal'u, Czudinie i Kraśnej hucie, oraz papiernia w Radowcach. Oprócz tego istnieją liczne młyny wodne, wiatraki i turbiny, jak również gorzelnie, a przy nich opasy na wywarze. Handel, od czasu wybudowania drogi żelaznej, wzrósł znakomicie. Przywóz: przedmioty zbytkowe, towary kolonialne, wino, bydło, maszyny i t. d. Wywóz: budulec, deski, tarcice do Konstantynopola i innych miast wschodnich, jakoteż Prutem do Bessarabii, bardzo poszukiwane gatunki potażu, kora do garbowania, skóry, wełna, szczecina, pierze, bydło, spirytus, bryki, wozy i t. d. l wewnętrzny handel także bardzo jest ożywiony, mianowicie też pomiędzy wyżynami górskiemi i równinami. Handel tranzytowy, również bardzo rozwinięty, spoczywa w ręku licznych domów komisowo - ekspedycyjnych. Są rozwój handlu i przemysłu bardzo pomyślnie wpływa Izba handlowo-przemysłowa w Czerniowcach (ob. poniżej.) Takiż wpływ wywiera i nowo-zbudowana kolej żelazna i liczne trakty krajowe. Statystyczne dane co do środków komunikacyi podajemy poniżej; tu więc ograniczamy się na wzmiance, że istnieje jedna tylko linia kolei żelazne;, przerzynająca kraj od Nepolokoutz na granicy galicyjskiej aż do łtzkany na granicy mołdawskiej. Inne drogi są do.syć rozwinięte i dzielą się na drogi

państwowe, powiatowe, gminne; szlaki wodne, jak dotąd, służą tylko do spławu drzewa. Oprócz tego, miejscowości znaczniejsze, jak Czerniowce, Seret, Suczawa, Gura Humora, Dorna, połączone są tak zwanemi drogami celnemi z poblizkiemi urzędami pogranicznemi celnemi. Komunikacya pocztowa na B. wzrosła znakomicie, tak że liczbę urzędów pocztowych i stacyj trzeba ciągle zwiększać; to samo da się powiedzieć i o telegrafach. Również, powołując się na zamieszczoną poniżej statystykę ludności pod względem narodowości i wyznań, nadmieniamy tylko, że większość ludności stanowią Rumuni, po których idą Rusini. Rumuni zamieszkują południowe i południowo-wschodnie okolice kraju; nie można jednak wytknąć pewnej linii granicznej językowej; nie ma bowiem prawie ani jednego powiatu, w którymby zamieszkiwali wyłącznie przedstawiciele tej lub owej narodowości. Dalej następują Niemcy, do których pod względem języka zaliczają i żydów. Niemcy zaludniają miasta, albo też tworzą oddzielne kolonie jak: Rosch, Mołodia, Tereblestie, łtzkany, Arborea, Iliszesti, Fratauz, Milischeuz, Schwarzthal, Po-jana, Micului, Lichtenberg, Bory i t. d. Oprócz tych reprezentowane są na B. szczepy następujące: Madziarowie osiedli tu za rządów cesarza Józefa II, zamieszkują wioski: Hadikfalva, Istensegits, Andrasfalva, Fogodisten, Joseffalva, i Falkeu. Również za czasów Józefa II osiedli tu lipowanie, sekta przybyła z Rossyi; zamieszkują oni w Klimowcach, Fontina alba, Lipowenach i Mihodrze; Ormianie w Suczawie i Wyżnicy, a także rozproszeni po innych miastach i gminach. Polacy nie tworzą gmin osobnych, ale znajdują się w całym kraju, najliczniej w Czerniowcach; Słowacy głównie po hutach szklanych i gminach sąsiednich. Liczba cyganów, niegdyś bardzo wielka na B., zeszła obecnie do kilkuset osiadłych stale; inni wywędrowali. Pod względem religii większość mieszkańców B. należy do kościoła gre-cko-wschodniego, a mianowicie Rumuni wszyscy i przeważna większość Rusinów. Niemcy po miastach po większej części wyznają religią rzymsko-katolicką, a po gminach koloniści ewangelicko-augsburską. Polacy bez wyjątku katolicy, z Madziarów zaś większość; reszta Madziarów jest wyznania reformowanego. Ormianie należą w części do obrządku unickiego (katolickiego), w części zaś nie przyjęli unii i zachowali obrządek wschodni. Lipowanie rozpadają się na dwie sekty: popowców i bez-popowców. Klasztory obrządku wschodniego (kaługianów, zakonników św. Bazylego obrządku wschodniego) istnieją w Sućzawicy, Pu-tnie i w Mitoka Dragomirna. Przy obejmowaniu B. w posiadanie przez rząd austryacki znajdowało się w kraju 24 klasztorów, do kto-

468

Buk.

Buk.

 

rych należało 267 większych i mniejszych posiadłości ziemskich. W r. 1785 dobra klasztorne przeszły pod zawiadywanie rządu, przyczem, z powodu bardzo małej liczby zakonników, 21 klasztorów skasowano. Dla zebrania pierwotnego kapitału zasobowego sprzedano dobra duchowne w granicach Mołdawii, a niektóre i na B. Wyznawcy religii rzym-sko-katolickiej zalezą od arcybiskupa lwowskiego; obrządku unickiego od metropolity lwowskiego; katol;cy Ormianie należą do dye-cezyi arcybiskupa lwowskiego i mają proboszczów w Czerniowcach i Suczawie; ewangelicy wyznania augsburskiego i reformowanego należą do jurysdykcyi superintendenta lwowskiego; Ormianie dyzunici mają w Suczawie dwóch proboszczów należących do dyecezyi arcyhisk. konstantynopolitańskiego; władze duchowne lipowanów rezydują w Eontinalba, (Biało-Kiernica), bezpopowców zaś w Klimow-cach; rabin krajowy żydowski rezyduje w Czerniowcach. Co do ogólnego stanu oświaty w kraju przyznać trzeba, że wiele jeszcze do życzenia pozostaje; szkół np. rzemieślniczych, przemysłowych i w ogóle specyalnych, brak zupełny. Liczba szkół ludowych nie odpowiada i w części potrzebom ludności; zaledwie 12 °0 dzieci, któreby powinny się uczyć, uczęszcza do szkoły; usiłowania jednak władz naukowych z lat ostatnich każą się spodziewać, że w krótkim czasie zwiększy się liczba i szkół i uczniów. Biblioteka krajowa, uniwersytet, jakoteż liczne stowarzyszenia i instytucye dobroczynne wspierają także usiłowania podniesienia oświaty w kraju. Miasta i miasteczka: Czerniowce (stolica księstwa), Seret, Suczawa, Kimpolung (Dołhopole), IŁadowce (Radautz), Sadagó-ra, Wyżnica (Wiżnitz); wsie: Berhomet nad Seretem, w okolicy obfitującej w lasy i płody kopalne (W pobliżu na obszarach "Łopuszny" istnieje zakład kuracyi żętycą i zimną wodą. Góra "Stisok" wysokości około 200 stóp, przedstawia zachwycający widok na okolicę); Bojana nad Prutem, z urzędem kontumacyj-nym i poboru cła; Bosancze około Suczawy, z urzędem kontumacyjnymi sadownictwem ;Buk-szoja, zamieszkała przez kolonistów, z hamer-nią żelaza; Dorna-Kandreny. na trakcie siedmiogrodzkim, 2600 st. nad powierzchnią morza, posiada źródło lecznicze; Dorna-Szara ze źródłem wody szczawowej (burkut), znajduje się tu ruda zawierająca złoto, ale w tak małej ilości. że robota się nie opłaca; Fundul mołdawi nad Mołdawą, z kopalniami rudy mieszanej; Grani-czestie, właściwie Kraiuestie, dawniej wojewodowie wołoscy mieli tu czasową swoją rezy-dencyą; Gura Humora na trakcie siedmiogrodzkim, schludnie zbudowana, ma znaczne targi, w r. 1854 założono w pobliżu fortyfikacye; Horecze ludi, w pobliżu Czerniowiec, z cerkwią.

fundacyi  cesarzowej ros»yjbkiej Katarzyny II; Jakobeny nad Bystrzyca, koloniu tak zwanych Spiżaków,   z kopalniami   płodów   górniczych, hutą żelaza, okazałem! budowlami   labryc/uenu i   źródłem   wody    mineralnej,    w   Bystrzycy znajdują drobne ziarnka złote; Kac/.yka w uroczej kotlinie, ma znaczne kopalnio soli kamiennej i banię  do   warzenia  ropy, mieszkańcy tu osiedli  pochodzą  z Galicyi:   Polacy   i lluaini; Kirlibaba nad Bystrzycą,   z kopalniami ołowiu i srebra; Kiseleu nad Prutem ze źródłami nafty; Kotzman, na trakcie z Zaleszczyk,  włość podobna raczej do miasteczka; Krasna huta, pamiętna w dziejach walką stoczoną przez Buczackie-go   wojewodę  podlaskiego   z  Multanami  w r. 1450; Kuezurmare, największa wieś na B., liczy przeszło 5,000 mieszkańców;   Lipoweny, osada zamieszkała  przez  lipowanów; Mitoka Drago-mirna, około Suczawy,  z starożytnym klasztorem kaługianów, w którym spoczywają zwłoki metropolity Krymki, założyciela klasztoru; No-wosielica,   niedaleko Bojauy,   punkt   pograniczny trzech państw (triplexconlinium) austrya-ckiego, rossyjskiego i tureckiego  (do r. 1878); Ostrica około   Seretu,  w wojnie  tureckiej   za Józefa II oszańcowana przez wojska austrya-ckie; Pożorita około Dołhopola, z kopalnią i ha-mernią miedzi,   Putna, wieś  położona  w głębi gór, ze starożytnym  i obwarowanym klasztorem kaługianów, posiadającym książnicę w języku  serbskim   i  rusko-cerkie\vnym;   w cerkwi klasztornej spoczywają zwłoki wielu książąt mołdawskich  z domu  Dragoszów;   llosch, w   pobliżu   Czerniowiec.    kolonia   niemiecka z pięknemi   ogrodami  warzywnemi;   Synowce (Sinoutz)   z urzędem kontumacyj nym i poboru cła; Solka, ekonomia skarbowa, ze źródłami ropy   solnej;   Stanówce   (Stanestie)   z zakładem staduiczym koni rasy   poprawnej;   Storożyniec (Storożinetz) nad Seretem, z zakładem kąpielowym; Stulpikany, z hamernią żelaza i źródłami ropy solnej; Stupka,  włość obfitująca w pasieki, niedawno   odkryto  tam  wielkie pokłady węgla  kamiennego;   Suczawica,   z   klasztorem kaługianów, zawierającym grobowce  hospodarów z domu Mohyłów (Mogiłów);  Watra Dor-na,  nad ujściem Dorny do Bystrzycy,   ze źródłami wody mineralnej i zakładem kąpielowym; Wale  putna,   w dziko romantycznej   okolicy, z urzędem pocztowym;   Waskoutz (Waskowce) nad Czeremoszem,   z zakładem   stadniczym dla poprawy  rasy koni;   Wikow   z podobnym zakładem  stadniczym,    na  pobliskiej   połoninie zwanej   "Biholarya"   istniały   dawniej   liczne stada   bawołów;   Warna,   własność  skarbowa, pomnik tu stojący, kolumna kamienna  z krzyżem i stosownym napisem,   stwierdza zwycięstwo   odniesione  przez   wojewodę   liakowicza nad Turkami w r. 1716;   Wołowiec około B,a-dowiec, że starożytną świątynią,  w której zło-

Buk.

Buk.

469

żonę  są  zwłoki  Dragosza,   niegdyś  możnego władcy Mołdawii; Woronotz (Woroniec), około G ury Humory,   z ruinami starożytnego  mona-steru, okolica obfituje  w glinkę fajansową; Zastawna, przy trakcie z Zaleszczyk, nad wielkim stawom; Zuczka, w pobliżu Sadogóry, ekonomia skarbowa; Zureń, w podliżu Bojany, z urzędom celnym.    B., część Dacyi  dawnych   Rzymian, inaczej Bukrejna, była  w cpoco wędrówek narodów widownią   przeróżnych zmian  w swojej ludności.    Później zostawała  w pewnej   zależności   od Siedmiogrodu,   aż  w r. 1482 Stefan V ks. Multan zdobył tę. krainę i odtąd  rządzili nią   książęta   multańscy    pod   protektoratom Turcyi aż do końca zeszłego wieku.    W latach 1497-98 wojska polskie "za króla Olbrachta" poniosły   w lasach buko wińsk ich  straszną klęskę.    Dnia 25 lutego  1777 r. Porta ottomań-ska osobnym traktatem ustąpiła Austryi Bukowinę;   Marya Teresa  bowiem od r. 1774 upominała się, o nią, jako o dawną   część składową Siedmiogrodu; sułtan kazał nawet ściąć w Jas-sach  księcia  mołdawskiego  Ghikę,   który się temu traktatowi sprzeciwiał.   Do roku 1786 B. pozostawała  pod zarządem  wojennym,   następnie przeszła pod administracyą cywilną, i jako oddzielny obwód (czerniowiecki)  połączona z Galicyą.   Połączenie to trwało do roku 1848, w którym oddzielono ją od Galicyi, wyniesiono do godności księstwa i obdarzono   samorządem. Z tego   powodu   cesarz   austryaeki,   w  liczbie innych,   nosi tytuł księcia B. Księstwo   to korzysta z tych samych praw i przywilejów, jakie przysługują   innym krajom koronnym monarchii.    Herb   B. jest dawniejszy  multański: łeb żubra w złotem polu.    Księstwo bukowiń-skie jest obecnie, jako samodzielny kraj koronny, równouprawnioną częścią konstytucyjnego państwa austryackiego i bierze udział  w ustawodawczej   władzy państwa  przez swych posłów, wysyłanych do rady państAya; rozstrzyga w kwestyach  ustaw krajowych autonomicznie przez   SAYÓJ Avolno   obierany  sejm  i  wywiera także  ważny wpływ   na   zarząd   kraju  przez wydział krajowy, wybierany  z sejmu.    Sejm B. składa się   z 30 posłów  i   wysyła 5 członków do rady państwa.    Xa czele  zarządu kraju stoi podwładny   bezpośrednio rządowi   centralnemu w Wiedniu prezydent kraju  z zarządom krajowym, któremu podlega ośm starostw powiatowych    (Czerniowce,  Radowcc. Sucza-wa,   Seret, Wyżnica,  Storożyniec,   Kimpolung (Dołhopole), Kotzmau). Zarząd  gminny polega na systemie autonomii czyli samorządu.    Sądownictwo składa się   z l sądu krajowego   i   15 sądów    powiatowych;    w sprawach  karnych orzekają sędziowie przysięgli.    Zarząd skarbo-wości uskutecznia się pud kierunkiem wyższej dyrekcyi   skarbowej przez liczne urzędy skarbowe (14). Interesa szkolne załatwia c. k, rad-
ca szkolny krajowy, któremu podlega dziewięciu radców szkolnych powiatowych (w każdym z   ośmiu powiatów   po jednym   i   oddzielnie w  Czorniowcach).    Oprócz  tego  po  gminach działają  miejscowi  radcy  czyli   opiekunowie szkolni.    (Por. statystyczny wykaz na jednym arkuszu sporządzony w r. 1875 przez Andrzeja Mikulicza,   sekretarza  izby przemysłowo-han-dlowej   w Czerniowcach).    B. liczy   dziś   według   ostatniego   statystycznego   zestawienia z r. 1875 czerniowieckiej   izby handlowo-prze-mysłowej   543,426 mieszk.,   którzy   połączeni w 120,380 rodzin zamieszkują 5 miast, 19 miasteczek,   295   katastralnych   gmin   wiejskich i 193 wiosek; liczba domów mieszkalnych wynosi 99243.    Rozdzieliwszy ludność na narodowości, żyją obok siebie   w zgodnem sąsiedztwie:   221,796  runrunów,   202,700   rusinów, 43,474   niemców,   do których  pod   względem języka  doliczyć  należy   także 51,617 żydów, następnie 9238 węgrów, 3260  lipowan,   1087 słowaków,  wreszcie rozrzuconych   10307 mk. innych  narodowości,   między  któremi Polacy są    najliczniej   reprezentowani;   mahometanie zaś składają się tylko z 17 głów.    Pod względem  wyznania  religijnego   przeważa  obecnie kościół grecko-wschodni z liczbą 407,311 dusz, których   duszpasterstwo   zarządza się pod naczelnym kierunkiem arcybiskupa w Czerniow-j cach, zarazem metropolity w Dalmacyi, w 218 parafiach   przez  tyluż proboszczów  i   57 wi-karyuszów.    Istnieją tylko 3 męzkie klasztory z 37 mnichami a majątek klasztorów ściągnięty jest razem   w bogaty fundusz religijny, zarządzany  pod nadzorem państwowym,   z którego opędzane są wszelkie potrzeby oświaty ludności grecko-wschodniego kościoła i utrzymywane są liczne szkoły i zakłady naukowe.   Dusz-pasterstwein 84.481 mieszkańców innych chrze-ściańskich  wyznań  zawiaduje 31 rz. kat. i 16 gr. kat. proboszczów,  kapelanów i kooperato-rów, 2 ormiań. katol. proboszczów,  4 pastorów augsburskiego i  l pastor helweckiego wyznania  i  3   duszpasterstwa    lipowian   starowier-ców;   te ostatnie z l biskupem  i   l klasztorem z 12 mnichami   i   10 mniszkami.    Dla   51,617 izraelskich  mieszkańców   istnieje  jeden  rabin starszy z kilku rabinami miejscowymi; znajduje się. także kilka pięknych bóżnic.    Nauki ludowej udziela się  w 155 jedno, 9 dwu, 4 trzy, 15 cztero i l siedmioklasowych szkołach ludowych; prócz tego   w kilku prywatnych pensy-onatach,   szczególniej   dla płci żeńskiej   zamożnych   mieszkańców.    Z   szkół   średnich   posiada Bukowina  2   wyższe  gimnazya, l niższe   gimnazyum,   l   wyższą  i   l niższą   szkołę realną, l seminaryum nauczycielskie męzkie i   l   żeńskie,   l wyższą   szkołę  przemysłową, l zakład naukowy gospodarczo-rolniczy i l zakład naukowy dla akuszerek z kliniką. Ze szkół

470

Buk.

Buk.

 

wyższych uniwersytet Franciszka Józefa I w Czerniowcach, założony r. 1875 w stuletnią rocznicę połączenia Bukowiny z państwem au-stryackiem. Co do obszaru zajmują zabudo-, wane parcele, następnie ogrody i pola 481,185 morgów, a tylko 4 procent pól leży ugorem. Prócz tego przypada na łąki 281,896, pastwiska 198,540 i na lasy 810,820 m. Moczary zajmują tylko 381 m.; do nieurodzajnego gruntu z włączeniem wód, dróg, traktów, zwirówek, skał i t. p. należy tylko 43,341 m. Uprawa roli dostarcza wedle 10-letniego przecięcia jako plon: pszenicy 173,240, żyta 577,255, kukurydzy 1,648,992, jęczmienia 476,442, owsa 652,894, tatarki 104,693, owoców strączkowych 38,143, ziemniaków 2,308,120, rzepaku i anyżu 59,285, nasienia koniczyny 12,397 garn.; tytuniu 1349, sianaipotrawu 3,968,790, koniczyny 769,987 cefcnarów; szlachetnych owoców 25,778 garncy. Lasy dostarczają 511,767 sążni kubicznych drzewa opałowego i 26,036 sążni kubicznycli drzewa budulcowego i użytkowego rocznie. Chów bydła wynosi 42,813 koni, 224,424 wołów, 236,699 owiec i kóz, 133,385 świń, 27,091 ułów pszczelnych; chów jedwabników nie utrzymał się. Górnictwo dostarcza 21,095 cetnarów rudy miedzianej, 200,621 rudy żelaznej, 6,627 manganezu, 28,982 soli kamiennej, 19,601 soli warzonki i 555 cetnarów soli glauberskiej. Roczna wartość płodów uzyskana ze surowej produkcyi -wynosi 36,209,434 złr. Co do komunikacyi rozdziela się ona na 17,4 mil kolei żelaznej, 54 mil dróg państwowych, 69,6 mil dróg konkurencyjnych, 101,4 mil żwirowanych dróg gminnych, 86,1 mil dróg wodnych. Cztery wielkie i mnóstwo małych mostów i 4 przewozy ułatwiają przejazd. W Bukowinie istnieje dyrekcya pocztowa z 78 urzędami pocztowemi i dyrekcya telegrafów z 18 stacyami telegra-ficznemi. Handel i przemysł mają autonomiczne zastępstwo w Izbie handlowej i przemysłowej w Czerniowcach. W ożywionym handlu, mającym znaczenie międzynarodowe, pośredniczy 3718 osób zawodu handlowego, które dzielą się na 51 kategoryj. Przemysł dzielący się na 121 kategoryj zatrudnia 5227 przedsiębiorców, z których samych 141 poświęca się przewozowi. W ruchu jest 22 machin parowych; oprócz tego posiada gorzelni-ctwo 56 kotłów parowych. Po szczegóły obszerniejsze o B. odsyłamy czytelnika do źródeł następujących: Cotta, "Die Erzlagerstaetten der siidlichen Bukowina." G. J". VI Jahrg. 1855; "Stirpes variores Bukovinae, oder dio seltenen Pflanzen der B." Stanisławów 1853; "Mora der B." Leipzig 1859r.; Kausch J. J. "dieHeil-ąuellen zu B. fur Aerzte und Nichtaerzte," Breslau 1802.; Alth AL, "die Mineralquellen der B, und dereń geologisches Yerhalten" 1848

roku; "Moldawa oder Beiiracge zu cinem Ur-kundonbuchc tur die MoMau und B.1" "Wiedeń 1862; "Bochotni odcrGescliichte der.Madt Cer-nauz und ihrer Umgcgend,- Wiedeń 1874 (bardzo ważna rcccnzya tej pracy przez Mor-genbessera w lwowskim "Przewodniku Nauk i Liter." 1874, wrzesień); Teofila Bendelli "Beschreibung der B." G. Kupczanko "Nłcko-toryja świedionijaoB."Kijów 1875; "Ileimat.s-kundo der B." Czernowitz 1872, Ycrlag von H. Pardini; "Hauptbcricht u. Statistik uo-ber das Ilerzogthum B." hcrausgegeben von der Bukowinacr Handels und Gewerbckam-mer, Lwów 1872; "Geographisch statistischc Uebcrsicht Galizien und der Bukowina" nach amtlichon liuelloii bearbeitet und mit 1. kartę ausgcstattet, Lemberg, 1867 (Bezimienne). Simigmowicz-ytaufc: "Die Bodenplastik der Bukowina" 1873; Uiodormann: "Die Bukowina unter oesterreieluschor \rerwaltuug 1775-1875" Lemberg 1876; "Die Bukowina. Ein Kultur-bild żur Ennnorung an die vor 100 Jahren Yollzogeno Yoroinigung dieses Laudes mit der
Dr.   Johann
oosterroichisclien Monarchio"
Vino. Goehlert (rozprawa umieszczona w "Mit-thciluiigen der geogr. Gcsellsch. iu Wien" z r. 1875, str. 113 do 119); Paul "Grundziige der Geologie der Bukowina" (umieszczone w "Jahr-buch der k. k. geolog. Ileichsaustall" z r. 1877, str. 261). (Artykuł niniejszy drukowano z rękopisu Artura Sulimierskiego; statystyki dostarczył H. Muld nor; bibliografii Ludwik Dzie-dzicki).
Bukowinę,  ob. Bukowina.
BllkowillCC, ob. Erzaza.
Biikuwinkn, przysiółek Komarnik (ob.) W pow. Turka.
Bukowinka, wś, pow. oleśnicki, w p:ir. katol. Bukowicze, gospodarstwo przemysłowe.
Bukowinka, ob. Złota Rzeka.
Bukowinka, szczyt w Beskidach wschodnich, w paśmie góry Lubienia, 961 m. wyw.
Bukowiny, wś, pow. opatowski, gm. Mo-dliborzyce, par. Opatów. Liczy 15 dm., 91 mk., 200 mórg. dworsk. ziemi i 278 mórg. włość.
Bukowiny, niem. Bukowin a od r. 1875 Ferdinandshoehe, folw., pow. kwidzyński, st. p. Czerwińsk, należy do wsi szlach. Bynkówka, ma 3 dm., 43 mk. kat. W r. 1782 dziedzicem B. był wojewoda Czapski.
Bukowitz, ob. Bukowce, Bukowiec, Buko-wice.
Bukówka, 1.) wś, pow. iłżecki, gm. Chy-bice, par. Pawłów. Ma 13 dm., 103 mk., 96 mórg. obszaru. 2.) B., wś, pow. błoński, gm. i par. Skuły. Smolarnia z obrotem rocznym 620 rs. W 1827 r. było tu 9 dm. i 48 mk.
Bukówka, ob, Koprzywianka.

Buk.

Bul.

471

 

Bukówko, osada, pow. chodzieski, ob. Piła (•Sehneidemiihl).
Bukowna, wieś, pow. tłumacki, śród la
sów, o pół mili na południe od Uścia zielonego,
a o 2 mile na północ od Tłumacza, o l '/4 na
południowy zachód od Niżniowa. Przestrzeń
posiadł, wiek. roli orn. 166, łąk i ogr. 14,
past. 68, lasu 1414; posiadł mniej, roli orn.
263, łąk i ogr. 51, past. 36 mórg. Ifależy do
rzym. kat. parafii w liściu zielonem, gr. kat.
w Oleszowie.	B. R.
Bukowna, ob. Bukowa.
Bukownica, 1.) wieś, pow. krobski, 13 dm.,
113 mk., wszyscy kat., 30 analf. Stać. poczt,
w Krobi o 8 kil., stać. koi. żel. Bojanowo o 30
kil., Rawicz o 35 kil. 2.) B., wieś, pow.
ostrzeszowski, 136 dm., 1038 mk., 40 ew.,
998 kat., 275 analf. Kościół parafialny dekan.
ostrzeszowskiego z kościołem filialnym w Chle
wie (Klewe). Stać. poczt, w miejscu, stać.
koi. zol. Antonin o 18 kil.	M. St.
Biikowniki, wś, pow. wielicki, o 13 kil. od Dobczyc, w par. rz. k. Góra św. Jana.
Bukowno, 1.) wś i folw., pow. radomski,
gm. iladzanów, par. Bukowno. Posiada ko
ściół par. drewniany z XV w. W 1827 r.
było tu 29 dm. i 220 mk., obecnie liczy 22
dm., 314 mk., 729 mórg. ziemi dworsk. i 365
mórg. włość. Par. B. dek. radomskiego liczy
1300 wiernych. 2.) B., wś, pow. olkuski,
gm. i par. Bolesław. Leży pod os. Sławko-
wem, o 2 w. na prawo od drogi do Olkusza.
W 1827 r. było tu 134 dm. i 483 mk.; obecnie
ma 174 dm. 3.) B., wś, pow. częstochowski,
gm. i par. Olsztyn. W 1827 r. było tu 23
dm. i 189 mk.	Er. Ch.
Bukowo, 1.) wielkie i małe, wś szlachecka, uad rz. Wys.są, pow. szczuczyńsld, gm. Wąsosz, par. Słucz, ziemi 554 mórg. W 1827 r. było tu 13 dm. i 69 mk. 2.) B., wś, pow. szczu-czyński, gm. Przestrzelę, par. Rajgród. W r. J827 było tu 15 dm. i 75 mk.' 3.) B., wś, pow. słupccki, gm. Trąbczyn, par. Źagórów. W 1827 r. było tu 5 dm. i 26 mk.
Bukowo, niem. Buohholtz, folw., pow. wyrzyski, ob. Luchowo.
Bukowo, 1.) wś, pow. kartuski, par. i st. p. Sierakowicu, o 19 kil. od Kartuz. 2.) B., ob. Buków i Bukowa.
Bukowo, niem. Georgenwerk, wś kolonialna, pow. opolski, z ludnością w połowie ewangelicką, należy do parafii starobudkowickiej.
Bukowska-wola, wś, pow. miechowski, gm. Zagórze, par. Miechów, o 2 w. na wschód od Miechowa. W 1827 r. było tu 28 dm., 191 mk., obecnie liczy 63 dm. i 412 mk. Ziemi dworskiej 485 mórg., włość. 782 mórg. Należała dawniej do klasztoru Bożogrobców w Miechowie, o czom poucza przywilej Kazimierza W. z 1354 r, Po zniesieniu klasztorów

w 1818 r. przeszła na rzecz skarbu i należy od 1868 r. do donacyi Miechów.
Bukow.sk i powiat, ob. Buk i Lubin. Bukowski,   potok,  w  obr. gm. Bukowy w pow. samborskim, wypływa zpod  góry Guty (369 m.) zwanej,   z   leśnych   źródlisk,   płynie zrazu  na północ, potem   na  północny   zachód j przez wieś   Bukowe i łąki bukowskie,   Podzia-1 łami   zwane,    które   siedmiu  odwadniającymi kanałami  przerzyna; temi kanałami wpada do strumienia Błożewki, dopływu Strwiąża.
Bukowskie, pustkowie, pow. sieradzki, gm. Godynice, par. Wujków, rozległości mórg. 14, ludności 9.
Bukowskie, jeż. na Pomorzu, pod Bukową.
Bukówsko, mko, pow. sanocki, z par. rz. kat. i st. poczt, w miejscu, na podgórzu Beskidów, w dorzeczu Sanu. Ma sąd powiatowy, szkołę 1-klasową, targi na zboże, bydło, konie, trzodę. Parafia rz. kat. dek. sanockiego 1280 wiernych liczy; niegdyś B. należało do par. Nowotaniec. Kościół par. wzniesiono tu 1648 r.; obecny drewniany wystawiony w r. 1710.
Bukowy las, niem. Buchwald, wieś koi., pow. średzki, 21 dm., 173 mk., 63 ew., 110 kat., 34 analf.
Bukowy las, folw., ob. Borzystowo.
Diikryn, 1.) wielki, wś, pow. kaniowski,
położona przy bezimiennym ruczaju, wpadają
cym o parę wiorst do rz. Dniepru, o 3 w. od
m. Chodorowa i o tyleż od wsi Trechtymirowa.
Posiada ziemi dominialnej 1209 dz., z której
odeszło do 400 dz. ziemi wykopowej. Ma
cerkiew prawosł., liczy 720 mieszk. prawosł.
i 6 katol. Należy do Aleksan. Podhorskiego,
2,) B. mały, wś, pow. kaniowski, o parę wiorst
oddalona od Bukryna W. i położona przy tym
że samym bezimiennym ruczaju co i W. Bu-
kryn, od strony połud. Ma przynależny ku
sobie przysiółek Koleśnicze. Posiada ziemi
dominialnej 1761 dz., z której do 620 dz. ode
szło ziemi wykopowej. Ma cerkiew prawosł.,
liczy 1460 mieszk. prawosł. i 8 katol. Należy
do rodziny Jaczewskich.	A. K.
Buksznie, wś, pow. władysławowski, gm. Leśnictwo, par. Władysławów. Ma 13 dm., 66 mk., odl. 39 w. od Władysławowa.
Bukszoja, przysiółek Worońca, w pow. suczawskim na Bukowinie, u zbiegu rz. Suchej z Mołdawą, ma kopalnie żelaza i hamernie. St. poczt, przy trakcie Suczawa-Błstritza, o 44 kil. od Suczawy.
Buksztcl, dwie wsie w pow. sokolskim, gub. grodź., o 17 w. od Sokółki. Była tu niegdyś st. pocztowa.
Bitkwałd, niem. Buchwalde, wś, pow. olsztyński.
Bukwitz, ob. Bukowieu, Bukei-y.
Bulboka,   st.   dr.   żel.   Odessa-Korncszti,

472

Bul.

Bań.

 

między   Benderami   a   Mireną,   o   140   w.  od Odessy.
Bulchaii, ob. Bolechów.
Buldcr, ob. Aa.
Bulewizna, wś, pow. suwalski, gm. Zabo-ryszki, par. Pińsk. Ma 10 dm., 47 mk.
Bulina, przysiółek Trzemeśni.
Buliiiski, folw. ob. Cieszowa.
Bulinowe, ob. Bzędowice.
Buliza, ob. Kaspla.
Bulkowo, 1.) wś włość, i folw. rządowy, położona w pow. płockim, gm. Mąkolin, par. Bulkowo. Posiada kościół par. drewniany; wieś włość, zajmuje powierzchni 924 mórg. (718 mórg. gruntu ornego). W 1827 r. było tu 33 dm. i 333 mk., obecnie liczy 46 dm. i 334 mk.; we wsi znajduje się prócz kościoła ewangelicki dum modlitwy; szkółka elementarna, karczma i trzy wiatraki. Folw. rządowy ma obszaru 587 mórg., w tem gruntu ornego 484. Folw. poduchowny B. ma 139 m. rozl. Par. B dek. płockiego 662 dusz liczy. 2.) B., stare i nowe, wś, pow. pułtuski, gm. i par. Winnica. E. 1827 było tu 17 dm. i 128 mieszk.
Bulkowskie, Bulkówka, niom. Bitlkowken, wś, pow. wejherowski, st. p. Kiclno, par. Szynwałd.
Buller, ob. Aa.
Bulowice, dolne i górne, z Czańcem małym, pow. bialski, w Galicyi, ma 3149 mórg. rozl., w tem 2233 mórg. roli orn., 392 domów, 2448 mieszk., par. filialna dek. oświęcimskiego w miejscu, ma 2570 dusz katol. Dawny kościół drewniany, według tradycyi miał być jako par., wybudow. przez św. Wojciecha, apostoła Polski; zrestaurowany zaś został w r. 1540 przez spółwłaścicielki Biilowic a w r. 1814 spalił się. Ha podstawie przywileju cesarza Franciszka I erygowano w B. paraf, filialną do Kęt i nowy kościół pod wezwaniem ś w. Wojciecha w 1817 r. wymurowany, w 1822 r. przez bisk. tarnowskiego Grzegorza Zic-glera poświęcony został. Szkoła ludowa 3-klasowa. B. leżą w urodzajnych pagórkach, w glebie żytniej, około gościńca rządowego wiedeńskiego.
Bulówka, rzeczka, wypływa ze źródlisk
pod Bulowicami a wpada pod Kętami do kana
łu rz. Soły.	F. S.
Bulsowko, ob. Bulzówka.
Bulwański, porog na Dźwinie zachodniej, w gub. liflandzkiej, niedaleko Dahlholm.
Bulzówka, niem. Bulsowko, wś, pow. chełmiński, st. p. Chełmno, par. kat. Starygród, ewang. Kokocko, okr. wójt. i urz. st. cyw. Ko-kocko, 77 m. rozl., l dm., 6 mk., 2 kat.
Bułaj, wś, pow. berdyczowski, o 4 w. od m. Szpiczyniec. Mieszk. 1361 prawosł., 17 katolików i 14 izr. Cerkiew parafialna, zbu-

dowana w 1816 r. Ziemi wyb.irnego czarno-
ziemu 3434 dzies. !N~akży do Sobańskich.
Zarząd gminny w m. iSzpiczyncach. policyjny
w m. Pohrebyszczacli.	A7. Przed.
Hulaków, 1.) wś, pow, krotoszyński. 26
drn., 251 mk., 5 ew., 246 kat., 37 anall. '2.)
B., domin., pow. krotoszyński, należy do dóbr
Borzęciczek (Radenz), 2006 mórg. rozl. Stać.
poczt. Borzęciczki (Radenz) o 4 kil., stać. koi.
żel. Koźmin o 10 kil. 3.) B., leśnictwo, pow.
krotoszyński, 3261 mórg. rozl., należy do dóbr
Borzęciczek.	M. St.
Bułnnowicze, wś, pow. kalwaryjski, gm. Raudań, par. Kalwarya. Odl. od Kalwaryi 5 w. Liczy H dm., 77 mk.
Bułatyiilti, wś, w pow. słuckim, 676 st. ang. n. p. m. wzniesiona.
Buławki, wś, gub. witebska, nad Dryssą, przy trakcie z Połocka do Dryssy.
Bllłdyczcw i Bułdyczeicka onada, wieś, pow. nowogradwołyński, gmina miropolska, włościan dusz 264, ziemi włość. 400 dz., należy do dóbr iniropolskich, własność hr. Ozapskich.
Btifgakowo, wś, pow. buzułucki. gub. sa-marska, st. p.
Bułha.je, wś, pow. latyczowski, dusz męz. 215. Ziemi dwór. 372 dz., włościan. 485 dz., dwa młyny; należy do Sylwańskicgo i Rusz-czyca, dawniej Żurakowskich.
fiułhakow.sk, folw., pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin, nad rz. Kupejanka i Manku-pką, z jeż. Gaładuś, o 8 w. od Łozdziej, o 60 w. od Niemna. Dobra B. na początku bieżącego stulecia należały do Stanisława Karęgi. WT r. 1845 nabyte zostały przez Felicyana Bułharyna; po nim odziedziczyły je dzieci tego ostatniego. Przed kilku laty sprzedane przez licytacyą rozpadły się na kilka części, tak, iż folw. B. stanowi obecnie oddzielną posiadłość Arnoldowej. Rozl. 698 ra. gruntów dworskich. Płodozmian 8-polowy. Torf.
Bułkuny, wś, pow. kowieński, par. wę-dziagolska.
Bułszowce, ob. Bohzowoe.
Bułyhy, wś, gub. witebska, nad Połotą.
Bunacice, Buniccice, węg. Btin>/itii, wieś w hr. szaryskiem (Węg.), 187 mk.
Bundury, las należący do m. Sarny, pow. lipowiecki, posiada wiele drzew czereśniowych, wydających dobre owoce.
Bundzie, wś, pow. władysławowski, gm. i par. Błogosławieństwo. Liczy 9 dm. i 78 mieszk.
Bundzie, wś w pow. trockim.
Bundziszki, wś, pow. maryampolski, gm. Wejwery, par. Błogosławieństwo. Liczy 5 dm. i 60 mk.
Bunesztie, wś, pow. suczawski na Bukowinie, o 13 kil. od Suczawy; w par. gr. nieu-nickiej Liteny.

Bun.

Bur.

473

 

Biiniany, okrąg wiejski w gm. Grauży-szkach, pow. oszmiański, liczy w swym obrębie wsie: B., Krejwańcc, Byczki, Biaciuny, Koza-rzezy, Bicjgi, Małaki, Kiby, Murzyny, Burci-szki, Piktusza; zaśc.: Poćkolszczyzna i Górole.
BmiiecitT, ob. Bunauice.
Buniki i Bnnikiele, wś, pow. władysławow-ski, gm. Kidule, par. Kiejmole. W 1827 r. Buniki liczyły 12 dm. i 110 mk., obecnie 16 dm., 182 mk.; Buuikiele zaś w 1827 r. liczyły 7 dm. i 56 mk., obecnie zaś 6 dm. i 77 mk.
Bmiki, nicm. Bunken, wś, pow. ostródzki. st. p. Ostróda.
Bmiinczc, wś, po\v. suozawski na Bukowinie, o 9 kil. od Boszaniec, z paraiią gr. nie-nnicką w miesjcn.
Blllliowce, ob. Boniowce.
Bunkail, ob. Bzienice i Bunka.
Buiikei, ob. Bąków.
Builkcil, ob. Buńki.
Ilmifowo, wieś i fol\v., pow. złotowski; szkoła, wójt. i urząd, stanu cyw. we wsi; par. kat. Sławianowo, par. ew. i st. poczt. Krajonka; wieś ma 1265,60 m. rozl., folw. 2853,24 m. rozl.; razem 44 dm., 407 mk., 277 kat.; należy od niepamiętnych czasów do Krajenki; od 16 marca 1839 r. w posiadaniu królewskiej rodziny pruskiej. W XVII w. przeszło wraz z Krajenką do dóbr złotowskich, któro w r. 1642 aż pod koniec XVII stulecia posiadali Grudzińscy.
Bunyita, ob. Bunacice.
Bunzlau, ob. Bolesław.
Bur, Bór, ob. Kunin.
Bura, wieś, pow. wiłkomierski, par. kur-klewska, Morozowa własność; gruntu włók 4; przy szosie warsz.-petersb.
Buradów, wś, pow. włodawski, gm. Ty-śmienica, par. Parczew. Liczy 10 dm., 106 mk., 305 mórg. rozl.
Buradówka lub Gnźnica, rzeka, bierze po
czątek w pow. włodawskim w leśnictwie rzą-
dowem Parczew, płynie w kierunku półn.
zachód, i pod Buradowem na granicy pow.
radzyńskiego, wpada do jeziora tulnickiego,
przez które przepływa Tyśmicnica. B. stanowi
więc dopływ tej ostatniej z prawego brzegu.
Długa 5 wiorst.	Br. Cli.
Burajkuwsztzyzna, wś, pow. nowogródzki, gub. mińska. Była tu kaplica b. parafii katol. Horodyszcze.
Buraki, wś, pow. scjneński, gm. Krasnowo, par. Puńsk. W 1827 r. było tu 9 dm., 68 mk.; obecnie zaś liczy 26 dm., 219 mk.
Burakiszki, wś, pow. trocki, b. par. Wysoki dwór. W 1850 r. własność Marko w-skiego.
Buraków, duży, wś, nad Wisłą, z lewego brzegu, pow. warszawski, gm. Młociny, par. Wawrzyszew. Leży o 2 w. za Młocinami.

W 1818 r. folw. B. nadany został przez rząd instytutowi agronomicznemu w Marymoncie. R. 1827 było tu 11 dm. i 138 mk.
Burakówka, Borakówka, wieś, pow. zale-
szczycki, nad potokiem Dzirzyn, dopływem po
bliskiego Dniestru, oddalona od Jazłowca o l
i pół mili na połud wschód. Okolica żyzna
podolska. Przestrzeń pos, wiek. roli orn. 1049,
łąk i ogród. 322, past. 16, posiadł mniej.: roli
orn. 1726, łąk i ogr. 148, past. 11 mórg.
Ludn. rzym. kat. 554, grec. kat. 593, izrael.
139: razem 1286. Należy do rzym. kat. pa
rafii w Jazłowcu, gr. kat. parafia w miejscu,
do której należy filia we wsi Słobódka; razem
liczy ta parafia 1075 gr. kat. i należy do de
kanatu zaleszczyckiego. Wieś ta posiada szko
łę etatową i kasę pożyczkową z funduszem
zakładowym 158 złr.	B. B.
Burakowskie, wś, pow. węgrowski, gm. Lochów, par. Kamienna. Ma 12 dm., 145 mk., 118 mórg. rozl.
Biirandshuctte, ob. Kośaierska Huta.
Burazy, ob. Tykicz Górny.
Elurbach, ob. Budzisk.
Burbajce, wś pryw. w pow. telszewskim, nad Minią, o 33 w. od Telsz.
Bsirbańce, os. i folw., pow. sejneński, gm. Kudrany, par. Liszkowo.
Biirbeklc, osada czyli okolica szlachecka wielu właścicieli, pow. wiłkomierski, parafia wioszyncka.
Burbiszki, 1.) wś, pow. sejneński, gm. Krasnowo, par. Łoździeje. W 1827 r. było tu 20 dm. i 125 mk., obecnie 34 dm. i 273 mk. 2.) B., wś, pow. sejneński, gm. i par. Mirosław. R. 1827 było tu 7 dm. i 78 mk. 3.) B., wś, pow. kalwaryjski, gm. i par. Olita. Liczy 16 dm. i 92 mk.
Biirbiszki, 1.) dobra, pow. wiłkomierski, par. Onikszty, własność Onufrego Węcławo-wicza, nad jeziorem Kubiki, z pałacem murowanym w nowym stylu i parkiem, gruntu włók 90. 2.) B., folw. i wś, pow. trocki,
0 milę od stać. Zosie.    3.) B., wś, pow. trocki,
w parafii trockiej.    4.) B.,   okolica,  pow. tro
cki, o 10 w. od stać. dr. żel. Zosie.   W r. 1850
B. w pow. trockim należały do Hryniewiczów,
Borewiczów,   Polkowskich, Sierzpińskich.    5.)
B.,   dobra,   pow. kowieński, na lewym brzegu
Dubisy, paraf, betygolska, stać. poczt.  Ilosic-
nie.    6.) B., dobra,   pow. rosieński,   par. szy
dło wska, o 4 mile od Rosień,  położona między
drogą   prowadzącą   z   Rosień    do Hrynkiszek
1 Bejsagoły  i   z   Szydłowa  do   tychże miejsc,
poczta   w Rosieniach.    Należy obecnie do Ar
tura Lewoniewskiego.    W ogrodzie odznaczają
się dwa dęby swoją objętością; jeden z nich ma
na 6 stóp   od ziemi   13 łok. obwodu, drugi zaś
9 łok.    7.)  B.,  dobra,  pow.   szawelski, przy
drodze  prowadzącej   od  Szawel   do   Lipawy
0 
474

Bur.

Bur.

 

i przy koi. żel. lipawsko-romońskicj. Od st. drogi żel. Popielany o pół wiorsty, od miasteczka Popielan o wiorstę, poczta w Popielanach. Niedawniemi czasy była tu wieś szlachecka, potem była własnością Ejsmontów, Ułasewi-eza, Franciszka Wysockiego, od którego ją nabył obecny posiadacz-cudzoziemiec. Fel.R.
Kurhany lub Mikołajewo, koi., pow. koniński, gm. Piorunów, par. Wyszyna. llozl. 419 mórg., 101 mk., grunt piaszczysty, górzysty i bezwodny. Od Konina w. 10.
Burby, wś, pow. sejaeński, gm. i par. Ko-pciowo. Liczy 6 dm. i 69 mk.
Burchnrdztwo, Borckardztwo, wś włość., pow. kartuski, st. p. Kartuzy, o 9 kil. od Kartuz. Należała do klasztoru w Żukowie.
Blircy kraj, niem. Burzeniami, część Siedmiogrodu w okolicy Braszowa (Kronstadt); nazwana od rzeki Burcy, która do Olty wpada. Burcz, łlorcz, niem. Bortach, dobra, pow. kartuski, st. p. Ilopy. Wymieniani r. 1648 Jerzy Burski, Stan. Pawłowski II. Patres Carthusiae; 1782 starosta Grabowski na Bor-czu. Por. Borez.
Burczak, młyn, pow. pułtuski, gm. Kloszowo, par. Pułtusk.
Burczę, z Piaskwni i Kosmvcem, wieś, pow. Uudki. Przestrzeni posiadł, wiek. roli ora. 24, łąk i ogr. 193, past. 58, lasu 77; posiadł, mniej, roli orn. 354, łąk i ogród. 155, past. 160 mórg. Ludność rzym. kat. 4, gr. kat. 549, izrael. 17: razem 570. Należy do rzym. kat. parafii w Komarnie; gr. kat. par w Piaskach; cerkiew wystawiona w 1724 roku, należy dj dekanatu horożańskiego. Właściciel wiek. pos. Kazimierz hr. Lanckoroński. Burczek, ob. Pelile.
Burczyce. 1.) staro i nowo, wieś, pow. sam-borski. Przestrzeni posiadł, wiek. tu nie ma; posiadł, mniej, roli orn. 611, łąk i ogr. 511, past. 77. Ludność rzym. kat. 2, gr. kat. 270, izrael. 10: razem 282. Należy do rz. kat. parafii w lladenicach, gr. kat. wKropielnikach. B. nowo mija szkołę 1-klasową. 2.) B., przysiółek Bursztyna.
Burczyu, wś, pow. tarnowski,   ma 1252 m.
rozl.,   w tem 721 m.  roli ornej,   85   dm.,   572
mk.,   parafia   w   Tuchowie;   szkoła ludowa jo-
dnoklasowa,   kasa  pożyczkowa gminna,  poło
żenie pagórkowate, gleba żytnia.	M. M.
Burda, przysiółek Mokrejstrony.
Burda:;, niem.   Burdungen,  wś, pow. nibor-
ski, st. p. jedwabno.
Burdiakowce, wieś, pow. borszczowski, nad potokiem t. n., dopływem Zbrucza, przy granicy galicyjskiego Podola od rossyjskiego, grunta dochodzą do Zbrucza, oddaloną jest od Skały w kierunku północnym o pół mili, od Borszczowa w północno wschodnim kierunku o 2 mile. Przestrzeń posiadł, wiek. roli orn.

689, łąk i ogr. 36. past. 57, lasu 115; posiadł. mniej, roli orn. 1764, łąk i ogr. 28(5. past. 68, lasu 2 mórg. Ludność rzym. kat. 267, gr. kat., 1034, izrael. 74: razem 1375. Należy do rzym. kat. parafii w Skale; gr. kat. parafią ma w miejscu, która razem z filią Gusztyn liczy 1714 gr. kat. dusz i należy do dekanatu skal-skiego; ma szkołę filialną i kasę pożyczkową z funduszom zakładowym 653 złr. Właściciel wiek. posiadł. Agenor hr. Gołuchowski.
Burdiakowce, potok w obr. gm. tejże na
zwy, w pow. borszczowskim, wypływa Ł pod
wzgórza Kaduba (302 m.), płynie wądołom
w kierunku połd. wsch. przez wieś Burdiakow
ce, wpada z pr. brz. do Zbrucza. Długość bie
gu 10 kil.	Br. G.
Burdigeu, wś,  pow. czerniowiocki,  na Bukowinie,   o 8 kil.   od  Bt. p. Kotzman, z parafią grecką iiieunicką w miejscu; własność funduszu religijnego. > Burdungen, ob. Burda;/.
Burdosz, wś, pow. łańcucki, par. przewor-ska, o pół kil. od Przeworska.
Burdykowszczyzna. ob. Bujnowicze.
Burdyniszki, wś, pow. suwalski, gm. Hutta. Liczy 198 mk., 22 dm.
Burdyiiówka, wś, pow. sieradzki, gm. Zło-czew. par. Uników, rozległości m. 137 w posiadaniu włościan; ludności 206.
Burdzy, przysiółek Przyszowa królewskiego.
Bure, niem. Bilchen, wś, pow. gnieźnieński, 6 dm., 51 mk,, 50 ew., l kat., 4 analf.
Buregi, wś, pow. staroruski, gub. nowgo-rodzka, st. p. przy trakcie ze Staruj Rusy do Nowgorodu.
Burg, ob. Bórl; i Bórkowy.
Burgau, koi. niemiecka, ob. Miodów.
Burgąjcie, wś, pow. władysławowski. gm. Kidule, par. Sudargi. R. 1827 r. było tu 33 dm. i 261 mk., obecnie liczy 45 dm., 358 mk.
Burg-Belchau, ob. Białochowo.
Burgershof, ob. Dworzec.
Burgrabstwo, domin.,pow. mogilnicki, 270 mórg. rozl.; 2 dm.; 43 mk., 8 cw., 35 kat.; 12 analf. Stać. poczt, i koi. żel. Mogilno o l kil.
Burgsdorf, ob. Toliszczyk.
Burgthal, koi. niemiecka, pow. i par. gródecka w Galicyi, o 4 kil. od Gródka. Folw. należy do ks. Ponińskich. B. ma szkołę filialną.
Burk, ob. Bórk i Bórkowy.
Burkacz, młyn, pow. będziński, gm. Kozie-głowy, par. Koziegłówki.
Burkauów (z Podbrykulami i Laskówkami), wś, pow. podhajecki, nad rzeką Strypą, oddalona od Podhajcc o 2 i pół mili na wschód, od Wiśniowczyka o pół mili na północ, od Złotnik o 3.7 kil. na południe; położona śród wysokiego, zimnego Podola galicyjskiego; bezbrzeżne łany ciągną się na wschód i zachód, tylko brzegi Strypy gdzieniegdzie lasami porosłe. Prze-

Bur.

Bur.

475

 

strzoń posiadł, wiek. roli or. 1418, łąk i ogr. 137, past. 17, lasu 432; posiadłość mn. roli or. 2396, łąk i ogród. 210, past. 109 mórg. austr. Ludność rzym. kt. 688, gr. kat. 972, izrael. 45: razem 1705. Należy do obudwu par. w Złotnikach, posiada szkołę etatową. Właściciel posiadłości większej: Józef Lewicki. B. R.
Burknrt, Burkat, ob. Korczijna.
Burkarty, niem. Ilorchersdorf, wś, pow. ni-borski, st. p. Działdowo.
Burkat, potok, wypływa w obr. gm. Kor-
czyny w pow. krośnieńskim, w zachodniej jej
stronie; płynie w kierunku południowo-zacho-
dnim, z lewego brzegu przyjmuje Olszynkę,
nadpływającą z Komborni i po 3/4 milowym
biegu wpada do Smierdziączki, dopływu Wi
słoka.	Br. G.
Burkatówka, wś, pow. taraszczański, po lewej stronie rzeki Gniły Tykicz. Na wyniosłem miejscu, naprzeciw starego zamczyska odkryto niedawncmi czasy jamę nakształt izby; z tej jest wejście do niewielkiej kolistej pieczary. Z tego korytarza, krągło zatoczonego, jest drugie wejście do pieczary, piaskiem obecnie zasypanej, a przeto dalszy jej kierunek i długość niewiadoma. Także pod wałami tutejszego zamczyska, podług powieści ludu mają się znajdować lochy (Grabowski, Ukr. dawna str. 81; Kraszewski, Szt. u Słowian). Por. Brytówka.
Burkaty, wś drobnej szlachty, pow. ciechanowski, gm. Sońsk, par. Ciemniewko, nad rzeczką Soną położona; liczy 190 micszk., 25 dom., powierzchni 480 mórg.
Burkowcc, 1). wś, pow. żytomirski, o 15 wiorst od Olszanki, st. dr. żel. brzesko-kijow-skiej oddalona; w Burkowcach jest gorzelnia, do p. Tadeusza Burzyńskiego należąca. Kaplica kat. par. Krasnopol. Jul. Wid. 2). B., wś, pow. skwirski, nad rz. Bystrzykiom, wpadającym do Rosi, o 9 w. odległa od m. Pohrebyszcz i o 5 od m. Dziuńkowa. Mieszk. 413 prawosł., 84 kat.: razem 497; należą do popowieckiej par. Ziemi 800 dzies., wybornego czarnoziemu. Należy do wielu właścicieli. Zarząd gminny i policyjny w m. Borszczajówce. 3). B., wś, pow. taraszczański, położona śród gęstego lasu, o 6 w. od Tetyjowa, nad niewielką rzeczka wpadającą do U ośki. Mieszk. 700 prawosł. i 116 kat. Cerkiew parafialna zbudowana w 1743 r. Ziemi 2006 dz.. pierwszorzędnego czarnoziemu; należała dawniej do Sanguszków, obecnie do Szwejkowskiego. Zarząd policyjny i gminny w m. Tetyjowie. Kl. Przed.
Burkowica, rz., dopływ rz. Tali, pow. ra-domyski.
Bnrkut, Borfait, tak się zowin, na Pokuciu i Bukowinie i w ogóle u górali karpackich wschodnich źródła szczawy czyli "wody kwaśnej "a stąd i różne miejscowości drobne noszą, tam tę nazwę.

Burla, wś, pow. radowiecki na Bukowinie, o 6 kil. od lladowiec, własność funduszu religijnego, z par. grecką nicunicką w miejscu.
Burla, rz., dopływ rz. Tykicza uhorskiego, pow. humański.
Burlaki, wś, pow. pułtuski, gm. i parafia Zatory.
Burlanka, lewy dopływ Hrywdy, przyjmuje rz. Bródek.
Burltńce, Berlińce, ob. Styrcz.
Burlitka lub Burtelki, ob. Kornatka.
Biirluny, tblw., pow. sejneński, gin. i par. Sereje.
Burłowica, ob. Danilówka.
Burnak, wś, pow. borysoglebski, gub. lam-bowska, st. p. o 2 i pół w. od st. dr. ż. griazie-carycyńskiej tegoż nazwiska.
Burnic, wś, pow. kowieński, parafia żej-meńska.
Bumie, wś, pow. łecki, st. p. Kalinowy. Zowią ją też Burnin, z niem. Burnien.
Burniszki lub Buraniszlei, wś i fol., pow. suwalski, gm. i par. Wiżajny. W 1827 r. było tu 14 dm. i 152 mk.; obecnie wś B. liczy 18 dm. i 179 mk.; fol. zaś 3 dm. i 18 mk.
Burnusy, wś, u zbiegu rz. Żyzny z Niemnem.
Buro, ob. Bursz.
Biironów, ob. Boranów.
Burowo, os., pow. kościerski, st. p. Neu-krug.
liursch i Burschoeiven, ob. Bursz i Bwszeico.
BurstillOWO, Fiirstenau, ob. Bursztynowo.
Bursiicka, ob. Wilczenka.
Bursukawa, jedna ze strug, dająca początek Seretowi na Bukowinie.
Bursukcn, ob. Pntilla.
Bursynowizna (błędnie Bursymowizna),
folw., pow. sejneński, gm. i par. Krasnopol, od
rz. Hańczy odl. w. 6, od Sejn w. 9. Bozi.
mórg. 208. Do r. 1877 stanowił całość z do
brami rządowemi Sejwy, jako wieczysta dzier
żawa; poczem przeszedł na własność prywatną.
Obfite pokłady torfu.	'A. T.
Bursz, niem. Bursch, wś, pow. niborski, st. p. Działdowo. Zowią ją też Buro.
Burszczyn, wś, gub. witebska, między Wio-liżcm a Kopyłowem.
Burszewo, Burszewy, niem. Burschoewcn, wś, pow. ządzborski, st. p. Sorkwity.
Bursztyn (zBurczycamiiLudwikówką), miasto, pow. rohatyński, nad rzeką Lipą (przemy-ślańską), przy gościńcu rządowym idącym ze Lwowa na Podhajczyki, Rohatyn, Bursztyn, Wojniłów; tenże trakt pod Kałuszom łączy się z gościńcem rządowym, idącym ze Lwowa na Stryj do Stanisławowa; z Burszty-na idzie drugi murowany gościniec do Halicza. Od stacyi kolei żelaznej: Bursztyn-Demiauów (st. dr. żel. Iwowsko-czerniowieckiej, między

476

Bur.

Bur.

 

Bukaczowcami  a  Haliczem,   o   100  kil.   ode Lwowa) oddalone jest o 6 kil.; łączy je  z tym dworcem   murowany   gościniec;   od .Rohatyna oddalone  jest  w południowym  kierunkn o 17 kil.   Powierzeń, pos. większej zajmuje roli orn, 880,  łąk i ogr. 320,  past. 458, 'lasu 566; pos, mniej,   roli orn. 1914,   łąk i ogród. 540,  past, 289 mórg.    Ludności rzym. kat. 371,   gr. kat. 1471, izrael 2452: 4294.    Ma  sąd powiatowy, st. poczt,   i telegraficzną,   tudzież   parafie obu-dwu   obrządków.    Parafia  rzymsko - katolicka założona  w   1740  roku  przez  Pawła Benoe, instygatora koronnego,  który założył był  tu oraz   i konwent  oo. trynitarzy;   kościół murowany, poświęcony  w 1774  roku.    Do tej parafii  należą miejscowości: Jczierzany, Junasz-ków,   Korostowice,   Kukiczc, Kuropatuiki, Lu-dwikówka,   Nastaszczyn,   Sarnki dolne, Sarnki średnie,   Stasiowa Wola.   Parafia  liczy razem 1693  rzym.   kat.   i należy do dekanatu kąkol-nickiego.    W obrębie   tej   parafii   znajdują się oprócz   w Bursztynie   samym  szkoły ludowo, także   we  wsiach   Korostowice,   Sastaszczyn i Sarnki   dolne.    Na   cmentarzu bursztyńskim jako  też  w klasztorze sióstr miłosierdzia znajdują   się  kaplice,   w których nabożeństwo odprawiane bywa.    \V B. jest klasztor sióstr miłosierdzia,  założony w 1842 roku, fundowany przez Ignacego hr. Skarba, b. dziedzica; zakonnice trudnią się leczeniem chorych i wychowaniem sierot.    G rccko-katolicka parafia obejmująca Bursztyn miasto i wieś Ludwikówkę liczy 1494 dusz gr. kat   obrządku i należy do dekanatu rohatyńsldęgo.   W B. jest szkoła etatowa męska.    Ozdobą B.  jest pałac  i piękny ogród, a w tymże kanarkarnia, to jest ogromna klatka w kształcie domu, gdzie kilkaset kanarków się znajduje.    Miasteczko według planu zbudowane należy do piękniejszych w Galicyi.     W pobliżu są łomy   alabastrn,   oraz  6 dużych mogił z   wojen   tatarskich   (1629   klęska   tatarów), a w niewielkiej   odległości   od  tych   ogromny kamień,    oznaczający,   według podania   ludu. miejsce, w którem  leży poległy dowódzca  kozaków.    W łase. posiadł,  wiek.   Stanisław ks. Jabłonowski, wnuk hr. Skarbka.
Bursztynowo, po niem. zwane Brtistenowo, fjurattnowo, a urzędownie Furstenau od r. 1875, wś włość., pow. grudziąski, par. katol. B,y-wałd, ewang Radzyn; wójtostwo i urząd st. cyw. w miejscu. Wzięła swoją prastarą nazwę od bursztynu, który i teraz wynajdują i sprzedają kawałki po 40, 50, do 80 talarów; w aktach kościelnych stoi, że to miejsce nazywało się także Korale (wizyta bisk. Olszew-skiego). B. ma obszaru ziemi 2570 mórg., 44 dm., ludności 354, pomiędzy którymi tylko 40 kat.; szkoła jest w miejscu luterska. Od r. 1878 przechodzi kolej żelazna z Jabłonowa przoz B. do Grudziądza i ztąd dalej przez Wi-

słę do Laskowic, która w B. ma swoją stacyą.
Z historyi tyle tylko wiadomo, że B. częstym
ulegało zniszczeniom, l tak zburzone zostało
najprzód w wojnie krzyżaków z Władysławem
Jagiełłą (między r. 1410-1414), następnie
także za Kazimierza Jagielończyka (między r.
1454-1466); a wreszcie ok. r. 1667 ogień się
tak bardzo wróżył, żo ani jedna chata nie pozo
stała. Ztąd to zapewne krąży pomiędzy lu
dem opowieść, że przez długi czas nie było po
tej wiosce żadnego znaku, tylko dzikie krzaki
i zarośla się tam krzewiły. Razu pewnego
zginęło gzieś bydło, a pasterz nic mógł go zna-
leść. Aż dopiero przedarł się przez owe za
rośla gdzie wieś stała i spostrzegł ku wiel
kiemu zdziwieniu starą, zapadłą kaplicę mię
dzy krzewami, w której bydełko leżąc odpo
czywało. Potem znowu zaczęli wieś budować
i kościół na starom miejscu wznieśli. Ostatni
szczegół o tyle zgadza się z prawdą, że w B.
rzeczywiście istniał dawniej kościół katolicki
i parafialny. Za polskich czasów, o ile wiemy,
proboszcz zawsze mieszkał przy tym kościele,
który dopioro po 1772 zaczął podupadać, tak, żo
go ostatecznie w r. 1817 rozebrano (Kś. Fanki-
dejski, "Utracone kościoły i kaplice w dyece-
zyi chełmińskiej").	-S>. F.
Bursztyny, wś, pow. bałcki, gm. Kruto, dusz męz. 202, ziemi włość. 707 dz; ziemi dwór. 744 dz. Należały do Czarnomskich, dziś Niłusa.
Burtelki. ob. KornatJea.
Burtki, wś, pow. czehryński, nad rz. Burt-
ką, wpadającą do Suchego Taszłyka. Mieszk.
585, wyznania prawosław., należą do parafii
kochanowłeckiej. Ziemi 700 dzies. piaszczy
stej. Należą do Jakubowskiego. Zarząd gm.
we wsi Bałandynic, policyjny w m. Aleksan
dro wce.	Kl. Pr:ed.
Burtnckszer, jeż., w okr. wolmarsko-łem-;alskim, 36 w. kw. rozl.
Hurty, 1.) mko, pow. czorkaski. nad rz. M-iuidy, dla tego tak nazwaną, że tuż za miastecz-dcm kończy się jeziorem; o 16 w. od m. Śmiły, o 65 w. od Czerkas a o 180 od Kijowa. Mieszk. 1059 prawosł., izrael. 392: razem 1451. Cer-dew parafialna zbudowana w 1829 r. przez właściciela; bożnica żydowska; w zeszłym wieku był katolicki kościół, dziś zamknięty. Ziemi nadzwyczaj urodzajnej 3814 dzies. Należy do matusowieckicgo klucza hr. Orłowa. Narząd gminny w temże miasteczku, policyjny w m. Śmile. 2.) B.- albo Łyczanlca, Łyuzaki, jow. kaniowski, nad rz. Suchym-Kahorłykiem, wpadającym do Dniepru, o 15 w. odległa od m. llzyszczowa, o 8 w. od W. Prucek. Mieszk. 940, wyznania prawosławnego; mają cerkiew, należą do parafii pruckiej, tamże i zarząd gmin. Zarząd polic, w m. Rzyszczowie. Ziemi co-

Bur,

Bur.

477

 

kolwiek  piaszczystej   1330  dzies.    Własność
Jana Nogi.	Kl. Przed.
Burty, ob. HorożanJca.
Burty, rz., ob. Sakwa.
Buriinduk, dwie st. pocztowe 1.) pow. świaski, gub. kazańska, w pobl. Buińska i Sym-birska. 2.) B., pow. toodozyjski, gub. tau-rydzka, w pobl. Teodozyi i Karasubazaru.
Burwele, górne i dolne, wś, pow. poniewie-ski, par. krakinowska. Na gruntach wsi Bur-wel, na prawym brzegu Niewiaży, jest wzgórze nazwane górą Mleczkowską, przy rozkopaniu której znaleziono ciekawe zabytki archeologiczne.
Burwiu, wś i dwa folw., pow. bialski, gub.
siedleckia, gm. Lubienka czyli Lubcńka, par.
r. 1. Łomazy, r. g. Karczówka. Jeden folw.
rozległy wraz z iblwarczkiem t. n. (90 mórg.
obejmującym) m. 343, w tem ziemi ornej m.
117, łąk i past. m. 73, ogrodów 3 m., bagien
l m., w lasach i zaroślach 129 m., pod zabudo
waniami i nieużyt. m. 20. Grunta żytnie;
łąki w 3 4 błotniste, obfite wydają plony. Fol.
te należą do Chmielińskiego i Mrożą, a mniej
szy z nich nosi nazwę hypotcczną "lit. B."
Drugi folw. z poprzedniemi graniczący, od m.
Białej odległy mil 2, od Łomaz w. 5, do r.
1874 stanowił całość z dobrami: Krasówka,
Lorcin i Krasowce. Bozi. mórg. 415, w tem
ziemi ornej m. 98, łąk i pastw. m. 96, lasu m.
213, nieużytków m. 8. Nazwa hypoteczna
tego folw. Burwin "lit. A.". Cała wieś B.
liczyła 1827 r. 23 dm., 84 mk.; obecnie 25 dm.,
227 mk.	A. T.
Buryłów, wś, pow. bałcki, gm. Tryduby, ma dusz męz. 514, ziemi włość. 2504 dzies. Folw. nadany był na 12 lat jenerałowi Horko-len; obecnie oddana 510 dzies. Nosacz-Noskowi.
Buryńska, st. p., pow. putywelski, gub. kurska, o l i pół w. od st. Krasne kursko-ki-jowskiej drogi żelaznej.
Buryszki, folw.. pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwinów. Liczy 7 dm. i 51 mk.
Buryszki, wś, pow. trocki.
Burzeć, wś i folw., pow. łukowski, gm. i par. Wojcieszków, od stacyi dr. żel. dębliń-sko-łukowskiej Krzywda odl. w. 4, przy drodze bitej z Łukowa przez Gończyce do Warszawy. Rozległ, folw. m. 1994, w tem ziemi ornej m. 595, łąk m. 228, pastw. m. 338, lasu m. 625, pod wodami m. 76, nieużytki m. 132, kolonia Jasnosz m. 158. Na folw. Burzeć młyn wodny o sile 20 koni parowych; kopalnia wybornego torfu. Osad włościańskich 121, dymów 75, mk. 587, ziemi mórg. 1363.
Burzecka wola, wś i folw., pow. łukow
ski, gm. i par. Wojeieszko\v. Liczy 20 dm.,
224 mk. i 1212 mórg. obszarn. Dobra B. wola
mają 1654 mórg.	Br. Ch.

Burzeniu, os., przedtem mko, pow. sieradz
ki, gm. Majaczę wice,  w okręgu sądu gminnego
Złoczcw,   par.   Burzeniu.    Starożytne  miaste
czko, zamieniono na osadę w r. 1870, położone
nad rzeką   Wartą,   stanowiącą   granicę powia
tów   łaskiego   i   sieradzkiego,   założone  przez
Poraja, brata św. Wojciecha; wiadomości o cza
sie   założenia  na  miejscu odnalcść nie można.
Własność  prywatna  spadkobierców Antoniego
Kobierzyckiego,   dawniej Pstrokońskich.    Ro
zległości ogólnej   posiada  mórg.   607,   w tem
grunt. orn. 532, pod zabudowaniami 30, ogród.
20, pod  wodami  i bagnami 25 mórg.; domów
murowanych 2. drewnianych  79:   uprawa zie
mi zwyczajna, zaniedbana; z posiadaczy  grun
tów,   po 20 do 25 mórg.  jest  tylko 4 właści
cieli,   10 posiada  po 8 mórg., reszta stu kilku
nastu posiadają po mniejszej ilości gruntu;   po
mimo  małych działów uprawa gruntów i pro-
dukcya płodów rolniczych  w stanie zaniedba
nym.    Ludności   ogółem  dusz 1006;  w tej li
czbie  katol.   861,   ewang. 12,   starozak.   135.
R. 1827 było tu 54   dm.,    479   mk.   a 1859
według Enc.  Org.  tylko   39    dm.,  774 mk.
w   tem  383   izr.).    Te ostatnie  cyfry bardzo
wątpliwe w porównaniu z dzisiejszemi.    Zaję
cie   ludności  przeważnie rolnicze,  handlu pra
wie  żadnego:   12   kramarzy;   kopalnia wapna
z roczna  produkcyą   do D,000   korcy.    Rze
mieślników   w   ogóle   26,   rzemiosła w stanie
nizkim.    Połów  ryb w rzece Warcie   z powo
da małej ilości  i gatunków  na  wzmiankę  nie
zasługuje.   Szkółka elementarna l na 60 uczn..
do   której   uczęszczają   tylko   w   czasie   zimy,
w lecie zaś zajęci paseniem inwentarza  i robo
tami  rolnemi;   ztąd   stan  oświaty nadzwyczaj
nizki, zaledwie kilkunastu mieszk.   czytać i pi
sać umie.    Kościół paraf, według podania fun-
dacyi Poraja, wymurowany przez Poraitę Sta
nisława  Pstrokońskiego, biskupa chełmskiego,
w r. 1642, pod wezwaniem śś. Wojciecha i Sta
nisława.    R. 1651 odbywał   się tu synod bra-
i czeskich.    Był  też tu w 17 w.   dom schro
nienia dla 7 biednych, dawno zaniechany,  oraz
japliczka św. Ducha.    Szkoła elementarna jjpo-
siada zapis Balcera Poraja Pstrokońskiego,   ka
nonika  gnieźnieńskiego, w ilości złp.   10,000,
podług aktu zdziałanego w Sieradzu 25 czerw
ca 1792 r.  w urzędzie   kaiąg ziemiańskich wo
jewództwa  sieradzkiego;  która  to suma z na-
rosłemi  procentami   ulokowana   w banku pol
skim wynosi rs. 2700, a procent rs.  108 obra
cany jest na szkołę w Burzeninie.    Folw. pry
watny  B. pod osadą  B.  ma rozległości 403
mórg.;  na   gruntach jego znajdują się wzgórza
tak zwane   okopy szwedzkie,  pochodzące, jak
podanie utrzymuje, z czasów wojen szwedzkich,
a także ślady cmentarzysk  pogańskich.    Par.
B. dek.   sieradzkiego,   dawniej szadkowskiego,
liczy dusz 4100.	Br. Ch.

478

Bur.

Bus.

 

Burzeniami (niem.), ob. Surcy kraj.
Bnrzykowo, leśnictwo, pow. obornicki, ob. Kciratwicko.
Burzymów, wś, pow. słonimski, miała kaplicę katol. parafii Słonim.
Biirzymowicze, wś, pow. oszmiański, w 18 w. majętność ta była dziedzictwem Roemera Jana, syna Mateusza, starosty sumieliskiego.
Burzyli, wś i folw., nad rz. Biebrzą, pow.
kolneński, gm. Jedwabne, par. Burzyn. Po
siada kościół par. murowany, li. 1827 było
tu 10 dm. i 44 mk. Par. B. dek. kolneńskie-
go 2260 dusz liczy.	Er. Ch.
Blisch (Alt-), ob. Starylas.
Buschen, Paschen, jeż. w okr. goldyngeń-skim Kurlandyi, w par. windawskiej, około 2 w. dł. i 2 w. sz.
Buschhof, wś w Kurlandyi, w parafii sel-burskiej, ma źródła mineralne żelaziste.
Buschin, ob. Buszna.
Buschkau, ob. Bmzlwwy.
Blischniuhl (niem.), młyn i leśnictwo, pow. .Chojnicki, tuż pod Chojnicami, 4 dm., 30 mk., 19 kat.
Buschlllfihle, młyn wodny, ob. Stare Dłusko, pow. międzychodzki.
Buschyorwcrk, folw., pow. wałecki, do dóbr Roswałdu należący, l dm., 7 mk., 2 kat.
Blisrhwitz, ob. Bószicy.
Buselwitz, ob. Bogitsłaiviee.
Busewo, ob. Bussewo.
Busiaszka, ob. Szczam.
Busieniec, wś, pow. hrubieszowski, gm. Jarosławiec, par, Uchanie. W 1827 r. było tu 6 dm. i 48 mk.
Busina, wś, pow. sieradzki, gm. Wierzchy, par. Bałdrzychów, przy trakcie z Szadku do Poddębic. E. 1827 r. było tu 12 dm. i 134 mk.. obecnie 175 mk. t. j. 91 kat. i 84 ewang. Włościanie mają 96 mórg. gruntu.
BIIŚIIO. wś, pow. hrubieszowski, gm. Bia-
łopole, par. Uchanie, leży na wzgórzach nad
doliną rzeki Wielnianki, śród podmokłej niziny
i lasów, o 9 w. na wschód północny od Uchania.
Posiada kościół par. dla ludności rusińskiej.
W 1827 r. było tu 51 dm. i 283 mk.,
obecnie 59 dm. B. stanowiło przedtem par.
dek. dubienieckiego.	Br. Cli.
Busk, Busko, os., przedtem mko poduchowne, pow. stopnicki, gm. i par. Busk, o 2 mile od Stopnicy. Posiada kościół par. murowany, sąd gm. okr. VI, urząd gm., st. tel. i poczt., szkołę początkową, szpital letni na 32 łóżek i dom schronienia. W 1827 r. B. liczył 78 dm. i 648 mk.; w 1859 r. miał 148 dm. 'i 933 mk., obecnie liczy 193 dm., w tej liczbie 21 murowanych i 1585 mk., w tej liczbie 384 żydów. Sławę swą i obecną pomyślność zawdzięcza B. źródłom słonym, znajdującym się o pół mili od miasta ku południowi. Historya osady B. jest

następująca. W końcu XII wieku żyło dwóch braci Wit i Dzierżysław, albo Dzierżek. Wit. starszy, upodobawszy sobie stan duchowny, już w 1190 r. piastował mitrę płockiego biskupstwa, a sprowadziwszy słynnych wówczas braci kanoników regularnych premoiistrateńskich. reguły św. Norberta, nadał im majętność swoja Witów, dziś w gubernii warszawskiej, powiecie piotrkowskim, położoną, i tamże ich osadził; wkrótce brat jego Dzierżek, młodym jeszcze będąc człowiekiem, część tych zakonników, wrą/, z zakonnicami tejże reguły, z Witowa do Buska, to jest do swego dziedzictwa, sprowadził, a wyjeżdżając na wojnę przeciw Romanowi halickiemu, zrobił testament, mocą którego cały prawie majątek tymże braciom i siostrom reguły ś. Norberta w Busku przeznaczył. Umarł Dzierżek w 1241 r.; testament jego pisany był przed r. 1206, a gdy już w nim o braciach i siostrach norbertańskich jest mowa. należy wnosić, że założenie tutejszego kościoła około roku 1190 przypaść mogło. Wieś te wyniósł Lepzek Czarny do stopnia miasta w r. 1287 i nadał mu prawo niemieckie; od wszelkich służebności, z polskiego prawa wynikających, mieszkańców uwolnił. Władysław Jagiełło, Kazimierz IV" i Zygmunt III nadali Buskowi przywileje na jarmarki. W początkach XV wieku były tu fabryki sukienne i postrzygalnia miejska, która mieszczanie klasztorowi ustąpili, oraz liczne cechy rozmaitych rzemiosł, z których cztery dotąd istnieją; największą pomiędzy niemi role odgrywał zawsze cech szewcki, ustanowiony w r. 1490 przez kardynała Fryderyka Jagiel-lończyka, brata królewskiego. Busko wiele ucierpiało od szlachty, udającej się w r. 1474 na wyprawę do Węgier. Podobnież złupione było podczas zatargów dyssydentów z katolikami; wojny następne także je niszczyły: ostatecznie jednak największą klęskę poniosło w r. 1820, w którym stracili przez pogorzel mieszkańcy tutejsi prawie cały swój dobytek, tak dalece, że nie mając żadnego do wystawienia nowych domów funduszu, w dołach w ziemi kopanych zamieszkiwać musieli. W takim stanie zastało miasto odkrycie, a raczej wznowienie źródła siarczano-słonego w r. 1824, którego doświadczona w wielu cierpieniach skuteczność coraz liczniejszych sprowadzała tu gości. Kościół tutejszy nie jest pierwotną fuudacyą Dzierźka, o której wyżej było wspomniane; zdaje się, że początkowo przy klasztorze mała była kaplica, która po wystawieniu kościoła większego z korytarzami klasztornemi została z takowym połączona. Jedyna bowiem starożytność tutejsza, to jest kamień grobowy założyciela klasztoru, staraniem późniejszych dzierżawców z gruzów wydobyty i zachowany, na tychże korytarzach miała się znajdować; napis na tym nagrobku jest następujący: Derslaus

Bu$.

Bus.

479

 

de Chotel militari Palatinua Sandomiriae, Capi taneus Cracoyiensis, fundator  loci  hujus   obii amio  Domini 1241.    Dzisiejszy  kościół   wy stawiony  został na miejscu zniszczonego w r 1592, ukończony atoli dopiero w r. 1021, gdy sklepienie   na nim   dopiero   wtedy   za rządów ksieni Zofii Chomentowskiej, zaciąguione zosta ło, jak o tem naucza w murze umieszczona mar murowa  tablica.    Powiększyła  go  w r. 180-ksieni   Konstancya Kochanowska, zmarła w r 1806,  i niektóre ołtarze przerobić w niem ka y.ała;   supresya   zgromadzeń klasztornych zastała  tu   jeszcze dwadzieścia kilka zakonnic Kząd, nie chcąc ponosić kosztów  na reperacy; mocno uszkodzonego   pożarem   gmachu,   odda: pozostałym pannom klasztor w Pińczowie; ko-.ściół  zaś   wyreperowano,   komunikacyą   jego z klasztornemi   zabudowaniami   przecięto,   i te ostatnie na mieszkanie  dla dzierżawców przeznaczono.    Jak  długo   przy  kościele   buskim mieszkali   norbertanie,   razem  z   zakonnicam pierwotnie do niego wprowadzeni, nie wiadomo. \V ostatnich czasach przy supresyi   sam tylko spowiednik   był z tego zakonu;   wszystkie zaś inne beneficya jako to: komendarza,   kapelana, kaznodziei   i prokuratora,   zajmowało świeckie duchowieństwo.    Kościół  buski   po  pogorzeli odnowiony,   ma  postać  zupełnie nowoczesną, i urządzenie też jego, wewnątrz ubogie, niczem się nie odznacza.    Już  w drugiej   połowie zeszłego stulecia, za staraniem Franciszka Ossow-skiego,  kustosza katedry krakowskiej,  spółka obywatelska   czyniła   tu   poszukiwania   soli. Nieco później zajął się tem król Stanisław August, a wreszcie sprowadził tu  barona L. Beu-sta, żupnika saskiego,  który  na mocy ugody dzierżawnej, zawartej z norbertankami buskie-mi, zawiązał towarzystwo akcyjne ku robieniu warzonki z tamecznej wody   słonej.    Król Stanisław August, jadąc z Kaniowa do Krakowa, wstąpił do Buska w roku  1787  dnia 12 czerwca,   aby   obejrzeć  tameczną   warzelnię. Atoli  w kilka lat potem, przypływ wody  za-skórnej, utrudniający coraz  to bardziej roboty, miał być powodem do zaniechania tej eksploa-tacyi.    Po wielu latach przypomniano sobie te źródła wody słonej,   a w r. 1824 zaczęto z odkrytych korzystać winny sposób, t. j.używając ich wody ku celom leczniczym.   Wszakże przez lat kilkanaście źródło najpierw odkryte zostawało  w zupełnem  zaniedbaniu:  a przybyli tu na kuracyą chorzy  mieścili się jak mogli  po domkach mieszczan buskich.   Woda buska, według rozbioru chemicznego doktora  T. Heinrł-cha, zawiera w funcie 142 grań części stałych, pomiędzy  któremi  najwięcej znajduje się soli kuchennej   (96 grań),  soli   gorzkiej  (24 grań) i gipsu (25 grań); pomiędzy gazami zaś w tej wodzie zawartemi, pierwsze co do ilości trzyma miejsce    gaz    siarko-wodorny.    Temperatura

wody ze źródła pierwszego + 9° R. W r. 1836 spółka kapitalistów warszawskich z d-rem medycyny  Knociłem   i miejscowym  dzierżawca dóbr   poklasztornych    Rzewuskim   na   czole, w bezpośrednim sąsiedztwie źródeł mineralnych, o półtory  wiorsty   od miasteczka,   zbudowała zakład   kąpielowy   o   sześciudziesięciu sześciu wannach, obok którego postawiła dwa pawilony mieszkalne dla gości kąpielowych i założyła piękny park z drzew przeważnie liściastych, który od owego czasu ślicznie się rozrósł. Spółka ta przez lat 25 zapewniony miała bezpłatny wyzysk zakładu kąpielowego i źródeł,   poozem cały  zakład  przeszedł  w posiadanie   skarbu, zrazu  od r. 1865  pod jego własną administra-cyą, a od r. 1875 aż do 1879 wydzierżawiany był na krótkie termina,   co go   do ostatecznego zaniedbania doprowadziło.    Dopiero od r. 1879 objął go w długoletnią  dzierżawę  lekarz spe-cyalista dr. Dobrzański, a reformy w jego urządzeniu, jakie już zaprowadził i do zaprowadzenia których w najbliższych pięciu  latach kontraktowo się zobowiązał, stanowią rękojmię., że zakład ten, przez świeżo dokonane  pogłębienie i oczyszczenie źródeł zaopatrzony już w dostatek wody, nader skutecznej   w leczeniu   wielu rodzajów chorób, skoro tylko lepszą komunikacyą   z  Warszawą   połączony   zostanie,   stanie się  jednym z pierwszorzędnych zakładów balneologicznych.   Osada B. tymczasem, w której
powodu braku miejsca w samym zakładzie, znaczna część przyjeżdżających gości mieścić ię musi, od lat dwudziestu żadnego prawie ulepszenia nie zaprowadziła. Kilkanaście kamieniczek w okół karłowatemi drzewami wy-adzonego rynku, stanowiącego miejsce spaco-•owe dla gości, i w niektórych sąsiednich ulicz-tach, stanowi jedyne możliwe pomieszczenie dla przyjezdnych. W sąsiedztwie parku, za-iładowego na wzgórzu wznosi się szpital dla lotrzebujących kuracyi buskiej biednych, na rzydzieści łóżek urządzony a w r. 1843 zbu-lowany. Pomimo dotychczasowych niewygód, iczba gości, corocznie wzrastając, w roku 1879 [osięgła 1200 osób, a kąpieli w ciągu tegoż se-onu wydano około 38,000. W miesiącach le-nich wre tu bardzo znaczny ruch; między mia-tcczkiem i szeroką aleą topolową połączonym
nim zakładem kręcą się liczne powozy i bryjki, zastępujące tu fiakry, jakoteż piesi; sv5-ciu czy 6-ciu restauracyach tłok beźustan-ry; zabawy towarzyskie w parku, bale, reunio-y i koncerta w wielkiej sali zakładu, orkie-tra zakładowa, wreszcie teatr przedstawiany •rzeź jedne z lepszych trup prowincyonalnych, .rozmaicają pobyt kurującym się tutaj. Z oko-ic, najciekawsze są wycieczki: do bliskich ikorocic, gdzie znajdują się groty stalaktyto-vc, do starożytnej Wiślicy i do pięknie nad Visłą pod iNowem-Miastem Korczynem poło-

480

Bus.

Bus.

 

żonych Wieniar. Gmina B. należy do s. gm. okr. VI w os. Busk, gdzie mieści się zarząd gminy i st. poczt. Ogólny obszar gminy wynosi 8319 mórg., na których wysiewa się średnio 2300 korcy oziminy, 3150 korcy jarzyny i 5100 korcy kartofli. Zbiór zaś wynosi około 10,000 korcy oziminy, 20,000 korcy jarzyny i do 30,000 kor. kartofli. Gleba ziemi urodzajna, przeważnie rędzina wapienna, pod spodem margiel. Uprawa nie bardzo staranna. Ludność gminy wynosi 1290 męż. i 1274 kob.: ogółem 2564 mk. W skład gminy wchodzą wsie: Bieniątki, Bronina, Chotelek, Kostki duże, Kostki małe, Łagiewniki, Marzeniu. Nado-le, Siesławice, Wełecz, Zbrodzice i os. Busk. Par. B., dek. stopnickiego liczy dusz 4,003.
0	B.   pisali: Ford.   Werner:   "Rozbiór  chemi
czny wody mineralnej, znajdującej się pod mia-
'stem B.", Warszawa 1832;' Adolf Berends: "Busko i źródła mineralne pod niem się znajdujące", Warszawa 1839; "Krótki opis B. i jego okolic", Warszawa 1842 r.; Józef Dymnicki: "B. i jego zdroje", Warszawa 1860; "Tyg. II-lustr." z 1864 r. str. 115 i "Kłosy" tom VIII str. 308. Czy t. także: Wiślicki J. M. "Opis Król. Polsk. pod względem historycznym, statystycznym, rolniczym, fabrycznym, handlowym, zwyczajowym". Warszawa 1850 r.; Dietl J. "Uwagi nad zdrojowiskami krąjowemi ze względu na ich skuteczność, zastosowanie
1	urządzenie", Kraków   1858   r.;   "Pogląd  na
ruch i postęp zdrojowisk krajowych w r. 1859,
odczytany na ogólncm zgromadzeniu balneolo
gów  krajowych   w Krakowie  w d. 22   marca
j860  r."    IlTiMK.   1860;   "Czy   zdrój   Busk
mógłby być użyty do leczenia  z choroby  rtę
ciowej   i   syfilitycznej"?   Tyg. Lek.   1861 nr.
44-47;   Bełza  J.:   "O   wodach  mineralnych
w Król. Polsk.    W iadomośó wyjęta z raportu,
który w języku fran. złożył w r. 1837 rządowi
ś. p. prof. Kitajewski".Bibl.War. 1841. Br. Ch.
liusk, miasto, pow. Kamionka Strumiłowa. leży przy ujściu Pełtwi do Bugu, na lewym brzegu Bugu; z drugiej strony wpada w samem mieście Sołotwina do Bugu; te trzy płynące wody przecinają miasto i przedmieścia krętemi łożyskami w rozmaitych kierunkach, co chwila trzeba rzekę lub potok przebywać, przeszło 30 mostów istnieje w tom miasteczku dla utrzymania komunikacyi; z powodu tej obfitości wody nazwano Busk "Wenecyągalicyjską"; sławne jest także błoto w Busku w jesieni i na wiosnę; para silnych koni nie może przeciągnąć przez miasto próżnego wozu bez kilkakrotnego oskrobywania kół z błota; ziemia nadzwyczaj ciężka i lepka, trzyma się kół i zbija w ogromne bryły. Leży o 3 mile na południowy wschód od Kamionki strumiłowej .a o 5 i pół mili na północny wschód ode Lwowa. Miasto to ma 3055 m. gruntu, leży na samej granicy

złoczowskich dołów urodzajnych i puszcz piaszczystych; od południa i zachodu ciągną się złoczowskie doły z tłustą, ciężką ziemią urodzajną; od północy i wschodu piaski i ogromne lasy, należące do dóbr Busk, Kamionka stru-miłowa, lladziechów, graniczące na wschód z lasami brodzkiemi i toporowskiemi, a na zachód z lasami należącemi do Mostów wielkich, Krystynopola, Potui-zycy i t. d. Ludność rz. kat. 2215, gr. kat. 1677, izraelitów 402: razem 4294. Posiada sąd powiatowy należący do sądu obwodowego w Żłoczowie, urząd pocztowy, dwie paraiie, dwa dekanaty, sąd śledczy dla sądów powiatowych w B., Kamionce Strumiłowej i Radziechowie. lizym. kat. parafia nałoży do dekanatu buskiego archidyecezyi lwowskiej (dekanat 14659 wiernych); pierwotna fundacya nieznana; odnowiona w 1554 r. przez Zygmunta Augusta. Kościół murowany, poświęcony w 1780 roku. Do tej parafii należą miejscowości: Adamy, Slązaki, Sobaszki, Warchoły, Grabowa z Maziarnia, Humniska, Jabłonówka, Kupcze, Kakobuty, Stronibaby, Uciszków, Lanerówka, Ostapkowce, Ostrow-czyk polny, Pitrycze, Poburzany, Wierzbiany. Wolica. Żuratyn. W całej parafii liczba rzym. kat. 5745, ak'at. 68, izraelitów 1705. W całej parafii oprócz Buska znajduje się 11 szkółek ludowych. Ka cmentarzu w Ostrowczyku polnym jest kaplica publiczna a w B. prywatna, w których nabożeństwo odprawiane bywa. Grecko-katol parafia, należąca do dekanatu buskiego archidyecezyi lwowskiej liczy z filiami w Wolanach i Długiej Stronie (dwa przedmieścia Buska) 1677 dusz gr. kat. W B. znajdują się dwie szkoły, jedna w samem mieście etatowa 4-klasowa, a na przedmieściu Długa-strona szkoła trywialna i obicdwie te szkoły należą do rady szkolnej w Sokalu. Dochód z majątku gminnego wynosił w 1878 roku 12,483 złr. B. posiada kasę pożyczkową z funduszem zakładowym 1595 złr. i szpital ubogich z funduszem 2777 złr. Założenie miasta Buska przypada w najdawniejsze czasy, albowiem już w IX w. istniało, i od księcia polskiego Ziemowita pewne wolności otrzymało. W pobliskim lesie znajduje się 14 mogił czyli kurhanów z czasów wojen litewskich. Leżący śród błot B. był silna fortecą, umocnioną 2 zamkami, z których, równie jak z wałów miejskich, tylko nieznaczne pozostały ślady. W 1516 roku napadnięte przez tatarów, obroniło się miasto najezdnikom, lecz w 1672 roku powtórnie najechano i zdobyte, poniosło przez złupienie i spalenie wielkie straty. W górze, na której się wznosi starodawna cerkiew św. Onufrego, są pieczary dotąd niezbadane. Nazwę Buska wyprowadzają jedni od rzeki Bug, nad którą leży, inni od bociana, po rusku "Busko," z powodu że jak bocian zwykle na

Bus.

Bus.

481

 

błotach przebywa, tak i to miasto śród licznych wód i lbłot leży. Właściciel większej posiadłości: Henryk hr. Mier.
Busk, ob, Bowsk.
Btisławice, niera. Buslawitz, wś, pow. raciborski, o milę od Hulczyna, z par. katol. dek. hulczyńskiego, ma dwa folwai ki; ludność czeska.
Busłówka, strumień wpadający do Dniepru tuż pod Kijowem.
Busowisko, wś, pow.   i   par. staromiejska,
0	8 kil. od Starego miasta,   w par. gr. kat. Łu-
żek górny.   Dominium jest własnością hr. My-
cielskich.
Busowitz. ob. Buzowice.
Bussen-oledry, osada, pow. obornicki, ob. Boduszewo.
Busseil, Suszki, ob. Byszki.
Bussewo, wś, pow. inowrocławski, 10 dm., 86 mk., 71 ew., 15 kat., 26 analf.
Bussocz, ob. Buszowce,.
Bussowno, wś i folw.,  pow. chełmski, gm.
1	par. Olchowiec, o 10 w.   na zachód  od Sawi-
na,   w lesistej   i   mokrej   nizinie,  przy drodze
z Bawina do Cycowa.    Istniała tu cerkiew pa
rafialna  dla  ludności  rusińskiej.    W  1827 r.
było tu 40 dm. i 254 mk.	'        Br. Ch.
Busza, wieś, pow. jampolski, przy ujściu rz. Buszy do Moraohwy, odległa od Jampola l i pół mili a od Mohylowa 4 mile, ludności 947, W tej liczbie mężczyzn 472, kobiet 475 (wraz z przysiółkami Słobódką Buszańską i Gomolówką). Była niegdyś bardzo obron-nem przez przyrodę i sztukę miastem i liczyła do 16,000 mk. Według Kochowskiego B. składała się z dwóch miast (części) na wysokiej skale, i 3 zamku nazwanego Przygrodkieni. Położeniem swojem przypomina Kamieniec. Kryli się tu buntownicy i rozmaite łotry nad Dnie-strem mieszkający; tu dzieci swoje, żony i dostatki przechowywali. Cerkwi miała 7. Tu W 1617 r. hetman Żółkiewski, jak utrzymują pod naciskiem Zygmunta III, mając nawet liczne wojsko, zawarł z Turcyą układ, mocą którego Polska zrzekła się wszelkiego wpływu na Multany i Wołoszczyznę. W czasie buntów kozackich w 1654 r. w końcu października, hetmani, • dowiedziawszy się o zawartym traktacie z hanem krymskim, podstąpili pod Bar i Szarygród, mając jazdy z górą 20,000 i 8000 piechoty. Pierwszy postępował pułk oboźnego koronnego Stefana Czarnieckiego. Sąsiednie miasta: Morachwa, Krasne, Czernijowce poddały się, Busza tylko bramy zamknęła. Pułk Czarnieciego gęstym ogniem powitany; wycieczka z miasta zmusiła go do cofnięcia się. Zginął wtedy porucznik Myszkowski. Kozacy na znak zwycięztwa uderzyli w dzwony. Czarniecki, doczekawszy się posiłków, uderzył na dolną bramę, skąd na równinie ła-
Słowuik Geograficzny Zfiszyt VII.

twiejszy był przystęp do miasta i po silnej
utarczce dotarł do miasta. Lecz tej chwili
wszczął się ogień w mieście, co zmusiło woj
sko cofnąć się. W tem zamieszaniu Czarnie
cki otrzymał postrzał w nogę, Wilczkowski
porucznik huzarski ranny w głowę a Gembart
pułkownik dragonów i 30 towarzyszy poległo.
Hetmani, spodziewając się upamiętania oblężo
nych, wysłali trębacza, obiecując łaskę i niepa
mięć; lecz gdy ten został zabity, postanowiono
szturmem dobyć miasta. Uderzono więc z całą
natarczywością. Pomimo zawziętej obrony pod
stąpili pod wały, lecz wedrzeć się na skały
niebyli w stanie; znów więc z wielką stratą
cofnąć się musieli. Czarniecki, chociaż ranny,
z konia nie zsiadał i spostrzegłszy, że od strony
stawu najmniej było obrońców, kazał rozkopać
groble, wodę spuścić i dostał się na wały.
Pierwszy Balent, znakomity młodzian, chorąży
z pułku Koryckiego, mając w ręku chorągiew
św. Michała wdarł się na wały (wkrótce zgi
nął pod Bracławiem.) Śród strasznego zamie
szania wszczął się pożar; mieszkańcy, doprowa
dzeni do szalonej rozpaczy, sami się zabijali,
kobiety szły w ogień z dziećmi, do studni je
rzucały. Żona sotnika Zawistnego, zabiwszy
męża, siadła na beczce prochu i wysadziła się
w powietrze. Przez noc całą miasto się paliło,
mało kto śród ciemnej nocy zdołał umknąć.
Wielki wojownik nie chciał czy też nie mógł
powstrzymać wściekłości wojska; postąpiono
z nieszczęśliwymi mieszkańcami z całem bar
barzyństwem. Utrzymują, że wszyscy w pień
wycięci byli, a miało ich być aż 16,000! Wiel
ka to plama na rycerstwie polskiem. Polaków
legło tylko 200. Naprzeciw miasta była ja
skinia w skale, wejście zakryte było cierniem
i chróstem, przeszło 70 osób tu się ukryło;
ślad pogubionych rzeczy wskazał miejsce ukry
cia; polecono pułkownikowi Celaremu, aby ich
do poddania zmusił; lecz ani ofiarowane miło
sierdzie, ani przyobiecane zachowanie życia
nic nie pomogło. Celary zawrócił płynące źró
dło do jaskini, chcąc zmusić ich do wyjścia,
lecz wszyscy woleli tam zginąć okropną śmier
cią! Dziś w B. z dawnej przeszłości pozostały
tylko ślady zamku i kilka cmentarzysk. B. na
leżała do Lubomirskich, następnie do Kaczkow-
skich i Skąpskich, przy których rozpadła się
na części. Obecnie właścicielem całej B. jest
Juliusz Orzechowski. Ziemi włościan 1026,
dworskiej do 2000 dzies. Jest tu kopalnia ka
mienia młyńskiego i 12 dz. winnic, dających do
500 wiader wina. Młyn na Morafie o 12 ka
mieniach.	Dr. M.
Busza. rz.. ob. Buszynka.
Buszańską słoboda, wś, pow. jampolski, 124 mk.; ziemi włość. 228, ziemi; dwór. 290 dzies.; należała do Sarneckich, dziś Juliusza Orzechowskiego; por. Busza.
31

482

Bui

Bitś.

 

Buszczak, potok, wytryska na mokrawycli
Jakach między lasem dworskim (257 m.) a la
sem na piaskach (275 m.) w obr. gm. Iludki,
w pow. cieszanowskim, płynie ku zachodowi
przez obszary Chotyluba, koło leśniczówki Cho-
tylubskiej (248 m.), pod górę Babczynę (236
m.), tworząc granicę między gminami Ciesza-
nowem a G-orajcem, i na błotach Żukowa łączy
się z lewego brzegu z potokiem Gnojnikiem.
Na miejscach tych błot był dawniej rozległy
staw. Długość 11 kil.	Br. Q.
Buszcze, wieś, pow. brzeżański, bardzo sta
rożytna osada i jedna z najstarszych rz. kat.
parafij (dek. brzeżańskiego) w Galicyi. Począ
tek tej parafia jest nieznany, jednakże wedle
dokumentu wystawionego jako potwierdzenie
na prawo poboru dziesięciny dla rzym. katol.
proboszcza w B. przez rz. kat, arcybiskupa
lwowskiego Jakuba Strepę w 1399 r., parana
rz. kat. wBuszczu już przedtem istniała. Póź
niejszy dokument dotacyjny jest Jana, dziedzi
cznego pana na Buszczu z 1433 roku. Są ślady,
że osada ta była pierwej miasteczkiem i sie
dzibą dziedziców teraźniejszych dóbr brzeżań-
skich, zanim Brzeżany zostały wyniesione do
stanu miasta. Kościół był ufortyfikowany. Je
szcze teraz istnieją mury i śłady fos obron
nych, a stojąc na stromym pagórku, obłany
wówczas z dwóch stron stawami (teraz na sia-
nożęcie przemienionemi), dobrze się do obrony
nadawał. W r. 1674 w czasie nawały tatar
skiej został kościół przez pohańców zdobyty
i spalony; później jednakże na nowo wymuro
wany; ma wzdłuż ścian pokoje, a na najwyż-
szem piętrze strzelnice. Teraźniejszy proboszcz
ksiądz Maksymilian Trzciński przyprowadził
wnętrze kościoła do wzorowego porządku
i odnowił świetność dawną 2 odpustów, na
które ten kościół ma przywilej. Teraz B. jest
małą wioseczką za rzeką Złotą Lipą poło
żoną, mającą 675 mk. w 149 rodzinach; mie
szkańcy dzielą się wedle płci na 330 mężczyzn,
345 kobiet; wedle wyznań i religii na 251
rzym. kat., 383 gr. kat., należących do parani
w pobliskim Poruczynie, 41 izraelitów. Do
rzym. kat. parafii należą oprócz Buszcza: Au
gustówka, Ryszki, Dryszczów, Dworce, Koniu-
chy, Plichów, Poruczyn, Potok, Stryhańce,
Szumlany, Urmań, Wierzbów, Żuków. Razem
2405 wiernych. Przestrzeni ma B. 1926 m.,
mianowicie: roli ornej 1102 m., łąk 225 m.,
ogrodów 60 m., innych przestrzeni 33. Jest
własnością Stan. hr. Potockiego. Na polach
ciekawe pod względem starożytniczym ja
skinie.	13. R.
Buszewko, folw,, pow. szamotulski, ob. Ossoroioo.
Buszewo, 1.) wś, pow. szamotulski, 7 dm., 58 mk., 14 ew., 44 kat., 30 analf. 2.) B., domin,, pow. szamotulski, 1868 m. rozl,, 12,

dm., 161 mk., 52 ew., 109 kat.. 83 analf.
St. poczt. Pniewy (Pinne) o 9 kil.; st. koi. żel.
Szamotuły o 15 kil. Własność hr. Bnińskich.
3.) B., niem. Grunheim, wieś, pow. wągro-
wiecld, 12 dm., 107 mk., 45 ew., 62 kat., 44
analf.	M. St.
Bnszewy stawy, przeciek jarowy w pow. wasylkowskim, zlewa się do rz. Rosi.
Buszków, 1.) wś i folw., nad rz. Nidzicą,
pow. miechowski, gm. Nieszków, par. Słabo-
szów. Leży przy trakcie z Miechowa do Dzia-
łoszyc. W 1827 r. było tu 23 dm. i 170 mk.,
obecnie liczy 28 dm., 249 mk., 527 m. ziemi
dworskiej, 175 włość, i 63 m. osady młynar
skiej. Jest tu młyn wodny amerykański. 2.)
B., wś, pow. słupecki, gm. Skulska wieś, par.
Skulsk. Rozległości mórg dworskich 2047,
włościańskich mórg 110, ludności 112. W r.
1827 było tu 12 dm. i 206 mk. 3.) B., folw.
nad rz. Słudwią, pow. kutnowski, gm. i par.
Żychlin. Należy do dóbr Orontki. W 1827 r.
było tu 5 dm. i 42 mk., obecnie liczy 4 dm.,
147 mk. i 540 m. obszaru.	W. W.
Buszków, potok, wypływa w obrębie gminy Stanina w pow. Kamionka Strumiłowa, z błotniszcz pod przysiółkiem Buszkowem, płynie błoniami i łąkami ku półn. zachodowi w obrębie gminy Witkowa Starego i Nowego, i pod Obrotem, przysiółkiem Witkowa Starego, wpada z lewego brzegu do Białegostoku, dopływu Bugu. Długość biegu 11 kil. Br. O.
Biiszkowice, wś i folw., pow. opatowski,
gm. Ćmielów, par. Ptkanów. W 1827 r. było
tu 21 dm. i 164 mk., obecnie liczy ]6 dm.,
200 mk.. 550 m. ziemi dworskiej i 313 wło
ściańskiej.	Br. Ch.
Biiszkowice, wś, pow. przemyski, nad Sa
nem, o 4,5 kil. na wschód od Przemyśla. Prze
strzeni ma posiadł, wiek.: roli ornej 105, łąk
i ogrodów 23, pastwisk 12, lasu 38; posiadłość
mniejsza: roli ornej 188, łąk i ogrodów 26,
pastwisk 74, lasu l m. Ludności rz. kat. 20,
gr. kat. 304, izraelitów 17^ razem 341. Nale
ży do obudwu parafij w Zurawicy, wsi o pół
mili na północ oddalonej. Przez wieś B. prze
chodzi koi. żel. Karola Ludwika. Wieś ta po-
iada szkołę etatową. Właściciel większej po
siadłości Adam ks. Sapieha.	B. R.
Buszknwiczki, wieś, pow. przemyski, gra
nicząca południowo-zachodnią stroną z Buszko-
wicami, leży także nad Sanem. Przestrzeń
posiadłości większej: roli ornej 138, łąk i ogro
dów 9, pastwisk 5, lasu 64; posiadłość mniej
sza: roli ornej 168, łąk i ogr. 17, pastwisk 75,
asu 12 m. Ludności rzym. kat. 21, gr. kat.
280, izraelitów 7: razem 308. Wszystko co
powiedziano powyżej o Buszkowicach dotyczę
także Buszkowiczek, z wyjątkiem, że ta wio
ska nie ma szkoły i że jest własnością kapituły
rz. kat. obrządku w Przemyślu.	B. R,

Biiś.

But.

483

 

Buszkowiec, młyn, powiat średzki, ob. Glinka.
Buszkowo, 1.) wś, pow. bydgoski, 44 dm.,
464 mk., 157 ew., 307 kat., 104 analf., st. p.
w Koronowie (Polnisch Crone) o 6 kil., stacya
kolei żelaznej Nakło o 30 kil. 2.) B., gmina,
pow. szubiński, 2 miejsc.: 1) B. wieś, 2) osa
da Kaliska; 10 dm., 109 mk., 5 ew., 99 kat.,
5 żydów, 51 analf.; st. poczt, i gościniec Łabi-
szyn o 9 kil., stacya kolei żelaznej Nakło o 32
kiłom.	M. St,
Buszkowo, Buszkowy, niem. Buschkau, Górne i Dolne, wieś szlachecka, pow. kartuski, z folw. Lenzberg i Papenwinkel. Leży o 806' n. p. m., o 3 m. od Kartuz, st. p. Stangenwal-de, par. Prangnowy, ma 670 ha. rozl. R.. 1648 wymieniony jako właściciel Arciszewski.
Buszna, niem. Hoch-Buschin, Klein-Buschin i Buschin-Neudorf, trzy kolonie i wieś, powiat świecki, st. p. Warlub, par. Jeżewo.
Busznica, jezioro, pow. augustowski, śród lasów, o l i pół wiorsty na południe od jeziora Blizno.
Busznicwo, wś, powiat czuchłomski, gub. kostromska, st. p.
BilSZOWce, węg. Bussoez, niem. Bauschen-
dorf, wieś w hr. spiskiem (Węg.), nad rz. Po
pradem i Białą, przy drodze z Podolińca do
Kieżmarku, o 9 kil. od Kieżmarku, o 5 i pół
od Podolińca; paraf, kościół katol. i ewang.,
płóciennictwo, 674 mk. t. j. 202 kat., 437 ew.,
35 izr.	77. M.
Buszyce, wś, nad rz. Pisią, pow. błoński, gin. i par. Kaski, o 6 w. od Wiskitek, przy drodze do Błonia. W 1827 r. było tu 15 dm. i 109 mk., obecnie liczy 43 dm. i 372 mk.
Muszyn, 1.) mały, wieś nad małą rzeczką,
wpadającą do Dniepru, o 2 w. odległa od wiel
kiego Buszyna. Mieszkańców 1122 wyznania
prawosławnego. Cerkiew parafialna zbudowa
na w 1744 r. Należał dawniej do kaniowskie
go starostwa, obecnie do Jaczewskich. Ziemi
1761 dzies. Zarząd gminnny w Chodorowie,
policyjny w m. Kaniowie. 2.) B. wielki, wś,
pow. kaniowski, nad Dnieprem, o 3 w. odległy
od m. Chodorowa. Mieszkańców 494 wyzna
nia prawosławnego, należą do parafii Roma-
hzek. Ziemi 1209 dzies. Należy do Podhor-
skiego. Zarząd gminny w Chodorowie, policyj
ny w Kaniowie.	Kl. Przed.
Buszyńce, 1.) wś, pow. bracławski, wraz z wsiami Hirenkami i Szramkami ma 362 dusz męz., 1106 dz. ziemi włość. Należy do Maryi z Potockich Strogonowej. 2.) B., ob. Bu-szynka.
Buszynka, 1.) wś, pow. jampolski, o 8 w. od st. dr. żel. odeskiej Rachny, w gm. Rachny, okr. polic. Murachwa, ma 800 dzies. ziemi dworskiej, 650 dz. włościańskiej a mieszk. płci ob. 400; w tem połowa staroobrzędowców

rossyjskich, osiadłych tu od lat kilkudziesięciu.
Należała do Dunina, dziś Siemiaszki. 2.) B.
mała lub Buszyńce, mała wieś w pow.bracław-
skim, 104 dusz męz., 301 dzies. ziemi włość.,
należy do Steckich, dawniej Szczeniowskich.
Ziemi właściciela 431 dz. używalnej i 37 dz.
nieużytków.	Dr. M.
Buszynkn, Busza, rz., ob. Katamanówka.
liutary, wś, pow. płocki, gm. Mąkolin, 151 ni. rozl.
Butelka, wyżną i niżnia, wieś, pow. Turka, leży w głębokich górach, o milę od granicy węgierskiej a o 2 i pół mili na południowy zachód od Turki, nad potokiem Filowa, dopływem rzeki Stryja. Przestrzeni ma posiadł, większa: roli ornej 133, łąk i ogrodów 52, pastw. 84, lasu 206; posiadłość mniejsza: roli ornej 2324, łąk i ogr. 297, pastwisk 995, lasu 205; ludności rz. kat. 17, gr. kat. w Butelce wyż. 507, w Butelce niż. 542, izrael 66: razem 1132. Należy do rz. kat. parani w Turce. Grecko-katol. parafią ma Butelka wyżnia w miejscu, do której należy filia Jaworów z 830 duszami; cała par. należąca do dc-kanatu wysoczańskiego liczy 1337 gr. kat.; B. niżnia należy do gr. par. w Butli. W B. luźniej znajduje się szkołą filialna. Właściciel większej posiadłości: Towarzystwo dla industryi leśnej w Wiedniu.
Butelilia, Botylnia, ob. SławczynTca.
Butelski potok, w Beskidzie lesistym, wy
pływa w obr. gm. Komarnik (pow. Turka), zpod
góry Zielonej (Zelenie, 877 m.), płynie krę-
tem łożyskiem na północ; potem w kierun
ku zachodnim, znowu na południe a w dol
nym biega na zachód, opływając pasmo gór
skie Jasień i wpada z pr. brz. do Stryja. Dłu
gość biegu 10 kil. W dolnym biegu zwie się
także Dziwczym potokiem.	Br. O.
Buteliiny, wś, pow. sejneński, gm. i par. Święto-jeziory. W 1827 r. było tu 6 dm. i 99 mk., obecnie liczy 25 dm. i 254 mk.
Biiteii, suchy i mokry, dwie strugi, wpadają do rz. Rasawy, w pow. kaniowskim, pod wsią Mironówką.
Butenkowska, wś, pow. kobelacki, gub połtawska, st. p., o ćwierć wiorsty od st. Ko-belaki, dr. żel. chark.-nikołajewskiej.
Biltież, wś, pow. witebski, nad Łuczesą, o 3 i pół w. od Witebska.
Biltk... ob. Budk...
Bil tka, ob. Butkowce.
Biltki, niem. Butken lub Klein-Blandait, wś, pow. gołdapski, st. p. Grabowo.
Butkieuiie, wś, pow. trocki, nad jeziorem Święcie, o 3 m. od stać. Koszedar.
Butkiszki, mko rządowe poduchowne, pow. rossieński, nad Dubissą, niedaleko ujścia Gi-niawy, o 5 mil od Rossień, o 54 w. od Kowna, z paraf, kościołem katolickim św. Jana Chrzciciela, 1506 r. wzniesionym z drzewa. Parafią

4*84

But

Bui

 

katolicka dekanatu wielońskiego: dusz 1790. W B. kaplica z r. 1539.
Butków, ob. Budków.
Butkowce, węg. Sutka, mko w hr. ziemneń-
skiem (Zemplin Węg.), kościół paraf, katol.,
bożnica żydowska, stacya pocztowa, pałac
z pięknem! oranżeryami i wielu budynkami
gospodarczemi, jarmarki, uprawa roli, 1010
mk. Ztąd pochodzi szlachecka rodzina Butt-
kayów.	II. M.
Blltkówka, ob. Budkówka.
Butkuny, 1.) folw., pow. wiłkomierski, par, kupiska, własność Szwejkowskiego, gruntu włók 6 i pół. 2.) B., dwór, pow. wiłkomierski, par. kupiska, własność Borejków, gruntu włók 6.
Butla (z Ihnatiwskira potokiem i Syhtowa-
lem), wieś, pow. Turka, leży nad granicą wę
gierską, w głębokich górach karpackich, nad
potokiem Hnyla, do którego kilka mniejszych
potoków w tej wsi, wzdłuż tychże potoków cią
gnącej się, wpada, a sam główny potok Hnyla
jest dopływem pobliskiej rzeki Stryja. Prze
strzeń pos. dwors. roli orn. 39, łąk i ogr. 11,
pastw. 7, lasu 381; posiadł, mniej, roli ornej
3089, łąk i ogr. 432, past. 1619, lasu 112
mórg. Ludności rzym. kat. l, gr. kat. 1282,
izrael. 72: razem 1355. Należy do rzym. kat.
parani i urzędu poczt, w Boryni, gr. kat. pa
rafią ma w miejscu, do której należy filia Bu
telka niższa z 542 duszami; cała parafia liczy
1824 gr. kat., należy do dekanatu wysoczań-
skiego dyecezyi przemyskiej. W tej wsi jest
szkoła etatowa. Właściciel większej posiadł,
towarzystwo przemysłowe dla leśnych płodów
w Wiedniu.	B. R.
Butluwiec, wś w księstwie cieszyńskiera, par. ewang. Nawsi.
Butowce, wś, pow. zasławski, st. p. Sta-rokonstantynów. Paraf, kościół katol. pod wezw. św. Krzyża, wzniesiony 1808 r. z muru przez obyw. Przyłuskiego. Parafia katol. dek. zasławskiego, dusz 1127, kaplica w Mal-kach.
Butówka, ob. Karapysze.
Butowo, niem. Bauthen, wś i dobra szlach., pow. kwidzyński, niedaleko Kisielic, par. Szen-wałd. Dwór ma 453 ha., włość. 1182 m. gruntu; 26 dm., 225 mk., l kat. Ewangelicy mówią tu po polsku. Szkoła we wsi. Okrąg wójt. i urz. st. cyw. Hochzehren.
Butrymaiice, 1.) mko, pow. trocki, nad rz. Pinsówką, od Trok 54 w., od Wilna 115 w. odległa. Ma kościół katol. drewniany, pod wezw. Zbawiciela, wzniesiony 1843 przez ks. Jezierskiego, filia parafii Punie: dusz 1834. B. słyną z jarmarków i z wyrobu pierników. Mają 2400 mk. Własność hr. Józefa Tyszkie-wicza; w r. 1850 Bogatków, Wnorowskich i Morawskich. Gmina B. liczy 521 dm., 6798

włościan ob. pł., zarząd gminny w Butrymań-
cach. Gmina składa się z 7 okręgów wiej
skich, 73 wsi. Okręgi te są: 1) Butrymaóce,
2) Ajciuny, 3) Punie, 4) Girejkańce, 5) Krą-
żuńce, 6) Skrejciany, 7) Piwoszuny. Okrąg
wiejski B. liczy w swym obrębie mko Butry-
mańce, wsie Gryszkańce, Pieskuńce, Płasowni-
ki, Kasperzyszki, Trokieniki, Mażuńce; okolica
Rejże. Butrymańce są stacyą pocztową na
trakcie Koszedary-Hanuszyszki. 2.) B., wś,
pow. lidzld, ma kościół katol. św. Michała,
z drzewa wzniesiony przez barona Schrottera,
filialny bieniakoński.	F. O.
Biitrymiszki, wś, pow. trocki.
Butrymowicza grobla, ob. Krystynów.
Biitrymowicze, dwa folwarki, pow. trocki.
Butryiuowszczyzna,   wś,   pow.   sokolski,
0	25 w. od Sokółki.
Butryniszki, wś,   pow.  kalwaryjski,  gm.
1	par  frdrya.    W   1827   r.   było tu   18 dm.
i 148  mk.,   obecnie liczy  40 dm.  i 554 mk.,
odl. od Kalwaryi 54 w.	Br, Ch.
Buttken, ob. Budki (Klein-Bialla).
Buturlinówka, słoboda, pow. bobrowski, gub. woroneska, st. p., 21694 mk., o 188 w. od Woroneża.
Butwiliszki, wś, pow. władysławowski, gm. Szyłgale, par. Sławiki. Liczy 11 dm. i 106 mk.
Butyn, wś, pow, krzemieniecki, należąca do Wiśniowca. W górach okolicznych są lochy podziemne, gdzie podobno lud chronił się przed tatarami.
Biltyiicc, ob. Sserszeniowce.
Butyny (z Sośniną, Szyszakami i Kazumi-nem), wieś, pow. żółkiewski, nad rzeczką Ratą, dopływem Bugu, przy gościńcu prywatnym, wiodącym z Mostów wielkich do Rawy ruskiej; okolica piaszczysta, bagnista i leśna; wieś ta oddaloną jest na północ od Żółkwi o 2 i pół mili, od Mostów wielkich na zachód o l i pół mili. Przestrzeń pos. mniej, roli orn. 399, łąk i ogr. 209, pastw. 159, iasu 3279; posiadł, mniej, roli orn. 1049, łąk i ogr. 2499, pastw. 579, lasu 7 mórg. Ludność rzym. kat. 14, gr. kat. 1710, izrael. 194: razem 1918. Należy do rzym. kat. parafii w Mostach wielkich; gr. kat. parafią ma w miejscu, należącą do dekanatu uhnowskiego. Nazwisko wsi pochodzi od bud, które sobie pierwsi mieszkańcy tejże stawiali. Z aktów grodu bełzkiego okazuje się, że w 1620 roku było we wsi Butyny starostwa mosteńskiego poddanych 22, a na Szyszakach mielników 5; nie wiadomo, czy już wówczas istniała tam cerkiew. Wedle tychże akt było 1662 r. poddanych w Butynach 77, oprócz Szyszak. Wedle aktu poświęcenia cerkwi przez arcybiskupa Wołodkiewicza z 1739 r. okazuje się, że w B. było wówczas 80 rodzin. Cerkwi w Butynach przyznała św, rzymska kongre-

But.

Buź.

485

 

gacya i ojciec św. Grzegorz XVI pismem
z dnia 6 kwietnia 1842 r. odpust. Wieś
ta posiada szkołę etatową. Właściciel większej
posiadł. Ludwika Niezabitowska.	B. Ił.
Butywla, potok w Beskidzie lesistym, powstaje z Butywli wielkiej i małej. Butywla Wielka wytryska w obr. gm. Tysowca (w pow. stryjskm), z wzgórza Janowatej (996 m.), płynie na północ jarem leśnym między lasem Tysowatą a Pliszką (1073 m.); przybrawszy potok Korbowy z Szebelą zwraca się na wschód przez las Czarnej góry, której najwyższy wierzchołek Perekop (1210m.); między Suchem polem i Dłuhą polaną zwraca się ku północnemu wschodowi i tutaj łączy się z Małą Butywla, nastającą w ob. gm. Korostowa pod Krzywym wierchem (1079 m.), płynącą na południe między lasem Czarnej góry a Korczanką (950 m.). Miejsce połączenia się obu potoków wznosi się 562 m. iipm. Tutaj zwraca się na południowy wschód przez Korostów, gdzie dolina Butywli nieco się rozszerza, i przerżnąwszy gościniec Skolski, wiodący przez Beskid na Węgry do Wereczki, wpada z lewego brz. do Orawy (ob.), dopływu Oporu, wpadającego do Stryja. Długość biegu od źródeł Butywli wielkiej 17 kil. Ujście 499 m. Spad wody bardzo nagły. Od połączenia się obu Batywli aż do ujścia 63 m. spad. Dopływy Butywli małej Krasny potok, a Butywli Wy-żny Wancz, Niżny Wancz i Chemczyn potok.
Butzendorf, ob. OMezierze.
Butzig, ob. Buczek.
Buwełno, wś i folw., pow. jańsborski, st. p. Orzesze, nad jeż. Wąs.
Buyne, ob. Bujne.
Buza, ob. Buzótoka.
Buzaki, wś, pow. kowelski, gm. Choteszów,
nad rz. Turyą. Ziemi: 6319 dz., w tem dwor
skiej Stefana Maluszkiewicza 5477 dz., włość.
305 dz. Ziemia: piasek i ił, na pokładzie iłu
i żwiru. Narzecze rusińskie z akcentem bia
łoruskim.	A. Br.
Buzelc, wś i okolica, pow. trocki, par. su-miliska; r. 1850 miała 232 dzies. rozl. a grunta te posiadali Taraszkiewicz, Stabiński, Kijański, Wirpsza, Łukomski i Łój ba.
Buzgany, wś, pow. trocki.
Buzizno, szczyt w Beskidach wschodnich, w dziale między Skawą a Rabą, 572 m. wys.
Biiznikowata, wś, pow. bałcki, gm. Józef-
pol, dusz męz. 320, ziemi włość. 641 dz. Na
leżała do Potockich, dziś do Tłuchowskich
i innych właścicieli.	Dr. M.
Buzowa, wś, pow. kijowski, o 13 w. od m. Białogródki, o l w. od szosy brzesko-kijow-skiej, nad rz. Buzówką. Mieszkańców 628, wyznania prawosławnego. Ziemi 3516 dzies. Należy do Cewińskich. Cerkiew paraf, zbudowana 1781 r.

Buzowice, niem. Busowitz, nazwa części wsi Piece i Niewiadorn w pow. rybnickim.
Buzówką, wś, pow. taraszczański, nad rz. Horskim Tykiczem, o 23 w. odległa od m. Te-tyjowa. Mieszk. 1967 prawosławnych, 23 katolików, 13 izrael., razem 2003. Cerkiew parafialna i kapl. katol. par. Stawiszcze. Ziemi 3987 dzies. wybornego czarnoziemn; położona na miejscu starożytnego miasta Buza, zniszczonego przez tatarów. Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny w m. Tetyjowie.
Buzówką, rzeczka, wpada w pow. kijowskim do rz. Buczy, a ta do Irpienia.
Buzowy, ob. Inguł.
Buzuków, wś, pow. czerkaski, nad rz. Ta-
śminą, o 5 w. od Biełozierja. Mieszk. 622 wy
znania prawosł. Cerkiew parafialna. Ziemi
2118 dzies. zupełnie piaszczystej. Należała
dawniej do star. czerkaskiego, obecnie do rzą
du. Zarząd gminny w m. Biełozierje, polic,
w m. Śmile.	Kl. Przed.
Buzułuk, miasto powiatowe gubernii sa-marskiej, 16340 mk., 1850 w. od Petersburga a 166 od miasta gubernialnego odległe. Sta-cya pocztowa i stacya kolei żelaznej, bank.
Buzułuk, Bezmułuk, rz., dopływ Dniepru z prawej strony, ma źródło w pow. wierzch-niednieprowskim, guber. ekaterynosławskiej,
0	30 w. od Dniepru, płynie ku płd. wiorst 120,
jest głęboki,   dno ma piaszczyste, bieg bystry;
przy ujściu  tworzy jeż. zwane Wielkie wody,
powstałe ze Skorbnicy, Kołotówki i Omelnika,
odnóg   Busułuka.    Dopływy   B.:   Kamionka
z prawej strony, Słona i Czartomelik.
Buzyuówka, rzeczka, dopływ Desny Boho-wej.
Uuża, jeż. w pow. nowoaleksandrowskiin, gub. kowieńskiej, na zachód od jeż. Drywiaty
1	Strusty,   otoczone   łąkami,   dł. około 3 i pół,
sz. około 2 wiorst.    W płd.-zachodniej stronie
B. łączy się  strugą  z jeż. Sawanara, które ma
wiorstę średnicy.
Buźanie, u kronikarzy Buaani, gałąź Słowian ruskich nad Bugiem, w niektórych okolicach zwani Wołynianie (Wołynianie), Łapo-tniki, Poleszuki i t. p.
Buźanka, Bożanka, wś, pow. zwinogródzki,
par. katol. Łysianka, nad rz. Zgniłym Tyki
czem, w pięknem położeniu, o 5 w. odległa od
m. Łysianki, o 23 w. od Zwinogródki, o 120
w. od Kożanki. Mieszk. 1100 prawosł., 42
katolików. Cerkiew parafialna. Cukrownia
(od r. 1851) produkująca rocznie 77000 pud.
mączki cukrowej, gorzelnia murowana, cegiel
nia. Gospodarstwo, jak i w całych dobrach
B. hr. Potockich, postępowe, zalicza się do naj-
pierwszych w gub. kijowskiej. Ziemi 1304
dzies. pierwszorzędnego czarnoziemu. Należy
do hr. Potockiego. Zarząd gminny i policyjny
w m. Łysiance.	Kl. Przed.

486

Buż.

Bui.

 

Bllźatlka, Bożanka,Honczarmuka, rz., dopływ rz. Tykicz gniły w pow. zwinogródzkim. E. 1755 stanowiła granicę dóbr lisiańskich ks. Jabłonowskich ze starostwem białocerkiew-skiem.
Buźany, wś, pow. włodzimierski, z kaplicą katolicką parafii Horochów.
Buźecka, Sarna, Sarnaki, rzeka, powstaje w
pow. konstantynowskim z połączenia dwóch
strug: jednej wschodniej od wsi Terlikowa
i Hołowczyc, drugiej zachodniej od os. Sarnaki;
dążąc ku północy, łączą się one z sobą pod
Benewiską górą i wpadają z lewego brzegu do
Bugu. Długa 8 wiorst.	Br. Ch.
Iłuźek, wieś, pow. złoczowski, właściwie
przedmieście miasteczka Białykamień, leży nad
Bugiem, o 1.2 kil. na zachód od Białegokamie-
nia, o l i pół mili od Złoczowa a o l milę na po
łudnie od Oleska. Przestrzeń pos. wiek. roli
orn. 90, łąk i ogród. 39, past. 2; pos. mniej,
roli orn. 464, łąk i ogr. 627, past. 395 mórg.
Ludność rzym. kat. 65, gr. kat. 554, izrael.
26: razem 645. Należy do rzym. kat. parafii
w Białymkamieniu; gr. kat. parafią ma w miej
scu, należącą do dekanatu oleskiego, liczącą 531
wiernych.	B. R,
Buźek 1.) oleski, prawy dopływ górnego Bugu. Wytryska w obrębie gm. Huciska oleskiego w pow. złoczowskim, z pod góry Oleska (415 m.), płynie w kierunku płd. po wschodniej stronie gościńca złoczowsko-podho-reckiego, ważką doliną zwartą sąsiedniemi wzgórzami, jak Chomcem (362 m.) od zach., Żołobem (367 m.) od wsch., i w półn.-zach. stronie miasta Sassowa, na granicy tegoż z gm. Usznią, łączy się z Bugiem po 3 kil. biegu. 2.) kruhowski i opacki, ob. Bur/.
Bużek, Bużok, ob. Bożek.
Bnżyn, wś, pow. czehryński, nad Dnieprem,
0 20 wiorst  od Czehryna,   śród  wyżyn piasz
czystych,   bagien i moczarów.    W pobliżu wsi
zaległ  też bór sosnowy.    R. 1864 B.   miał 80
dm., 528 mk.    Dniepr  rozdziela   się  tu na ra
miona, mnogie tworzy ostrowy, liczne  kształci
odnogi   i zalewy.    W  kierunku  równoległym
z Dnieprem ciągnie się szereg wiosek, które się
wiążą z B. jakby w jedne wieś.    Te wioski są:
Tiunki, Szabelniki,   Borowica,  Mudrówka, To-
piłówka   i   Łomowata.    Podanie twierdzi,   że
B. przed   wieki  miał   być znaczną osadą, z 40
cerkwiami, która wszakże przez tatarów zosta
ła zburzoną.   Owe zaś 40 czyli "sorok" cerkwi
są   też   liczbą  tradycyjnie  niejako   uświęconą
1 przywiązaną do wszystkich   niemal ukr. gro
dów  przedwiecznych   i podaniowych.    Bądź-
cobądź  znajdują  się  tu i dziś starożytne gro-
bowiska,   dowodzące   odległych  osiedlin.    Je
dnakże  ów dawny podaniowy   B. musiał być
po zniszczeniu swojem przez   długie wieki tyl
ko uroczyskiem; ile że dopiero w 1639 r. znaj-

dujemy pierwszy ślad powtórnego prawdopodobnie założenia jego. W dawnym summa-ryuszu akt grodź, kijów, czytamy dekret w tymże 1639 r. wypadły "między Stanisławom Daniłowiczem star. korsuńskim i czehryń-skim (powodem)", a ihumenem monasteru ni-kolskiego kijów, (pozwanym), o osadzenie na gruntach czehryńskich "do miasta Kryłowa należących t. j. Pińskich hor z uchodami Woro-nych łóz i Bużynia z inszymi osadami i przysiółkami, do którego to miasta Czehrynia, według przywileju, to wszystko należy, a tenże ihumen 'nikolski z kozakami zaporozkiemi na uchody kryłowskie na rzece Dnieprze, począwszy od rz. Bezimiennej leżące futory t. j. na stronie gdzie Kryłów leży, nad rz. Irklejem i Kaniberką, Baszki i Podorostoje odjął, i do tych to Woronych łóz i Bużynia przygarnął, którego będzie na mil cztery". Dekret ten przyznał posiadanie tych nowopowstałych siół staroście Daniłowiczowi, i odtąd też B. zaczyna należeć stale do Korsunia a raczej do Czehryna, który w tych latach na oddzielne ukształ-cił się był starostwo. Wspomnienia dziejowe wiążące się z tem miejscem są następujące. W 1647 r. Bohdan Chmielnicki, oskarżony
0 knowanie   "rebelliey",   schwytany  i wzięty
pod   wartę,   został   stawiony  tu  w B.  przed
Aleksandrem Koniecpolskim, starostą natenczas
czehryńskim.    Chmielnicki  padł   do  nóg sta
roście i uniewinniał się przed nim z przypisy
wanych  sobie zamiarów.    Ale skoro wypusz
czono  go na wolność, wnet się udaje na ostro
wy   dnieprowe   i  podnosi   otwarty bunt (Do-
mniem.   Kochowski u Wójcickiego I, str. 271).
W 1648 zaś roku, kiedy bunt był w całej sile,
Koniecpolski,   Grodzicki  i   Stefan  Czarniecki,
zabrani przez jakiś czas, jako więźnie, pod strażą
trzymani byli (Źródła   dziejów,   p.   M.   Grab.
1 Aleks.   Przeźdz.   I  str.   17).    Jakże rychło
zmieniły   się  role.    W wojnach Romadanow-
skiego   i Samojłowicza z Jerzym Chmielnickim
droga przez B. była główną  linią strategiczną,
wiodącą z za Dniepru   pod Czehryń.    W 1622
r, Romadanowski, stanąwszy na lewym brzegu
Dniepru,   posłał  z  wojskiem   na   tę stronę ku
Czehrynowi  Prykłońskiego.    Jerzy Chmielni
cki   z Tatarami   pośpieszył  mu   stawić   czoło,
i  pod   Bużynem  d.   8 sierpnia Prykłońskiego
poraził  na  głowę (Pam. wrem. kommis. t. IV
str. 191).    W 1654 r. Stefan Czarniecki obiegł
w Bużynie koszowego Sierkę i Kasogowa, któ
rzy  w tutejszym zameczku  byli się  zamknęli:
w sam dzień Wielkiejnocy  Sierko  potrafił się
przebić  przez   szeregi   oblegających   i umknąć
w stepy.    Czarniecki  zaś spalił B. (Akty otn.
k ist. J. Z. R. t. V, str. 20).    W 1678 r. wpa
dli tu Turcy i zburzyli B.    W  1688 zaś roku,
po dobyciu przez Turków Czehryna,   na polach
stoczona została krwawa bitwa między Karą
0 
Buż.

Być.

487

 

Mustafą  a Romadanowskim i Samujłowiczem Gromadne  Turków  zastępy pierzchnęły.    O czasu    traktatu    andrusowskiego,    zawarteg z Rossyą,  cały prawy brzeg  Dniepru od Try pola doKryłowa, był skazany na "pustowanie Przeciąg tej ziemi pusty nazywał się "barierą" Owóż   wszystkie   wioski   w   tej   tak   zwano barrierze  zawarte,   a w ich liczbie i B., późni kały.    Dopiero   około 1765  r.,  jak o tom do wiadujemy   się z lustracyi,   B.   znów na nowi został  zasiedlony.    W  tych  też czasach szła tędy granica polska, gdzie stały rozmieszczeń tak   nazwane   właściwie kresy.    Snuły się tu gęste  patrole  wdłuż   łańcucha   widet i posterunków.    Dniepr,   podmywając wirem brzegi w jednem   miejscu   około   Bużyna rozrył dwa prastare  cmentarzyska,   z   których  wydobyto kości ludzkie  niezwykłych rozmiarów.    Kilka też   znaleziono   całych  kościotrupów,   owiniętych  jakby   w śmiertelne koszule (żgła) z ma-teryi   złoto-   i   srebrno-głowej.    Zresztą   już i dawniej odkrywano tu podobne kości.    Wró-blewski, jeden z dawnych rycerzy z nad kresów  granicznych,   opowiada  w swoim pamiętniku: "Moja wojskowość",  że gdy razu jednego objeżdżał luki wojskowe nadgraniczne,   napotkał  też tu w B. wykopane olbrzymie  kości ludzkie,   które  gdy   ujrzał  jeden szeregowiec z jego eskorty,   rzekł,   że na to i oni noszą ładownico,   ażeby   i   ich   kości podobnie walały się w polu.    Znaleziona tu też była przód laty urna  starożytna ze szczątkiem popalonych kości.    W okolicy bliższej B. sterczą rzędem mogiły,   ale  to   są  już prawdopodobnie pomniki różnych   przeznaczeń   i  bardzo  różnych   dat. (Edward Rulikowski).
Biiźyska, wś, pow. sokołowski, gm. Kor-czew, par. Knychówek. W 1827 r. było tu 15 dm. i 126 mk.; obecnie 19 dm., 146 mk. i 81 mórg obszaru.
Bużyska, niewielka wś pryw. w pobliżu rz. Buga, w pow. bielskim, gub. grodzieńskiej. Ztąd piękny widok na Gródek, wysoko po lewej stronie Buga położony.
Bwoto. ob. Błoto.
Bybełka, rzeczka, ma źródło w obr. gm. Sławentyna, w pow. podhajeckim, na łąkach pod lasem, po wschodniej stronie drogi prowadzącej z Brzeżan przez Sławentyn i Bybło do Bołszowiec; płynie na południe, tuż po wschodniej stronie tej drogi, przez Sławentyn, Szu-mlany wielkie, Boków, Bybło, Chochoniów; tu zwraca się nieco na południowy zachód, płynąc przez Zagórze, Kąkolniki, przez stawy w Słobodzie, w Medusze, przez Międzyhorce, gdzie przybiera kierunek zachodni. W Sie-mikowcach uchodzi do wschodniego ramienia Dniestru, przerżnąwszy kolej czerniowiecką. Długość biegu 3 i pół mili. Zabiera z lew,

brzegu potoki dytiatyński, chochoniowski i ja-
błonowski.	Br. G.
Bybło, l.) wieś, pow. rohatyński, nad po
tokiem Bybełka. Przez tę wioskę przechodzi
gościniec prywatny, prowadzący z Brzeżan na
Mioczyszczów, Sławentyn, Bybło, Kąkolniki
do Halicza. Wieś ta leży o 2 mile na wschód
od Bursztyna, o l i pół mili na północny
wschód od Bołszowiec, a o 2 mile na północny
wschód od Halicza. Przestrzeń posiadł, wiek.
roli orn. 326, łąk i ogr. 4, past. 3. Ludność
rzym. kat. 217, gr. kat. 179, izrael. 17: razem
413. Należy do rzym. kat. parafii w Kąkol-
nikach, gr. kat. parafii w Dytiatynie. Posia
dłość większa należy do dóbr stołowych rzym.
kat. arcybiskupstwa lwowskiego. 2.) B., wś,
pow. przemyski, leży obok I-ej galicyjsko-
węgierskiej kolei, o 3,8 kil. na północ od No
wego miasta, a o 4 kil. na południe od Niżan-
kowic. Przestrzeń posiadł, wiek. roli orn. 441,
łąk i ogr. 44, past. 11; posiadł mniej, roli orn.
596, łąk i ogr. 80, past. 62 mórg. Ludność
rzym. kat. 37, gr. kat. 443, izrael. 8, razem
488. Należy do rzym. kat. parafii w Nowem
mieście, gr. kat. parafii w Borszowicach. W tej
wsi znajduje się szkoła etatowa. Źródłosłów
nazwy B. ten sam co i Bębła.	B. R.
Bychawa, os., przedtem mko, pow. lubelski, gm. i par. t. n. Leży mil 4 na połud. od m. Lublina, przy dawnym trakcie od Zamościa,
zbiegu  dwóch  rzek  Kosarz   i   Gałęzówka, ttóre   odtąd  łączą się i płyną pod nazwą By-hawki.    W. 1827  r.   było  tu 102 dm. i 712 nk.; obecnie B. liczy micszk. 1595,  w tem katolików  417,  izrael.   1178, domów 92.    Jarmarków 12, dość licznych; targi co tydzień się 'dbywają;   po  łęczyńskich, jarmarki  bychaw-kie   drugie  w tej  gubernii  miejsce   zajmują. Spekulanci   większych miast  królestwa  i zagraniczni znacznemi partyami zakupują  tu by-[ło,   nierogaciznę i różne wiktuały.    Do miejscowej szkoły elementarnej uczęszcza około 200 iczni.    Sąd gminny  wydziału  II pow. lubel-kiego tu  odbywa swoje posiedzenia.    Cztery jminy: Bychawa,   Krzczonów, Piotrków i Pio-rowice   składają okręg sądowy.    Dwie olear-lie,   garbarnia,   szlachtuz, 2 kowali, 2 stelina-hów,   kilku tkaczy,   szewców,   krawców, sto-arzy   i piekarzy,   zaspakajają  miejscowe i są-iednich wsi potrzeby.    Są także 2 młyny wo-ne, tartak, cegielnia, piec wapienny i wiatrak. Jawniej   B.   słynęła z wyrobów garncarskich, ziś zaniechanych. Mieszczanie posiadają po 18 -20  mórg.   gruntu,   trudnią  się   rolnictwem furmankami.    Kościół  parafialny murowany, v r. 1637,   po zniesieniu aryanów  na łaciński amieniony.    Prócz bożnicy żydowskiej i domu moszczącego   aptekę  murowanych, reszta bu-ynków  z  drzewa  stawiane.    Rynek   i ulico iebrukowane, lecz mimo  to wejrzenie  miasta

488

Być.

Być.

 

dość schludne. Liczne wioski i folwarki przy
tykające tuż do osady i należące przedtem do
dóbr bychawskich dają B. pozór większej roz
ległości. Grunta osady w większej części ma
ją spód przepuszczalny, miejscami spód wa
pienny i sapowaty, przy nawozie obfity plon
dają; mieszczanie posiadają łąk i lasu około
350 mórg., otrzymanych w zamian serwitutów,
oraz dostateczne pastwiska. Z dochodów go
towych zbyt szczupłe fundusze na utrzymanie
porządku w osadzie pozostały. Na szpital
miejscowy jest wyznaczony plac, oddawna
wyczekujący fundatora; ubodzy i kaleki wraz
z organistą mieszczą się tymczasowo w ciasnej
walącej się lepiance. Początek Bychawy czyli
Kletna sięga r. 1537, W którym Zygmunt I
stary, oceniając usługi Mikołaja na Pilczu,
kasztelana lwowskiego i dziedzica na Bycha-
wie, aryanina, pozwolił na założenie miasta
na miejscu wsi Bychawa, pod imieniem "Kle-
tchno". Pileckł lub Pilczyński, jak go w daw
nych aktach różnie pisną, wzniósł pod miastem
zamek i on zapewne jednocześnie z miastem,
budując 101 domów dla mieszczan, był funda
torem miejscowego kościoła. R. 1639 król
Władysław IV prerogatywy miasta potwier
dza. W 1560 r. odbywały się tu dwa syno
dy kalwińskie, na których traktowano o środ
kach szerzenia reformacyi między ludem wiej
skim. W drugim synodzie brał udział 18-letni
podówczas Jan Zamojski, jadący na nauki do
Włoch. Władysław IV udzielił zarazem przy
wilej na 11 jarmarków. Następnie dobra B.
były w posiadaniu Myszkowskich, po tych
najdłużej zostawały w ręku Stoińskich, dalej
właścicielem w r. 1787 był Stecki, w r. 1802
Karol hr. Scypio, po którym kupił na licytacyi
Łaniewski; od tego przeszły do marszałka
Wincentego Sarneckiego, po którym dziedzi
czył syn Zygmunt, który w roku 1869 sprze
dał Bychawę Adamowi Dnniewskiemu. B.
była miejscem urodzenia Fr. Maks. Sobiesz-
czańskiego, znanego badacza dziejów Warsza
wy i archeologa. Par. B. dek. lubelskiego 4642
dusz liczy. Gmina B. należy do s. gm. okr.
II w os. Bychawa, st. poczt, w Lublinie. Lu
dność 4525. Zarząd gminny w Bychawie;
w skład gminy wchodzą: os. Bychawa, wsie
Gałęzowska wola z folw.; Gałęzów z folw.,
Zaraszów z folw., Ossowa z M., Ossowska
Wólka z folw., Podzamcze folw., Gradzany,
Zadubie, Mała wola, Zdrapy, Bychawska wola
z folw., Olszowiec, B. proboszczowska, Leśni
czówka z folw., Ogrodziska koi., Marysin fol.,
Józefów folw., Wincentówek folw., Rogalec
osada.	Ad. Sip. i Ad. Dun.
Bychawka, wś, pow. lubelski, gm. Piotro-wice, par. Bychawka, odl. o 18 .w. od Lublina na połud., graniczy z Bychawka. Leży w malowniczej i rozległej dolinie i piękny przedsta-

wia widok śród ogrodów i łąk, które przerzyna rzeczka B. płynąca od Bychawy. B. posiada kościół parafialny. Według wizyt biskupich B. od 14 w. do końca 16 była w posiadaniu jednych dziedziców niepodzielną. U. 1332 r. właścicielem jej był Eliasz, fundator kościoła. W 1513 r. Jan Stanisław Przodbór zwany Bychawski, r. 1558 Jan Jakób i Stanisław Bychawscy dziedzice na Bychawce. Przy końcu wieku 16 B. podzieloną została na tr/.y części lit. A., B., C. i do dziś należy do trzech właścicieli. Część jednak największa lit. B., położona na południe i granicząca z Bychawa, jeszcze do połowy wieku 17 należała do By-chawskich. Roku 1629 był właścicielem Seweryn Bychawski; po nim ciągle się zmieniali właściciele. Od r. 1805 do 1834 posiadał B. hr. Karol Scypio, którego marnotrawne gospodarstwo dało powód do znanego epigramatu o dwóch Scypionach, z których "jeden zburzył Kartaginę a drugi Bychawę". Po Scypionie B. była sprzedaną przez publiczną licytacyą. Ta część B., oznaczona lit. B., zajmuje obszaru ziemi ornej przeważnie gleby pszennej mórg. 1100, łąk'50, lasu 200, liczy 29 dm. i 336 mk. Włościanie mają po 16 mórg. ziemi i po jednej mordze łąki; należy do nich ziemi ornej gleby żytniej mórg. 464, łąk 29. B. lit. A. (Radkowem także zwana) posiada młyn cylindrowy o dwóch kamieniach francuzkich, sadzawkę rybną, ziemi ornej gleby w połowie pszennej mórg. 400, łąk 36, lasu 160. Włościanie, których dusz 147, domów 18, posiadają ziemi ornej morgów 175, łąki mórg. 6. B. lit. C., położona na wschód a granicząca z Jabłonną, od r. 1613 do naszych czasów należała do Gruszeckich. Fol. lit. C. zajmuje ziemi ornej gleby w połowie pszennej mórg. 180, łąk 17, lasu 30. Włościanie, których dusz 127, dm. 14, posiadają ziemi ornej mórg. 139, łąk 12. W całej B. łąki przeważnie mokre, gospodarstwo prowadzone systemem dawnym, trzypo-lowym. Ogólna ludność B. wynosi 664 dusz, wszyscy wyznania rzymsko-katolłckiego. Młyny arondują żydzi. Kościół parafialny murowany pod wezwaniem Wszystkich Świętych był fundowany r. 1332 przez Eliasza, dziedzica na Bychawce, i przez tegoż uposażony. Kościół pierwotnej fundacyi został zniszczony. Roku 1781 już był kościół drewniany stary, chylący się do upadku a r. 1802 zapieczętowany z obawy zawalenia się. Nabożeństwo odprawiano w zakrystyi, nieco lepszej od zapieczętowanego kościoła. Kosztowności, jakie posiadał ówczesny kościół, mianowicie srebrna sukienka na obrazie Matki Boskiej i inne srebrne naczynia zostały zabrane w r. 1794. Roku 1797 kosztem Krystyny z Suchodolskich Gruszeckiej, Tomickiej, Babickiej i innych nie-wymienionych z nazwiska osób rozpoczęto bu-

lyc

Być

489

 

dować kościół nowy, murowany w połowie
z cegły, długości łokci 36, szerokości łokci 18
mający a ukończono r 1816 staraniem ówcze
snego proboszcza księdza Jakóba Żuczkowskie-
go i Kaspra Gruszeckiego kollatora, dziedzica
wsi Wierciszów i Bychawka lit. C. Gdy r.
1840 został proboszczem śp. ks. Walenty Ba-
ranowski, późniejszy biskup lubelski, dla ko
ścioła i parafii w Bychawce nastały świetniej-
sze czasy. Ks. Baranowski nader gorliwie zajął
się restauracyą i upiększeniem kościoła, przy
pomocy ówczesnych parafian, nadto cmentarze
kościelny i grzebalny opodal stojący kamien
nym murem otoczył. Dzwonnicę kamienną
wysławił w miejsce dawnej drewnianej; nare
szcie plebanią murowaną z kamienia z suterenami
i szkółką także murowaną z kamienia wysta
wił. Szkoła ta uposażoną była przez Józefa
Ciołek Poniatowskiego, właściciela wsi Tu
szów, funduszem w Banku lokowanym w kwo
cie rs. 3802, od której procent rs. 152 pobiera
nauczyciel. Roku 1857 ks. Baranowski, jako
sufragan lubelski a proboszcz w Bychawce,
kościół swój odnowiony we wszystkie potrze
by opatrzony poświęcił. Roku 1873 kościół
w B., potrzebujący nowej restauracyi, stara
niem obecnego proboszcza ks. Euzebiusza War
szawskiego a znacznym kosztem Romana Ko-
zaryna, parafianina, dziedzica Jabłonny, z po
mocą innych obywateli i włościan w parafii
został wyrestaurowany, odświeżony, blachą
żelazną pokryty i nową wieżą ozdobiony, Na
cmentarzu grzebalnym znajduje się kaplica
w stylu ostrołukowym, murowana r. 1848, hr.
Stadnickich, w której sklepach są groby familii
Stadnickich. Na cmentarzu tutejszym pocho
wany został Kajetan Kożmian, kasztelan,
autor "Ziemiaństwa" i "Stefana Czarnieckie-
go", zmarły w 1856 r. Do par. B. oprócz By-
chawki należą wsie: Wierciszów, Ossowa, Tu
szów, Iżyce, Piotrowice, Bystrzyca i Jabłonna,
na polach której są krzaczki, miejsce choinką
zarosłe, "Boże miłosierdzie" zwane, przez lud
za miejsce cudowne uważane, gdzie od dawna
na Wniebowstąpienie Pańskie kompaniami
o mil kilka gromadzi się lud, modli się pod
krzyżem i ziemią, jakby cudowną, rany i chore
części ciała okłada. Od dawna właściciele
Jabłonny starali się u władzy duchownej o po
zwolenie postawienia kaplicy "w krzaczkach",
na co nie zezwolono. Par. B. dek. lubelskiego
liczy 2821 dusz. W B. przebywał często zna
ny astronom Jan Baranowski i w Bibl. Warsz.
(z r. 1846 i 49) ogłaszał "Tabelle ruchu pta-
stwa, uważanego w Bychawce" w latach
1845 i 1848."	E. W.
Bychawka, Koza, Samica, rzeka. Poczyna się pod Nową wsią, pow. krasnostawski, płynie na zachód do Martynówki, poczem zaraz uchodzi w pow. lubelski i płynie ku północy

przez Wolę Gałęzowską, Gałęzów, Bychawe., Bychawkę i pod Osmolicami wpada z prawego brzegu do Bystrzycy. Długa 18 wiorst. Pod Bychawą przyjmuje z prawego brzegu Kosarza. Miejscowa ludność uważa B. za połączenie rz Kosarza i Gałęzówki, które dopiero od wsi Bychawki przybierają to miano. Dolina tej rzeczki ma brzegi wzgórzyste i bardzo malownicze.
Bychawszczyzna, wś i folw., pow. sejneń-ski, gm. i par. Sereje, odl. od Sejn . 34 w. Liczy 9 dm., 77 mk.
Iłychlew, wś, pow. łaski, gm. Widzów, par. Pabianice. Leży na drodze z Pabianic do Wadlewa. W 18^7 r. było tu 34 dm. i 239 mk., obecnie liczy 69 dm. i 600 mk.
Bychów, 1.) B., zwany też Stary Bychów,
m. pow. gubernii mohilewskiej, na prawym,
wyniosłym brzegu Dniepru, przy ujściu rz.
Mokranki. Ma 7000 mk., w 1860 r. 6372 mk.,
w tem 3294 izr., 700 dni. Do miasta należy
3820 dz. gruntu. Pod względem handlowym
miasto małego znaczenia, prowadzi jednakże
handel zbożem, konopiami, lnem, miodem, wo
skiem i drzewem. Dwa jarmarki do roku.
Z fabryk dystylarnie spirytusu. Kilka cerkwi,
synagoga, 10 szkół żydowskich. Własność
niegdyś rodziny Chodkiewiczów, potem do r.
1831 Sapiehów. Parafia katol. B. 1453 dusz
liczy. Kościół katolicki murowany pod wezw.
Niep. Pocz. N. M. P., zbudowany 1765 r. przez
Sapiehów, na miejscu drewnianego, wzniesio
nego 1619 r. kosztem J. K. Chodkiewicza,
Nc cmentarzu kaplica. Powiat bychowski,
urzędownie zwany starobychowskim, graniczy
na półn. z mohilewskim i czausowskim, na za
chód z bobrujskim. Rozl. zajmuje 4106 w.
kw. Roli ornej przeszło 100 tyś. dzies., lasu
przeszło 230 tyś. dz. Grunta mało urodzajne.
Ludności w 1860 r. 75867, w tem 63290 pra-
wosł., 2127 katol. (dziś obie parafie katol. tego
powiatu: B. i Żurawice mają 2273 wiernych),
10448 izr. Dzieli się pow. na 3 zarządy po
licyjne, 15 gmin wiejskich, 155 okręgów.
Głównem najęciem ludności rolnictwo. Po
wierzchnia gruntu płaska, dosyć niska, ma
cechy Polesia, błota, lasy. Jezior nie ma, ale
błot wiele, podłużnych, nieszerokich. Dniepr
dzieli powiat na część zach. i wschodnią, pra
wie równe. W części zachodniej rz. ta ma
znaczny dopływ Drucie. Znaczną część pow.
bychowskiego zajmowało starostwo niegrodo-
we propojskio, którego stolicą było bardzo
dziś handlowe mko Propojsk nad Sożem. 2 )
B. Nowy, mko, pow. bychowski, z przystanią
nad Dnieprem.	F. S.
B j chowa, ob. Beahowo.
Bychowczyszki, Bychowszczyzna, Byuhowisz-ki, majątek i wieś, pow. trocki, niedaleko od sta-cyi dr. żel. Orany, par. Daugi, kapl. katol. mu-

490

Być.

Byd.

 

rowana. W r. 1850 własność Tańskiego i Kar-łowicza, razem 1360 dzies. Bychówka, ob. Slolódka. Bychowo, wś, pow. lęborski, na Pomorzu. Bycina,  nicm.   Bitachin, wś, pow. toszecko-gliwicki,  z   folw. i fryszerką Rzcczyce, w par katol.   Paoyna;   ma   kaplicę   zamkową, szkot katolicką i wysoki piec.
Bycz, wś, pow. nieszawski, gra. Piotrków
par. Orle. Ma kantorat ewangelicki. W 1827
r. było tu 15 dm. i 134 mk.	Br. Ch.
Byczek, karczma, pow. inowrocławski, ob Mierzwiń.
Iłyczewica, wś, gub. Witebska, między Si-rotynem a Żują.
Byczki. 1.) wś, pow. skierniewicki, gmina Grzymkowice, par. Biała. W 1827 r. było tu 12 dm. i 76 mk. 2.) B., wś, pow. skierniewicki, gm. i par. Głucho w. W 1827 r. było tu 53 dm. i 294 mk.
Byczkowce, wieś, pow. czortkowski, nad
Seretem, w doskonałej g-leble podolskiej, w oko
licy leśnej, na północny zachód od Czortkowa
o l i pół mili, od Kopyczyniec na zachód o 2
mile, od Budzanowa na południe o l milę.
Przestrzeni posiadłość większa: roli ornej 878,
łąk i ogrodów 15, pastwisk 235, lasu 712; po
siadłość mniejsza: roli ornej 1057, łąk i ogro
dów 123, pastwisk 14 mórg. Ludności rzym.
katol. 563, gr. kat. 510, izraelitów 25: razem
1098. Należy do rs.ym. kat. parafii w Cho-
miakówce; gr. kat. paraiię ma w miejscu, do
której należy wieś Skorodyńce z 683 gr. kat.
duszami; parafia ta należy do dekanatu czort-
kowskiego. Szkoła filialna i kasa pożyczkowa
z funduszem zakładowym 1722 złr. Właści
ciel większej posiadłości: Włodzimierz Cie-
lecki.	B. R.
Byczkowska, st. p., pow. boguczarski, gub. woroneska, między Boguczarem a stanicą Ka-zańską.
Byczów, ob. Chrolerz. Byczyna, 1.) wś i kolonia, pow. nieszaw-ski, gm. Sędzin, par. Byczyna; od sądu gmin. okr. III i st. poczt, w Radziejowie odl. w. 7, od Osięcin w. 10, od Nieszawy w. 22. Kolonia B. rozległ, m. 658, dymów i osad 32; w folwarku B. mórg. 465; w tem ziemi ornej w 73 pszennej m. 330, łąk m. 26, pastwisk m. 48, ogrodów m. 7, lasu m. 30, nieużytków m. 24. Płodozmian 12-polowy. Zabudowania wszystkie murowane. W 1827 r. było tu •27 dm. i 204 mk. Wieś ta należała dawniej do dóbr biskupów włocławskich. Kościół stary, drewniany, był pod wezwaniem św. Aleksego i św. Jadwigi. Po zgorzeniu pierwotnego kościoła biskup włocławski 1684 r. wystawił nowy, a gdy i ten wkrótce podupadł, Flor. Pajeraki, scholastyk kruświcki i miejscowy proboszcz zarazem, około 1780 r. wystawił no-

wy kościół, dotąd stojący. Obecnie Buduje się
nowy kościół murowany. Był tu także fun
dowany szpital, lecz bez stałego uposażenia.
Par. B. dek. nieszawskiego, dawniej radzie-
jowskiego, liczy 1884 dusz. 2.) B., folw.
i wieś, pow. łęczycki, gm. i par. Poddębice.
W 1827 r. było tu 8 dm. i 116 mk., obecnie
liczy 17 dm,, 2288 m. obszaru. Znajduje się tu
pałac starożytny.	Br. Ch.
Byczy na (z Jeziorkami i Bydą), wś, pow. chrzanowski, 1879 m. rozl., w tem 1457 m. roli ornej, 193 dm., 1186 mk., probostwo w Jaworznie; szkoła ludowa jednoklasowa, położenie równe, gleba żytnia; obfituje w glinę garncarską. Ma kopalnie galmanu.
Byczyna, niem. Pitschen, miasto pograni
czne w Szląsku, w regencyi opolskiej. Miasto
to liczy się do bardzo dawnych i już w X w.
o niem są wzmianki. Biskupstwo szląskie, za
łożone najprzód w Smogorzewie, przeniesione
być miało w 1031 r. do B., a nakoniec 1054
do Wrocławia przez Kazimierza II króla.
W r. 1588ks. Maksymilian arcyksiążę austrya-
cki, po śmierci króla Stefana Batorego preten
dent do korony polskiej, zbrojnie chcący jej
dochodzić, zamknął się tutaj, czekając na po
siłki. Nadciągnął za nim pod B. Jan Zamojski,
stoczył (24 stycznia) bitwę, rozpędził nieprzy
jaciela; tak że Maksymilian, zamknięty w mie
ście, musiał kapitulowaó i przyjąć warunek,
że dla bezpieczeństwa Polski, do załatwienia
prawy, osadzony będzie wjakim zamku. Skut
kiem umowy byczyńskiej, areyksięcia Maksy
miliana osadzono w Krasnymstawie, zkąd po
roku dopiero wypuszczony został. W latach
1627 i 1633 przez nieprzyjaciół miasto zrabo
wane, r. 1655 znacznie pogorzało. Są tutaj
dwa kościoły: katolicki i ewangelicki; ma
2600 mk., trudniących się rolnictwem, tudzież
fabryki cukru, serów, wódki, piwa i t. d., 5
jarmarków. B. jest st. dr. żel. z Kępna do
Kluczborka. , Ma przykomórek urzędu celnego
jorzów. Parafia katolicka dek. bogacickiego
iczyła 1869 r. 2367 kat., 9978 ew., 115 izr.
Kościół z r. 1708, odnowiony 1760; poprzedni
zamieniony 1707 na ewangelicki.	F. S.
Byczynica, niem. Bitschimtz, wś i folw., )ow. kozielski, par. Zakrzów. Do B. należy blwark Brzozowa w par. Łanów.
Byczynka, rz., ob. Ponikwicz.
Bycia, przysiółek, ob. Byczyna.
Bydajewka, wieś,  pow. kijowski,  o  3 w. id Bojarki.    Mieszkańców 500, najwięcej   cyganów; trudnią się przedewszystkiem handlem toni.
Bydaszów, Biedaszów (ob.)
Syclg^oszcz, jak i podobnej formy nazwy Ma-
ogoszcz, Radogoszez, Trzebiegoszez, są. to przymio-
niki utworzone od dawnych imion ł znaczą, tyle co
sada lub posiadłość Bydgosta, Radgosta, Małogosta
ub Trzebiegosta.	Br. Ch.

ftyd.

Byd.

491

 

Bydgoszcz, niem. JBromberg, miasto stołeczne okręgu bydgoskiego i powiatu t. n. w W. Ks. P. nad rz. Brdą, pod 53°7' szer. północnej i 35°41' długości wschodniej od Ferro. Miejscowości tworzące całą gminę są: 1) B., 2) przedmieście Koźlak, 3) Bocianowo, 4) cegielnia Grosfcwo, 5) dworzec kolei żelaznej. Piękne plantacye, mianowicie cieniste alee wzdłuż kanału, zdobią miasto. W r. 1875 mieszkańców było 31,346; w r. zaś 1871: 1483 domów mieszkalnych; 27,740 mk.; 13,495 męż., 14,245 kob.; 18,562 ew., 7039 kat., 176 dysydentów, 1963 izraelitów; większa część ludności katolickiej, ubogiej, zamieszkującej przedmieścia, należy do narodowości polskiej. Miasto ma wielką liczbę urzędników; prócz tego liczną klasę przemysłowców, zajętą w fabrykach, młynach, i t. d., 3 apteki, 17 lekarzy praktycznych, 3 dentystów, 2 weterynarzy. Władze najwyższe administracyjne okręgowe i powiatowe mają tu siedzibę: królewska regencya, cesarska dyrekcya poczty, dyrekcya kolei wschodniej, komisya kolejowa, urzędy poborowe, land-rat, 3 komisarzy obwodowych, biuro banku cesarskiego, wydział tow. kredytowego Prus Zachodnich, urząd pocztowy pierwszej klasy, urząd telegraficzny pierwszej klasy, drugi urząd pocztowy i telegraficzny na dworcu kolei żelaznej; władze miejskie i policyjne: nad-burmistrz, burmistrz, który zarazem piastuje urząd dyrektora policyi, 9 radzców tworzących razem magistrat, 21 niższych urzędników biurowych, zgromadzenie reprezentantów miejskich liczące 40 członków. Od l października r. 1879 umieszczono w B. sąd ziemiański kolegialny i kilka sądów okręgowych. Do parani katolickiej bydgoskiej dwa należą kościoły: fara i kościół św. Klary; parafia protestancka dwie także ma świątynie, z których jedna dawniej była kościołem jezuickim. Żydzi mają synagogę. W B. liczą 5940 dzieci niżej 10 lat, z których 3039 analfabetów. Szkoły wyższe są: gimnazyum filologiczne, szkoła realna pierwszorzędna, ewangielickio scminaryum nauczycielskie, gimnazyum żeńskie. Do średnich i niższych się liczą: szkoła średnia żeńska, szkoła kilkoklasowa obywatelska, kilka szkół elementarnych, zakład prowincyonalny dla ociemniałych; o 7 kiłom, od miasta w Zamczysku (Thalheim) szkoła agronomiczna. Cztery są w mieście księgarnie, 3 czytelnie, 6 drukarń. Do kwitnących gałęzi przemysłu policzyć wypada: fabryki machin, piły, młyny, fabryki papieru, garbarnie, dystylarnie, browary, fabryki octu, pojazdów, cegielnie, ogrodnictwo. Największe fabryki są królewskie młyny tow. handlu morskiego (Seehandlung), które w r. 1876 sprzedały 185,900 centnarów mąki; młyn parowy o 7 gankach, który w r. 1876 mąki żytniej i pszennej zmełł wartości

759000 marek; fabryka parowa papieru i papy, wyrabiająca rocznie 4200 centnarów papieru do pakowania, 2000 ctn. ze słomy i 2000 ctn. papieru introligatorskiego; lejarnia żelaza i fabryka machin o dwóch machinach parowych; w r. 1876 obrobiono 12,000 ctn. żelaza kutego i lanego wartości 72,000 marek; głównemi fabrykatami są: machiny parowe, kotły, części mostowe. Od przemysłu więcej jeszcze ożywione żegluga i handel zbożem, mąką, wełną, skórą i drzewem, które się tratwami spławia na Brdzie za pomocą parowców ciągnących. Artykuły handlu przybywają po większej części z Berlina, Szczecina, Gdańska i Królewca; eksport się zaś odbywa do Królestwa Polskiego i Niemiec zachodnich. Na kanale bydgoskim, będącym dalszą drogą wodną do Noteci, zapłacono r. 1876 cła 70,602 marek. Komunikacya lądowa jest następująca: poczty osobowe chodzą do Koronowa, do Tucholi (Tuchel), do For-donu i Szubina. Prócz tego w B. są stacye kolei żelaznej poznańsko-bydgoskiej, bydgosko-tczewskiej (B. o 127 kil. od Tczewa), pilsko-toruńsko-wystruckiej. B. jest miastem, którego ludność w w. ks. poznańskiem stosunkowo najwięcej wzrosła. W r. 1772 w czasie oku-pacyi pruskiej nie liczyło więcej nad 800 mk., samych katolików; w r. 1811 miało 4,148 mk. już przeważnie ewangelickich; w roku 1831 6,683 mk., w r. 1843: 8,061 mk. Fabryki coraz liczniejsze, ruch handlowy ciągle wzrastający na nowozałożonym kanale nadały miastu nowe życie, były nowemi źródłami wzrostu i zamożności. Mieszkańcy niemieccy, przejęci wdzięcznością mianowicie dla twórcy kanału, króla Fryderyka II, wystawili na rynku, przy tak nazwanym placu Fryderyka, posąg opatrzony napisem: "Wdzięczni mieszkańcy obwodu nadnoteckiego na cześć wielkiego króla." Posąg odsłonięto r. 1864. Dziejopisarze wspominają po raz pierwszy o zamku obronnym Bidgosthia (Bydgoszcz) nad Brdą za czasów Leszka Białego, który dzieląc się państwem z bratem Konradem r. 1287 ustąpił mu Mazowsza i Kujaw, w których zamek ten był objęty. Później w XIV wieku Pomorzanie go zagarnęli. następnie krzyżacy r. 1331, którzy traktatem kaliskim r. 1343 Koronie go wrócili wraz z powiatem nazwanym przez nich Bromberg lub Braheberg (góra nad Brdą). Aż do tego czasu miasto nie istniało, gdyż Kazimierz Wielki dopiero r. 1346 nadał Janowi Kresielhuth i Konradowi Sory przywilej założenia nad Brdą miasta na prawie magdeburskiem; mieli oni być dziedzicznymi miasta wójtami. R. 1409 krzyżacy zdobywają zamek. Władysław Jagiełło go odzyskuje. Kazimierz IV w czasie wojny z krzyżakami często tu przebywa. Roku 1510 Zygmunt I złożył tu sejm celem zorganizowania ziem pruskich. R. 1577 Ste-

492

Byd.

Byd

 

fan Batory przybył dla załatwienia sprawy ze zbuntowanymi gdańszczanami. W XVI w. miasto słynęło z wyrobów garncarskich; garncarze spławiali wyroby swe Wisłą do Gdańska (Klonowicz "Flis"). Zygmunt III, udając się w r. 1623 Wisłą do Gdańska, zboczył do Bydgoszczy, ażeby obejrzeć mennicę wówczas słynną. W czasie wojny trzydziestoletniej Gustaw Adolf, walcząc w Prusiech z Zygmuntem III i Władysławem, w B. r. 1629 wielkie zrządził spustoszenia; r. 1656 za Jana Kazimierza Szwedzi spalili miasto, zniszczyli mennicę. lioku już następnego dokończono w Bydgoszczy traktatu welawskiego, nadającego Prusom Wschodnim niezależność od Polski. W tym celu odbył się w październiku r. 1657 zjazd Jana Kazimierza, królowej i elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma. Zamek wkrótce potem runął. Przez długi czas B. ożywiony prowadziła handel i była miastem kwitnącem; w dru -giej wojnie szwedzkiej uległa zupełnemu zniszczeniu, a morowe powietrze trwające od roku 1709 do 1711 tak ją wyludniło, że nie prędko zdołała się podźwignąć; nastąpiło to dopiero po okupacyi pruskiej. W r. 1794 generał Dąbrowski a właściwie Jerzy Niemojewski na czele wojska polskiego zdobył miasto szturmem. Od r. 1807 do 1815 B. była częścią księstwa warszawskiego, stolicą departamentu i rezydencyą prefekta. W r. 1815 na mocy traktatu wiedeńskiego znowu przeszła pod panowanie pruskie. Miasto miało przed zaborem pruskim kasztelana mniejszego i starostę grodowego. Fara w stylu gotyckim zbudowaną została w wieku XVI; kościół św. Klary fundowała Anna z Rozrażewa Smoczewska; dawniej już istniały klasztory ks. franciszkanów i panien klarysek; kościół zaś jezuicki zbudowany w r. 1617 przez Kuczborsldego, biskupa chełmskiego. Kolegium ich od 1620 z daru Rychłowskich istniało. R. 1772 spostrzeżono, odkopując gruzy, potrójne warstwy bruków, ziemią co 3 stopy przykryte. Przy zakładaniu młyna nad Brdą w wieku 19-tym odkryto mury starego gmachu, w którym znaleziono narzędzia i stępie mennicze, srebro w sztukach gotowych do wybicia, na kilkadziesiąt tysięcy marek wartości. W czasie kopania studni przy ulicy Berlińskiej lat temu kilka robotnicy napotkali grób starożytny, przez archeologów później dokładniej zbadany. Grób ten składał się z kisty kamiennej, w której było kilkanaście urn, co jest wskazówką, że tam obszerniejsze znajdowało się cmentarzysko pogańskie. W B. urodzili się: Jan Seklucyan i malarz Piotrowski. Powiat bydgoski graniczy na północ z powiatem Chojnickim i świeckim, na-leżącemi do Prus Zachodnich, okręgu kwidzyńskiego, na wschód z powiatami tegoż okręgu chełmińskim i toruńskim, na południe z pow.

inowrocławskim i szubłńskim, na zachód z wyrzyskim. Rozległość wynosi 25,45 mil kw. czyli 140,122 kwadr, kiłom. Położenie jest w ogóle niskie, wzgórza t. j. część grzbietu uralsko-baltyckiego wznoszą się głównie w części południowej, najwyższy punkt powiatu wznosi się pomiędzy Brdą a Wisłą; w zachodniej części rozległe są lasy. Zaledwie dziesiąta część obszaru ma ziemię urodzajną; szósta część mniej więcej ziemię średnią; reszta składa się z gruntu lekkiego i lotnego. Pomiędzy lasami obszary najrozleglejszo są leśnictwa rządowe Glinki, Jachcice i Mąkowarsk. Bogaty jest powiat stosunkowo w rzeki: we wschodniej części płynie WTisła na granicy powiatu toruńskiego i chełmińskiego; do Wisły wpada pod wsią Fordonem niemieckim Brda, która naprzód płynie z północy na południe, a od miasta Bydgoszczy zmienia kierunek ku zachodowi. Trzecią rzeką jest Noteć, płynąca po części na granicy pow. szubińskiego. Najmniejsza nareszcie rzeka powiatu, Sępolna, poboczna Brdy, z którą się łączy pod osadą Laskowem, wypływa z powiatu złotowskiego i oddziela pow. bydgoski od Chojnickiego. Znaczna jest liczba jezior; do większych należą Łońsk, Słupowo, Boró-wno, Kurowo, Dzidno, Kadzionka, Głusza, Ste-fanowo, Chmielniki, Ślesin. Najważniejszą ko-munikacyą wodną jest obok Wisły kanał bydgoski. Wzdłuż kanału i nad Notecią znajdują się pokłady torfu. Ludność ogólna powiatu wynosiła w 1875 r. 68,194 mk" miasta Bydgoszczy 31,308 mk., ogółem 101,502 m.; w r. zaś 1871 było w pow'ecie 64,572 mk., w mieście Bydgoszczy 27,740 mk., ogółem 92,312 mk.: 45,305 męzkiej ludn., 47007 żeńskiej, 53749 ewang., 34,819 kat., 296 dysyd., 3448 żydów; 24,497 dzieci niżej 10 lat, 19,091 analf. Na milę kwadratową przypadało ludności 2500 mk. Powiat należy w w. ks. poznańskiem do najmniej zaludnionych, w których na kilometrze kwadr, jest pomiędzy 40 do 49 mk., tak jak w pow. wyrzyskim, chodzieskim, czarnkowskim, szamotulskim, obornickim, wą-growieckim, szubińskim, inowrocławskim, mo-gilnickim i średzkim. Ludność niemiecka w znacznej jest większości; na północ od Noteci i kanału natrafiają się niejako wysepki z ludnością polską, okolone niemiecczyzną. W ogóle liczą polaków 27 procent. Gmin jest 273; gmin miejskich 4, wiejskich 179, dominiów 85; 5 miejscowości niewcielonych do gmin; ogółem 392 miejscowości; 7996 domów mieszkalnych. Miasta pow. są: 1) Bydgoszcz (Bromberg) nad Brdą i kanałem; 2) Koronowo (Polnisch Krone) nad Brdą; 3) Fordon nad Wisłą i 4) Solec (Schulitz) nad Wisłą, które w r. 1871 razem liczyły mieszkańców 34,207. Głównem zatrudnieniem ludności w osadach wiejskich i mniejszych miastach jest rolnictwo, chów bydła

Byd

Byd,

493

 

spławianie drzewa. Pszenica, żyto, jęczmień, owies i groch są najwięcej rozpowszechnione rodzaje zboża; w Bydgoszczy przemysł i handel od dość dawnego czasu zakwitnęły i w ciągłym są postępie. Powiat podzielony jest na 6 mniejszych obwodów: Trzy obwody miasta B.; 4) Dubrcz; 5) Koronowo; 6) Sitno Małe (Wilhelmsort) (Okręgi wyborcze ob. niżej). W B. jest siedziba wszystkich władz powiatowych; landrata, powiatowego poborcy, budowniczego, inspektora budowli rządowych lądowych i wodnych, kontrolera katastru, fizyka, inspektora szkolnego, weterynarza departamentowego. Sądy okręgowe (Amtsgerichte) od czasu nowej organizacyi sądowej umieszczono w B. i Koronowie; nadto B. posiada sąd ziemiański kolegialny, podwładny sądowi nad-ziemiańskiemu w Poznaniu. Parafie katolickie W powiecie są: w dyecezyi gnieźnieńskiej: B., Dąbrówka Nowa, Łońsk wielki, Mąko-warsk, Samsieczno, Ślesin, Wąwelno, Wierz-chocin należące do dekanatu bydgoskiego; Solec do dekanatu gniewkowskiego; w dyecezyi chełmińskiej: Byszewo, Dubrcz, Fordon, Koronowo, Osielsk, Włuki, Wtelno, Wudzyń, Żołądowo. Protestanckie parafie, tworzące dye-cezyą bydgoską, są: Bydgoszcz, Ciele, Fordon, Łęgnów, Otorowo (Langenau-Otterau), Sitno Małe, Solec. Szkoły wyższe ma tylko B.; po miasteczkach i wsiach szkoły elementarne jak w innych powiatach pod nadzorem są inspektora powiatowego. Na 92,312 mk. i 24,497 dzieci niżej 10 lat w r. 1871 było 19,091 analf. Powiat ma cztery księgarnie, 3 czytelnie, 6 drukarń. Rozległość wynosi 548,899 morgów magdeb.; większa własność obejmuje 280,609 m.; w tej się mieści 155,209 m', kró-lewszczyzny t. j. 15,000 m. nad połowę całego areału większej własności. Polscy właściciele mają jeszcze 35,527 m. czyli 5 majątków, z których największy hr. Kazimierza Potulic-kiego: Slesin i Sąsieczno, mający 23,105 m. obszaru. Królewszczyzna jest podzielona na 2 rendamty, bydgoski i koronow ski. Gorzelnie mają: Czersk (Brahnau), Słupowo, Strzelę-wo, Sukowiec; browary: Bydgoszcz 4, Myślr;n-cinek; cegielnie: Bielawy (Bleichfelde), Bydgoszcz 6, Fordon, Gorzyszkowo (A.dlershorst), Kamionka; Krosno, Kruszyn, Leszyce, Osiowa góra (Hoheneiche), Przylnbie Polskie, Stopka, Wielkie Kapuścisko, Wilczak mały i Wilczak wielki; młyny: Bydgoszcz (towarzystwo handlu morskiego rządowe, Seehandlung); Brahro-de, Buszkowo, Byszewo, Chelczonka. Czyszko-wo (Wilhelmsthal), Grzmotny Młyn (Donner-miihle), Gogolin, Gondesz Niższy, Grochol, Ha-mer, Kadzionka, Koronowo wieś (Donners-miihle). Młynek, Myślencinek, Otorowski młyn (Friedrich-Wilhelmshóhe), Pawłówka, Prądki, Rudy (Ruhden), Smukalla, Ślesin, Spalona,

Strzelce dolne, Susy (Suaen), Szretery (Schro-tersdorf), Trzęsacz (Trensatz); piły parowe: Bartodzieje małe (Klein Bartelsee), Bydgoszcz 6; fabryki machin: Bydgoszcz 5, Wilczak wielki; fabrykę papieru: Szretery. Bite gościńce utrzymywane kosztem państwa są: 1) Berliński, idący z powiatu wyrzyskiego przez Ślesin, Mini-kowo, Strzelewo, Kruszyn, Ciszkówko, Okolę do Bydgoszczy; 2) gdański z Bydgoszczy przez Niewiszyn; 3) toruński przez m. Solec; 4) inowrocławski. Nakładem prowincyi: 1) z Czysz-kówka do Koronowa; 2) z Wałownic z ponad gościńca inowrocławskiego do granicy powiatu ku Łabiszynowi; 3) z Bydgoszczy do Fordonu; 4) z Koronowa do granicy powiatu do Sempel-borka (Zempelburg) i Tucholi; w Mąkowarsku krzyżują się gościńce z Bydgoszczy do granicy powiatu ku Szubinowi Koleje żelazne przechodzą: 1) Wschodnia (Ostbahn) ze sta-cyami w Bydgoszczy i w Kotomierzu; 2) toruńska ze stacyą w Bydgoszczy. Komunika-cye już powyżej wynieuione. Urzędy pierwszej klasy mają: Bydgoszcz z urzędem telegraficznym pierwszej klasy; urząd pocztowy drugiej klasy: Koronowo ze stacyą telegraficzną. Urzędy pocztowe trzeciej klasy: Fordon ze stacyą telegraficzną, Chmielniki (Hopfengarten), Kotomierz (Klarheim). Ajentury pocztowe: Łę-gnowo, Mąkowarsk, Nowa wieś wielka x(Gross Neudorf), Sitno małe (Wilhelmsort), Ślesin , Solec, Wierzchucin królewski, Wilczak (Schleu-senau). Mniejsza część dzisiejszego powiatu bydgoskiego, ze wsiami Łońsk mały i wielki, Sąsieczno, Ślesin, Słupowo, Wierzchocin królewski i t. d. w obszerności 6,7 mil kw. należała do dawniejszego województwa gnieźnieńskiego; część zaś większa z wszystkiemi miastami wchodziła w skład województwa inowrocławskiego. W roku 1831 ludność ogólna powiatu liczyła 41,240 głów, na kwadr, kiłom, wypadało 27,7 mk.; do r. 1875 ludność zatem się więcej jak podwoiła; miejskiej było r. 1831: 10,904; do r. 1875 więcej jak potroiła nie; ludność miejska znacznie więcej wzrosła w skutek napływu mieszkańców z dalszych stron niemieckich w miarę wzrostu handlu i przemysłu. Pod względem archeologicznym badano miejscowości powiatu: Bielice, Bydgoszcz, Eakomowo i Słupowo.- Okrąg bydgoski. W. ks. Poznańskie podzielone jest od r. 1815 na dwa okręgi czyli departamenta rejencyjne, poznański i bydgoski. Ostatni północną jest częścią w: ks. poznańskiego, położony pomiędzy 52°20' a 53°27' szer. północnej i pom. 33°38' a 36°18' dług. wschód, od wyspy Ferro. Najdalej się rozciąga z zachodu ku wschodowi, coraz szersze przybierając rozmiary. Na północ graniczy z Prusami Zacholniemi z okręgiem kwidzyńskim, ku wschodowi z tymże okręgiem i z Królestwem Polakiem, ku południowi jesz-

494

Byd.

Byd.

 

cze wąskim pasem z Królestwem Boiskiem, zresztą na całej prawie długości z okręgiem poznańskim; ku zachodowi z Brandenburgią, z okręgiem frankfurckim. Granic naturalnych jest niewiele. Ku wschodowi Wisła na długości 5 i pół mil oddziela go od okręgu kwidzyńskiego, ku zachodowi rzeczka Drawa, poboczna Noteci, na przestrzeni 3 mil od okręgu frankfurckiego. Na granicy północnej rzeczka Sempolna płynie po nad pobrzeżem połu-dniowem lasu tucholskiego i wpada do Brdy. Najdalej ku południowi wysuniętą granicę oznacza brzeg południowy jeziora powidz-kiego. Zresztą granice są wszędzie otwarte, a mianowicie ku wschodowi, ku Królestwu Polskiemu: na długości 13 mil z wyjątkiem jeziora Powidzkiego nie masz na pograniczu żadnych gór, wód, rzek, bagnisk. Rozległość wynosi 207,892 mil kwadr. Okrąg cały jest niziną, w ogóle niższą od okręgu poznańskiego (miasto Wieleń (Filehne) tylko 41 metrów wzniesione nad poziom morza), przerywaną tylko wzdłuż jezior i rzeczek nizkiemi wzgórzami. Niżej 100 metrów wznoszą się nad p. m. powiaty czarnkowski, południowa część wyrzyskiego, inowrocławski, szubiński, mogilnicki. Pasmo wzgórzy napotykamy na pograniczu północnem w pow. wyrzyskim; na południe od Noteci natrafiają się pagórki 100 do 120 metr. wysokie w powiatach gnieźnieńskim, mogilnickim, wągrowieckim i chodzie-skim. Pasma wzgórzy są częścią grzbietu uralsko-bałtyckiego, przez który Wisła, a dalej po za okręgiem Odra się przedzierają. Wisła płynie od Torunia do ujścia Brdy ku zachodowi ponad pobrzeżem grzbietu; od połączenia zaś z Brdą zwraca się pod kątem niemal prostym ku północy i wschodowi i przez sam grzbiet przepływając dąży ku ujściom, podobna w tej mierze do wszystkich większych rzek przez grzbiet uralsko-baltycki dalszy bieg sobie torujących. Jakkolwiek w okręgu samym wzgórza tylko małoznaczące się znajdują, przyczyniają się jednak, obok pól urodzajnych, licznych jezior, strumyków, rzek, łąk i trzęsawisk do urozmaicenia krajobrazu. Okrąg bogaty w jeziora ma ich ogółem 69. Największe Gopło, położono w części południowo-wschodniej, południową kończyną przez l i pół mili wchodzi do Królestwa Polskiego. Różna jeziora jest szerokość; w najszerszem miejscu zachodnie brzegi od wschodnich o l i pół mili oddalone; z południa na północ ma długości 33/4 mil; opasane dokoła łąkami. Przez Gopło przepływa Noteć, od której większa część okręgu otrzymała nazwę obwodu nadnoteckiego (Netz-district). Kształtem i wielkością najwięcej do Gopła się zbliża jezioro powidzkie, mające l i pół mili długości; na zachodnim brzegu leży miasteczko Powidz; ze wzgórza pod m. rozle-

gły się przedstawia widok ku Królestwu Polskiemu. O ćwierć mili od jeziora powidzkiego już leży jezioro skorzenciuskie, mniej długie ale szersze. Poza temi w małej odległości napotykamy jeziora pod Trlągiem, Ostrowem, Trzemesznem, Waliszewem, Kłeckiem, Rogo-wem, Żninem, Pturkiem; dalej ku zachodowi pod Tarnowem i Margoninem. Wiele prócz wymienionych jest mniejszych jezior, mianowicie w południowych powiatach oki*ęgu. Najgłówniejszą rzeką okręgu jest Noteć, mająca źródła w Królestwie Polskiem, w jeziorze pod Brdowem na zachód od Izbicy; płynie ku północy, przepływa przez Gopło; wypływając z jeziora na brzegu północnym, o 3/4 mili od miasta Kruszwicy tworzy moczary i trzęsawiska, zatrzymuje kierunek północny, przepływa przez jezioro szarlejskie, następnie w kierunku północno-zachodnim w wielu zagięciach dąży ku jezioru piotrkowskiemu, skąd zwraca się wprost ku południowi, płynie przez jezioro lu-dziskie i jezioro trlągskie (2 mile długie). Aż dotąd zwykłą nazwą Noteci jest Montew. Przez jezioro trlągskie rzeka przybiera znowu kierunek północny; wypływa z niego pod Pako-ścią, zawracając się ku zachodowi, płynie przez jeziora łońskie, sadłogoskie i pturkowskie. Raz jeszcze powraca do kierunku północnego na krótkiej przestrzeni, oblewa Barcin, Łabi-szyn, następnie płynie statecznie powolnym spadkiem ku zachodowi (pod Rynarzewem po lewej przybierając Gąsawkę), przez całą szerokość niemal okręgu, śród urodzajnych coraz szerszych łąk, dochodzących do wzgórzy grzbietu uralsko-bałtyckiego. Do Nakła tylko tratwy się spławiają; od miasta tego rzeka jest spławną, zasilana kilku pobocznemi. Obecnie rząd wyznaczył już sumy potrzebne i kazał wykonać przedwstępne prace do uspławnienia Noteci od Gopła począwszy czyli kanalizowa-wania rzeki na długości mniej więcej 90 kil. Z grzbietu uralsko-baltyckiego, zniżającego się dość stromo ku południowi, dąży do Noteci na prawym brzegu w prostym kierunku na południe Gniła z Rokitką, o dwie mile na zachód od Nakła opodal z północnego zachodu płynąca Łobżonka z Lubsią i z Rudną; po lewej zaś wpada pod Notecką karczmą rzeczka Mar-gonin; o kilka mil więcej ku zachodowi pod Ujściem po prawej Głda (Kiiddow), zasilona Pletnicą i Piłą z pi-awej, Głuminem z lewej strony; pod wsią Ćiszewem po lewej rzeczka Bolinka; dalej w pow. czarnkowskim po prawej znowu Łomnica; pod miastem Radolinem Trzcianka; pod wsią Biirgergarten rzeka Ha-merka wschodnia. Następnie sama Noteć dopływa do Czarnkowa, poczem łączy się z nią po lewej rzeka Gulcz pod wsią Roskowem. Noteć mija miasto Wieleń, poza którem przyjmuje po prawej rz. Bukno, powstałą z dwóch

ayd.

Byd.

495

 

złączonych strumyków:   Kota  i  Hamerka za chodnia;  dalej  pod wsią  Drasko Młyńską za chodnią, a nakoniec na pograniczu okręgu Drą we (Drage).    O pół mili stąd, niedaleko Nowe Bielicy,  Noteć  wypływa z granic  w. ks. po znańskiego.    W okręgu już frankfurckim po wsią Starą Błelicą  do Noteci uchodzi   po lewe z poznańskiego płynąca rz. Radnaka.    O sześ mil mniej   więcej po za granicą  okręgu  Noteć wpływa do Warty.    Długość biegu jej wynos w wielkiem   księstwie  poznańskiem   około 3( mil   czyli 222,6 kiłom.    Rzeka   Wełna,   którą się tylko   tratwy spławiają,   płynie  w część południowej okręgu, prawie równolegle  z No tecią.    Źródła jej są   w jeziorze   pod Wierzbi-czanami,   w powiecie gnieźnieńskim; pomiędzy Gnieznem  a Trzemesznem  przepływa  w kierunku  północnym   przez kilka   mniejszych jezior,  jako  to wełniańskie;   wypłynąwszy  zaś z jeziora rogowskiego przybiera prawie wyłącznie kierunek zachodni,   zwolna wzdłuż łęgów ponad miastami Żernikami,  Janówcem. Mieści-skami, Wągrowcem, dążąc do miasta Rogoźna gdzie się  łączy  z Wełną Małą i zwrócona  ku południowi  i zachodowi, o 2 mile pod Obornikami uchodzi do Warty.    Długość  wynosili mil czyli 81,6  kil.    Rzeka Brda   wpływa na samym krańcu  północnym   do   okręgu,   gdzie na lewym brzegu przybiera  rzeczkę Sempolnę; w szybkim   biegu pomiędzy   wzgórzami   zmierza wprost ku południowi,   mając ten kierunek od źródła  na pograniczu   Pomorza  przez cały okrąg  kwidzyński;   przepływa   przez   miasto Koronowo, pod Bydgoszczą   dopiero ku wschodowi się zwraca i już o 10 kil. poniżej tego miasta   z spadkiem 5 metrów  pod Fordonem wsią uchodzi do Wisły.    Bydgoskim  kanałem  (ob. niżej) jest  połączona z Notecią. Długość w w. ks. poznańskiem   wynosi  8 mil czyli   59,3 kil. Grunt okręgu bardzo jest rozmaity.    W okolicach nad Wisłą,   Notecią i Wełną obszerne   są łęgi, po większej części osuszone  i  zamienione na żyzne łąki;   prócz tego   natrafiają   się znaczne  torfowiska.    Liczne  jeziora, mianowicie w południowych  powiatach,   okolone są z natury   dobremi  łąkami;   w  okolicy Kruszwicy osuszone  moczary przez kanał na ten cel wykopany  zamieniono   także   na  łąki.    W większej odległości od rzek i jezior ziemia jest przeważnie piaszczysta,   naprzemian niekiedy urodzajna lub pokryta wielkiemi obszarami borów sosnowych; liściowegodrzewa, dębiny, buczyny, brzeziny stosunkowo bardzo jest niewiele.  Na wschodzie położony pow. inowrocławski  ma dość głębokie pokłady ziemi gliniastej i odznacza  się   niezwykłą urodzajnością, słynny mianowicie  z  wybornej   pszenicy.    W  powiecie chodzieakim,   czarnkowskim  liczy się czystego dochodu   z  morgu   magd.   1,85 marek czyli z hektara 7,40 marek;  w pow. gnieźnieńskim

2,15 marek z morgu; w pow. mogilnickim, szu-bińskim, wyrzyskim i wągrowieckim 2,45 marek; w bydgoskim 2,825 marek; inowrocławskim 4,20 marek z morgu. Z ogólnego obszaru ziemi przypada w okręgu na lasy 22,2°0, na lasy królewskie 8,2°0. Najwięcej lasów
chodzieski i by-całego obszaru.
mają  powiaty:   czarnkowski,
dgoski,  pomiędzy  25  a 42 Brda,   Noteć i kanał bydgoski ułatwiają spławianie drzewa; eksport przeto jest w ogóle korzystny.    Królewskich  lasów jest 39,7%) la~ sów   należących do gmin  wiejskich 4,5°/0,   lasów prywatnych 55,8%.    Dochód roczny z lasów  królewskich   czyni   1,83 metrów  kubicz-nych z hektaru czyli 0,46 metrów kub. z mórg. magd.; czystego zaś dochodu 5,80 marek z hektaru  czyli 1,45 marek z morgu magd.    Łęgi i trzęsawiska po nad rzekami  bogate w pokłady torfu;   pokłady te nad Notecią  dochodzą do 10 metrów głębokości.    Torf jest  paliwem do-równywającem   prawie   węglowi  brunatnemu, dobywanem  z  mniejszym znacznie nakładem, Węgiel   brunatny,    jakkolwiek  w   znaczniejszych pokładach w kilku się natrafia okolicach, dotąd na większą   skalę się nie eksploatuje dla obfitości   torfu   i   taniości   węgla kamiennego, sprowadzanego    koleją    żelazną   ze   Szląska. Wzgórza wzdłuż Brdy zachowały  w obfitych skamieniałościach  małych  zwierząt  morskich niewątpliwe   ślady  pokładów   napływowych. W  niektórych   miejscowościach  w nizinie pomiędzy  Brdą  wykopuje się bursztyn.    Często napotyka  się  pokłady  wapna.    Na większy rozmiar   pi-owadzone  kopalnie   urządzono   pod wsią Wapnem   na  południe   od miasta Chcyni (Exin) i pod  miastem Barcinem.    Gips w pionowych pokładach od dość dawnego czasu wy-iopuje   się także pod   Chcynią.    Ważniejszem ;aś jeszcze   odkryciem   dla okręgu są kopalnie soli  pod   Inowrocławiem.    Do   tego czasu sól się tylko wywarza;   pewne   zaś   są widoki, że corzyści z czasem znacznie wzrastać będą.  Kanele urządzone przy salinach sprowadzają już dość poważną liczbę gości.    Są to kąpiele jodo-wo-bromowe, żołowe i ługowe. W r. 1878 dostarczono 12,000 kąpieli.    Tamże natrafiono na rudę siarczaną,   mającą  się   wkrótce wydobywać.     Klimat     jest    ostrzejszy,   niżby     się wedle położenia geograficznego spodziewać na-eźało,   ale  zdrowy.    W łęgach   tylko i trzę-awiskach   panują   mgły,   grasują   dość często ebry, nawet tytbidalne.    Przecięciowa tempe-atura rozezna wynosi +6,01 Reaumur, przecie-iowa  temperatura czterech  pór roku,  zimy, tviosny,   lata,  jesieni  czyni: - 1,40,   +5,38, +13,88,   +6,18° R.    W Bydgoszczy  dnia 22 tycznia   1850  r. notowano - 29,3° R.,  największy   mróz,  jaki się   wydarzył   przez  lat wadzieścia w całem państwie pruskiern.   Stan larometrowy   przecięciowy   dochodzi   335,64

496

Byd.

Byd.

 

paryskich linij; opad deszczowy 18,75 paryskich cali. Najczęściej wieją wiatry wschodnie. Ludność ogólna, wedle liczenia z r. 1875, wynosiła 572,337 dusz; 279,928 rodzaju męskiego, 292,409 rodź. żeńskiego. 11. zaś 1871 ludności ogólnej było 566,649 dusz, 276,942 r. m., 289,707 r. ż.; gmin było 2220, miejscowości 3286, domów mieszkalnych 51,281, rodzin 105,998; ewangelików 230,673, katolików 313,698, dysydentów 520, żydów 21,758. Północna część okręgu, cały obwód nadnote-cki i miasto Bydgoszcz mają ludność niemiecką znacznie przeważającą; podług obliczenia urzędowego ma być w całym okręgu ludności polskiej 258,500; w rzeczywistości ludność polska mało przewyższa połowę ludności ogólnej. Od r. 1867 do 1875 przybyło ludności na 1000 mieszkańców pomiędzy 64-126 w powiecie bydgoskim; aż do 63 dusz na 1000 przybyło w pow. gnieźnieńskim, mogilnickim, inowrocławskim, szubińskim, czarnkowskim; ubyło zaś ludności w tym czasie w pow. chodzieskim, wągrowieckim i wyrzyskim, do czego w znacznej części przyczyniła sięemigracya do Ameryki. W ogólności okrąg bydgoski mniej jest zaludniony niż poznański; na milę kwadratową przypada około 2,300 mieszk.; tylko w powiecie bydgoski m jest przeszło 3000 mk. na mil. kwadr. Ludność wiejska i mieszkańcy mniejszych miast trudnią się prawie wyłącznie rolnictwem i chowem bydła; ludności zaś miejskiej, liczącej 151,163 dusz, 73,291 rodź. męz., 77,872 rodź. żeńskiego, zajęciem głównem obok tego jest handel i przemysł. Znaczny procent ludności miejskiej należy do klasy urzędniczej i stanu wojskowego. K. 1871 było w 50 gminach miejskich: 133 miejscowości, 11,600 dm. mieszkalnych, 28,505 rodzin, 143,111 mieszk., 68,719 rodź. m., 74,392 r. ż., 59,837 ew., 63,292 kat., 306 dysydentów, 19,676 żydów. W 1328 gminach wiejskich: 1759 miejscowości; 31,749 dom. mieszkalnych, 54,684 rodzin, 292,739 mieszk., 145,359 rodź. m., 147,380 r. ż., 141,578 ew., 149,163 kat., 173 dysyd., 1825 żydów. W 830 gminach czyli obwodach dominialnych: 1381 miejscowości, 8408 dom. mieszk., 22,771 rodzin, 130,577 mk., 62,752 rodź. m., 67,826 rodź. żeń., 29,128 ew., 101,152 kat., 41 dys., 257 żydów. Najwyższą władzą administracyjną okręgu jest regencya bydgoska, której przewodniczy prezes, podwładny naczelnego prezesa w Poznaniu. Regencya podzielona jest na trzy wydziały: ]). Wydział spraw wewnętrznych, obejmujący sprawy dotyczące budownictwa, dróg i spraw lekarskich, 2) wydział kościelny i szkolny, 3) wydział obejmujący sprawy dotyczące podatków bezpośrednich, królewszczyzn i lasów królewskich. Na czele administracyi powiatowej w całem państwie pruskiem usta-

nowieni są landraci, wybierani w prowincyach niemieckich przez stany powiatowe, tylko w wielkiem księstwie poznańskiem wyjątkowo mianowani przez rząd. Landrat ma w powiecie nadzór nad policyą, nad porządkiem i bezpieczeństwem, pnblicznem, przemysłem, poborem podatków, poborem do wojska, nad szkołami i kasami publicznemu Władze landra-tom podległe są magistraty, komisarze policyjni, urzędy stanu (Standesaemter) od r. 1873 istniejące, w których się prowadzą listy urodzeń, ślubów, śmierci; naczelnicy gmin i sołtysi. Nadto w każdym powiecie jest urząd poborowy, tak nazwany kontroler katastru, biorący urzędową odpowiedzialność za czynności miernika powiatowego i utrzymujący akta pomiarów; powiatowy lekarz czyli fizyk, chirurg i weterynarz. Okrąg bydgoski podzielony je.-jt na 9 powiatów: bydgoski, chodzieski, czarnkowski, gnieźnieński, inowrocławski, mogilriicki, szubiński, wyrzyski i wą-growiecki. Każdy powiat ma kilka komisa-ryatów: najdrobniejszemi obwodami admini-stracyjnemi są gminy. Okręgi wyborcze do sejmu prowincyonalnego tworzą powiaty: 1) bydgoski i rnogilnicki, 2) czarnkowski i chodzieski, 3) gnieźnieński, 4) inowrocławski, 5) sznbiński, 6) wyrzyski, 7) wągrowiecki. Ogółom na całe w. ks. poznańskie jest okręgów 22. Głosy wirylne mają miasta: 1) Bydgoszcz, 2) Gniezno. Ogółem jest 8. Głosy zbiorowe są z miast: 1) powiatu bydgoskiego, szubińskiego i wyrzyskiego, 2) czarnkowskie-go, chodzieskiego, wągrowieskiego, 3) gnieźnieńskiego, inowrocławskiego i mogilnickiego. Ogółem jest takich okręgów 8. Gminy wiejskie mają głosy zbiorowe na powiaty: 1) bydgoski, szubiński i wyrzyski, 2) czarnkowski, chodzie-ski i wągrowiecki. 3) gnieźnieński, inowrocławski i mogilnicki; ogółem jest ich 8. Do sejmu czyli parlamentu cesarstwa niemieckiego istnieją okręgi wyborcze na powiaty: 1) inowrocławski i mogilnicki, 2) czarnkowski i chodzieski, 3) wyrzyski i szubiński, 4) bydgoski. Ogółem jest 14. Do sejmu pruskiego: do izby reprezentantów czyli deputowanych tworzą okręgi wyborcze powiaty: gnieźnieński, wągrowiecki i mogilnicki, 2) inowrocławski i szubiński, 3) wyrzyski i bydgoski, 4) czarnkowski i chodzieski. Izby panów jest 1) członkiem sukcesyjnym hr. Skórzewski z Czernie-jewa, pow. gnieźnieńskiego, 2) członkami wybranymi z pomiędzy posiedzicieli, do których rodzin dobra należały najmniej 100 lat bez przerwy, są: hr. Bniński ze Samostrzela, w pow. Wyrzyskiem dobra posiadający, i hr. Po-tulicki z Potulic w pow. bydgoskim. Według nowej organizacyi sądowej, jaka weszła w życie z dniem l października r. 1879, w okręgu bydgoskim następujące ustanowiono sądy: Sąd

Byd.

Byd.

497

 

ziemiański, kolegialny, w Bydgoszczy. Do niego należą sądy mniejsze, tak nazwane sądy okręgowe (Amtsgerichte) z jednym, dwu lub kilku sędziami: 1) w Bydgoszczy, 2) w Ko-ronowie (Krone an der Brahe), 3) w Chcyni, 4) w Inowrocławiu, 5) w Łabiszynie, 6) w Szu-binie, 7) w Strzelnie. Sąd ziemiański w Gnieźnie, do którego należą sądy urzędowe: 8) w Gnieźnie. 9) w Mogilnie, 10) w Trzemiesznie, 11) w Wągrowcu. Do sądu ziemiańskiego w Poznaniu przyłączone są sądy okręgowe w departamencie czyli okręgu regencyjnym bydgoskim położone, 12) w Pobiedziskach, 13) w Rogoźnie. Do sądu ziemiańskiego w Pile należą w okręgu bydgoskim położone sądy okręgowe: 14) w Czarnkowie, 15) w Wieleniu, 16) w Chodzieżu, 17) w Łobżeniey, 18) w Margoninie, 19) w Nakle, 20) w Pile, 21) w Trzeiance, 22) w Wyrzyskach. Najwyższą instancyą sądową w w. ks. poznańskiem jest sąd nadziemiański w Poznaniu. Obwody dla sądów przysięgłych, w których ciężkie sprawy kryminalne się sądzą, tworzą: 1) powiaty: bydgoski, inowrocławski i szubiński; sądy odbywają się w Bydgoszczy; 2) powiaty: gnieźnieński, mogilnicki i wągrowiecki; roki odbywają się w Pile. Nadto sądy polubowne ustanowione celem rozsądzania mniejszych spraw injuryj-nych, znajdują się co kilka gmin w okręgu bydgoskim, jak w całem państwio. Podział kościelny wyznania rzymsko-katolickiego nie zgadza się całkowicie z podziałem administracyjnym. Z dyecezyi poznańskiej, liczącej 23 dekanatów, w okręgu bydgoskim położony jest dekanat czarnkowski z 14 parafiami i część dekanatu rogozińskiego. Archidyecezya gnieźnieńska podzielona na 16 dekanatów, licząc 2 kolegiaty, gnieźnieńską ś w. Jerzego, kruś wieka, 2] l kościołów parafialnych, filialnych 23, należy przeważnie do okręgu, prócz dekanatów: 1) krotoszyńskiego, 2) ołobockiego i 3) ple-szewskiego; w okręgu zaś są dekanaty: 4) gnieźnieński S. Trinitatis; 5) gnieźnieński SS. Petri et Pauli: siedzibą dziekana Łopienno, 6) gnieźnieński S. Michaelis: siedzibą dziekana Trzemeszno, 7) bydgoski, S) gniewkowski, 9) inowrocławski, 10) chcyński, 11) kruświ-cki, 12) łeknieński, 13) nakielski, 14) powidz-ki, 15) rogowski, 16) żniński. Seminaryum duchowne praktyczne znajduje się w Gnieźnie. Arcybiskup gnieźnieński jest zarazem biskupem poznańskim z rezydencyą w Poznaniu. Biskup sufragan archidyecezyi gnieźnieńskiej mieszka w Gnieźnie. Kapituła składa się prócz tego z prałata, 5 kanoników; władzą administracyjną dyecezyi jest konsystorz przeniesiony od czasu zatargów kościoła katolickiego z rządem czyli tak zwanego kulturkampfu, w r. 1876 do Poznania. Kościół wyznania protestanckiego podzielony na 8 dyecezyj: 1)
Słownik Geograficzny Zeszyt VII.

bydgoska z 7 parafiami, 2) chodzieska z 9 par., 3) wieleńska z 7 par., 4) gnieźnieńska z 11 par., 5) inowrocławska z 12 par., 6)łobżenicka z 11 par., 7) trzciankowska z 7 par., 8) szu-bińska z 8 par. Przewodniczącym każdej dyecezyi jest superintendent; superintendenci i wszyscy pastorowie podwładnymi są jene-ralnego superintendenta, zamieszkującego w Poznaniu. Najwyższą władzą szkolną dla szkół wyższych okręgu, jest rada szkolna w Poznaniu; dla szkół niższych regencya bydgoska, a mianowicie wydział spraw kościelnych i szkolnych. Szkoły elementarne pod szczegółowym są nadzorem inspektorów powiatowych, których jest tylu ile powiatów. Szkół ludowych czyli elementarnych ma okrąg ogółem 843; nauczycieli zatrudnionych przy szkołach jednoklasowych jest 695, przy szkołach kilkoklasowych 453. Są dwa seminarya nauczycielskie z internatami na 90 uczniów każde, w Bydgoszczy i w Chcyni. Dziewięć jest szkół wyższych: a) gimnazya filologiczne: 1) w Bydgoszczy, 2) w Inowrocławiu, 3) w Gnieźnie, 4) Nakle, 5) w Pile, 6) w Rogoźnie, 7) w Wągrowcu; b) szkoły realne: 8) w Bydgoszczy; c) progimnazyum: 9) w Trzemesznie. Szkoła głuchoniemych urządzona w Pile. Do rozpowszechnienia oświaty przyczyniają się w okręgu nadto dość liczne księgarnie, czytelnie i drukarnie; pierwszych jest 19, drugich 14, a ostatnich 18. W okręgu całym jest 159,514 dzieci niżej 10 lat, 163,197 analfabetów. W 50 gminach miejskich 35,470 dzieci niżej 10 lat; 29,876 analf.; w 1328 gminach wiejskich jest 86,267 dzieci niżej 10 lat., 79,840 analf.; w 830 obwodach dominialnych 37,723 dzieci niżej 10 lat, 53,415 analf. Na 100 ewangelików jest mniej więcej 15 analf., na 100 kat. 32,7 analf., na'100 żydów 16,8 analf. Rolnictwo należące do ważniejszych zajęć mieszkańców (na 10,000 mieszkańców przypada 3142 ludności rolniczej w okręgu) odnosi się do wszystkich rodzajów zboża, do owoców strączkowych, roślin pastewnych, koniczyn, rzepaków, ziemniaków, lnu, chmielu, tytuniu i owoców. Chów bydła nie równy jest we wszystkich rodzajach zwierząt; najwięcej rozgałęziony jest chów świń; owce hodują się dotąd głównie dla wełny; bydło rogate w ogóle w niewiększej liczbie się utrzymuje, jak wskazuje potrzeb* pociągów i rzezi. Wyjątkiem w tej mierze jest obwód nadnotecki, gdzie na bujnych łąkach bydło liczniej hodowane jest przedmiotem eksporta, przechodzącym potrzeby miejscowe. Celem pozyskania kapitału obrotowego do rolnictwa, a mianowicie do większych własności w okręgu bydgoskim, większa część powiatów korzysta z Nowej landszafty niemieckiej (Neuer landschaftlicher Kreditverein fiir die Provinz Posen); powiaty
32

488

By d.

Byd.

 

tylko inowrocławski i bydgoski należą do towarzystwa kredytowego Prus Zachodnich, mającego siedzibę w Kwidzynie (Marienwerder); wydział jest ustanowiony w Bydgoszczy. W Pile zasiada dyrekcya dla powiatu wałeckiego i kamieńskiego (Cammin). Posiadłość ziemska ogólna okręgu czyni 4,483,423 mórg., z tych przypada na posiadłość wiek. 2,392,000 m. W ręku polskiem jest obecnie jeszcze 835,000 m., a w niemieckiem już 1,557,000 m. Przemysł fabryczny mało jest rozwinięty, ale w widocznym postępie. Okrąg ma fabryki machin, papieru, cygar i tabaki, tajansów, szkła, tektury do pokrywania dachów, sztucznych nawozów, sera, mączki, octu, piły parowe, wodne olejnie, wiatraki, młyny, młyny parowo, gorzelnie, browary, cegielnie, piece do wypalania wapna, hamernio, drukarnie. Nadto są zakłady gazowe i wodociągowe; fabryki instrumentów muzycznych, narzędzi optycznych i mechanicznych, wozów i pojazdów zbytkowych. Do mniej ważnych wyrobów należą: mydło, towary cukiernicze, czekolada, kamienie młyńskie, kafle, wyroby stalowe, świeczniki bronzowe. 'L drobniejszych rękodzieł zasługują obok najpospolitszych rzemiosł na wzmiankę nasamprzód wyroby stolarskie, budowlane i meble, dalej liczni są bednarze stale zajęci przy gorzelniach, garbarze, kuśnierze, kotlarze i ślusarze. Przedmiotem handlu są głównie płody rolnicze. Ożywione bardzo są stosunki handlowe z sąsiedniem Królestwem Polskiem. Ztamtąd importuje się zboże, rośliny strączkowe, bydło, drzewo, skóry i wełna. Kanałem bydgoskim spławiono w r. 1875 od strony Wisły: 23,700 contnarów drzewa opałowego, 602,400 centnarów belek, tarcic i desek z twardego drzewa, 1,906,950 cent. belek, tarcic i desek z drzewa mięk. i 10,600 cent. kory i dębnicy garbarskiej; prócz tego w tratwach 16,550 cent. pni z twardego drzewa; 6,233,500 cent. pni z miękkiego, i na szkutach 657,260 cent. pni i belek z twardego i miękkiego drzewa. Z handlu wypływający obrót pieniężny ma w posłudze instytucye finansowe, z których najważniejszą jest bank cesarstwa niemieckiego. Pierwszorzędne biuro bankowe znajduje się w Poznaniu, drugorzędne w Bydgoszczy, trzeciorzędne biura w okręgu są w Gnieźnie, w Inowrocławiu i w Pile. Drugą instytucyą tego rodzaju jest bank akcyjny prowincyonalny; tym samym celom służą: bank rolniczo-przemysłowy niemiecki, towarzystwo kredytowo Prus Zachodnich na powiaty bydgoski i inowrocławski, nowe; towarzystwo kredytowo poznańskie (dawna' landszafta z administnacyą polską od r. 1878 już nie istnieje); filia banku przemy słowo-rol-niczego toruńskiego; bank akcyjny Kwilecki j i Potocki i bank włościański z siedzibą w Po- !

znaniu. Po wszystkich prawie miastach i miasteczkach rozrzucone są spółki pożyczkowe i miejskie kasy pożyczkowe. W celu sprowadzania w wielkiej ilości towarów kolonialnych i artykułów żywności i pozyskania cen niższych istnieje w Bydgoszczy towarzystwo kon-sumcyjne. Z towarzystw asekuracyjnych wielkiego księstwa poznańskiego okrąg byd. licznych ma członków w towarzystwie zabezpieczeń życia Weście i w towarzystwie aseku-racyjuem ogniowem prowincyonalnem. Krajami skąd się przedmioty handlu importuje, są na zboża wszelkiego rodzaju: Królestwo Pol-kio, Galicya, Węgry, Prusy zachodnie; na cygara: Niemcy środkowe; na wino: Węgry; na drzewo: Królestwo Polskie; na węgle kamienne: Szląsk. Cukru dostarczają Szląsk, Magdeburg, Szczecin i łęgi naaodrzańskie; owoców południowych Tryest. Krajami zaś, dokąd się odbywa eksport, są: na zboże: Saksonia i Łużyce; na mąkę Szląsk, Saksonia, Turyngia, Czechy, Niemcy południowe. Chmiel wywozi się do Bawaryi, Czech i Anglii; okawita do Niemiec południowych, do prowincyi nadreńskich; olej do Alzacyi; drzewo opałowe do Berlina. Meble, mają odbiorców w Prusiech. Sól ze salin inowrocławskich zaspakaja nasamprzód potrzeby Poznańskiego, a staje się jeszeze przedmiotem eksportu do Prus wschodnich i zachodnch i do Królestwa Polskiego; w r. 1875 produk-cya soli kuchennej wynosiła 166,253 centnarów, soli dla bydła 49,371 contnarów, zoły do kąpieli 9325 hektolitrów. Z rzek przepływających okrąg spławnemi są: Brda przez 15 kil., Wełna przez 31, Noteć przez 80, Głda przez 15, Drawa przez 28. Kanał bydgoski powiększa jeszcze długość uspławnionej przestrzeni o 27 kil.; okrąg ma zatem w ogóle dróg wodnych przydatnych, dla handlu 296 kil. Tratwy tylko spławiać można Brdą przez 60 kil.. Notecią przez 111, Montwąprzez 43, Głdą przez 61 i Drawą przez 45 kil., ogółem przez 320 kil. Kanałem bydgoskim płynęło w r. 1873: 2724 szkut z 1,853,653 cent., 43,963 tratew ważących 8,104,606 cent. W r. 1875 spławiono górną Brdą: 53 tratew t..j. 22,240 cent. pni, 49,268 cent. drzewa pociętego, 3652 cent. w kloftach, ogółem 75,160 cent. Gościńce czyli szosy przerzynające okrąg, częścią powiatowe, częścią wykonane nakładem prywatnym (co do ich długości ob. W. Ks. Poznań-skie)\ główniejsze gościńce są: 1) Króle wie -cki, przerzynający okrąg bydgoski od granicy okręgu frankfurckiego od wsi Wesołów (Neu-Hochzeit) w pow. czarnkowskm, po nad rzeką Drawą przez wieś Przesieki (Prosekel), o 2 kil. od wsi Ciee (Ziitze) wchodzi do okręgu kwidzyńskiego, przez Wałcz, Jastrow prowadzi dalej do Gdańska i Królewca. 2) Bydgoski, który od królewieckiego się odłącza pod

<8yd.

Byd.

 

wsią Ruszoną (Ruschendorf) W okręgu kwidzyńskim, do okręgu bydgoskiego wchodzi o 6 kil. przed Piłą, t. j. do pow. chodzieskiego, przechodzi przez Piłę, za wsią Smiłowo wchodzi do pow. wyrzyskiego, prowadzi przez Wyrzyska, Nakło, następnie w pow. bydgoskim przez wsi Szelin Strzelewo, Kruszynę dąży ostatecznie do Bydgoszczy. Bydgosico-króle-wiecki idzie od Bydgoszczy w kierunku półno-cno-wschodnim przez wsie Osielsk, Trzecie-wiec, dalej w okręgu kwidzyńskim przez Świecie, Nowe do Gdańska i Królewca. 4) Inowrocławski z Inowrocławia prowadzi w kierunku północno-zachodnim przez wsie Jaksice, Racewo, Nowąwicś do Bydgoszczy. 5) Po-znańsko-toruński idzie przez Gniezno, Trzemeszno, Mogilno, Strzelno, Inowrocław. Koleje żelazne ułatwiające komunikacyą w okręgu są: 1) Część kolei wschodniej (Ostbahn), idącej z Berlina przez Chojnice do Eydtkuhnen; część kolei prowadząca z Piły przez Toruń do Wy-strucia (Insterburg); część kolei z Bydgoszczy do Tczewa (Dirschau). 7) Część kolej górno-szląskiej (Oberschlesische Bahn). na przestrzeni z Poznania do Staregogrodu (Stargard); część kolei poznańsko-bydgoskiej; część przestrzeni z Inowrocławia do Torunia. 3) Część kolei oleśnicko-gnieźnieńskiej (Oels-Gnesener Bahn). 4) W ostatnim roku przybyła kolej poznańsko-belgardzka, prowadząca do portów bałtyckich Riigenwalde i Stolpemiinde, ze stacyami wRo-goźnie i Pile. (Długość przestrzeni, oraz ilość przewiezionych osób i towarów ob. Poznańskie w. ks.). Administracyą poczt i telegrafów kieruje w całym okręgu bydgoskim i jeszcze w 5 powiatach Prus Zachodnich naczelna dy-rekcya w Bydgoszczy. W końcu r. 1877 było 5 urzędów pocztowych pierwszej klasy ze stacyami telegraficznemi, a mianowicie: Bydgoszcz, Gniezno, Inowrocław, Nakło i Piła; urzędów pocztowych drugiej klasy ze stacyami telegraiicznemi 10, a mianowicie: Korono-wo, Czarnków, Chojnica, Wieleń, Łobżenica, Trzciauka, Szubin, Strzelno, Trzemeszno, Wągrowiec; urzędów pocztowych trzeciej klasy 35; nareszcie ajentur pocztowych 48. Samodzielny urząd telegraficzny był jeden, połączonych stacyj telegraficznych 37, urzędów pocztowych i telegraficznych razem 136, poezt-halteryj 27. Długość liuij, któremi listonosze po wsiach roznosili listy, wynosiła 1231 kil., linij telegraficznych 787 kil., drutów telegraficznych 3,745 kil. Na głowę przypadło w r. 1876 listów 10,8, telegramów 0,09. Jeden urząd pocztowy przypada na 116,82 kwadr, kil. i 5786 mieszkańców; jedna stacya telegraficzna na 279,22 kwadr. kil. i 13,959 mieszk. W. ks. poznańskie w granicach z r. 1815 powstało z dawnego województwa poznańskiego, z części województwa inowrocławskiego,

w. brzesko-kijowskiego, z części ziemi wieluńskiej, części wojew. sieradzkiego, z części w. kaliskiego i w. gnieźnieńskiego. Z dawnego województwa poznańskiego, teraz nie należą do księstwa poznańskiego na pograniczu pół-nocnem położone: cały powiat wałecki, części powiatów nowoszczecińskiego, belgardzkiego, dramburskiego i sternberskiego. W całej objętości częścią województwa poznańskiego w okręgu bydgoskim był powiat czarnkowski. Częściowo należały do województwa poznańskiego. 2) pow. gnieźnieński objętością 2,17 kwadr, mil, do województwa zaś gnieźnieńskiego objęt. 19,23 kw. mil i do wojew. kaliskiego obj. 2,06 kw. m. 3) wągrowiecki obj. 11,83 kwadr.mil., Jo w. zaś gnieźnieńskiego obj. 12,94 kw. mil; 4) chodzieski obj. 10,36 kw. m., do wojew. gnieźnieńskiego obj. 9,78 k w. m. Do wojew. poznańskiego nie należały:
5) pow.  mogilnicki  położony  dawniej w woj.
gnieźnieńskiem obszarem 11,99 m.  kw.; w w.
brzesko-kujawskiem   obszarem   11,74   m. kw.;
w w. inowrocławskiem obszarem 0,24 kw. mil,
6) inowrocławski był położony w wojew. iuo-
wrocławskiein   obszarem   19,50   kw.   mil.,   w
wojew.   brzesko-kujawskiem   obsz.   9,02   kw.
m.;   w gnieźnieńskiem   obszar,   l ,90 mil  kwa
dratowych.    7)   szubiński  położony  w woje-
wódz.   gnieźnieńskim na przestrzeni   19,64 mil
kw.,   w w. inowrocławskiem  na prz. 1,56 m.
8) bydgoski pow.  w wojew. inowrocławskiem
objętością   12,41   m.   kw.,   w   gnieźnieńskiem
obj.   6,70  m.  kw.   9)   wyrzyski   pow.   cały
w woj. gnieźnieńskiem.    Okolice okręgu  byd
goskiego uległy w ciągu wieków  upłynionych
następującym   ważniejszym przemianom:   Brat
przyrodni  Bolesława  Krzywoustego Zbigniew
posiadał   na początku dwunastego wieku przez
lat kilkanaście  część  brzcsko-kujawską  i ino
wrocławską dzielnicy piastowskiej.    Po śmier
ci Bolesława Krzywoustego   r. 1139 trzeci syn
Mieczysław   otrzymał   Wielkopolskę,    oprócz
części kujawskiej,  która  dostała się drugiemu
synowi Bolesławowi.    R. 1202 ziemia kaliska
i   gnieźnieńska   przeszły pod panowanie Wła
dysława Laskonogiego, drugiego syna Mieczy
sława.     Reszta   Wielkopolski   oddana    była
wnukowi  tegoż   Mieczysława Władysławowi
Plwaczowi.   Świętopełk książę pomorski ode
rwał roku 1220  powiat   czarnkowski  i część
chodzieskiego   od   ówczesnego   księstwa   po
znańskiego, od   ziemi  zaś gnieźnieńskiej i ka
liskiej   część teraźniejszych  powiatów  bydgo
skiego, wyrzyskiego  i chodzieskiego. W tym
że  roku   Leszek    V  odstąpił   częśai   sieradz
kiej bratu Konradowi Mazowieckiemu.    Wła
dysław Plwacz, odziedziczywszy ziemiękaliską
i gnieźnieńską, połączył znowu całą Wielkopol
skę r. 1229.    Kazimierz,  syn Konrada Mazo
wieckiego,  otrzymał ziemię  kujawską i się-
5) 
500

eyd.

eyd.

 

radzką r. 1247. Przemysław ks. poznański odstąpił r. 1249 bratu Bolesławowi Pobożnemu p ów. gnieźnieńskiego i kcyńskiego. R. 1253 Przemysław pozyskał znowu części dzisiejszego powiatu chodzieskiego. Władysław Łokietek, syn Leszka VI a wnuk Kazimierza Mazowieckiego, odziedziczył całe księstwo poznańskie i rozdzielił Kujawy na dwa województwa, brzesko-kujawskie i inowrocławskie. Pomimo kieski pod Płowcami r. 1332 zakon krzyżaków, aż do traktatu wyszogrodzkiego r. 1335 oderwał wojew. brzesko-kujawskie i inowrocławskie. W skutek bitwy pod Gryn-waldem i Tanenbergiem Władysław Jagiełło przyłączył dopiero do wojew. poznańskiego pow. czarnkowski, wyrzyski, chodzieski i bydgoski; wówczas rozległość wojów, poznańskiego wynosiła 326,46 mil kw., jaką zatrzymało aż do pierwszego rozbioru Polski, do r. 1772; od tego też czasu ustaliła się nazwa województw, pierwszy raz używana za Władysława Łokietka. W r. 1768 powstało województwo gnieźnieńskie, z pow. gnieźnieńskiego, kcyńskiego, nakielskiego, należących poprzednio do wojew. kaliskiego. Przez pierwszy rozbiór, Prusy wzięły pow. czarnkowski, część pow. chodzieskiego, wyrzyskiego, szubiiiskie-go, bydgoskiego i mogilnickiego i cały pow. inowrocławski, w ogóle 85,13 kw. mil. Pow. czarnkowski i część chodzieskiego utworzyły tak nazwany obwód nadnotecki (Netzdistrict); powiat zaś wałecki i części powiatów powyżej wymienionych przyłączono do Prus Zachodnich. Przez drugi rozbiór 1793 r. reszta powiatów dzisiejszego Wielkiego księstwa Poznańskiego przeszła pod panowanie pruskie pod nazwą Prus Południowych (Sud-Preussou). Na mocy traktatu tylżyckiego r. 1807 wcielono do powstałego księstwa warszawskiego wszystkie powiaty dzisiejszego W. ks. Poznańskiego. Traktat wiedeński z r. 1815 nadał nową organizacyą W. ks. Poznańskiemu, jaka pod względem administracyjnym w główniej-szych rzeczach się jeszcze utrzymuje. W rządzie czyli w administracyi okolice okręgu bydgoskiego miały udział w dawniejszych wiekach następujący (Pogląd ogólniejszy na rządy i administracyą ob. art. Poznańskie W. ks.) Kasztelan rogoziński z województwa poznańskiego był dygnitarzem w tych stronach. Województwo gnieźnieńskie czterech miało senatorów: arcybiskupa gnieźnieńskiego, wojewodę gnieźnieńskiego. kasztelana gnieźnieńskiego i kasztelana mniejszego nakielskiego. Województwo brzesko-kujawskie w obrębie okręgu bydgoskiego miało senatora jednego t. j. kasztelana kruświckiego. Wtymże stosunku województwo inowrocławskie miało 3 senatorów t. j. wojewodę inowrocławskiego, kasztelana inowrocławskiego i kasztelana mniejszego byd-

goskiego. Starostwa grodowe były: rogoziń-skie, gnieźnieńskie, kcyńskie, inowrocławskie, bydgoskie, nakielskie, kruświckie. Do jurys-dykcyi jenerała wielkopolskiego należał gród gnieźnieński i kcyński. Po zorganizowaniu księstwa warszawskiego na czele departamentu bydgoskiego stanął prefekt, na czele powiatów ustanowiono podprefektów. Prefekt przewodniczył radzie prefekturalnej. Prócz tego rada ogólna departamentowa, rady powiatowe i municypalne kierowały sprawami administracyjnemu Prefekt jeden mieszkał w Bydgoszczy. Departament dzielił się na 10 powiatów, z których dwa w granicach teraźniejszego W. ks. Poznańskiego są położone: bydgoski i inowrocławski; po za granicami zaś: pow. kamieński, wałecki, chełmiński, toruński, brzesko-kujaw-ski, kowalski i radziejowski. Posłów na sejm wybierało województwo gnieźnieńskie czterech aż do r. 1574 w Kole, a następnie do 1791 roku w Sredzie. Za czasów księstwa warszawskiego departament bydgoski wybierał jednego posła na sejm i każdy okrąg gminny jednego deputowanego; departament bydgoski miał dwa powiaty; okręgów gminnych 2, każdy po dwa powiaty zawierających. Na sejmie ks. warszawskiego zasiadało dwóch posłów bydgoskich i dwóch deputowanych. Sprawy sądowe należały w dawniejszych wiekach do wojewodów i starostów grodowych, którzy łączyli władzę administracyjną z sądową i któr/y mianowali sami członków sądów wojewódzkich i sądów grodzkich, podstarostów, sędziów, pisarzy grodzkich. Do spraw ziemskich i układów istniały sądy ziemskie w Kcy-ni i w Nakle w dzisiejszym okręgu bydgoskim. Sądy te składały się z sędziego, pod-sędka i pisarza, mianowanych przez króla z 4 kandydatów wybranych na każdy urząd na sejmiku. Po konstytucyi 3 maja 1791 nowe powstały sądy t. j. ziemiańskie, łączące jurys-dykcyą grodzkich z ziemskiemi. Wyższą władzą sądową był dawniej król; od roku zaś 1578, od czasów Stefana Batorego, trybunał. Sądy województw wielkopolskich miały trybunał w Piotrkowie (Skład cały trybunału ob. Pozn, W. ks.). Z deputatów duchownych kapituła gnieźnieńska wybierała jednego, który z prawa był prezydentem trybunału; z deputatów świeckich obierano Jednego z województwa gnieźnieńskiego w Środzie. W czasie istnienia księstwa warszawskiego w każdym powiecie był sąd pokoju, sąd policyi prostej i sąd policyi poprawczej; w Bydgoszczy trybunał cywilny pierwszej instancyi. Od sądów pierwszej instancyi apelacya szła do sądu apelacyjnego w Warszawie. Po roku 1815 w każdym okręgu ustanowiono sąd nadzie-miański (Oberlandesgericht), podwładny sądowi apelacyjnemu poznańskiemu (Ober-Apella-

Byd.

Byd.

501

 

tions-Gericht), skąd ostatecznie odwołanie s do trybunału najwyższego (Geheimos-Ober-Tri-bunal) w Berlinie.    Sąd nadziemiański  bydgoski składał się z prezesa,   5 radzców i 5 asesorów.   Sprawy mniejsze cywilne, mniejsze kryminalne  i   injuryjne rozsądzały sądy ziemiań-sko-miejskie, których w całem W. ks. Poznańskiem   było   30;   w  okręgu   bydgoskiem   10: w Bydgoszczy, w Wieleniu, Gnieźnie, Inowrocławiu,   Łobżenicy,   Pile, Trzciance,   Szubinie, Trzemesznie i w Wągrowcu.    Władzą prowadzącą śledztwa  w większych sprawach kryminalnych   były inkwizytoryaty,   których   było 6;  w  okręgu  bydgoskim   3;  w  Bydgoszczy, w Pile i Koronowie; z tych zniesiono   w następnych latach wszystkie; ustanowiono natomiast osobne wydziały przy sądach zicmiańsko-miej-skich.    Aż do nowej organizacyi każdy powiat miał sąd  powiatowy kolegialny i nadto  komi-syc sądowe po niektórych mniejszych miastach. Sądy  te   były:   1) sąd   powiatowy  bydgoski z komisyą  w Koronowie; 2) na  powiat  czar-kowski   sąd  powiatowy  w Trzciance  z komi-syami w Czarnkowie i w Wieleniu; 3) sąd powiatowy   gnieźnieński;   4) sąd   pow.   inowrocławski; 5) na powiat   chodzieski   sąd powiatowy   w   Pile   z komisyami   w   Chodzicżu   i w Margoninie; 6) na pow.  mogilnicki sąd powiatowy w Trzemesznie; 7) sąd pow. szubiti-ski; 8) na powiat  wyrzyski   sąd pow.   w Ło-bżenicy; 9) sąd pow.  wągrowiecki.    Wyższą instancyą   był sąd apelacyjny   w Bydgoszczy. W sprawach   kościoła   zasługują  z   ubiegłych wieków   na   wzmiankę   ważniejsze   szczegóły następujące.   Mieczysław   I,   który   z panujących    pierwszy    w   Polsce    przyjął   chrzest i w kraju koniec położył bałwochwalstwu, założył pierwszy   także klasztor,   a  mianowicie: księży kanoników regularnych w Trzemesznie; do   najstarszych    następnie   należy   założony przez   Bolesława Śmiałego   ks.  benedyktynów w Mogilnie, i przez   Mieczysława Starego   cystersów   w Wągrowcu.    Archidyecezya  gnieźnieńska liczyła dawniej   w kapitule 24 kanoników,   7 prałatów   t. j.   proboszcza, dziekana, archidyakona,   kanclerza,   kustosza,   kantora i scholastyka.    Herbem były trzy lilie,   wyżej dwie   obok siebie,  jedna niżej.    Z 10 kolegiat dyecezyi poznańskiej   w okręgu teraźniejszym bydgoskim   były położone   czarnkowska i cho • dzieska.    Klasztorów liczono  w dawnych województwach,   tworzących teraźniejsze   W. ks. Poznańskie. 67; w teraźniejszym okręgu bydgoskim  istniały I. męskie:   1) ks.  bernardynów w Gołańczy, 2) franciszkanów w Gnieźnie; 3) franciszkanów   w   Bydgoszczy;   4) franciszkanów minorytów   w Łabiszynie; 5) franciszkanów minorytów  w Pakości; 6) kanoników regularnych  w   Trzemesznie. 7) benedyktynów w Mogilnie;   8)   cystersów  W Wągrowcu;   9)

karmelitów trzewiczkowych w Kcyni; 10) pijarów w Bydgoszczy; H) krzyżaków w Gnieźnie. II. żeńskie: 12) franciszkanek w Gnieźnie; 13) teresek w Gnieźnie; 14) klarysek, w Gnieźnie; 15) klarysek w Bydgoszczy; 16) norbertanek w Strzelnie. Arcybiskup gnieźnieński w hierarchii kościelnej pierwszym był biskupem polskim; miał po królu najwyższe stanowisko polityczne, nosił tytuł prymasa, był stałym posłem stolicy rzymskiej, legatus natus, w czasie bezkrólewia wyobrazicielem władzy królewskiej; biskup kujawski, dawniej nazywany kruświckim, w senacie zasiadał po biskupie krakowskim. Po traktacie wiedeńskim, gdy powstało arcy-biskupstwo gnieźnieńsko-poznańskie, na mocy bulli papieskiej z dnia 16 lipca 1821 r. "De sa-lute aniinarum," na podstawie konkordatu z rządem pruskim, arcybiskupstwo to jednego ma biskupa i 2 sufraganów, jednego w Gnieźnie, drugiego w Poznaniu. Do archidyecezyi gnieź-nieńsko-poznańskiej bezpośrednio należą prawie wszystkie kościoły katolickie okręgu bydgoskiego, część okręgu kwidzyńskiego, tak nazwanego obwodu nadnoteckiego; pośrednio kościoły dyecezyi chełmińskiej, z powiatu bydgoskiego parane: Koronowe, Fordon, Byszewo, Dubrszcz, Osielsk, Wielno, Żołądowo. Za rządów arcybiskupa Dunina zniesiono wszystkie klasztory oprócz kongregacyi ks. filipinów w Gostyniu. W niektórych pozostawiono za-sonników i zakonnice na funduszu rządowym iż do śmierci; w okręgu bydgoskim franciszkanów w Gnieźnie, klaryski w Gnieźnie, norbertanki w Strzelnic. Sowo klasztory powstały po nadaniu państwu pruskiemu konstytucyi, wedle której wszystkim wyznaniom zapewniono samorząd, W ten sposób w okręgu bydgoskim założono klasztor urszulanek w Gnieźnie
zakładem wychowawczym dla panien. Po r. 1873, po nadaniu tak nazwanych praw majowych, zniesiono ponownie wszystkie klasztory oprócz zakładów Sióstr Miłosierdzia, zmieniwszy odnośny paragraf konstytucyi, zapcwnia-ący kościołowi niezależność. (Hist. innych wyznań chrześciańskich ob. Poznańskie W. fa.) Jgruntowaniem i szerzeniem oświaty zajmowały się także w dawnych wiekach szkoły, siniejące prawie wyłącznie przy klasztorach, kierowane przez duchownych; w późniejszych jzasach były i świeckie; w miastach obecnego kręgu bydgoskiego daleko mniej niż w poznańskim; pomiędzy klasztorami aż do wieku XIX słynęła szkoła pijarów w Pakości. Za >oradą i pod kierownictwem komisyi edukacyjnej założono r. 1775 szkoły wojewódzkie
powiatowe;   wojewódzką szkołę miało Gnie-
;no. Księstwo warszawskie dla ciągłego ruchu
wojennego mało się zajmowało   szkołami i sta-
ało się tylko  utrzymać dawniejszy  stan rzo-

502

Byd.

Byd.

 

czy. Po okupacyi pruskiej z r. 1815 rozpoczęła się nowa organizacya szkół. Nadzór nad wyższemi szkołami objęła rada szkolna (Pro-vinzialschulcollegium), nad niższemi wydział regencyjny szkolny, ostatni z siedzibą, w Bydgoszczy; rada zaś szkolna jest tylko jedna: w Poznaniu na całe W. ks. Poznańskie. Władzą wyższą kontrolującą radę szkolną i szkoły wyższe była komisya egzaminacyjna wrocławska na Szląsk i W. ks. Poznańskie (Wissen-schaftliche Prufungscommission), złożona po większej części z profesorów uniwersytetu; od r. 1877 W. ks. Poznańskie oddano pod nadzór komisyi pomorskiej z siedzibą w Gryfii (Greifs-walde). Po r. 1815 z wyższych szkół założono w okręgu gimnazya w Bydgoszczy i w Trzemesznie; seminaryum nauczycielskie protestanckie w Bydgoszczy, szkołę kilkoklasową w For-donie; po wszystkich miastach i miasteczkach szkoły elementarne. W r. 1837 podług Hof-manna: "Bevolkerung des preussischen Staates" liczba dzieci mających obowiązek uczenia się wynosiła 81,578; uczyło się zaś tylko 20,383, a więc 3/4 mniej więcej było analfabetów. Drukarnie wszystkie W. ks. Poznańskiego w wiekach ubiegłych były położone w okręgu poznańskim; wkrótce po r. 1815 założono drukarnie w Bydgoszczy, w Gnieźnie i w Trzemesznie. Kięgarnia jedna powstała w Bydgoszczy. Do ulepszenia gospodarstw przyczyniły się od XVIII wieku, chociaż ze szkodą dla narodowości, osady rolne nazwane olędrami, osuszenie bagien nad Notecią i utworzenie z nich pastwisk. W r. 1837 w okręgu bydgoskim było 49,975 koni (1873 r. 75.574); 165,188 bydła rogatego (1873 r. 194,583), 803,998 owiec (1873 roku 1,083,258), 1,150 kóz, 77,152 świń (1873 roku 118,181), ogółem 1,097,463 sztuk bydła. W przecięciu na milę kwadr, przypadało 1837 r. w okręgu bydgoskim: 233 koni, 769 bydła rogatego, 3,742 owiec, 5 kóz, 359 świń, ogółem 5,108 bydła. Powiaty okręgu według zamożności tak po sobie następowały: wągrowiecki miał 6,306 sztuk bydła; inowrocławski 6,201; mo-gilnicki 5,621; gnieźnieński 5,501; szubiński 5,028; bydgoski 4,764; chodzieski 4,421; czarn-kowski 3,389. Pierwsze towarzystwo kredytowe ziemskie założono dla W. ks. Poznańskiego reskryptem królewskim w końcu roku 1821. Z okręgu bydgoskiego większa część powiatów przystąpiła do tej nowej instytucyi; kilka powiatów należało już wówczas do towarzystwa kwidzyńskiego, założonego r. 1787; Wtedy już dyrekcyą prowincyonalna jedna była W Pile, druga w Bydgoszczy. Z okręgu bydgoskiego wspominają o cechu piwowarskim w Wągrowcu na początku XIV wieku; na początku XVIII w. słynny był browar w Łob-żenicy; Eogoźno Uczyło 21 piwowarów

W Wyszynach, wsi położonej prawdopodobnie w powiecie chodzieskitn na zachód od Budzynia (istniała jeszcze wieś tegoż nazwiska w pow. międzyrzockim i w pow. konińskim) za panowania Stefana Batorego słynna była szabelnia; dla czego na sejmiku środzkim roku 1580 zakazano surowo naśladować wyroby wyszyńskic; szable te nazywano "wyszynkami." Zamieszania krajowe za Wazów i czasów następnych podkopały ruch przemysłowy. Ku końcowi wieku XVIII jednakże podźwignęły się fabryki sukna w Bydgoszczy, w Trzciancc. Od początku wieku b. mieszkańcy Bydgoszczy zajmowali się wyrabianiem skór, rękawiczek, cykoryi, płótna, tkanin bawełnianych, pończoch, tytuniu, octu, wyrobów garncarskich, farbierskich, budową szkut. Skóry wyrabiano jeszcze w Chodzieżu, Margoninie, Gnieźnie, Witkowie, Łobżenicy; kapelusze w Pile, Chodzieżu i Nakle; płótno w Chodzieżu, Czarnkowie, Gnieźnie, Witkowie, Trzemesznie i w Skokach; koronki w Pile, Chodzieżu, Wieleniu i Czarnkowie; wyroby garncarskie w Korono-wie i Kcyni, lUrbierskie w Chodzieżu. Rybołówstwem zajmowali się mieszkańcy Żnina. Przez W. ks. Poznańskie i okrąg bydgoski w starożytności już szły drogi handlowe od morza Bałtyckiego na południe do Rzymu i Grecyi, któremi bursztyn sprowadzano; w wiekach średnich jedna z nich prowadziła przez Bydgoszcz, Gniezno, Kalisz, Sieradz do Starego Sącza i przez Węgry do Dunaju. W wieku XIII stanęła ugoda pomiędzy Władysławem Odoniczom, księciem wielkopolskim, a zakonem krzyżaków r. 1238, następnie przez Przemysława księcia poznańskiego i gnieźnieńskiego r. 1242 szczegółowiej spisana, na mocy której niektóre artykuły handlu, jako to pieprz, wino, płótno, wyroby bawełniane, wolno było za opłatą bliżej oznaczoną do kraju wprowadzać; komorą celną w okręgu bydgoskim było Gniezno. Późniejsze drogi handlowe na wschód i zachód, przez Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełłę oznaczone, przechodziły przez miasta po za okręgiem bydgoskim położone; toż samo się tyczę dróg handlowych na mocy układów z krzyżakami o handel do Torunia i Gdańska. Z 27 komór celnych Wielkiej Tulski w wieku XVI w obrębie teraźniejszego okręgu bydgoskiego były położone: Piła, Czło-pa, Łobżenica, Bydgoszcz, Kościelcc, Fordon, Solec i Dybów. W miarę wzrastającego nierządu i zaburzeń handel także podległ ścieśuio-niom. Na lep»ze się zmieniły stosunki, gdy po okupacyi pruskiej przez dłuższy czas pokój zapanował. Na polu archeologicznem staraniem Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego i osób prywatnych ze strony polskiej, zachętą towarzystwa antropologicznego berlińskiego, wpływami prof. Virchowa z Berlina

Byd.

Byd.

503

 

i pracą  niezmordowaną  dyrektora gimnazyum Fryderyka Wilhelma,  ISchwarza  w Poznaniu, badania widocznie postępują.   P. Hchwarz mianowicie już dwakroć  w r. 1875 i 1879 ogłosi] w programach   swego gimnazyum   spisy miejscowości, w których odkryto większe wykopaliska lub pojedyncze przedmioty   starożytniczc. Ze spisów tych ważniejsze miejsca okręgu bydgoskiego   tutaj   powtarzamy,  same  zaś przedmioty   archeologiczne   oznaczamy   pod  odpo-wiedniemi   artykułami   miejscowości.    Przedmioty wykopane,   groby zbadane  dowodzą, że w czasach już  starożytnych a później   w wiekach średnich istniała komnnikacya z południa, z Rzymu, z Grecyi i ze wschodu  do wybrzeży Bałtyku  celem  przewożenia  bursztynu.    Dokładniejsze   i   liczniejsze    rozpatrywanie   się w wykopaliskach   podało sposobność do oznaczenia rodzajów grobów, do klasylikacyi przedmiotów wedle epoki   i   narodów (ob. Pozn. W. ku.)    Miejscowości już badane  w okręgu bydgoskim są: Biała,   pow.   czarnkowski;   Bielice, pow. bydgoski;   Białężyn,   pow.  czarnkowski; Białośliwio, pow. wyrzyski; Bydgoszcz; Chełm-ce nad jeziorem G ipłem,   pow. inowrocławski; Ciszkowo,  pow. czarnkowski;   Czarnków; Cze-szowo,   pow. wągrowiecki;   Czcrlin,   pow. wą-growiecki;   Danaborz, pow. wągrowiecki;   Do-bicszewko,   pow. szubiński;   Dochanowo,  pow. wągrowiecki;   Dźwierzchno   (Ureidori'),   pow. wyrzyski;   Flot,   pow. czarnkowski;   Gombice, pow.   czarnkowski;   Gniezno;   Gopło   jezioro, pow. inowrocławski;  Grabionna, pow. wyrzyski; Grabowo  pod Miasteczkiem,  pow. wyrzyski; Grzybowo,   pow. gnieźnieński;   G uleź pod Wieloniom,   pow. czarnkowski;   Jankowo  pod Pakością,   pow. mogilnicki;   Inowrocław;   Ka-miń,   pow.  czarnkowski; Kłecko,  pow.  gnieźnieński;  Komratowo pod  Gąsawą,   pow. szu-biński, Kozielsko,  pow. wągrowiecki; Krucho-wo pod Trzemesznem, pow. mogilnicki; Krucz, pow. czarnkowski;   Krzyżownica,   pow. mogilnicki; Kujawki pod Gołańczą, pow. wągrowio-cki; Laskowo,  pow. chodzieski; Laziska, pow. wągrowiecki;   Lcdnagóra.   pow.   gnieźnieński; Lipa, pow chodzieski; Liszkowo. pow. inowrocławski; Lubasz, pow. czarnkowski;  Łabiszyn, pow. szubiński;   Łagiewniki  pod   Kiszkowem, pow. gnieźnieński; Łakomowo,   pow. bydgoski; Łomnica (Lemnitz),   pow. czarnkowski;   Mała-chowo,   pow. gnieźnieński;   Miłkowo,   powiat czarnkowski;   Morakowo,   pow.   wągrowiecki; Niszcwicc,   pow. inowrocławski;   Obiocanowo, pow. wągrowiecki; Oleino, pow. szubiński; Or-chowo,   pow. mogilnicki;   Osuch   (Malzmuhlo), pow. czarnkowski;   Paryż,   pow. wągrowiecki; Piła,   pow. chodzieski;   Radajewico,  pow. inowrocławski;   Radolin  pod  Trzcianką,   powiat czarnkowski;   Radosiew,   pow.   czarnkowski; Radzimin, pow. szubiński; Róża pod Piłą, pow.

wałecki; Rogowo, pow. gnieźnieński; Ruda pod Mieściskiem, pow. wągrowiecki; Rzeczyca pod Chełmcami, pow. inowrocławski; Skoki, pow. wągrowiecki; Słaboszewo, pow. mogilnicki; Słupowo, pow. bydgoski, przy gościńcu z Bydgoszczy do Karnionny; Smogulcc, pow. wągrowiocki; ISobiojuchy, pow. szubiński; Sro-czyn pod Pobiedziskami, pow. gnieźnieński; Stareń pod Miasteczkiem, pow. wyrzyski; iSte-wy (Stowen), pow. chodzieski; Strzydzew, pow. mogilnicki; Świątkowo, pow. wągrowiecki; Bzubin; Bzydłowo, pow. mogilnicki; Tar-kowo, pow. inowrocławski; Tonowo, pow. wągrowiocki; Tarnówek, pow. inowrocławski; Trzemeszno, powiat mogilnicki; Ułanowo, powiat gnieźnieński; Uść powiat chodzieski; Wapno, powiat wągrowiecki; Wszedzyn, powiat mogił ni oki; Wyrzyska; Wysułki pod Piłą, powiat chodzioski; Wysek, powiat wyrzyski; Zdziechowo, pow. gnieźnieński; Żel-gniewo, pow. > chodzieski; Złotowo, pow. inowrocławski; Żnin, pow. szubiński; Żon, pow. chodzieski; Żurawie, pow. szubiński. Kanał bydgoski dziełem jest Fryderyka II, króla pruskiego, wykopany niebawem po okupacyi w r. 1773 i 1774; rozpoczęty l marca 1773, ukończony we wrześniu 1774. W tym roku i miesiącu płynęły już pierwsze statki z uspła-wnionej wówczas Noteci do Wisły. Technicznym wykonawcą był budowniczy Dornstein pod dyrekcyą znakomitego radzcy Brencken-dorfa. Potrzebne uzupełnienia, utworzenie drogi holowniczej, założenie kolonii, rowów i sadzenie drzew wykonano za panowania Fryderyka Wilhelma II i Fryderyka Wilhelma III. Kanał łączący Brdę z Notecią długości ma 25 kil. czyli 3,4 mil; szerokości 19,5 metrów, głębokości 1,6 metr.; wzniesiony jest
25,5 metr. po nad poziom Brdy, 4,9 m. p jnad poziom Noteci. Koszta aż do całkowitego wy-iończenia czyniły 3,800,000 marek. Koszta utrzymania wynoszą około 18,000 marek. W r. 1876 wpłynęło z cła 70,602 marek. Pod wodę płynęło 206 próżnych i 517 naładowanych statków; z wodą 303 próżnych, 407 na-:adowanych statków; ogółem 1503 st., a nadto 462,427 metr. tratew. Kanał ten prowadzony
porzecza Wisły przez Brdę do porzecza Odry irzez Noteć; Wartę łączy port gdański z p. szczecińskim; zaczyna się z jednej strony od tirdy w samem mieście Bydgoszczy i dochodzi lo Noteci w odległości 2 kil. od miasta Nakła; dziesięć ma szluz. Pierwsza drewniana u samej Brdy dla upustu młynu bydgoskiego po-.rzebna. Druga murowana, między Brdą i gościńcem bydgoskim, podnosi wodę o 3,1 metr. Jługość kanału od szluży drugiej do trzeciej wynosi metrów 488. Trzecia szluza murowana podnosi wodę o 2,88 metrów. Długość kanału między trzecią i czwartą szluaą obejmuje

504

Byd.

Byk.

 

482 metrów. Czwarta murowana podnosi wodę o 4 metry.. W tej wysokości kanał płynie 830 metrów. Piąta murowana podnosi wodę
0 4 metry;  i  tak  płynie   kanał  dalej  przez
1208,6  metrów.    Szósta   murowana   podnosi
wodę o 4 metry; kanał w tej  wysokości idzie
metrów   4494,6.     Siódma   szluza   drewniana
podnosi  wodę o 4, metry;  kanał płynie  dalej
metrów 970,6.   Ósma  szluza drewniana   pod
nosi wodę o 3,4     Od tego punktu kanał wy
wyższony  jest blisko   o   26 metrów nad  po
ziom Brdy a blisko 5 metrów nad poziom No
teci  i w   tem  najwyższem   wzniesieniu   idzie
13,220 metrów aż do szluzy  następnej.    Część
ta kanału  otrzymała nazwę  długiego   Tredlu
(lange Tródel), przechodzi   pod wsią Gorzynem
1 przez  małe jezioro   śleszyńskie.    Dziewiąta
szluza murowana zniża wodę o 3,4 metry, i tak
kanał   dalej   idzie   metrów   1924.    Dziesiąta
szluza  drewniana  zniża wodę o 1,7 metra t. j.
do  poziomu  Noteci,   z  którą  w tym punkcie
kanał  się  łączy   o   1,880 metrów   od  miasta
Nakła.	M. Studniarski.
Bydlin, wś i folw. nad strugą płynącą z pod
Domaniowic, pow. olkuski, gm. Wolbrom, par,
Bydlin, od Wolbromia l mila, od Krakowa 5
mil. Posiada kościół par. murowany, erekcyi
niewiadomej, ma fabrykę żelaza i fryszerkę dzia
łającą siłą wody i wyrabiającą rocznie do 1000
centn. żelaza; robotników ośmin. W 1875 r.
wyrobiono tu żelaza kutego 3750 pudów. W r.
1827 r. było tu 72 dm. i 503 mk.; obecnie 71
dm., 583 mk., w tem 32 izraelitów. Dobra
B. składają się z folwarków: Bydlin i Zawa-
dka; nomenklatur folw. Zagrabię, Młyńskie
i Sośnica, wsi: Bydlin i Załęże. Przestrzeń
ogólna m. 2264, w tem folwarcznej ziemi m.
1462, z czego na folw. Bydlin i Zawadka łą
cznie ziemi ornej m. 512, łąk m. 55, pastwisk
m. 10, lasu (w roku 1875) m. 855, nieużytków
m. 30; gospodarstwo płodozmienne; część lasu,
zwana Cięgle, około m. 300, składa się z buku,
grabiny, jodły, dębu; reszta przeważnie sosnowa.
Margiel, torf, wapno, glina, dobywa się celem
wzmocnienia urodzajności pól folwarcz. Młyn
wodny; trzy stawy zarybione; wsie: Bydlin
rozl. m. 414, należy do 62, Załęże, m. 388, do
51 gospodarzy. Położenie górzyste, gleba ubo
ga, zimna, miejscami do uprawy trudna. Są
też na obszarze B. ruiny bardzo starożytnej
świątyni, z wysoką wieżą, dominujące nad oko
licą. Jej erekcya, zarówno jak dokumenta do
tyczące dzisiejszego kościoła parafialnego mu
siały zaginąć w jednym z licznych pożarów
któremi B. bywał nawiedzany. Par. B. dek
olkuskiego 1160 dusz Uczy.	A. T.
Rydłowa, wś, pow. stopnicki, gm. i par Oleśnica. W 1827 r. było tu 22 dm. i 23t mieszk.
Byhlegure, ob. Bjela-góm.

Byhien, ob. Bjelin.
ByŁt, dawne na/.wisko, źródłosłów nazw takich ak: Bycz, Byczki, Byczyna, Byki, Bykowizna i t. p.
Byk, karczma, pow. inowrocławski, ob. Ey-
•lerzewo.
Byk, 1.) także Bykul zwany, prawy dopływ Dniestru, przyjmuje od prawego brzegu Bykowiec z Kuniłą i Kabakiem a pominąwszy miasto Kiszyniew, przyjmuje rzeczkę Iszne-wiec. Od lewego zaś brzegu przyjmuje Pożarne. Byk wraz z dopływami odlewa 14 stawów. (W. Poi.) 2.) B., rzeczka, we wsi Iwan-kach, w pow. umańskim, przyjmuje rz. Mań-kówkę, i razem obie w tymże powiecie wpadają do Tykicza uhorskiego.
Byki, 1.) wś, pow. piotrkowski, gm. Szy-dłów, par. Piotrków. Leży o 4 w. na półn.-zach. od Piotrkowa. Znajdują tu się ruiny zamku czy też pałacu, który, według podania ludowego, wystawić miała królowa Bona a rzeczywiście wystawili dziedzice wsi Wężyko-wio w 1604 r. Ostatni nabywca Jeziorański wyrestaurował w części tę budowlę i uczynił mieszkalną. B. stanowią ulubione miejsce wycieczek dla mieszkańców Piotrkowa. W 1827 roku liczyły 22 domów i 236 mk. 2.) B., wś, pow. sochaczewski, gm. i par. Iłów. Liczyła w 1827 r. 14 dm. i 119 mk. 3.) B., wś, pow. radomski, gm. i par. Stromiec. Liczy 21 dm., 149 mk., 350 mórg. ziemi włość. Br. Ch.
Byków, wś i dobra w pow. rzeżyckim, własność księżnej Heleny Radziwiłłowej, wraz z folwarkami Cimoty i Stary dwór 5776 dzies. obszaru mające, o wiorst 30 od pow. m. Rze-życy i stacyi kolei żel. P. Warsz. tejże nazwy położone, w okolicy znacznego jeziora Lubań, którego część wielka do bykowskiego obrębu należy. Dobra te, niegdyś zwane Dyrwany, znajdowały się r. 1590 w posiadaniu Mar-garity Testius, córki ryskiego obywatela Nec-kera, następnie zaś dekretami kontumacyjnemi i komisyjnemi z lat 1593 i 1599 przysądzone zostały Suchodolskim, ówczesnym posiadaczom królewszczyzny Maryenhauskiej. Po wojnach szwedzkich Dyrwany przeszły we władanie Sapiehów i w ich dziedzictwie od 1671-1776 roku pozostawały, w którym to roku wielki kanclerz lit. Aleksander Sapieha oddał je pisarzowi wielkiego ks. lit. Ignacemu Łopaciń-skiemu, prawem darowo-wieczystem. Wkrótce potem, r. 1777 Jndyta z Prozorów Łopaoińska sprzedaje tę całą majętność Rómerom. 'Józef Rómer r. 1780 w obrębie Dyrwan zakłada nową wieś Byków, wznosi w niej obszerny dom mieszkalny murowany, przy nim takąż kaplicę, a w r. 1790 w tymże samym dworze eryguje kościół parafialny, który tylko do czasu miał pozostać drewnianym. Odtąd dawne Dyrwany stają się folwarkiem nowozałożo-nego Bykowa i miano Starego Dworu nosić po-

Byk.

Był.

505

 

czynają. Wszakże po 44 leciech (r. 1821)
piękna ta majętność prawem kupna przechodzi
do Benisławskich, którzy już w r. 1825 z lo-
gacyjnego zapisu Romerów wznoszą tu nowy
kościół murowany, w ciągu następnych lat
kilkudziesięciu kilkakrotnie z wielkiein stara
niem prerabiany, a w połowie wieku bieżącego
ozdabiają i rozszerzają znacznie tę swoją ulu
bioną siedzibę. W r. 1879 Teofil Benisławski
majętnością Bykowem i jego folwarkami wy
posażył swą córkę, księżnę Helenę Radzi wiłło-
wą. Dobra Byków mają dostatek lasu i łąk,
ziemię gliniastą urodzajną, odznaczającą się
tem, że na niej nigdzie nie daje się znaleść ka
mieni. Te na użytek budowlany w zimie
z dóbr sąsiednich bywają tu zwożone. Lud
tutejszy czysto łotewski i katolicki. Parafia
bykowska należy do dekanatu rzożycko-nad-
łubańskiego i liczy 2009 wiernych. Zarząd
gminny w samym Bykowio, zarząd policyjny
w Rzeżycy. Drogi komunikacyjne i handlowo
prowadzą z Birż inflanckich przez Byków
i Drycany do m. i stacyi kolei Rączycy,
a przez Byków i Rykowo do miasteczek Wie-
lony i Warklany w tymże powiecie poło
żonych. Do granic Bykowa przytyka spła-
wna Wiskuła, ustalająca wodną komunikacyą
z Rygą.	G. M.
Byków, wieś, pow. wicliski, dobra rodziny Bykowskich.
Byków,   1.)   wieś,   pow.   przemyski,   leży
0 l i pół mili na południowy   wschód od Prze
myśla,   o   l milę na   północ  od Hussakowa, o
pół   mili  na południc   od Szchyni,   o   3/4 miii
na  południe  ód   stacyi kolei żelaznej   Medy
ki. Przestrzeń   posiadłości większej:   roli ornej
134,   łąk   i ogrodów 116,   pastwisk 10,   lasu
233;   posiadłość  mniejsza:   roli ornej 748, łąk
1 ogr. 229,   pastwisk   117,   lasu l mórg.    Lu
dności rz. kat. 6,  gr. kat. 554,  izraelitów 52:
razem 612.    Należy do rz. kat. parafii w Hus-
sakowie;   gr. kat.  parafią  ma  w miejscu,   do
której   należy wieś  Pleszewice   z 283 duszami
gr. kat. obrządku.    Parafia ta należy do deka
natu mościckiego.    2.) II., wś,   pow. sambor-
ski,   o   6 kil. od Łąki.    Przestrzeń   posiadłości
większej: roli ornej 3,   łąk   i   ogrodów J;   po
siadłość mniejsza:   roli ornej 1069,  łąk i ogro
dów 305,   pastwisk 346 m.    Ludności  rz. kat.
4, gr. kat. 465, izi'aelitów 27: razem 496.   Na-
leży do rzym. kat. parafii   w Dublanacli;   grec.
kat.   parafią   ma w miejscu,  do   której   należą
wsie: Ortynice i Glinna z Toszowem;  w Glin-
nie  jest  kaplica  postawiona  kosztem  Daniła
Hryńków, wieśniaka z Glinny.   Byków posia
da szkołę filialną.	B. B.
Byków, ob. Krnow.
Bykowa, niewielka wś, pow. skwirski, o 9 wiorst odległa od m. Chodorkowa, położona śród hrabskiego lasu. Mieszkańców 218 pra-

wosławnych i 17 katolików. Należą do par.
Jezior. Ziemi 834 dzies. należy do wielu
właścicieli. Zarząd gminny we wsi Sobolówce,
policyjny w m. Pawołoczy.	Kl. Przed.
Bykowa, rzeka, dopływ Jury z prawej strony.
Bykowce, wieś, pow. sanocki, o 6 kil. od Sanoka, w par. rzym. kat. Sanok, gr. katol. Olchowce.
Bykowizna, wś, pow. nowo-miński, gm. Glinianka, par. Mińsk.
Bykowiec, młyn, pow. brzeziński, gmina i par. Bratoszewice.
Bykowilia, niem. Bikowine, wś i tblw., pow. bytomski, par. Kochlowice, z hutą cynkową Thurzo, niedaleko Huty Królewskiej.
Bykowiec, ob. Byk.
Bykowlaiiy, ob. Ż
Bykowilia, karczma, pow. odolanowski, ob. Poyrzybów.
Bykowo, wś, pow. dorohobuski, gub. smoleńska, st. p.
Bykowska wola, wś, pow. piotrkowski, gm. Szydłów, parafia Srocko.
Bykul, ob. Byk.
Byleco, wś w pow. jańsborskim w Pru-sioch Wschodnich.
Bylewo, wś i iblw., pow. koniński, gm. Go-sławice, par. Licheń. R. 1827 r. było tu 40 dm. i 140 mk. Obecnie ma rozl. mórg. 174, lud. 215. Obfite pokłady torfu, okolica lesi-: sta. Od Konina odl. 20 w.
Bylicc, 1.) wś, pow. ciechanowski, gm. Zalesię, par. Krasne. Leży przy dr. żel. nadwisl., o 4 w. od Gąsocina ku Nasielskowi, na grań. gub. płoc. i łomżyńskiej. 2.) B., wś, pow. pułtuski, gin. Gołębie, par. Klukowo. R. 1827 r. było tu 8 dm. i 60 mk. 3.) B. i Byliuzki, dwie wsie, pow. kolski, gm. Czołowo, par. Borysfawice. Na lewo ode drogi z Koła do Kłodawy. W 1827 r. B. miały 23 dm. i 313 ink., Byliczki zaś 10 dm. i 70 mk. Br. Gh.
Bylice, Bilice, wś, pow; samborski, leży nad
potokiem Błożewką, który prawie na polach
tej wsi ma swe źródła; okolica od południa,
bagnista, od północy leśna; wieś ta oddaloną,
jest od Sarnbora o 2 i pół mili na północny za
chód, o 2 mile na północny wschód od Starej-
soli, o l i pół mili na wschód od Nowegomiasta.
Przest. pos. wiek. roli oni. 611, łąk i ogr. 300,
past. 21, lasu 667; pos. mniej, roli orn. 680,
łąk i ogr. 265, past. 27 mórg. Ludność rz.
kat. 13, gr. kat. 1027, izrael". 149: razem 1189.
Należy do rzym. kat. par. wOzyżkach; gr. kat.
par. ma w miejscu, dekanatu starosolskiego,
dusz 1538. W Bylicach znajduje się szkoła
filialna. Właściciel większej posiadłości, Lu
dwik Skrzyński.	B. B.
Bylińsk. tblw., pow. wiłkomierski, par. uciańska, Łojbów własność.

506

Był.

Byś.

 

Bylino, koi. nad rz. Płonką, pow. płocki gm. Starożeby, parana Góra, liczy 11 dm i 114 mk., obszaru 246 mórg., własność drobna; we. wsi znajduje się wiatrak.
Bylino, wś, pow. średzki, 21 dm., 195 mk., wszyscy kat., 38 analt'.
Byliny, wś i folw., pow. rawski, gm. i par. Boguszyće. W 1827 r. było tu 12 dm. i 92 mk., obecnie 274 mk. i 18 dm., ziemi włość. 176, dwór. 1500 mórg., w tem ornej 300. B. należały dawniej do jezuitów.
Bylowo, niem. Buelow, leśnictwo, pow. kartuski, st. p. Kartuzy.
Bylsa, biala i czarna, jeż., a raczej dwa złą
czono jeziora, pow. sojneński, o 2 w. na po
łudnie od Lejpun. Długość obu złączonych
jezior wynosi 3 i pół w., szcr. '/3 w. Wody
ich odchodzą strumieniem do Niemna, odległego
o 3 i pół w.	Br. C/i.
Bylsonajcis, jezioro, pow. sojnoński, przy wsi Wołonczuny; brzegi płaskie, bezleśne.
Byinowska, niem. Boehme, wś koi., pow. wiolkostrzelccki, w par. katol. Kielcz.
Byiliowskic, ob. Biwowskie.
Bynarowa, Bienarowa, Binarowa, wś, pow. gorlicki, 2542 mórg. rozl., w tem 1769 m. roli ornej, 203 domów, 1174 mieszk., paraf, w miejscu. Kościół paraf, drewniany pod wezwaniem świętego Michała Archanioła, niewiadomo kiedy zbudowany, wymieniony już w Lib. benef. Długosza (I, 483). B. była wówczas wóią królewską, Dziś parafia B. liczy 1139 wiernych. Szkoła ludowa jcdnoklasowa, położenie pagórkowate, gleba żytnia.
Bynowo, niem, Blenau, wś i dobra. pow. ostródzki, niedaleko st. p. Miłomłyn.
Byrc, Bijrez, niem. Peitsterwttz, w 1365 r. Bystricz, wś, pow. olawski, nad Czarną Wodą, dopływem strumienia Baruckiego, w par. kat. Miękinów, z kość. ewang. od r. 1772 w miejscu. Uprawa tytuniu, hodowla pszczół. Do B. należą os. Młynisko i leśnictwo Kanigóra.
Byrclo, ob. Warta.
By rowka, strumień, wypływa zeźródłowisk
leśnych w obr. gm. Miękisza nowego w pow.
jarosławskim i płynie w kierunku południowo-
zachodnim przez łąki Miękisza, następnie przez
wieś Tuchlę i jej łąki i błonia, a w obr. gm.
Miękisza Starego wpada po niespełna 10 kil.
biegu do Szkła z praw. brzegu.	Br. G.
B) sina. wś, pow. myślenicki, 1386 mórg. rozl., w tem 566 m. lasu, 131 domów, 662 mk., parafia w Myślenicach, położenie górzyste, gleba żytnia.
Bysinka, potok górski, wypływający z po za wsi Bysiny w pow. myślcnickim, u północnego stoku góry Sularzowej (624 m.). Płynie zrazu na północ, potem na wschód przez wieś Bysinę, Górną, miasto Myślenice i poniżej Myślenic uchodzi z lewego brz. do Raby.

Dolinę bysińską otaczają od południa wzgórza
Plebańska góra (508 m.), a od północy Bar-
nasiówka (573 m.) i Dalin (513). Długość
biegu przeszło l mila. Liczne strugi górskie
wlewają doń swe wody.	Br. G.
Byski, ob. Byszld.
Byskupicz, ob. Biskupice.
By sław, niem. Gross-Binlaw, wś i folw., pow. tucholski, ze st. poczt., paraną katol., szkołą, wójtostwem i urzędem stanu cywilnego, o 14 kil. na płn.-wsch, od Tucholi, ma 8189 m. rozl., z togo nafol. przypada 438 ha.; 98 dm., 994 mk., 798 kat. Znaczne pokłady wapna, które na folw. wypalają; produkcya nabiału, chów ja-łowizny. Do B. należy jeż. bysławskio i koi. "Teolog" zwana. Do r. 1850 Ciechocinek polski był filią parani Bysław.
Bysławek. niem. Klein Bialaw, mała wiosz
czyna w pow. tucholskim, o 3 kil. od Bysławia;
razom z folwarkiem obejmuje 1936 mórg., lu
dności 240, katolików 200. W historyi jest
dosyć ważny. W r. 1602 podarowała Zofia
Żalińska Bysławok jako i pobliskie Prutnowo
i N<nikowo pannom benedyktynkom w Cheł
mnie, poczcm sławna ksieni Magdalena Mor-
tęska klasztor-i kościół tu wybudowała i pan
ny przysłała z Chełmna. W późniejszych cza
sach służył Bysławek zazwyczaj jako infirme-
rya ku lepszej wygodzie słabszym i chorym
zakonnicom. Kiedy w r. 1822 rząd pruski
klasztor ich chełmiński oddał siostrom miło
sierdzia, wszystkie benedyktynki przeprowa
dziły się do Bysławka na wymarcie. W r.
1851 oddał rząd pruski klasztor bysławski sio
strom miłosierdzia, które go znowu n i lepszy
użytek ustąpiły biskupowi. Za staraniem du
chownej władzy zajęli w r. 1857 klasztor
opróżniony w Bysławku oo. retor mąci, którzy
tu pozostali 20 lat. W r. 1875 w skutek ustaw
majowych musieli opuścić klasztor, który obe
cnie stoi pusto.	Kś. F.
Bysno. Tak się zwały 1677 r. Byszki, niem. Buessen.
Bysowo, ob. Biesowo.
Bystra, 1.) B. mala, wś w Galicyi, pow. aialski, 1445 mórg. rozl., w tem 705 m. lasu. 74 dm., 586 mieszk., paraf, w Witkowicach, młyn amerykański. Obszar dworski należy do majoratu arcyksięcia Albrechta. 2,) B. wielka, wś, pow. żywiecki, o 9 kil. od Żywca, w par. Radziszów. 3.) B., wś, pow. myśle-nieki, 3884 mórg. rozl., w tem 1419 m. roli ornej a 1068 m. lasu, 193 domów, 1165 mk., laraf. w Jordańowie, położenie górzyste, gleba żytnia. 2.) B., wś, pow. gorlicki, 2447 mórg. rozl., w tem 1256 m. roli ornej a 77(i m. lasu, 178 domów, 995 mieszk., paralia w Szymbar-iu, szkoła ludowa jednoklasowa, położenie górzyste, gleba żyt.iia., 5.) B., przysiółek Szym-jarku i Dobrohostowa.

tfys.

tfys.

507

 

Bystra (W. i M.), niem. Scharfenberg (Gr. i Z/.), dwie wsie, pow. gdański, pod Wielkie-mi Cedrami.
Bystra, v. Charzówka, v. Trypa, rzeka, bie
rze początek pod wsią Cynków w pow. nowo-
aleksandryjskirn, gdzie się schodzą trzy parowy,
głębokie od 20-40 stóp; niemi ze źródeł cią
gle wydających wodę. odległych na dwie do
trzech wiorst, dochodzą trzy strumienie: jeden
od wsi Czasławice, drugi od wsi Szadmki
a trzeci środkiem z parowu lesistego. Stru
mienie to, połączywszy się z sobą, tworzą rze
czkę Bystrą, która płynie koło Nałęczowa,
Charzecka, Wąwolnicy, Celejowa i ubiegłszy
3 i pół mili, wpada pod wsią Bochotnicą do
Wisły z prawego brzegu. Okolica, jaką ta
rzeka przepływa, jest wzgórzysta, poprzcrzy-
nana parowami głębokiemi od 20-60 stóp,
grunta gliniaste, jednak dno rzeki najwięcej
ma pokład kamienia wapiennego. Spadek
rzeki średnio wynosi stóp 8 na wiorstę, szero
kość koryta przy początkach sążni 2, przy uj
ściu 20 sążni. W czasie wezbrań na roztopach
i przy ulewnych deszczach, woda podnosi się
szybko do wysokości stóp 8, ale toż i raptownie
powraca do normalnego stanu. Nadbrzeża tej
rzeki są prawie wszędzie suche, a woda z po
wodu wysokich brzegów mało gdzie występuje
na lądy. Z powodu bystrego biegu źród--ł,
z których rzeka ta powstaje, nawet w mroźnej
zimie zamarza ona tylko na stawach i w
otwartych niższych miejscach. Pod wsią Ce-
lejowem wpada z lewej strony strumień bez
nazwiska, długi milę l, płynie w parowie
głębokim na stóp 25 pod wsiami llzeczy-
ca i Witoszyny. Na rzece Bystrej, jako
i wpadających w nią strumieniach, możnaby
z wielką korzyścią urządzać zakłady przemy
słowe; źródła bowiem w tej okolicy wzgórzy-
stej zawsze i bez przerwy d starczają wiele
wody, o silnym spadku. Cała dolina B. przed
stawia szereg malowniczych krajobrazów i go
dnych widzenia miejscowości, z których naj
ciekawsze są: Nałęczów, Celojów i Bochotnicą
dolna.	Br. Ch.
Bystra, 1.) rz., bierze początek w gub. mińskiej, w południowo-z.ichod. stronic pow. mińskiego, około wsi Czesnowa i Kula, kędy nazywa się Usą (ob.). W okolicy wsi Mie-szycze wpływa do gub. wileńskiej w pow. oszmiańskim; tu w błotnistej miejscowości zwanej Winniszcze rozdziela się na dwa ramiona, z których prawe nosi nazwę Bystrej, a lewe lisy, tworząc wyspę; tak rozdzielona rzeka łączy się znowu, ubiegły około 3 mil, w jedno koryto i na granicy pow. nowogródzkiego w okolicy wsi Borgowicze w pow1. nowogródzkim wpada do Niemna. Tą rzeką spławiają się w porze wiosennej materyały leśne do Nie-

mna, bo okolica, którą przepływa, jest lesista, stanowiąc właściwie polesie pow. oszmiańskie-go. 2.) B., rz., która bierze początek w jarach między wsią Piwcami i Onaćkami w powiecie kaniowskim i pod Uzyszczowem w pow. kijowskim wpada do rz. Dniepru. 3.) B., ob. Kalusik.
Bystra, 1.) potok górski, wypływa na granicy gmin Bystrej i Szalowej w pow. gorlickim, u południowych stóp wzgórza Bieśnika (696 m.); płynie krętem łożyskiem zrazu na wschód, potem na południc przez wieś Bystrą, zabierając liczne potoki górskie a przedewszystkim od zachodu. Koryto kamieniste, prąd szybki i nagły. Wpada do Ropy. Długość biegu niespełna mila. Po zachodnim brzegu jego w kierunku południowo-wschodnim ciągnie się pasmo wzgórz, którego znaczniejsze wierzchołki są Maślona góra (747 m.), Jelenia góra (686 m.) i Kamionka. Stoki ich spadają ku potokowi Bystrej. :'.) B., potok górski, powstający w Beskidzie zachodnim w Zywieczy-źiiie, w obr. gm Kamosznicy, między Magórką (l 129 m.) a Baranią (1214 m.); płynie na południc, mija Kamesznicę, gdzie zwraca się nagle na zachód, przepływa błonia Milówki i z lew. brz. wpada do Soły po l '/5-milowym biegu. Przyjmuje liczne potoki górskie, jak Jaruszówkę i Szary. Po zachodnim jej brzegu wznoszą się wierzchołki beskidzkie: Czerwoń-cowa góra (920), Jaworzyna (1020 m.), Górka motykowa (792 m.), a nad lewym brzegiem las Sikorczyria z Glinnom (1021 m.) i Mała Barania (658 m.) przy ujściu, naprzeciw której po pr. brz. Bystrej wznosi się Sucha góra (636 m.). 3.) B., potok tatrzański na Liptowie. Wypływa ze stawu w dolinie Bystrej, na południe od szczytu Bystrej, płynie na południe między dwoma ramionami odry-wającemi się od Bystrej na południe, jednym zachodnim (Jeżowa), a drugim wschodnim (Kotłowa). Uchodzi z pr. brz. do Białej (Bela). 4.) B., potok górski, źródła w Beskidzie lesistym, pod samym jego grzbietem, na granicy Galicyi z Węgrami, w obr. gm. Jasienia (w pow. kałuskim). Płynie wąwozem górskim między grzbietem górskim Gorganem (1611 m.) od zachodu aSowulą(1418 m.) i Bystrą (1427 m.) od wschodu. Wpada z praw. brz. do Łomnicy. Z praw. brz. przyjmuje potok Łopusznę, obok licznych innych wód górskich. Długość biegu 9 kil. 5.) B., potok wypływający w obr. gm. Dobrohostowia w pow. drohobyckim z pod wzgórza Belejowa (775 m.), w Słomianym lesie; płynie dolinką ku północnemu wschodowi; w Bystrej, przysiółku Dobrohostowa, zasila go potok Temie-niec; tu zwraca się na wschód, opływa północne stopy Wzgórza Kiczerki (378 m.) i po 10 kil. biegu uchodzi w obr. gm. Uliczna z praw.

508

Byś

 

brz. do Kłodnicy,  dopływu Dniestru.    6.) B.,
ob. Bystre, Bystrzanka i t. p.	Br. G.
Bystra, ob. BaMenogi, Bereżnica, Błyszcz, Bystrzyca, Łomnica.
Bystrąjgiszki, wś, pow. sejneński, gm. i par. Seraje. Liczy 3 dm. i 55 mk.
Bystrampol, wś w pow. poniewieskim,
par. remigolskiej, od Kowna 126 wiost, od
Poniewieża wiorst 12, od parafialnego kościoła
12 wiorst, od stacyi dr. żel. Poniewież wiorst
14, nad rz. Jodą. Do tej majętności należą
folwarki; a) Upita z miasteczkiem i filialnym
kościołem (ob.), b) Karolów, c) Stulciszki
i d) Sutkuny; ta ostatnia posiadłość od czterech
wieków należy do Bystramów; gleba średnia,
gruntu ornego 1200 mórg., łąk 800 mórg., lasu
1600 mórg.	Dr. K.
Bystre, l.) okolica szlachecka, nad rz. Bystrzycą, pow. przasnyski, gm. i par. Krzyno-włoga-Mała. W obrębie jej leżą wsie: Bystre Chrzany, wś włość, i wieś drobnej szlachty. Drobna szlachta posiada tu 3 dm., 31 mk., powierzchni zajmuje 105 morgów (87 mórg gruntu ornego), i Bystre-Kurzymy. wieś drobnej szlachty, zajmuje powierzchni 60 mórg., posiada młyn wodny, liczy 6 dm. i 52 mk. i!.) B., lub Bystro, wś, pow. biłgorajski, gin. i par. Krzeszów. Leży o 3 w. na połd. wschód od Krzeszowa, w pobliżu Sanu i granicy od Galioyi. W 1827 r. liczyła 57 dm. i 428 mk.
Bystre, 1.) wś, pow. staromiejski, o 32 kil. od Starego miasta, w par. rz. kat. Turka, gr. kat. Michnowłce. 2.) B., wś, pow. Lisko,
0	6 kil. od Baligrodu,   w par. rz. kat. i gr. kat.
Baligród;   ma  filią   tej   ostatniej.    3.)   B., ob.
Stare Bystre.
Bystre,, niem. Biatrui, wieś, pow. bielski na Szląsku au,st., par. kat. Bielsko, rozl. mórg. 1675, ludn. 379, ma szkołę ludową.
Bystre, potok tatrzański, także Bystrą, mylnie Białym Dunajcem zwany, na Podhalu nowotarskiem. Nastaje on z połączenia się kilku strumyków, wytryskujących w dolinie Kondratowęj i Goryczkowej, a mających te same nazwy co doliny. Oba te potoki łączą się powyżej źródła pod polaną Kalatówek
1	tworzą  potok   zwany Bystre,   z powodu by
strego spadu wód jego.    Poniżej wywierzyska
tego   potoku  na  polanie  Kalatówek wpadają
doń   od   południowego   wschodu potoki z dolin
Kasprowej   i   Goryczkowej   płynące.    Płynie
przez   Kuźnice  zakopiańskie,   Bystre i po pod
Koziniec;   na  północ i   poniżej Zakopanego na
Krupówkach   łączy   się  Bystre od połd.-zach.
z potokiem   Cichą-Wodą,   tworząc  tak   zwaną
Zakopiankę, która,   połączywszy   się z Poroń-
cem, daje Biały Dunajec.	Br. G.
Uystrica, ob. Bystrzyca.
IJystritz, ob. Bystrzyca, na Szląsku austr.
Bystro, ob. Bystre.

Bystro-grządy, wś, pow. ostrowski, gm. Zaręby kościelne, par. Żużel.
Bystrojowice, u Zinberga błędnie: Bystrze-jowice, folw. w pow. sandomierskim, gm. i par. Samborzec, od Sandomierza odl. w. 13, od drogi bitej sandom.-opatowskiej w 6. Przedtem stanowiły całość z dobrami Zajeziorze. Eozl. ogól. m. 377; 15 dm., 92 mk. A. T.
Bystrowice, wś, pow. jarosławski, o 7 kil. od st. p. Pruehnik, w par. rz. kat. Rudołowice, gr. kat. Pełnatycze. Ma szkołę ludową 1-kla-sową.
Bystrówka, ob. Bystryjówka.
Bystry, niem. Biestern, dobra i młyn, pow. lecki, niedaleko Lecu.
Bystry, 1.) potok górski, wypływa w Beskidzie lesistym z pod głównego grzbietu w lesie Wankowie, po zachodnio-północnej stronie góry Terpiaku (744 m.), w obr. gm. Osławicy w p. sanockim; w kierunku płynie półn.-wsch., bieg rwący, spad nagły, łożysko kamieniste; wpada do Osławicy naprzeciwko góry Krasnej (557 m.). Długość biegu pół mili. 2.) B., potok górski w Beskidzie lesistym, w obr. gm.Strubo-wi$k w pow. liskłm, źródła leśne pod samym grzoietem głównym; płynie w kierunku półno-cno-wschodnim, potok zabiera z pr. brz. inny potoczek Terczat zwany; tworzy w średnim i dolnym biegu granicę między Strubowiskami a Smerekicm. Wpada do Wetliny, dopływu Solinki. Długość biegu 3!4 mili. 3.) B., potok górski w Beskidzie lesistym, w obr. gm. Stuposian, prawy dopływ Wołosatki. wpadającej do Sanu w pow. liskim. Płynie na wschód przez lasy i poniżej Berezck, przysiółku Stuposian, wpada do Wołosatki. Długość biegu pół mili. 4.) B., potok, także Bijstrzy-Jeiem zwany, wypływa w Beskidzie lesistym, z grupy skalistych gór beskidzkich, Ihrowcami zwanych, dochodzących w Wysokiej 1808 m., a mianowicie po południowej stronie Wierchu Pasiecznego (1485 m.), i płynie zrazu na południowy wschód, potem nieco na północ i znowu na wschód, opłukując północne stoki góry Tarniczki (1165 m.) i wpada z lewego brzegu do Bystrzycy Czarnej. Długość biegu l i pół mili. Sależy do obr. gin. Porohów w pow. bohorodczańskim. 5.) B., potok górki w obr. gm. Kalnej, pow. doliński, w Beskidzie lesistym, wypływa w lesie między Jawory-nami (1134 m.) a Przysłopem (1012 m.), płynie na południe lasem; wody rwące i, leśne. Wpada z lew. brz. doMizuńki, dopływu Swicy. 3.) B., potok w Beskidzie zachodnim w Żywiec-czyźnie, nastaje w obr. gm. Ujsół, w północno wschodniej jej stronie, w lesie Złatną zwanym, na południowo-zachodnim stoku wierchu Mar-szałkowej (920 m.); płynie przez Złatną, przysiółek Ujsoła w kierunku południowo-zachodnim, przyjmując liczne potoki górskie, tak

Byś.

6ys.

509

 

z pr., jak z lew. brzegu, między nimi Bacz-
mański, Gawłowski z pr. brz., a Stracenice.
z lewego brzegu. Długość biegu 11 kil. Jest
on jednym z potoków, z których Soła nastaje
7.) B , potok w obr. gin. Zubsuchego, ob. Ra
tułowski potok.	Br. O,
Bystryca, ob. Bystrzyca.
Bystryca, rz., dopływ rz. Teterowa z prawej strony, w pow. radomyskim.
Bystryjówka, Bystrzejewka, Bystrówka, rz.
poczyna się w gubernii wołyńskiej we ws
Ślipczycach, płynie przez wieś Kamiennybrót
i pod m. Kadomyślem łącząc się z rz. Myką
wpada do rz. Teterowa z lewej strony. Brze
gi jej posiadają granit siwy i hyperstenit (la-
brador). Powstaje z dwu strug: Korczewatą
i Koroboczka.	E. R.
Bystryk, 1.) rz., poczyna się koło wsi Bystrzy ka w pow. skwirskim, płynie na południo-wschód i w tymże pow. wpada do rz Ilorocho-watki. 2.) B., rz., dopływ rz. Rastawicy z lewej strony, w pow. skwirskim, do której wlewa swe wody przy mku Baiżynie. E. R.
Bystrz, niem. Diellitzthal, wś, pow. szczy-cieński, pod Pupami.
Bystrzanka, także Bystra zwana, potok
górski, powstaje z połączenia potoków Ciśnia-
wy, Sidziny i Grłazy, na granicy gminy Sidziny
z Bystrą; płynie ku północnemu wschodowi
nieco krętem łożyskiem, dość ważką doliną,
przez wieś Bystrą, i w obr. tej gminy w półno
cnej części pod młynem uchodzi do Skawy.
Na wschodnim jego brzegu ciągnie się aż po
Skawę w północno-zachodnim kierunku pasmo
wzgórz, których poszczególne czubałki zwą
się .Na wierzbowie (626 m.), Urosowa (592 m.),
Beczkowa góra (636 m.) Po zachodniej zaś
stronie potoku Bystrej rozlega się las Bystra,
którego największe wzniesienie n. p. m. wyno
si 885 m.	Br. G.
Bystrzanuw, wś, pow. grójecki, gm. Ko-morniki, par. Tarczyn. W 1827 r. było tu 20 dm. i 155 mk.
Bystrzanowice, wś, pow. częstochowski, gm. Potok Złoty, par. Lelów. \V 1827 r. było tu 27 dm. i 300 mk.
Bystrze, niem. Biesterfelde, wś, pow. mal-borski, st. poczt. Tczew. Kętrzyński w pier-wotnem swojem "Studyum" nazwał tę wieś Bystrzyce.
Bystrzec, niem. Weisshof, wś, folw. i młyn, pow. kwidzyński, pod Kwidzyniem, ma wójtostwo i urząd stanu cywilnego; par. katol. Tychnowy; 7 dm., 78 mk., 17 kat.; folw. ma 274 ha., wś i młyn 573 m. rozl.
Bystrzec, potok górski w Beskidzie lesistym, na terrytoryum Czarnej Hory, w obr. gm. Żabiego w pow. kossowskim. Wypływa z połonin Szpecami zwanych (Szpecy, 1866 m.), płynie już to jazdami leśnymi, już też przez po-

łoniny na wschód, kamienistem łożyskiem, zabierając tak z połoniny Bystrca od północy, jak z góry Piaskowej od południa, liczne potoki górskie. Wpada z lewego brzegu do Czeremoszu Czarnego. Długość biegu 11 kiłom.
By§trzejewka, ob. Bystryjówka.
Bystrzejowice, 1.) wieś i folw. prywatny, pow. lubelski, gm. Piaski, par. Mełgiew; od Lublina odległe w. 15, od Piasków w. 7, przy drodze bitej do IJściługa i Zamościa. Rozle-głość ogólna m. 1836, w czem ziemi włościańskiej m. 617, folwarcznej m. 1159, a mianowicie ornej m. 600, łąk i pastwisk 106, ogrodów warzywnych i owocowych m. 24, lasu m. 387, pod zabudowaniami, drogami i t. p. m. 34, osady karczemne m. 2; wieczyste dzierżawy m. 60. Obfite pokłady wapna i tak zw. opoki, stanowiącej wyborny materyał budowlany. Zabudowań folw. murów. 7, drewnianych 11. Grunta gliniasto-piaszczyste, zaliczane do klasy II pszennej. O granicę leżą drugie B., dawniej do klasztoru bernardynek lubelskich, dziś do skarbu należące. 2.) B. ob. Bystrojowice.
Bystrzek, olędry,   pow.   śremski;   13   dm., 119 mk., 89 ew., 30 kat., 18 analf.
Bystrzyca, 1.) wś nad rzeką t. n. z pra
wego brzegu, pow. lubelski, gm. Łuszczów,
par. Bystrzyca. Leży o 12 w. na południowy
wschód od Lublina a o 9 w. na półn. od By
strzycy, mającej ruiny zamku. Posiada ko
ściół par. murowany z XVIII w. W 1827 r.
było tu 29 dm. i 198 mk., obecnie 41 dm.
Parafia B. dek. lubelskiego 3839 dusz liczy.
2.) B., wś. nad rz. t. n. z prawego brzegu,
pow. janowski, gm. i par. Zakrzówek. Leży
na północ od Lublina. W 1827 r. było tu 61
dm., 462 mk. 3.) B., wś, pow. łukowski, gm.
i par. Wojcieszków, o 3 w. na półn. wschód
od Adamowa. W 1827 r. było tu 23 dm.
i 167 mk., obecnie 38 dm., 315 mk. i 1383 m.
obszaru. Do B. należy Bystrzycka Wola, wś
i folw. w pobliżu B.; liczy 37 dm., 361 mk.
i 3216 m. obszaru, w tom 2610 m. ziemi dwor
skiej. 4.) B., wś i folw., pow. koniński, gm.
Elzgów, par. Królikowo. Rozległości mórg
35, ludności 46, od Konina wiorst 24, ob. Bi
skupice.	Br. Ch.
Bystrzyca, wś, nad rz. t. n., pow. lubelski, gm. Piotrowice, par. Bychawka, o 3 i pół mili od Lublina. W 1827 r. było tu 28 dm. i 182 mk., obecnie 98 dm. Zamek tutejszy, niegdyś do wsi Strzyżowic należący, wystawili w pierwszych latach XVI wieku Zarczyńscy. Budowla niewielka, na jedno piętro wzniesiona, 'bszernemi lochami podmurowana. Miała dzie-Iziniec murem obwiedziony, a nad bramą do-jyć wysoką wieżę. Posiadali ten zamek późnej Gorajscy. a po nich Skarbkowie, Kieł-izewscy, Kajetan Koźmian. Za dziedzictwa

510

Kiełczewskich, gdy się dwaj bracia na po
dział majątku zgodzić nie chcieli i każdy
7, nich pragnął zamek posiadać, podzielono
się tą budowlą i odtąd każda jej połowa
oddzielnego doświadczała losu. Wschodnia
dająca widok na dolinę Bystrzycy, wcześnie
opuszczona, z czasem poszła w ruinę, obe
cnie odnowił ją p. Stelmasiewicz. Zachodnia,
na równinie położona, ciągle prawie mając
mieszkańców, utrzymywana była w porzą
dku, ale przerabiana stopniowo, straciła swą
pierwotną postać.	JBr. Ch.
Bystrzyca, od 1865 r. Bystrioa, mko powiatu wilejskiego, na lewym brzegu rzeki Wilii, o 38 w. od Wilna, o 14 od Wornian, najbliższej stacyi pocztowej, o 377 wiorst od źródeł Wilii, 4 stanu policyjnego i 4 ucząstku święciańskiego (IV) okręgu sądowego, posiada zarząd włość, gm., 103 mk., szkółkę wiejską i kościół paraf, prawosławny, murowany przez Zygmunta I w 1523 r., przyłączony z probostwem do fundowanej przez niego snfraganii wileńskiej; w 1760 r. wymurowany z tytułem Podwyższenia św. Krzyża, w 1865 przerobiony na cerkiew prawosławną. B. podług Stryjkowskiego i Kojałowicza była pierwszą stolicą wielkich ks. lit. Parafia B. szumskiego błahoczynija (dek.) liczy obecnie parafian prawosławnych mężczyzn 519, kobiet 509 dusz, a do 1865 była paraną klasy 5 dek. wileńskiego, posiadała w swym obrębie kaplicę Wojdaciszki i liczyła 2304 par., teraz rozdzielonych między sąsiednie parafie: worniań-ską, bujwidzką i ławaryską. Włościańska gmina bystrzycka dzieli się na 5 wiejskich okręgów i liczy w ogóle włościan 5098 osób w 136 wsiach, zawierających 783 domów. B. była niegdyś starostwem i w XVIII w. płaciła 1785 złp. kwarty (przez długi czas w ręku Brzostowskich). Dziś B. jest własnością miejscowej cerkwi i włościan. W pobliżu, niedaleko zaścianka rządowego Linomargi, nader stroma góra z okopami, zwana Zamkowszczy-zna, śród lasu. Gmina B. liczy 5 okręgów wiejskich: 1) Bystrzyca. 1) Rubno, 3) Buj-widy, 4) Rycienie, 5) Preny. Okrąg wiejski B. w gminie B. liczy następujące wsie: Kowa-lówka, Tartak; zaścianki: Symoniczki, Bur-bliszki, Powoksza, Zybniszki, Anksztajcie, Linomargi, Raudy, Zamkowszyzna, Rudziszki, Kłaniszki, Paluniszki, Sienakły, Rudziszki, Ignacowo (dziś inaczej Wozdwiżenskojo zwane), Milguniszki, Losze, Żorniele, Folwarki, Juchniszki, Piotrowszczyzna, Ilawy. J. W. 2.) B., wś z zarządem gmin. w środku pow. słu-ckiego, niedaleko miasteczka Romanowa, nad rz. Moroczem, w 2 okręgu sądowym, w 3 stanie policyjnym (kopylskim). Gmina bystrzycka składa się z 19 wiosek i liczy 2698 mk. płci męz. Al. Jel, 3.) B., wś r^ąd., pow. uazy-

cki, gm. Osłamów, ma 124 dusz męz., 251 dz.
ziemi włość. Wieś ta była darowaną klaszto
rowi franciszkanów w Kamieńcu przez Zofią
ze Żmiechowskieh Tyszkiewiczową, wojewo-
dzinę trocką.	Dr. M.
Bystrzyca, 1.) wieś, pow. drohobycki, o 11 kil. od st. p. Podbusz. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 6, łąk i ogr. 45, past. 3, lasu 720; posiadł, mniej.: roli ornej 707, łąk i ogr. 319, past. 376, lasu 128 m. Ludn. rz. kat. 32, gr. kat. 503, izrael. 14: razem 549. Należy do rz. kat. parafii w Podbużu; gr. kat. par. ma w miejscu, która należy do dekanatu starosamborskiego. Właściciel większej posiadłości: Towarzystwo przemysłowe dla produktów leśnych w Wiedniu. 2.) B , dolna i górna, wieś, pow. ropczycki. 1439 m. rozl., w tem 988 m. roli ornej, 104 domów, 660 mk.; parafia w Nockowy, położenie górzyste, 12 kil. od Sędziszowa.
Bystrzyca, niem. Bystritz, Bistritz, Biatrzitz,
wieś, pow. jabłonkowski na Szlązku austr.,
rozl. mórg. 2792, ludności 1745. Ma parafią
ewang. (od r. 1782), która liczy 7000 wier
nych w samym B. 1600; ma też filią par. kat.
Wędrynia, st. p. i szkołę ludową prywatną.
W B. jost st. dr. żel. koszycko-bogumińskiej,
między Jabłonkowem a Trzyńcem, o 46 kil.
od Bogumina, o 15 od Cieszyna.	F. S.
Bystrzyca, niem. Htibelsnhwerdt, m. pow. w reg. wrocławskie], o 2 m. na płd. od Kładz-ka, pod 50°17'40"' sz. płn. i 34°20'5" dług. wsch., miedzy rz. Nissą i Bystrzycą; miasto prawie wyłącznie katolickie, otoczone murem; ma 2 kościoły katolickie, l ewangelicki od roku 1822. Miasto rękodzielnicze. Trzy jarmarki.
Bystrzyca, ob. Bańska Bystrzyca.
Bystrzyca, 1.) rzeka, bierze początek ze źródeł we wsi Sulów, w pow. janowskim. Płynie ku półn. przez wsie: Zakrzówek i Bystrzyca, Kiełczcwice, Strzyżowice, Bystrzyca, • Piotrowice, Osmolice, Żabia Wola, Prawdniki, Zemborzyce, Wrotków. Rury, miasto Lublin, pod wsią Tatary. folwarkiem Ponikwody, wsiami: Hajdowo. Jakubowice Murowane, Długie. Turka. Sobianowice, Bystrzyca, Oharlęż i pod wsią Spiczyn wpada do rzeki Wieprz z lewego jej brzegu. Źródła B. są dosyć obfite; w dalszym biegu, przyjmując wody różnych źródeł, strumieni i rzeczek, staje sit,1 ona dosyć znaczną. Do wsi Bystrzycy płynie niziną szeroką na 180 sążni. Od Osmolić nizina ta rozszerza się i aż do samego ujścia rzeki, szeroka jest na 370 sążni; brzegi rzeki są strome, stałe, suche, wznoszące się na 3 do 4 stóp nad średni stan wody; dno rzeki piaszczyste. Nizina po największej części torfowa, w wielu miejscach rozbłocona, a to głównie z powodu podniesienia wody na młyny. Pola orne i la-

By*.

Byt-

511

 

sy  z obu stron  niziny  są wyniesiono  nad poziom na 20 do 40 stóp i mają wszędzie gruni gliniasty.    Całkowita  długość rzeki w rozwinięciu,  wynosi 8 i pół mili;  średnia szerokość od źródła  aż do  wsi Osmolić  sążni 2,   głębokość nieco więcej nad stopę;   od Osmolić do ujścia   średnia  szerokość sążni 8,  a przy ujściu 10; średnia głębokość stóp 2.    Ponieważ rzeka płynie śród wzgórzystej okolicy, wylewa więc tylko w roztopach,  tudzież po raptownych lub kilkodniowych   ulewnych   deszczach;   wtedy woda  wznosi   się na stóp 6 nad  stan   zwykły i całą  nizinę łączną  zatapia.    Na zimę  woda zamarza tylko na stawach i w miejscach   gdzie są płaskie lądy i większa szerokość rzeki.    Do Bystrzycy  wpadają:   1) pod  wsią  Bystrzycą z prawej   strumień   bez nazwiska,   który   wypływa  w  okolicy   wzgórzystej   wsi   Rudnik, w powiecie   zamojskim,   z parowu  głębokiego na stóp 20; płynie on kreto parowem w długości mili,   ze spadkiem   na jedne wiorstę stóp 4, w gruntach  gliniastych; 2) rzeka  Bychawka, Koza albo Samica; 3) pod wsią Krężnicą Jarą, z lewej strony strumień boz nazwiska,  którego źródło   i   bieg są następujące:   pod wsią  Jaro-f>ze wicami,   w   okolicy   wzgórzystoj,   poniżej miasta Bcłżyc,   schodzą się trzy strumienie: jeden mający   swój początek ze źródeł o pół mili pod   Bełżycami,   drugi  płynący  przez miasto Bełżyce od Krężnicy Okrągłej o :V4 mili, a trzeci biorący  początek o pół mili  w parowie wsi Matczyna.    Po   takiem   połączeniu   powstały ztąd   strumień przepływa   około wsi: Jarosze-wice, Babin, Strzeszkowice i przebiegłszy   l3/, mili   uchodzi   do Bystrzycy  pod  wspomnioną wsią Krężnicą Jara.    W każdej   z pięciu  wymienionych   wsi znajdują się młyny.    Długość strumienia około 2 i pół mili, spadek na wiorstę stóp 2'3.    Średnia szerokość stóp 8, głębokość  w stanie zwykłym cali 9,  brzegi strome, wysokie na 2 do 3 stóp; średnia szerokość niziny sążni 180,  pola za nią wzniesione na stóp 30.    Nizina   w   ogólności   sucha,   rozbłocona tylko   powyżej   stawów,   utworzonych   przez podniesienie   wody   dla   młynów.    Przybory wody   bywają  raptowne   w   czasie  roztopów śniegowych i ulewnych deszczów, lecz wkrótce opadają.    Naprzeciw   wsi   Krężnicy   Jarej   do strumienia   tego wpada  z prawej   strony inny mały   strumień,   długi pół mili,   biorący  swój początek   ze  źródeł   w gruncie   wzgórzystym, pod wsią   Niedrzwica Duża. 4) rzeka Czernie-jówka; 5) rzeka   Czechówka; 6) strumień pod wsią  Jakubowice Murowane.    Ten ma początek w parowie,  głębokim stóp 40  a szerokim średnio na sążni 20,   ze źródeł pod osadą Rudnik; długi pół mili, szeroki stóp 4, kręty, koryto gliniaste; 8) rzeczka Dyrka.    2.) II., rzeka. Pod wsią Lisikierz,   w pow. łukowskim,   wypływa z błot strumień Wilkojatka. i pod tem

nazwiskiem dochodzi do wsi Świderki; od niej
płynie około wsi: A\rolka Domaszewska, Zofi-
bór, Setki, Sobole, pod nazwą Świder; dalej do
piero przyjmuje nazwę Bystrzyca, płynie pod
wsiami Rozwadów, Ułan, Wola Chomejowa,
Krassów, Olszewnica, Wola Osowińska, Oso-
wno, Borki, rozgranicza dobra Wrzosów od
dóbr Tchórzewek i nakoniec powyżej wsi
Tchórzów wpada do rzeki Tyśmienicy, a z nią
do Wieprza. Od początku swego aż do wsi
Wola Cliomejowa płynie prawie wprost na
wschód odtąd zmienia kierunek na wschodnio-
południowy. Powyżej wsi Wola Osowińska
przyjmuje w siebie z prawej strony rzeczkę
Bystrzycę małą, zwaną także Białowoda, któ
ra bierze początek na gruntach wsi Radoryż,
w pow. łuikowskim; płynie na wschód około
wsi Cissownik, Ruda, WTólka Radoryaka,
Krzywda, Burzeć, Wojcieszków, Wola By-
strzycka, Wola Bobrowa, Oszozepalin. Dłu
gość Bystrzycy mil 13, szerokość przy począ
tku stóp 4, pod Staninem 6, Sarnowem i Świ
derkami 12, Ułanem 18, przy ujściu 24; głębo-
vość stóp 5 do 6, bieg wody regularny. Oko
lico tej rzeki mają grunta urodzajne, złożone
z próchnicy i części glinki; lądy nadbrzeżne
płaskie, znacznie wyniesione nad powierzchnię
wody; zalew y wiosenne nie dochodzą dalej jak
na pół wiorsty, są krótko trwałe, nie zrządza
ją szkód; owszem przyczyniają się do użyźnie
nia łąk, których nad rzeką tą znaczna znajduje
się obfitość. 3.) B., rzeka, lewy dopływ Pro-
sny, w W. ks. P.	Br. Ch,
Bystrzyca, Bystryca, BystryjówTca (ob.) Bystrzyca, 1.) prawy dopływ Dniestru. Testto ostatnia rzoka, która z pod Beskidu lesistego do Dniestru płynie; również jest ostatnią większą rzeką, którą na górnym biegu Dniestr od pr. brz. ze sobą zabiera, i na niej kończy się górny bieg jego. Powstaje z połażenia dwóch Bystrzyc: Sołotwińskiej i Nad-worniańskiej. Obie łączą się poniżej Stanisławowa a połączony potok, niespełna 16 kil. długi, poniżej Jezupola uchodzi do Dniestru. Bystrzyca Sołotwińska wypływa na samej granicy Galicyi i Węgier, z popod głównego grzbietu Beskidu lesistego, w obr. gm. Poro-lów w pow. bohorodczańskim, na granicy ;egoż pow. z pow. kałuskim na połoninie Bystrą zwanej (1426 m.), między stokami skalistego działu beskidzkiego, zwanego Sewulą jzyli Sywulą (1818 m.) i działu Negrową zwanego. Z połoniny tej śliczny rozpościera się widok. Od południa nad doliną bystrzycką wznoszą się łagodnie Nęgrowa i Bojaryn (1679 m.) wysoko w krainę kosodrzewu, a od południowego zachodu, równolegle do skalistego grzbietu Sewuli, po nad łomnicką doliną, rozpościerają się dzikie, prawie na milę długie Gor-gany, z najwyższym szczytem 1611 m. W kie-

512

Śyś.

Byś.

 

runku  zaś wschodnim  w  oddali widać zarysy potężnego  grzbietu Czarnohory,   królowej  Beskidu wschodniego.    Źródła Bystrzycy poczynają się w moczarze mnóstwem   drobnych,  leniwo sączących się strug   i strużek,   które   na wschód   zdążając,   po   kilkudziesięciu   krokach zlewają się w potężny potok,   który od bystrego spadu wód swych otrzymał nazwę Bystrzycy.    Moczar   ten  rozlega się na samej przełęczy, zwanej także   Bystrą,   i jest zarazem źró-dliskiem  potoku  Bystrej,   dopływu Łomnicy. Przełęcz  ta  wznosi   się na samem rozgraniczu Węgier,     dawniejszego    obwodu    stryjskiego i stanisławowskiego. Z pod tego rozrogu trysz-czą  cztery   walne    potoki   Bystra (Stryjska), Bystrzyca   (Sołotwińska),    Płajska   (Węgry) i   Salatruk   (Nadworniańskie).    Od   połoniny Bystrej płynie Bystrzyca zwartą doliną w kierunku półn.-wsch.,   przepaścistą debrą w łożysku  pełnem  potężnych   głazów   i  zawalonem wykorzenioną   świerczyną.    Tutaj też według podania  ludu znachodzić się ma krynica Dobo-szowa, gdzie w pobliżu mają być zakopane nieprzebrane skarby Dobosza. Po 6 kil. biegu dochodzi   na   polanę    Meżeryki   (853   m.),   gdzie z   praw.   brz.   przyjmuje potok   Doszezynę. w który  opodal   wpadają potoki Kiński i Płoski, i zwraca się na płn., płynąc zwartą debrą,  porosłą  do   samego  dna grubym borem świerkowym,   otoczona    od   zach.    lesistym   działem Studenką (1443 m.), a od wsch.  Olenicą (1384 m.).     Gdzieniegdzie   tylko   rozpościerają   się małe polany, jak Szetry i Kuźmieniec. W miejscu, gdzie potok Łopuszański od 1. brz. doń wpada,   rozszerza  się  nieco   dno   doliny.    Wody są rwące,  spadek nagły,   ilość wód prawie tutaj podwaja się z powodu licznych mniejszych i większych potoków, które z praw. i lew. brz. przybiera.    W Hucie,   najbardziej   ku  granicznemu grzbietowi Beskidu  wysuniętym przysiółku  Porohów a składającym się prócz leśniczówki  z siedmiu zagród,   założonych  jeszcze W  minionym stuleciu przez Mazurów, sprowadzonych tu niegdyś do huty szkła,   dolina znacznie  się rozszerza;   zach.   działy górskie,   jak Tarniczka  (1165 m.) i Hrynków (1250) z Po-ryczem  rozstępują   się coraz znaczniej,   zostawiając  miejsce  kwiecistym  łąkom, coraz częściej   występującym na zachodnim jej brzegu, podczas  gdy  od  wschodu  działy górskie jak Szczyworys (1078) i Lipniki  bezpośrednio doń przypierają.    W  miejscu,  gdzie  koryto   Bystrzycy  w Hucie  jest   najwęższe,  zbudowano w r. 1877   wielkim  kosztem tamę  i szluzę   do spuszczania  drzewa  przy niskim stanie wody. Okoliczne  lasy tworzą  tutaj   głównie świerk i jodła  z mieszanym  bukiem,  jaworem i olszą białą.    We   wsi Brodach   zwraca  się B. łagodnie  ku wchodowi,   który to kierunek zatrzymuje aż  do Sołotwiny,    Po tej drodze zrasza

minę Jabłonkę, poczem tworzy granicę między gm. Krzywcem i TŁakowcem z jednej a So-łotwiną z drugiej strony. Dolina Bystrzycy między Jabłonką (503 m.) a Bakowcem jest już dość obszerną, od północy rozlegają się dość szeroko łąki, uwieńczone olchą i wiklem, a od połd. przypiera górski dział lesisty Lubieniec ze szczytem Wapnienką (795 m.). Minąwszy Sołotwinę, miasteczko podgórskie, malowniczo rozsiadłe w szerokiej międzygórskiej kotlinie, rozlewa się B. w coraz szerszej dolinie, dzieląc się tu i ówdzie na ramiona, zwraca się za wsią Monasterczanami na północny wschód, a we wsi Żurakach na północ. Tutaj Bystrzyca przechodząc w podgórze traci zupełnie charakter górski. Obfitość wód jest tu nadzwyczaj wielka. Po prawym brzegu Bystrzycy występują łupki popielatawe, nasycone olejem ziemnym, który w pobliskiej Staruni a dalej w Dźwiniaczu na większe rozmiary wydobywają. Między łupkiem znachodzą się tu skrystalizowana siarka i nerkowaty_ markaryt. Płynąc ku północy, zrasza gminy Żuraki, La-chowice, Bonorodczany, następnie tworzy granicę między Łyścem, Drohomirczanami a Starym Łyścem; wreszcie przerzyna gminy Kre-chowce, Zagwóźdź, Pasieczną i Knihynin, zostawiając Stanisławów na boku; rozdzielając się na liczne ramiona i tworząc mniejsze i większe wyspy, tu i ówdzie zadrzewione. W końcu w obr. gm. Wołczyńca, na półn. od Stanisławowa, łączy się na prawym brzegu z Bystrzycą nadwornianską. Potoki i strumienie wpadające do Bystrzycy Sołotwińskiej są następujące: a) z lewego brzegu: Łopuszna, Kuźmieniec mały, Kuźmieniec wielki, Bystrzy k, Czarny potok, Klin potok, Perehiniec, Kako-wiec potok, Rakowy, Dźwiniacz, Korczowy potok, Iloseński potok, Sadzawka i Czereszeń-ków; b) z praw. brz. Doszczyna, B/ypna, Suma-ryń, Płoska, Lubieniec, Maniawka, Łukawiec wielki, Stebnik i Radczanka. Długość biegu od źródeł aż do połączenia się z Bystrzycę nadwornianską czyni 77 kil. Ważniejsze wzniesienia powierzchni wody w Bystrzycą npm. 1426 m. (źródła), 853 (poi. Meżeryki), 690 rn. (Huty), 537 m. (Porohy), 503 m. (ujście Płoski), 447 m. (Rakowiec), 394 m. (Żuraki), 353 m. (ujście Rakowego p.), 329 m. (poniżej Bohorodczan), 289 m. (ujście Sadzawki), 239 m. (pod mostem kole.owym), 232 m. (połączenie się z B. nadw.). Ogólny spad czyni 1194 m. na 77 kil. czyli 15°00 (na 1000 m.). Wzdłuż prawego brzegowiska tej Bystrzycy ciągnie się od Stanisławowa bity cesarski gościniec aż do Zurak, gdzie odrywa się od niego droga gminna aż do Sołotwiny po pr.t brz., a do Jabłonki po lew. brz.; odtąd idzie drożyna górska, na przemian jużto po pr., już też po lew. brzegu, aż powyżej polany Meżeryk.

Był

513

 

Tutaj wiedzie ścieżka przez przełęcz Bystrą na stronę węgierską. - Bystrzyca nadworniańska lub Czarna nastaje z dwóch strug górskich, wytryskujących pod samym głównym grzbietem Beskidu lesistego, w dziale Czarnej Połoniny, ciągnącej się na granicy Galicyi z Węgrami, poczynającej się szczytem Bratkowską (1792 m.) a kończącej się Czarną Klewą (1723 m.). Płynie ku północy głębokimi jarami i debrami, szybko tocząc swe wody i liczne przybierając górskie potoki a zwłaszcza z lewego brzegu, jak Bratkowiec, Gropieniec z Durnińcem, Ra-faiłową, Kozarką i Salatruk, napływające zpod głównego grzbietu beskidzkiego, ciągnącego się od przełęczy Bystrej (1426 m.) t. j. źródeł Bystrzycy sołotwińskiej, aż do szczytu Brat-kowskiej w kierunku połudn. Z prawego zaś brzegu wpada potężny potok górski Douszy-niec. Odtąd zwraca się na płn. wschód, ustawicznie niezmierzonemu lasami, doliną zwartą, która tu i ówdzie rozwiera się na polanach. Dopiero po przyjęciu potoku Maksymca z lew. brz. rozszerza się ona znaczniej, a B. płynie śród kwiecistych łąk paśmistych we wsi Zielonej, ostatniej osadzie górskiej w dorzeczu tej rzeki. Od zachodu przypierają do B. działy górskie jak Maksymiec (1490 m.), Slanimir (1549 m.) i Czortka (1259 m.), a od wschodu Brzeczowaczka (1232 m.), góra Ardzałuczna (1049 m.) i Pasieczanka (1215 m.). W Pasiecznej staje się B. nadw. spławną; dolina bardzo się rozszerza, a działy górskie od wschodu rozstępują się coraz bardziej, podczas gdy od zach. przypierają do lewego brzegu Bystrzycy bezpośrednio. Minąwszy Pniów dostaje się w obręb gm. Nadwornej, a przerżnąwszy gościniec nadworniański, rozbija się na liczne ramiona które, w obrębie gminy Nazawizowa znowu się łączą. Najważniejszy taki rozdział nastaje w gminie Fitkowie i ciągnie się na 11 i pół kil. na północ; wschodnie ramię przerzyna gm. Fitków, Cucyłów i Tyśmieniczany; zachodnie zaś ramię gminę Grabowiec. Oba ramiona łączą się znowu poniżej Tyśmieniczan. Ale już po krótkim biegu W obrębie gminy Chomiakowa znowu rozdziela się na dwa koryta, z których zachodnie tworzy główny prąd Bystrzycy, lewe zaś, minąwszy Czerniejów, w Chraplinie łączy się z głównem korytem na to, aby już w sąsiedniej gm. Mykietyńcach na nowo utworzyć odrębne smugi wodne, zraszające Mykietyńce, Uhorniki i Podłuże i w pobliżu ujścia Worony w tej ostatniej gminie łączące się z głównem korytem. W obrębie gminy Wołczyńca zlewają się obie Bystrzyce. Z lewego brzegu wpadają doń potoki: Bratkowiec, Gropłeniec z Durnińcem, Rafaiłowa, Salatruk, Dobromirecki potok, .Maksymiec, Chre-pelów, Czorcin, p. Buchtowiec, Bitkowiec z Bi-tkowczykiem, Łukawiec mały, Łukawieo i Ho-
Słownlk Geografiom? Zeszyt VII.

rocholina z Pochówka. Z prawego zaś brzegu: Douszyniec, Dzierdziniec, Zielenica, Pasieczna, 'Hnilica woda i Worona. Długość biegu od źródeł do połączenia czyni 86 kil. Ważniejsze wzniesienia pow. wody n. p. m. 1150 m. (źródła), 825 m. (Kruhły łuh), 757 m. (ujście Ea fajłowy), 620 m. (ujście Chrepelowa), 560 m. (ramię wschodnie w Tyśmieniczanach), 259 m. (most kolejowy), 232 m. (połączenie obu B.). Ogólny spad 918 m. na 86 kil. a więc przeszło 10°00 (na 1000 m.) Obie B. płyną kreto; gęste jazy na nich czynią spław tylko na większej wodzie podobnym, gdzie woda wierzchem jazów wali i spławy unosi. Wody ich są goi skie, czyste źródłowe, nagłe i rwiące. Połączona Bystrzyca toczy swe fale w kierunku północnym przeważnie łąkami, doliną stykającą z doliną naddniestrzańską, w krętem korycie przez Wołczyniec, Jannicę i Jezupol, pod którym po 16 kil. biegu uchodzi kilku ramionami do Dniestru z prawego brzegu. Podczas gdy lewy brzeg połączonej Bystrzycy jest łagodnym i płaskim, to znowu brzeg prawy jest nadzwyczaj stromym, przedewszystkiem w Jannicy, i tutaj całe brzegowisko zwie się Ścianką. Ujście leży 213 m., wysoko n. p. m. Przyjmuje z lewego brzegu znaczny potok Pa-wełcze, Ciężówkę i Jezupolski potok. 2.) B. tyśmienicka, znaczny strumień górski, wypływa w obrębie gminy Bystrzycy (w pow. dro-hobyckim) w Beskidzie lesistym, z pod góry "Na bahnach" (742 m.). Płynie zrazu głębokim wądołem przez Bystrzycę ku północno-północnemu zachodowi, a zabrawszy we wsi Smolnej z lewego brzegu potok Zber, zwraca się ku północnemu wschodowi; płynie już nieco szerszą doliną przez Załokieć. Zasilona z prawego brzegu wodami obfitego potoku Opaki, płynie krętem łożyskiem na północ przez Pod-buż, gdzie z lewego brzegu przyjmuje Stro-nawkę. Mija Podmanasterek, Uroż, Winniki, Mokrzany, Hołodówkę, a pod Sielcem zabiera z prawego brzegu Stupiankę, z lewego zaś Gniłę; w Oziminie, zabrawszy z lewego brzegu wody potężnego strumienia Czerchawki, zwraca się na zachód. Aż po wieś tę płynie B. okolicą górską. Odtąd płynie krajem równym, a właściwie dniestrową doliną, podmokłą okolicą leżącą po prawym brzegu Dniestru, na przestrzeni między Hordynią a Terszako-wem, gdzie Bystrzyca do Dniestru wpada z prawego brzegu (o 54 kil. od ujścia Strwiąża). Na tej przestrzeni mija gminy Noworzyce, Prusy, Ortyniec, Dorożów, Hruszów i Tynów. Długość biegu 75 kil. Oprócz powyżej podanych dopływów przyjmuje jeszcze z prawego brzegu Załokieć, Wielki potok, Ciasny, Wer-howy, Tyśmienicę, Letniankę. Dolina Bystrzycy od źródeł aż po Podmanasterek jest dość ważka, otoczona obustronnie dość znacznemi
33

514

Byś.

Byś.

 

wzgórzami, które pod Podmanasterkiem rozstę-
pują się, otwierając Bystrzycy coraz szerszą
dolinę. Nad prawym brzegiem w górnym jej
biegu znaczniejsze czubałki od południa ku pół
nocy, między źródłami a doliną Opaki, zwą się
Kohutów horb (Grzbiet Kogutów, 826 m.), Ko
była (820 m.), Las Ihnatów (640 m.), Czeled-
ny (602 m.); od doliny Opaki aż po źródła Stu-
pianki: Na Źrebię (551 m.), Magura (735 m.),
ISzepetnik (649 m.), Zawata góra (641 m.).
Nad lewym zaś brzegiem między źródłami By
strzycy a doliną Zberu wznosi się las Rudaw-
ka (766 m.); między doliną Zberu a doliną
Stronawki Jalinka (740 m.), Dumianka, las
Rubany (585 m.), Wołczyny (528 m.); na pół
noc od Stronawki Łopuszna (648 m.) nad Pod
manasterkiem. 3.) B., potok, wytryskujący
w Nockowskich krzakach, na wschodnim stoku
lesistego wzgórza Budzisza (449), w obrębie
gminy Bystrzycy w pow. ropczyckim (w Ga-
licyi); płynąc zrazu na wschód, zwraca się na
północ, przerzyna Bystrzycę dolną, Wiśniową,
Olimpów, Wiercany, Swierzyce, gdzie z pra
wego brzegu przyjmuje potok Będziemyśl, na
stępnie przez Sielec. Tutaj kierunek północny
zamienia na połnocno-zachodni; w obrębie gmi
ny Sędziszowa przerzyna kolej Karola Ludwi
ka i gościniec główny; przepływa przez pół
nocne przedmieście Sędziszowa, mija jeszcze
gminy Wolicę ługową, Borek wielki i mały
śród obszernych łąk, i przy ujściu swym do
Wielopolki łączy się z Budziszem. 4.) B., po
tok, powstaje na wielkich błotach naddnie-
strzańskich w obrębie gminy Bilinki Wielkiej,
w pow. Rudki, odprowadza wody z tych błot
zrazu na południe, poczem omijając Bilinkę od
północy, zwraca się na zachód; przepływa gmi
nę Hordynię i po półmilowym biegu uchodzi
do Dniestru z prawego brzegu. 5.) B., ob.
Bistritza.	Br. G.
Bystrzyca,  Weistritz, ob. Wystrzyca.
Bystrzyce, wieś, powiat rówieński, nad Słuczem, na 315-ej wiorście biegu tej rzeki, z kaplicą katolicką parafii Niewirków. Ma składy mąki wysyłanej wodą w Pińssczy-zuę. O wiosce tej i jej właścicielach pisze T. J. Stecki w Wieku (Nr. 187 z r. 1879). "Jestto obszerna wieś poleska, z pięknym domem wiejskim i ogrodem ze starych szpalerów, nad rzeką rzuconym. "Bystrzyca, słowiańska bogini piekielna, na cześć której wiele osad założonych było:" tak wyrażają się stare kroniki; bez wątpienia więc i osada tutejsza nazwę od niej trzyma, a że prąd Słucza nadzwyczaj jest tu podniesiony a bogini, jak mówi mitologia, miała być bardzo porywczą, zdaje się to więc domysł nasz wspierać. Początkowe daieje tej osady nieznane; występuje ona dopiero pod koniec XV wieku, obok Hubkowa, Siedliszcz i t. d., i wspólne koleje z fortuną i

Siemiaszków przechodzi przez dwa wieki z górą. W roku 1797, kiedy kasztelanie Adam Bierzyński, po tragicznej historyi siostry swej Apolonii, ustąpił jej smutną siedzibę w Ludwi-nopolu; sam pozostał przy Bystrzycach, które upiększył i ozdobił, wprowadzając do nich młodziutką swą małżonkę, Teresę Walewską, wojewodziankę sieradzką. Niedługo potem sprzedał Bystrzyce kasztelanie Tomaszowi Jab-czarskiemu, już w początkach tego stulecia- a ten je znowu odstąpił Wincentemu Omieciń-skiemu, byłemu oficerowi armii greckiej, który wojaczkę w dalekich krajach zamienił na spokojny urząd obywatelski marszałka powiatowego i tu długie lata, otoczony rodziną, spędził. Nieszczęśliwe obroty finansowe legionisty greckiego zmusiły spadkobierców jego do sprzedania w ostatnich czasach tej pięknej majętności jakiemuś towarzystwu przemysłowemu."
Bystrzyce, 1.) wś, pow. mogłlnicki; 8 dm.,
75 mk., 24 ew.. 51 kat., 36 analf., st. poczt,
i koi. żel. Mogilno o 4 kil. 2.) B., młyn,
pow. mogilnicki, ob. Trzemeszno.	M. St.
Bystrzyce, m. na Morawie, pod wzgórzami zwanemi Jawornik i Wysoki Kamień, pamię-tnemi walką z Mongołami w r. 1241.
Bystrzyce, ob. Bystrze.
Bystrzycka Wola, ob. Bystrzyca.
Bystrzyczanka, rz., lewy dopływ Wilii pod Bystrzycą.
Bystrzy k, Bystryk, 1.) wś, pow. skwirski,
nad rzeką Bystrzykiem, wpadającą do Rosta-
wicy, o 5 w. od m. Rużyna, o 36 w. od miasta
pow. Skwiry. Mieszkańców 1631 wyznania
prawosławnego. Cerkiew parafialna i szkółka.
Należy do Czeliszczewej. Ziemi 5109 dz. wy
bornego czarnoziemu. Zarząd gminny w m.
Rużynie, policyjny w m. Skwirze. B. ma ka
plicę katolicką parafii Borszczajówka. 2.) B.,
wś, pow. berdyczowski, nad rz. Klitenką, wpa
dającą do rz. Hnyłopiaty, o 3 w. od Berdyczo-
wa. Mieszkańców 530, wyznania prawosław
nego. Cerkiew parafialna. W samej wsi wały
i ślady starego gródka. Ziemi 2215 dz. pierw
szorzędnego czarnoziemu. Należy do Dawi-
dowskich. Zarząd gminny i policyjny w m.
Berdyczowie.	Kl. Przed.
Bystrzyk, rzeczka, ob. Bystryk.
Bystrzyk, ob. Bystry.
Byszcze, ob. Biszcze.
Byszew, 1.) wś, pow. łęczycki, gm. i par. Grabów, obszaru morgów 1099 i 33 dm. W r. 1827 r. było tu 11 dm. i 130 mk. 2.) B., folwark i wieś, pow. łęczycki, gm. i par. Wi-tonia. Ma obszaru morgów 1054. W 1827 r. było tu 25 dm. i 278 mk., obecnie 26 dm.
Byszew, mko pow. słonimskiego z fabryką sukna.
Byszew, ob. Byszów.

Byś.

Byś.

515

 

Byszewa, ob. Byszewo.
Iłyszewice, wieś szpitalna, pow. rawski, gm. Regnów, par. Rawa, na prawo od drogi bitej z Rawy do Nowegomiasta. Należy do szpitala św. Ducha w Rawie, ma 978 m. obszaru. W 1827 r. było tu 15 dm. i 98 mk.
Byszewo, 1.) wieś i folw. nad rz. Pełtą,
pow. makowski, gm. i par. Karniewo, 1354 m.
obszaru. W 1827 r. było tu 12 dm. i 90 mk.
2.) B., ob. Bujny.	Br. Ch.
Byszewo, Byszewa, mała wieś w pow. bydgoskim, między jeziorami pięknie położona, 11 dm., 99 mk., 3 ew., 96 kat., 34 analf. Oprócz szkoły posiada kościół stary, murowany, parafialny, po dawniejszych cystersach, który był przez niejaki czas klasztorny. W Bysze-wie fundował klasztor cysterski Mikołaj Zbro-żek, podskarbi księcia kujawskiego Kazimierza, zapisując krótko przed śmiercią r. 1250 na ten cel oprócz Byszewy 8 innych pobliższych wiosek. Pierwsi zakonnicy przyszli tu w r. 1253. Długo jednak nie mogli pozostać, gdyż krzyżacy, mszcząc się nielitościwie, zburzyli cały klasztor. Następnie w r. 1288 przenieśli się na stałe do Koronowa. W Bysze-wie pozostał i nadal kościół (odtąd parafialny), którym sami ci cystersi zarządzali. Warto wspomnienia, że w Byszewie od najdawniejszych czasów obraz N. M. Panny cudami słynie, do którego lud i dziś jeszcze dosyć licznie pielgrzymuje na odpusty. Czytamy w aktach, że ten obraz znaleziony jest ^w jeziorze, które z tej przyczyny nazywa się Świętem. Kś. F.
Byszewy, wś, pow. brzeziński, gm. Lipiny, par.'Skoszewy. W 1827 r. było tu 13 dm. i 109 mk.
Byszki, Byski, wieś, pow. brzeżański, 820
mk., t, j. 395 mężczyzn, 425 kobiet, razem 183
rodzin. Rz. kat. osób 94, należących do par.
w Buszczu; gr. kat. 709, izraelitów 17; prze
strzeni 2477 m., mianowicie 1237 m. ról or
nych, 34 m. łąk, 124 m. ogrodów, 164 m. pa
stwisk, 861 m. lasu, 36 dróg, 3 m. wody, 28
m. innych przestrzeni. Parafią gr. kat. dek.
brzeżańskiego ma w miejsiiu, do której także
należy granicząca wieś Potok, 436 dusz, i filia
w Seńkowie. Własność Stanisława hr. Poto
ckiego.	B. R.
Byszki, niem. Bischke, wś, pow. chodzieski,
17 dm., 199 mk., 4 ew., 195 kat., 54 analf.
St poczt, i koi. żel. Piła o 11 kil. 2.) B.,
folw., pow. chodzieski, 1171 m. rozl., należy
do domin. Dziembowa.	M. St.
Byszki, Zbyszki, niem. Buessen, Bussen, folw., pow. wałecki, w byłem starostwie drahim-skiem, nazywany w dokumentach z r. 1677 Bysno, należy dziś do dóbr Wielboki, ma 4 dm., 52 mk. ewang. Zdaje się, że podana u Kętrzyńskiego nomenklatura Bezy odnosi się do tej samej miejscowości. Jest też w pow.

wałeckim leśnictwo Biischken (ob.), którego nazwy polskiej Kętrzyński nie podaje.
Byszkowskie jezioro, w pow. wałeckim, między Byszkami a Nadorzycami.
Byszlaki, wś, pow. piński, na granicy łu-ckiego, nad Styrem.
Byszów, wieś i folw.. i Byszowska-kępa, folw., pow. sandomierski, gm. i par. Klimontów. Posiada gorzelnię. W 1827 r. było tu 27 dm. i 164 mk., obecnie liczy 27 dm., 205 mk.. 574 m. ziemi dworsk. i 156 włość.
Byszów, Byszew, mko, pow. kijowski, o 50 w. od Kijowa, nad rzeczką Lupą, wpadającą ztąd o kilka wiorst do Irpenia. B. znajduje się na krańcu pól i lasów, i ztąd też przysłowie ludowe powiada, że "Byszów, z Polisia wyjszow". Istotnie B. zapowiada niby wstęp do polistej Ukrainy, chociaż urywki lasów jeszcze się tu miejscami ciągną, i dopiero za Chwastowem i Motowidłówką konają już lasy, i wyziera kraj jakby odkrojony, innego pozoru. Krąży głucha wieść pomiędzy ludem, jakoby w niepamiętnych, bardzo odległych czasach była tu osada grecka, śród której aż trzy rynki, czyli targowiska i kilka rachowano cerkwi. Podobne tradycye o greckich jakoby osadach, do wielu miejsc na Ukrainie są przywiązane. Dowodzi to tylko bardzo dawnego ich początku. W dawnych wiekach było tu grodzisko (horodyszcze). Tradycya miejscowa niesie, że niegdyś za starych lat nieprzeliczony rój ordyńców stanął groźnie przed Byszowskiem grodziskiem, do którego lud zbiegł się był zewsząd i w niem zamknął. Orda, opasawszy dokoła grodzisko, zaczęła je dobywać. A bronił grodu jakiś rycerz ślepy (łycar slipyj). Tatarzy z zapalczywością nacierali. Łucznym ich pociskom odpowiadano pociskami z kusz. Po zaciętem atoli a daremnem dobywaniu przez kilka dni, orda już odstępować miała od oblężenia, gdy jakaś niewiasta niegodziwa, zażarta na zgubę grodu, ostrzegła tatarów, iż w grodzie zapasy żywności zbliżają się ku końcowi. Tak było w istocie; w grodzie nie stawało zapasów, cały lud był w rozpaczy; jedni rzucali się do wody i topili się, inni zabijali się. I znowu orda natarła i dobyła grodu. Rycerz ślepy, broniąc się, życie ze krwią wylał, lud wycięto do nogi, a "czeladź białą" uprowadzono w jasyr. I długi czas stał Byszów pustką, bo osady ani śladu nie było. Ze zgładzonego grodu pozostały same zgliszcza i popioły. Z dokumentów znajdujących się w archiwum Charlęskich w Paszków-ce wyczerpaliśmy następujące daty odnoszące się do Byszowa. Widać z nich, że w pierwszej połowie XV wieku Byszów należał do rodziny Połozów. Była to rodzina miejscowa, pochodząca ze starego pnia szlachty kijowskiej. Owóż dziedziczyli na Byszowie naprzód Senko

516

Byś.

Byś.

 

Wbłodkowicz Połóż, następnie syn tegoż Se-men Połóż, klucznik kijowski, ale na tym wygasł już był ten ród po mieczu, bo Semen zostawił tylko jedne córkę Fennę, która wyszła naprzód za kniazia Dymitra Wodynickiego, a potem powtórnem małżeństwem za kniazia Dymitra Lubeckiego. Byszów atoli niedługo był w posiadaniu kn. Lubeckich. bo kniaź Dymitr miał tylko syna Bohusza, który zmarł młodo i córkę Fennę, która po bracie odziedziczywszy całą fortunę ojcowską, pierwszym związkiem żyła z Melchiorem Nasiłowskim, powtórnym ze Szczęsnym Charlęskim, w którego też dom i Byszów wianem wniosła. Charlę-scy her. Bończa pochodzili z woj. lubelskiego, gdzie mieli swój Charlęż, gniazdo rodzinne, Szczęsny Cbarlęski, osiadłszy wkijowszczyźnie, doszedł tu wielkich wpływów i znaczenia. Przez całe życie był podkomorzym kijowskim. Po śmierci pierwszej swej żony, z którą miał tylko dwóch synów Mikołaja i Stanisława, ożenił się po raz wtóry z księżniczką Katarzyną, Zbarazką i z tą miał jednego tylko syna Jerzego i córek sześć. Szczęsny Charlęski na posadzie dawnego grodziska byszowskiego wzniósł obronny zameczek, usypał wały i uzbroił. Umarł on w późnym wieku około 1607 r., pochowany w Kijowie w dominikańskim kościele. Po nim właścicielem Byszowa był Jerzy Charlęski, syn jego, ożeniony z Anną Mikulińską. On to duchem pobożności wiedziony postawił w Byszowie drewniany kościół z rezydencyą dla księdza, w której też dla odbywania posług parafialnych wkrótce zamieszkał niejaki ksiądz Zuzerski, ale bez funduszu, jedynie za pensyą zamkową jako kapelan. Fundacya tego kościoła dokonana została jeszcze za życia matki Jerzego. Szczęsnowej Char-lęskiej (z domu ks. Zbarazkiej), która gdy zeszła z tego świata, zwłoki jej zostały pochowane w sklepie tutejszego kościoła. Jerzy Charlęski niemało się przyczynił do wzrostu Byszowa, który w skutek jego starań za przywilejem królewskim na miasteczko został przeistoczony. Po jego śmierci wdowa jego została doźywotnicą Byszowa i wyszła powtórnie za mąż za Łukasza Witkowskiego pod-sędka kijów. Syn Jerzego jedyny Samuel Charlęski, po ukończeniu nauk na akademii krakowskiej, udał się w podróż do cudzych krajów, ale w Augsburgu zachorował i zszedł z tego świata. W archiwum Charlęskach znajdował się jego testament z 1644 r., pisany W Augsburgu. W testamencie tym uprasza on matkę, aby zwłoki jego zostały pogrzebane w byszowskim kościele, gdzie spoczęły już ciała babki jego i ojca Jerzego, przytem zapisuje na kościół byszowski summę 10 tysięcy złp. Matka jego, Łukaszowa Witowska, zostawszy dożywotniczką Byszowa, zajęła się bez zwłoki

wypełnieniem testamentu, jakoż zrestauro--wała kościół byszowski i następnie wprowadziła do niego oo. dominikanów, którym w r. 1644 zapisała na wieczny fundusz wsie Lisz-nię i Dobkowszczyznę. Biskup kijowski So-kołowski potwierdził tę fundacyą a ks. Piotr Sierakowski, przeor klasztoru kijów, dominikańskiego, wprowadził do Byszowa czterech zakonników i jednego braciszka. Pierwszym wikaryuszem byszowskim był Piotr Rozwa-dowski, znany nam z tego, że zostawił ciekawe notatki o kijowskim klasztorze dominikanów. Ale Witowska niedługo władała By-szowem: "zawiodła go onajak mówi dokument za 40000 złp. Katarzynie z CharlężaOsińskiej," córce Szczęsnego Charlęskiego a ciotce zmarłego Samuela. W 1649 r. kozacy pod dowództwem Hołuba wpadli do Byszowa. Kilkunastu szlachty zabili. Dominikanie, jako w czasie "hosticum" wszystkie "supellektylia" (ozdoby) kościelne i kosztowności zawczasu byli pochowali w cerkwi: srebra pozabierali, "portatele" potłukli. Odtąd Byszów przestał być na długo siedliskiem swoich dziedziców. Osińska wyniosła się na Wołyń, a potem po traktacie hadziackim przesiadywała w Białej-cerkwi u komendanta tej fortecy Jana Stachór-skiego, za którego wydała siostrzenicę swoją Izabellę Massalską. Byszów następnie spadł na starszą linią domu Charlęskich t. j. idącą od Stanisława, syna Szczęsnego, podkom. kij. wyże] położonego, który to Stanisław miał syna Szczęsnego a ten Dominika Konstantego. Ten zaś ostatni już wtedy nie żył, zostawiwszy z Maryanną Lubowidzką, syna Franciszka Jana. A więc Byszów spadł na tego Franciszka Jana, który atoli był wtedy małoletnim. Tymczasem zaledwie Osińska zamknęła oczy, Tyszkiewicze, korzystając z małoletności dziedzica Byszowa, zagarnęli to miasteczko. Tyszkiewicze rościli prawo do Byszowa z tego powodu, że jedna z córek Szczęsnego Charlęskiego podkomorzego kijów, była za Abrahamem Tyszkiewiczem i należała się im z tych dóbr czwarcizna. Odtąd pomiędzy opiekunami małoletniego Charlęskiego a Tyszkiewiczami wszczęły się wzajemne najazdy i wypędzania. Akta ówczesne zachowały nam ich pamięć. Dopiero w 1689 r. Franciszek Jan Charlęski, doszedłszy lat, za pomocą Semena Paleja, pułkownika kozackiego, zdołał wyzwolić swój dziedziczny Byszów z posiadania Karola Tyszkie-wicza. Ale niepokoje kozackie nie ustawały, dominikanie już byli wrócili. Tymczasem w r. 1711 Filip Orlik, adherent Mazepy, przyszedł pod Byszów i miasto obiegł, przez trzy niedziel one dobywał; nakonicc ludzie, nie mogąc ataku wytrzymać, w zamku się zamknęli, tam w kościele, "gdy msza św. była, podczas elewacyi samej słyszany był głos dziecięcia rzewliwie

Byś.

Byt.

517

 

płaczącego, pełen kościół był ludzi, i rozumieli, że kto na sklepienie dziecię zaniósł, lecz potem gdy szukano dziecięcia, a nie znaleziono, wszys-' cy się trwożyć zaczęli, jakoż prędko tego dnia kozacy zamku dobyli, księży i innych wielkie mnóstwo ludzi będących prawie wszystkich wycięli (Orłowski: Defensa)." Widać że kościół B. ulogł też był zniszczeniu, bo kiedy w 1729 r. ksiądz prowincyał Maryan Pruski wprowadził na nowo uroczyście dominikanów do Byszowa, to wtedy, jak nas uczy., księga byszowiskiego klasztoru, ani klasztoru ani ko-^ciuła nie było, i tenże kś. Pruski "poświęcił tylko miejsce gdzie był kościół i chrustem kazał ogrodzić"; dominikanie nowowprowadzeni musieli przemieszkiwać jakiś czas w jednym z budynków zamkowych. Franciszek Charlęski atoli w rok po wprowadzeniu dominikanów zbudował na miejscu dawnego kościoła, na sklepie grobowym Charlęskich, z rozebranego pustego budynku na zamku, niewielką kapliczkę "z sążniową zakrystą". Obraz cudowny Matki Boskiej wnet też został przeniesiony z dzwonnicy cerkiewnej, gdzie go dotychczas przechowywano i lokowany w tejże kapliczce w głównym ołtarzu. I dopiero w 1739 r. za staraniem ks. wikarego Musiałkiewicza stanął tu nowy kościół. Klasztor zaś stanął dopiero w 1787 r. przez kś. Anzelma Piątkowskiego wystawiony. W 1751 r. d. 20 listopada, biskup kijowski Ignacy Sołtyk zjechał do By-szowa, zwiedzając dawno nie zwiedzane kościoły i konsekrował tutejszy kościół, pod tyt. Matki Boskiej Różańcowej. Dzień dedyka-cyi tegoż kościoła naznaczony został w niedzielę drugą po Trzech Królach. Fest ton kościelny był zawsze obchodzony solennie. Jezuici białocerkiewscy zjeżdżali z kazaniami. Za wizyty ks. bisk. Sołtyka kościół B. był z "drzewa sosnowego, w kostkę oprawionego". W 1782 r. istniała przy konwencie szkółka, ale bez żadnego funduszu. W 1796 r. Bohusz Siestrzeńcewicz, arcybiskup mohylowski, wizytując kościoły przyłączone do jego archidye-cezyi, zjechał był na wizytę do Byszowa. W 1821 r. klasztor B. miał funduszu 65420 złp. W 1832 r. klasztor B. uległ kasacie i od tego czasu kościół tutejszy jest obsługiwany przez proboszcza. Par. katol. B. dek. kijowskiego liczy dziś 304 wiernych. Cerkiew dziś istniejąca, niegdyś unicka, była zbudowaną w 1762 r. Już około 1721 r. żydzi zaczęli w B. osiadać. W archiwum Charlęskich w Pa-szkówce znajduje się ciekawy dokument, na mocy którego niejaki starozakonny Teko Ose-rowicz przyjął dobrowolne poddaństwo miejskie w Byszowie u p. Józefa Charlęskiego, cze-śnika liwskiego, i przysiągł na to publicznie w szkole kahału. W 1774 r. dla polepszenia bytu mieszkańców Antoni Charlęski, dziedzic

tego miejsca, zaprowadził był w B. jarmarki, ale bez zezwolenia wyższej władzy, ze szkodą uprzywilejowanych jarmarków w sąsiedniej Jasnohorodce. Jakoż z książętami Szujskimi, dziedzicami tego miasteczka, miał o to proces. W 1768 r. Bondarenko, herszt hajdamaków, wpadł tu na czele swojej bandy. Dwór został zrabowany a także kościół i klasztor. Po zejściu bezpotomnem Antoniego Charlęskiego. pułkownika wojsk kor., Byszów przeszedł w spadku na synowców jego, Aleksandra i Leona. Jjeon Charlęski, szzambelan J. K. M., miał dwóch synów: Franciszka, marszałka kijów, i Feliksa. Pierwszy z nich był dziedzicem Byszowa, umarł 8 października 1855 r. Był to ostatni dziedzic B. z rodu Charlęskich Wsie składające klucz byszowski za dziedzictwa Oharlęskich były: Byszów, Worobijówka, Paszko wka, Hrużka, Lisznia, Leonówka, Sosnówka, Wulszka, Jurówka, Jastrzębna, Koziczanka. W najnowszych czasach nabyła Byszów księżna Cecylia z Morzkowskich Radziwiłłowa a potem odprzedała tę majętność Gruszeckiemu, Mko B. liczy teraz 2709 ink., z tego 43 kat., 780 izr. Dobra B. mają 5190 dzies. gruntu wybornego (Edward Rulikowski).
Byszów, 1.) wieś, pow. sokalski, w okręgu celno-granicznym, nad samą granicą między Galicyą a rossyjskim Wołyniem, oddaloną jest od Sokala o 3 mile na wschód, a o 2 mile od Tartakowa. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 383, łąk i ogrodów 126, pastwisk 9, lasu 1497; posiadłość mniejsza: roli ornej 676, łąk i ogrodów 259, pastwisk 6 m. Ludności rzym. kat. 188, gr. kat. 317, izraelitów 12: razem 517. Należy do rzymsko-katolickiej parani w Stojanowie, grecko-katol. w lorkach, wiosce sąsiedniej. Wieś ta posiada szkołę filialną. 2.)B. (z Mielnicą), wieś, pow. podha-jecki, w leśnej i górzystej okolicy, oddalona na połud. zachód od Podhajec o 3 mile, na połud. wschód od Bursztyna o 3 mile, od stacyi kolei żelaznej Iwowsko-czerniowieckiej w Haliczu
0 l milę.    Przestrzeni posiadłość większa:   roli
ornej 418, łąk i ogrodów 74, pastwisk 76, lasu
403;   posiadłość mniejsza:   roli ornej  656,   łąk
1 ogrodów  336,   pastwisk   35   m.    Ludności
rz. kat. 162, gr. kat. 438, izraelitów 31: razem
631.    Należy do "z. kat. parafii  w Horoźance,
gr. kat.   par.   w Dryszczowie,   której   B.  jest
filią.	B. R.
Bysztynek, ob. Bisztijnek,.
Bytcza, Eytcze, wieś z zarządem gminnym w pow. borysowskim, o milę od powiatowego miasta Borysowa odległa, niedaleko historycznego Stachowa, nad rz. Bytcza lub Bytczanką, lewym dopływem Berezyny. W dniu 26 listopada 1812 r. By tezę oblegał ks. Reggio, zakrywając tyły przypartej do Berezyny armii Napoleona. B. leży w l stanie policyjnym,

518

Byt.

Byt.

 

w l okręgu sądowym, ma szkółkę gminną.
Gmina bytczańska składa się z 37 wiosek
i liczy 1064 mk. płci męz.	AL Jel.
Byteń, 1.) wieś, pow. kowelski, gm. Hoło-by. Własność Feliksa Czarnookiego a w małej części Chojeckiego i Bałkowskiego. Ziemi 1750 dz., w tem dworskiej 1010 dz., włość. 740 dz.; 50 dm., 320 mk. Ziemia na pokładzie kredowym. Narzecze rusińskie. A. Br. 2.) B., miasteczko, pow. słonimski, dawniej w województwie nowogrodzkiem, nad rzeką Szczarą między lasami położone; o 165 w. od Grodna, o 28 od Słonima, o 20 od Żyrowic. Gniazdo dawnej rodziny Tryznów. Z tych Mikołaj Tryzna, podskarbi wielki litewski, testamentem swoim 30 lipca 1640 r. całą tę majętność klasztorowi bazylianów, fundacyi swoich, przodków tu niegdyś istniejącemu, miał zapisać. Wszakże prawnuczka jego Szemiotowna z Try-zniankł się rodząca, poszedłszy za Tyzenbauza, starostę dyamentowskiego, wytoczyła sprawę o dziedzictwo i długo bazylianów prawowała; nakoniec sukcesorowie jej, wyrokiem trybunalskim roku 1779, ostatecznie Byteń od bazylianów odebrali. Podług podań miejscowych następne zdarzenie miało dać powód do sprawy o Byteń i do jej wygrania. Tyzenhauz, podskarbi nadworny litewski, modląc się raz w kościele w Nowogródku, siadł przypadkiem w ławce obok dewotki, śpiewającej z kanty-czki pieśń: "Żyrowice, łask krynice," i zauważył, że dewotka jeden z dalszych wierszów tej pieśni: "Tu pau Tryzna, Cuda wyzna, Byteń na zakon daje," nie śpiewała "na zakon", ale "na zastaw." Uderzony tą odmianą wyrazów, zajrzał w kantyczkę i dostrzegłszy, że istotnie zastaw zamiast zakon było wydrukowane, zajął się poszukiwaniem przyczyny, zkąd ta różnica wyrazów pochodziła; jakoż miało się pokazać, że pierwsze wydania kantyczek miały zastaw w tej pieśni, co w następnych drukarnia żyro-wicka przemieniła na zakon. Następne usilne szperania po archiwach miały przekonać Ty-zenhauza, że początkowo Tryznowie nie na dziedzictwo, ale prawem zastawnem oddali Byteń bazylianom. Rozwinął się proces, skutkiem którego zakonnicy ci pomienione dobra oddać byli zmuszeni. Około r. 1740 wyniesiony był ów klasztor na opactwo dla Szymona .Tackiewicza Stawrowskiego, który słynąć wielką świątobliwością gdy nie chciał przyjąć ofiarowanego sobie dostojeństwa metropolity, skłoniony został do objęcia tu urzędu przełożonego, z tytułem opata; godność ta jednak razem ze śmiercią jego ustała. Byteń podczas srogiego spustoszenia Litwy w r. 1655 zniszczony i zrabowany został; cerkiew wielką wymurował tu między rokiem 1708 a 1710 Józef Piętkiewicz, przełożony klasztoru, która po kasacyi zakonu zajęta jest teraz na kościół

prawosławny. B. ma 1926 mk., t. j. 900 męż., 1026 kob., w tem 1500 izr. R. 1858 było 975 mk., t. j. 509 izr., 403 prawosł., 63 kat. W B. jest zarząd policyjny pięciu gmin, dekanat prawosławny, przystań na rzece, jaimark w końcu czerwca.
Byteń, Biten, ob. Bytyń.
Bythiil, ob. Bytyń.
Bytków, ob. Biików.
Bytków, niem. Bitikow, pierwotnie może Witków, wś, pow. bytomski, o milę od Król. Huty, w par. Michałkowice. Ma piękną owczarnię, piece wapienne, cynkowe, żelazne, i kopalnie węgla kamiennego.
Bytkowo, 1.) wś, pow. poznański, 4 dm., 44 mk., wszyscy kat., 25 analf. 2.) B., dominium, pow. poznański, dawniej należało do dóbr Soboty; 6 dm., 126 mk., 13 ew., 113 kat., 61 analf. St. poczt. Rokietnica o 4 kil., Poznań o 13 kil. Dobra te w roku 1879 nabył p. Cassius, Polak.
Bytom, 1.) niem. Beuthen, miasto powiatowe na Szląsku górnym, w regencyi opolskiej, nad strumieniem Bytomską wodą, dopływem Kłodnicy. Gdy Leszek Biały powtórnie wrócił na tron, Mieczysław Stary wystawił tutaj zamek r. 1200, a osadziwszy go ludem swoim, całą okolicę niepokoił. Sławne jest traktatem, między Kazimierzem Jagiellończykłem, królem polskim, i Jerzym Podjebradem, królem czeskim r. 1460. Także ugodą zawartą r. 1589 na polu między tem miastem a Bendzinem. W okolicy tutejszej miały być dawniej kopalnie ołowiu i srebra, co mieszkańców bogatymi czyniło, i z tego powodu, jak pisze Długosz, hardzi i zuchwali, popełnili srogie zabójstwo r. 1367 na Piotrze z Koźla, plebanie swoim; gdy bowiem tenże wzywany na obrady miejskie, uraził się że go nie przez znaczniejszego delegata, lecz przez woźnego wołano, rozkazał Mikołajowi z Pleskowicz kaznodziei iść z Najświętszym Sakramentem do ratusza. Ten, przybywszy na miejsce, oddarł część komży i zasławszy nią stół, postawił na niej monstrancyą i wnet znowu ją do kościoła odniósł; obrażeni tem magistranci, za przywództwem niejakiego Lorenza rzeźnika, porwali z plebanii księży i w stawie przyległym utopili. Za tę zbrodnię Floryan, biskup krakowski, rzucił klątwę na magistrat, z której po dwóch zaledwie latach, karą pieniężną i fundacyą ołtarza, miasto oczyścić się zdołało. Długosz powiada, że od tego czasu bogate na tem miejscu kopalnie kruszców zniknęły. Naruszewicz atoli dobrze rzecz tę AYyjaśnia, że mieszczanie, wypróżniwszy swe dostatki na sprawę, toczoną przed stolicą apostolską w Ayignonie, zubożeli i przestali dobywania kruszców. Po siedmioletniej wojnie, miasto przeszło pod panowanie pruskie i dźwignęło się z upadku. B. leży o 6 kil, od Kro-

iyt.

Byt.

519

 

lewskiej Huty, o 8 od Czeladzi, o 19 kil. od Gliwic, o 66 kil. od Dziedzic, o 97 kil. od Opola i o 187 kil. od Wrocławia. Tu się krzyżują drogi żelazne Górnoszląska z linią Prawego Brzegu Odry. W pobliżu B. są źródła małej Kocawy. W okolicy 28 hut cynkowych (pro-dukcya 1871 r. 3,734,144 tal.); w Hucie Królewskiej i w Laurahucie największe szląskie huty żelaza a wszędzie dokoła nieprzebrane kopalnie węgla kamiennego. Miasto B. miało 1875 r. 19384 mk., przeważnie niemców. Teraz liczba ta musi być znacznie większą a ma jeszcze wzrosnąć przez wcielenie do miasta gminy Rossberg. Jest tu gimnazyum katolickie, szkoła rzemieślnicza, 3 kościoły katol. (parafialny architektury ostrołukowej); teraz buduje się nowy św. Małgorzaty; od 1836 kościół paraf, ewang.; piękna bóżnica nowa; kilka gmachów bardzo ładnych, liczne hotele, 5 jarmarków na rok. Rynek wzniesiony o 871 stóp par. n. p. m. W B. wychodzą dwie gazety polskie (Gazeta Górno-Szląska i Postęp rolniczy) i jedna niemiecka. Jest też tu "Polskie kółko włościańskie" i "Centralne towarzystwo gospodarcze." Największą zasługę krzewienia polskości w tym powiecie i paru sąsiednich mają redaktorowie dwu pism wymienionych bracia Przyniczyńscy: Stanisław rolnik i Franciszek ksiądz. Parafia katolicka B. dek. bytomskiego liczyła 1870 r. 12998 kat., 2221 ewang., 1201 izr., 5 dysydentów. Dekanat bytomski dyecezyi wrocławskiej składa się z 9 parafij: Antonienhiitte, Bielszowice, Biskupice, Bytom, Godullahiitte, Kochlowice, Michałko-wice, Mikulczyce, Siemianowice, i liczył 1870 roku 50028 kat., 3667 ew., 1993 izr., 5 dysydentów. Język kościelny wyłącznie polski. Powiat bytomski obejmował do r. 1873 powierzchni 13 i pół mil kw., miał 145,000 mk. i 14269 dm. Od r. 1873 podzielony na pow. bytomski, tarnowicki, katowicki i zabrzecki. Obecnie więc pow. bytomski ma tylko 2,25 mil kw., ale posiada 82164 mk. t. j. przeszło 37,000 mk. na milę kw.: zaludnienie w całym Szląsku najgęstsze. Religia przeważnie katolicka, język przeważnie polski. Według statystyki urzędowej 75°|0 Polaków, według drą Szymańskiego 79%- Główne zajęcie górnictwo i hutnictwo. Koleje żelazne parowe i konne gęstą siecią pokrywają ten powiat. B. zwany też Bitom lub B. wyższy, tworzył w 2 połowie XIII w. osobne księstwo piastowskie, które mniej więcej obejmowało dzisiejsze okolice bytomskie, kozielskie aż po oświęcimskie. 2.) B. niższy, niem. Beuthen am Oder, miasto szląskie w regencyi lignickiej nad Odrą, 4 mile od Głogowa, z zamkiem niegdyś wielce obronnym, wodą otoczonym, przez Henryka cesarza r. 1109 dobywanym, który, wytrzymawszy kilka wycieczek Polaków, od oblężenia odstą-

pić musiał. Roku 1158 Polacy toż miasto spa
lili, obawiając się, aby nie wpadło w moc Fry
deryka cesarza. Roku 1251 zamek przekopa
mi, murem i wieżami warownemi wzmocniony
został. Jeszcze r. 1477 oblegał go Jan książę
Zaganu, lecz później zrujnowany; a w XVI w.
na górze, na której ów zamek niegdyś się
wznosił, dziedzic miejsca tego winnicę założył.
Mieszkańcy także, których domy za czasów
dawnych wojen spalone zostały, na dzisiejsze
przenieśli się miejsce, tak iż wzgórze dawnego
zamku całkiem od miasta jest odosobnione.
SJawne tu było w dawnych czasach gimna
zyum roku 1609, przez Jerzego hrabiego
Schonaich uposażone, lecz już w r. 1629 upa
dło. Dziś Bytom ten ma 3,860 mk., 2 kościoły,
szkołę, szpital, liczne winnice, 4 jarmarki,
młyn. Por. Budysa i Carolath.	F. S,
Bytomska woda, Beutkener Wasser, ob. Bytom i Klodnica.
Bytomsko (inaczej Bytomska), wieś, pow. bocheński, o 23 kil. od Bochni, 2 mile od Wi-śnicza, o 23/4 mili 0<i Lim ano wy odległa, leży pomiędzy górami, podgórze Tatr stanowiącemi. Według ostatniego spisu ludności B. liczy 380 mk., przeważnie rolnictwu oddanych, nie posiada żadnej szkoły miejscowej, lecz posyła swoje dzieci do szkoły w Rzegocinie, około '/4 mili odległej, przyczyniając się w części do uposażenia nauczyciela tamże. Obszar cały tej wsi wynosi 974 m., z których dwór zajmuje przeszło 300 morgów. Mieszkańcy przeważnie trudnią się rolnictwem, hodowaniem lnu i tkaniem płótna a zamożniejsi handlem .wołmi. Prócz jednej rodziny arendarza izraelskiej, wszyscy są religii rzym. kat. i polakami i należą do kościoła parafialnego w Rzegocinie, gdzie także i poczta się znajduje. Według zapisek Tabuli krajowej lwowskiej B. należało aż po koniec ośmnastego wieku do klucza dóbr Wiśnicz, którego właścicielem był podtenczas Stanisław ks. Lubomirski; po jego śmierci wskutek działu familijnego stała się właścicielką połowy klucza tego Konstancya z książąt Lubomirskich hrabina Rzewuska a w roku 1819 figuruje już taż sama jako jedyna właścicielka dóbr Łąkta górna, Kunica i Bytomsko,
jako spółwłaścicielka zamku na Wiśniczu. W roku 1822 ogłoszono sądownie upadłość majątkową tejże hrabiny Rzewuskiej, wskutek czego Wincenty Skrzyński nabył te dobra Łąkta górna, Kunica i Bytomsko na publicznej licytacyi w roku 1825. Następnie w skutek działu familijnego przechodzą te dobra w roku 1843 na Ludwika Skrzyńskiego, od którego takowe w roku 1845 nabywa Adelaida ks. Ponińska, ur. hrab. Dolina. W r. 1866 nabywają drogą kupna dobra Łąkta górna, Kunica
Bytomsko Feliks i Wiktorya Armatowi-cze i są do dzisiejszego dnia tychże wła-

520

Byt

Byt.

 

ścicielami. Przez lat dwadzieścia cztery z małą przerwą, bo od roku 1845 do 1869, pozostawały te dobra w rękach niemieckich; mimo to jednak cywilizacya niemiecka nie zaszczepiła swoich korzeni u włościan.
Byt on, wieś prywatna, powiat nieszaw-
ski, gmina i parafia Bytoń, od Brześcia
Kujawskiego odległa wiorst 13, od Osięcin
wiorst 11, od Włocławka wiorst 28. Roz-
ległość folwarku m. 798 i pół, z czego grun
tów ornych m. 656, łąk i pastwisk m. 70,
ogrody, drogi i t. d. zajmują m. 40; jezioro
Bytoń m. 48 i pręt. 207; część jeziora zwanego
po-plebańskiem, nabyta od dóbr po-duchow-
nych rządowych Popowiczki, m. 3 pr. 243.
W łąkach, położonych nad jeziorem, obfite ko
palnie torfu na przestrzeni m. 15; gorzelnia,
cegielnia, browar. Wieś B. posiada kościół
par. drewniany, urząd gminny, szkołę począ
tkową, browar. W 1827 r. było tu 41 dm.
i 377 mk., obecnie 32 dm. i 330 mk. Wieś B.
należała dawniej do dóbr stołowych królew
skich, kościół był tu murowany, wzniesiony
pod wezwaniem św. Jakóba Ap. B,. 1516, na
mocy przywileju nadanego przez Zygmunta I,
przyłączony był do kościoła kanoników regu
larnych w Lubrańcu. Od tego czasu prepozyt
kanoników był tu proboszczem i zwykle wy
ręczał się wikarym, którym często bywał je
den z kanoników. Gdy kościół ten zgorzał,
nowy wystawiono r. 1753 staraniem Pawła
Kołaczkowskiego, prepozyta lubranieckiego.
Niedaleko kościoła jest jezioro, często wylewa
jące i przez to utrudniające drogę do kościoła.
Uposażenie kościoła stanowiła sąsiednia wieś
Popowiczki z prawem propinacyi i 8 (później
3) kmieciami; oprócz tego łąki, jezioro i mały
zagajnik, dalej ogrody w Bytoniu i dziesię
ciny. Był tu także szpital dla ubogich, na
utrzymanie którego Katarzyna z Wysockich
r. 1700 przeznaczyła fundusz. Par. B. dek.
nieszawskiego liczy 1820 dusz. Do B. należy
wieś czynszowa Holendry bytońskie. Gmina
B. należy do sądu gm. okr. II w os. Osięciny,
gdzie jest st. poczt., od Nieszawy odl. 30 w.
W gminie znajdują się trzy olejarnie, browar,
w Bytoniu dystylarnia, dwie cegielnie, torf
w 7 miejscowościach, trzy szkoły. Obszar
ogólny gm. wynosi 13,893 m., w tem 11,545
dworskich i 2,348 włościan. Ludności 3974
dusz.	Br. Ch.
By tonią, niem. Bitonia, wś, pow. starogro-dzki, par. i st. p. Zblewo.
Bytońskie jezioro, pod wsią Bytoń, w pow. nieszawskim, ma około wiorsty długości (por. Bytoń) i utrudnia mieszkańcom Bytonia ko-munikacyą z okolicą swemi częstemi wylewami,
Bytów, niem. Buelow. Miasto stołeczne powiatu w Pomeranii, w obwodzie i regencyi

koszalińskiej, w okręgu lęborskim, położone w dolinie prawie ze wszystkich stron wzgórzami otoczonej, nad rzeczką t. n., która niedaleko ztąd ma swe źródło (lewy dopływ Słupnej). Niewiadome są początki, założenie i dawna hi-storya tego miasta; "tyle tylko pewna, pisze Enc. Orgelbranda, że Biitow wraz z Lauenbur-giem (ob.) do roku 1310 podzielał losy reszty Pomorza. Roku tego krzyżacy, opanowawszy Gdańsk i Pomorze do Polski należące, zajęli także zamki Lauenburg i Biitow i utrzymywali się w dzierżeniu onych aż do roku 1410, w którym, pod Grunwaldem pobici, wiele zamków utracili. Biitow oddał Władysław Jagiełło Bogusławowi księciu pomorskiemu, lecz w następnym roku zawarty pokój wrócił oba-dwa nazad krzyżakom, którzy je nanowo posiadali do roku 1454, to jest do wybuchnięcia ostatniej wojny z Polakami. Roku 1455 król Kazimierz Jagiellończyk powierzył straż tychże Brykowi II księciu Pomeranii na Szczecinie. Lecz niewdzięczny ten książę oddał zamki krzyżakom roku 1460, które dopiero przez pokój toruński roku 1466 ostatecznie Polakom powrócone zostały. Roku 1490 Bogusław syn Eryka, książę pomorski, poślubił sobie córkę Kazimierza króla, imieniem Annę, i ztąd przy dzierżawie Lauenburga i Bytowia był zostawiony. Roku 1526 Zygmunt I król polski, na wynagrodzenie posagu tejże księżny Anny 14,000 dukatów wynoszącego, synom jej a swym siostrzońcom Jerzemu i Barminowi, książętom pomorskim, wspomnione powiaty w lenną wypuścił dzierżawę, z warunkiem, aby jego i następców królewskich za zwierzchnich panów uznawali i posiłkami swemi Polakom w szczęściu i w nieszczęściu dopomagali, i na-koniec, aby po wygaśnięciu linii ich męzkiej kraje te do korony wróciły. Stało się to ze śmiercią Bogusława XIV księcia pomorskiego, bezpotomnie roku 1637 zmarłego, a powiaty lauenburgski i bytowski tegoż jeszcze roku sejm warszawski przyłącył do województwa pomorskiego. Roku 1657, śród nieszczęsnej dla Polski wojny szwedzkiej, Jan Kazimierz dla zobowiązania sobie Fryderyka Wilhelma elektora brandenburskiego, iżby on odstąpił strony szwedzkiej, przez układ w Welawie, a w Bydgoszczy zatwierdzony, prócz innych korzyści nadał mu także lennem prawem oba te powiaty, z obowiązkiem hołdu koronie polskiej (Vol. leg. III, f. 920, Vol. IV, f. 13, 617, tudzież dzieło D. Szulca, "O pomorzu zaodrzań-skiem," Warszawa 1850, gdzie dwa listy rządowe (dyplomata) przyznania te potwierdzające w całości są wydrukowane). Inwestytury na tę lenność brane jeszcze były przez elektorów od Michała Wiśniowieckiego roku 1670, Jana Sobieskiego roku 1677 i Augusta II królów polskich. Traktatem warszawskim roku

Byt,

Bzi.

521

 

1773 wraz z województwem pomorskiem oba te powiaty przeszły pod panowanie pruskie. Miasto Butów w latach 1629 i 1700 prawie całkiem zgorzało. Posiada kościół katolicki św. Katarzyny, który do r. 1637 do ewangelików należał. Kościół ewangelicki w ratuszu, a przed miastem kościół polsko-ewangeli-cki, pogrzebnym zwany, w roku 1675 założony. Ilość domów była w roku 1782, 146, w r. 1819, 189. Ilość mieszkańców w r. 1782 była 990, zaś 1875 roku 4821. Jarmarków 4 rocznie. Blisko miasta na wysokiej górze leży stary zamek, wałem i murem otoczony, który jeszcze czasów krzyżackich sięga. Dawniej naokoło wieże się wznosiły, których dzisiaj tylko szczątki pozostały." Powiat bytowski, według Szymańskiego, ma na 22764 mk. 2851 Polaków.
Bytyń, wś, pow. włodawski, gm. Bytyń,
par. Uhrusk. Posiada urząd gminny, szkołę
początkową. W 1827 r. było tu 30 dm. i 171
rnk., obecnie liczy 33 dm., 342 mk. i 1161 m.
obszaru. Gmina B. graniczy z gm. Sobibór
i Hańsk, ludności 2870, rozległości 15999 m.,
sąd gm. okr. IV Sobibór, o 16 w. st. p. Chełm,
do Włodawy 27 ' 4 w. W skład gm. wchodzą:
Bytyń, Kossyń, Macoszyn-Mały, Macoszyn-
Wielki, Majdan, Mszanka, Rożniewka, Siedli-
szcze, Stulno, Uhrusk, TJhruska-Wola, Zasta
wie i Zezulka.	Br. Ch.
Bytyń, niem. Biten, JBythin, wieś, pow. sza
motulski, 9 dm., 64 mk., 20 ew., 26 kat., 18
żydów, 6 analf., kościół parafialny. O koście
le wzmianka wLiber beneficiorum pod r. 1510.
W wieku XVII już był murowany. Wieś była
przez kilkaset lat własnością Konarzewskich,
herbu Poraj; w roku 1537 Bytyń nazywają
w aktach grodzkich miastem (oppidum). Po
Konarzewskich Bytyń posiadali Bojanowscy
herbu Junosza; od XVIII wieku Niegolewscy
z Niegolewa. Obecnie właścicielem jest Gą-
siorowski Bronisław, którego matka była
z Megolewskich. 2.) B., domin, i wieś szl.,
pow. szamotulski, 3 miejsc.: 1) B.; 2) Roszczki;
3) Leśnictwo; 7331 m. rozl., 26 dm., 358 mk.,
52 ew., 300 kat., 6 żyd., 167 analf.; st. poczt,
w miejscu, stacya kolei żelaznej Szamotuły
o 18 kil.	M. St.
Bytyń, niem. Boettin, Boethin, Iblw., 'pow. wałecki, należy do dóbr Marcinkowo, ma 6 dm., 98 mk., 70 kat.
Bytyńskie, jezioro, niem. Boetin-See, w pow. wałeckim, pod Marcinkowem, 12 kilometrów długie.
B J wałki, wieś i dobra ziemskie we wschodniej stronie pow. rzeczyckiego, na pół drogi z Łojowa do Derażycz, niedaleko rz. Dniepru, w l stanie policyjnym (brahińskim), w 2 okręgu sądowym (łojowskim). Miejsce to jest

dziedzictwem Lubomirskich i ma obszaru 1235
mórg.	AL Jel.
Bywka, rzeka, bierze początek ze źródeł
w łąkach wsi Dobrzejowice, w pow. lipnow-
skim; początkowo wody wiją się w różnych
kierunkach, następnie zbierają się w umyślnie
kopany rów; tak utworzona rzeczka wchodzi
w łąki kolonistów wsi Dobrzejowico, płynąc
przez grunta orne obok Olszówki i rumun-
ku Pustynia; dochodzi do rumuuku Byw
ka, a przeszedłszy drogę z Lubicza do Dziko-
wa i Ciechocinka, stanowi granicę Królestwa
Polskiego od Prus i nareszcie wpada z lewego
brzegu do Drwęcy, poniżej młyna we wsi pru
skiej Lubiczu, to jest w punkcie ostatnim,
w którym Drwęca stanowi granicę między
Królestwem Polskiom i Prusami. Rzeczka ta
a właściwie strumień, nawet w czasie najwię
kszej suszy nie wysycha; tylko wówczas wody
zmniejszają się do czwartej części zwykłego
przepływu. Przy początku swoim łąki ma
Łorfiaste, błotniste, w czasie deszczów nieprzy
stępne; następnie, płynąc przez grunta orne,
brzegi ma suche, 4 do 5 stóp wysokie. Po za
wsią Bywką, w linii stanowiącej granicę kraju,
płynie parowem, w którym brzegi jej sąpiasczy-
ste, strome, przez co ulegają obrywaniu się.
Długość całkowita mila l, spadek początkowo
wynosi stóp 4, dalej 9, a przy granicy pruskiej
stóp 20 na wiorstę. Przy ujściu szerokość ko
ryta stóp 9 do 12, głębokość wody cali 15; na
wiosnę woda wzbiera do wysokości stóp 4, nie
zrządza to jednak wylewów, wyjąwszy po łu
gach niskich, bo rzeczka ta ma wielki spadek
i łatwy przepływ.	L. W.
Bzdury, ob. Bazar.
Bzeniec, niem. JBisenz, miasto na Mora-wie, w dorzeczu Morawy, po stronie zachodniej.
Bzenow, węg. Berzenke, wś w hr. szary-
skiem (Węg.), kościół katol. filial., grunt śre
dni, obszerne lasy, piękne łąki, pastwiska,
214 mk.	H. M.
Bzianka, 1.) wś, pow. sanocki, par. rzym. kat. Trześniów, o 11 kil. od Rymanowa, ma szkołę filialną. 2.) B., wś, pow. rzeszowski, par. rz. kat. Przybyszowa, o 9 kil. od Rzeszowa, nad Wisłokiem.
Bździążek, rzeczka, bierze początek pod
wsią Mikołajki w powiecie łomżyńskim, z ma
łego bagienka pomiędzy wzgórzami; ztąd pły
nie w stronę zachodnią około wsi Gałązki.
Naroszczki, Miastków; o wiorstę za tą ostatnią
wpada z prawej strony do rzeki Ruż, ubiegł
szy 2 mile.	L. W.
Bździele, niem. Bzdziellen, wś, pow. łecki, st. p. Bajtkowy.
BŹdziłÓW, ob. Czerpowody.
Bzienice, niem. Bzinitz, wś, pow. lublinie-cki, o pół mili od Dobrodnia, par. kat. Dobry-

522

Bzi.

Bzo.

 

dzień, ma folw., młyn wodny, cegielnię, wysoki piec, fryszerkę. Do B. należą huta żelazna Buńki, leśnictwo Strachowe i osady Kulaza i Obudowę.
Bzin i Bzinek, wś rząd., pow. konecki, gm. Blizin, par. Skarżysko. Istnieją tu zakłady żelazne, w których wyrobiono w 1875 r. 47,866 pud. surowcu, przerobionego na żelazo, walcowane w fabryce w Sielpi. B. posiada szkołę początkową, 6 dm., 89 mk. i 143 mórg. obszaru; Bzinek zaś liczy 71 dm., 422 mk. i 668 mórg. ziemi włość. W 1827 r. Bzin i Bzinek miały 89 dm. i 325 mk. Fabryki żelazne w B. należały niegdyś do familii Po-rębskich, z których jeden, wstąpiwszy do klasztoru cystersów w Wąchocku, wyniesiony na godność opata, zapisał klasztorowi dymar-kę, istniejącą od 1700 r. W roku 1754 za biskupa Załuskiego, dyrektor fabryk Szubert przeistoczył dymarkę na półwielki piec i wybudował dwie fryszerki. Fabryki te, źle administrowane przez księży, nie przynosiły im odpowiedniego dochodu, a wydzierżawiane żydom, szybko chyliły się do upadku. Po przejściu na własność rządu, dnia 16 lipca 1818 r. dyrekcya główna górnicza zajęła się doprowadzeniem fabryk do odpowiedniego stanu, piec urządzono na 2 formy, podwyszywszy nieco szybu; produkowana surowizna nie tylko wystarczała dla miejscowych fryszerek, lecz przerabiano takową i W suchedniowskich. Taniość materyałów przetworowych z powodu bliskości kopalń i lasów, odpowiednia do prowadzenia stałego fabryki woda (staw bowiem bziński przyjmuje w siebie dwie rzeczki, Kamionkę płynącą od fabryk blizińsldch i Łą-czniankę od Suchedniowa i Rejowa), dozwalały taniej niż w innych miejscowościach produkować surowiznę i żelazo; dla tego też piec ten, co parę lat reperowany, podtrzymywany był w biegu do końca 1867 roku. W końcu roku tego uległ zupełnej stagnacyi, w skutku bowiem przepalenia i porozsadzania się murów groził co moment pożarem wszystkich zabudowań fabrycznych. Podniesienie znakomite cen sprzedaży na surowiznę w ostatnich latach spowodowało, że rząd, za staraniem obecnego naczelnika okręgu, polecił rozebrać do fundamentów piec dawny, wybudować nowy, w większych nierównie rozmiarach. Budowę rozpoczęto w lipcu 1872 roku a l października 1879 r. piec już w bieg puszczony został. Nowo wybudowany piec ma wysokości 36', przy tym urządzony jest aparat do ogrzewania powietrza, gazami uchodzącemi wierzchnią częścią pieca, produkcya roczna wynosi od 80- 90 tysięcy pudów, przy znakomitej oszczędności węgla, przez co koszta produkcyjne obniżone zostały. Na starym piecu zaledwie 50,000 pudów można było produkować rocznie.

Bzin, ob. Brzyu. Bzinitz, ob. Bzienice,
Bzinne, węg. Bezine, wś w hr. orawskiem (Węg.), nad rzeką Orawą, kościół katol. filial., dobra uprawa zboża, 358 mieszk. H. M.
Bzite, wieś z folwarkami Bzite i Walercin, pow. krasnostawski, gm. Rudka, par. Krasnystaw (r. 1.) i Krupę (r. g.), odległa od rzeki Wieprz o wiorst 2, od stacyi kolei nadwiślańskiej Rejowiec o wiorst 7, od miasta powiatowego Krasnystaw o wiorst 6. Ma ludności stałej 311 dusz t. j. 149 mężczyzn, 165 kobiet religii katolickiej, domów 40. Rozległość ogólna m. 661, z czego w r. 1864 dla 39 osad włościańskich przeszło m. 391; reszta m. 270 stanowi własność dominialną. Grunta lekkie, ale łąk i pastwisk obfitość. R. 1827 było tu 38 dm., 165 mk. B. należało niegdyś do Bzi-ckich, dziś Piotrowskich Kazimierza i Waleryi.
Bziunków, ob. Warłów.
Bzów, 1.) wś i folw., pow. olkuski, gm. i par. Kromołów, u źródeł rz. Warty, która tu na niewielkiej łące folwarcznej, otoczonej fa-listemi polami, z połączenia kilku bezimiennych strumieni powstaje. B. graniczy z Podzamczem, Ogrodzieńcem, Rokitnem i Kromo-łowem; grunta ma wapnisto-rędzinne, urodzajne, torf, kamień wapienny i rudę żelazną, której do zakładów w Porębie mrzygłodzkiej dostarcza 2000 korcy rocznie. Folw. B. rozl. m. 921, w tem ziemi ornej m. 607, łąk m. 31, ogrodów m. 3, pod zabudowaniami m. 3, wody i nieużytki zajmują m. 20, lasy m. 200, zarośla m. 57. Przy stawie folusz, wydzierżawiany sukiennikom kromołowskim; dymów folw. 8, innych zabudów, ekonomicz. 9. Wieś B. rozl. m. 639 należy do 49 gospodarzy. W r. 1827 było tu 35 dm. i 318 mk. L. Zejszner napisał rozprawę: "Ueber den weissen Kalk-mergel von Bzów bei Kromołów u. die darin enthaltenen Belemniten" (Leonhard's Jahr-buch 1869). A. T. 2.) B., wś, pow. siedlecki, gm. Czuryły, par Zbuczyn. W 1827 r. r. było tu 31 dm. i 229 mk., obecnie liczy 44 dm., 311 mk. i 749 mórg. obszaru.
Bzów, ob. Bzowo.
Bzowica, wieś, pow. złoczowski o 4 mile na wschód od Złoczowa, o l i pół mili od Zborowa, o '/4 mili na południowy wschód od Olejowa, w zimnem, Wysokiem Podolu. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 424, łąk i ogr. 25, past. 2, lasu 78; pos. mniej, roli orn. 866, łąk i ogr. 108, past. 4, lasu 34. Ludność rzym. kat 206, gr. kat. 320, izrael. 4: razem 530. Należy do rzym. kat. par. w Olejowie, gr. kat. par. ma w miejscu, należącą do dekanatu zbo-rowskiego, wiernych 380. W tej wsi jest szkoła filialna i kasa zaliczkowa z funduszem zakładowym 116 złr. Właściciel większej posiadłości: Kazimierz hr. Wodzicki. B. R.

Bzo.

Bzu.

523

 

Bzowiec, 1.) B. górny, wś i folw. w pow.
krasnostawskim, gm. Rudnik, par. Chłaniów,
od Krasnegostawu odl. w. 23, od Szczebrze-
szyna w. 15, od stać. poczt, i sądu gm. w Żół-
kiewce w. 10, od rz. Wieprza w. 16; włościa
nie (osad 43) posiadają ziemi mórg. 337;
z przestrzeni folwarcznej mórg. 966, ziemi orn.
m. 595, łąk m. 15, lasu m. 328, różnych nieu
żytków m. 28; do dóbr tych należy nadto folw.
Zabłocić, inaczej Medardów, rozległy m. 530,
w tem ziemi ornej m. 227, łąk m. 229, pastw,
m. 50, lasu 2 m, nieużytki 22 m. 2.) B. dolny,
wś i folw., o granice z poprzednim leżący, rozl.
ogólnej mórg. 1899, z czego do 31 osad wło
ściańskich należy m. 541; przestrzeń folw. m.
1358, a mianowicie: ziemi ornej, przeważnie
pszennej, m. 513, łąk m. 200, pastw. m. 55,
ogrodów warzywnych m. 14, owocowych m.
5, lasu m. 527, różnych nieużyt. m. 44. Młyn
i wiatrak. Zabudowań folw. 20. Pasieka ze
100 uli ramowych, systemu księdza Dolinow-
skiego.	A. T.
Bzowiec, folw. z młynem, pow. mogilnicki, ob. LeszniTc.
Bzówki, wś i folw., pow. kutnowski, gm.
Błonie, par. Kutno, przy szosie od Zgierza do
Krośniewic. W 1827 r. było tu 23 dm. i 242
mk., obecnie 15 dm. i 200 mk. Folw. B. ma
753 mórg. obszaru, w tem 380 mórg. ornej
ziemi i 360 lasu; należy do dóbr krośniewickich.
Wieś B. ma 152 morgi obszaru.	W. W.
Bzówko, ob. Bzowo.
Bzowo, niem. Sagen, wieś szl., pow. czarn-
kowski, 2 miejsc.: 1) B., 2) Nowina; 5441 mórg.
rozl., 17 dm., 326 mk., 10 ew" 316 kat., 72
analf., stać. poczt. Milkowo o 4 kil., stać. koi.
żel. Wronki o 24 kil., Piła o 25 kil. Własność
Chełmickiego.	M. St.
Bzowo, niem. Gross-Sibsau, wieś z kościołem i szkołą katol., wójtostwem i urzędem stanu cyw., pow. świecki, o 3 kil. od st. poczt, i tel. Warlubin. Ea część dworską wypada 914,29 ha. (504 roli orn., 359 lasu), 30 dm., 377 mk., 317 kat., gorzelnia parowa i cegielnia; na części włościańskiej 1228,53 mórg., 39 dm., 308 mk., 280 kat. Do wsi szlacheckiej należą folwarki Birkenrode, Chełmińskie Bzowo (7 dm., 51 mieszk., 44 kat.), mleczarnia w Bzówku i w Kruszach: razem 676 hek. obszaru. Bzówko, wś włość, w par. Bzowo, ma 328 m. rozl., 15 dm., 95 mk., 4 kat.
Bzowy, wzgórze, ob. Bug.
Bzura, rz., poczyna się ze zdrojów w lasach na Łagiewnikach pod Zgierzem, płynie przez Zgierz, Ozorków, gdzie obsługuje fabryki tkackie, dalej przez Leśmierz, Łęczycę, Sobotę, Łowicz, Sochaczew, a pod Kamionem wpada do Wisły. Ważniejsze przypływy są: z lew. str. Ochnia od Kutna do Łęk; Przysuwa, od Trę-bek na Model, Stępów, pod Łowicz; z prawej

strony: Malina przez Piątek do Pęcławic; Mo-szczenica do Orenic; Mroga od Główna przez Bielawy do Walewic; Rawka od Rawy do Bolimowa; Piza od Pruszkowa na Święcice, Passy do Pawłowic. B. od poczęcia swego pod Łagiewnikami aż do Łęczycy płynie niziną ważką, ze znacznym spadkiem, i obsługuje dużo młynów; dla kultury woda użyta z korzyścią do nawodnienia łąk na Cedrowicach i Leśmierzu, gdzie irygacya zagonowa wydaje trzy pokosy obfite, z których pierwszy dojrzewa między 10 a 15 maja; co dowodzi, że klimat w tej części kraju dla nawodnienia bardzo przychylny. Od Łęczycy spadek Bzury zmniejsza się tak, że miedzy Kterami a Orłowem dochodzi do 3 cali na 100 pręt. pols., co sprzyjało formowaniu się torfu, któren od Łęczycy do Orłowa zajmuje około 200 włók przestrzeni na głębokość od 6 do 20 stóp. Dotychczas przestrzenie te, zalane wodą, w znacznej części były bezużyteczne. W roku 1877 na Leśmierzu wzięto się do kultury łąk przez nawodnienie, a na Żalach i Kterach do osuszania i nawadniania: pomyślnym skutkiem tych robót zachęceni właściciele dóbr Siemienic, Młogo-rzyna, Goślubia, Włostowic, Pęcławic i Łęk kościelnych zebrali się w towarzystwo i wzięli się do wspólnego osuszenia i nawodnienia swych bagien, zajmujących przeszło 80 włók. Roboty podzielone na wspólne, których nakład obliczony od przestrzeni, i osobiste, obciążające każdy majątek z osobna; roboty wspólne, służące do osuszenia, już są dokonane, a nawodnienie, wykonać się mające na każdym majątku własnym nakładem dziedzica, także się prowadzi. W projekcie nawodnienia przewidziane jest także kopanie torfu, co w roku 1880 na Łękach, Młogorzynie i Pęcławicach już się rozpoczęło. Przyszłość więc tych majątków pod względem korzystnego użycia wody z Bzury i torfu byłaby zapewniona. Od dolnej granicy Łęk kościelnych do Soboty ulepszenie błot wykonać się nie dało, ponieważ młyn na Sobocie zabiera spadek, potrzebny do odprowadzenia wody. Od Soboty do Łowicza łąki wymagają nawodnienia; od Łowicza zaś do Sochaczewa łąki zatopione przez młyny, któreby znieść trzeba, aby przestrzenie te uczynić dostępne dla ulepszenia. Tak samo młyny za Sochaczewem przeszkadzają w użyciu wody z Bzury dla łąk, O ważności tej gałęzi kultury dla rolnictwa łatwo się przekonać, wiedząc, że bagna w Królestwie Polakiem zajmują dwa miliony morgów, które czekają osuszenia a następnie nawodnienia; bardzo znaczną część tych przestrzeni zajmuje torf. Za rządu pruskiego około 1805 r. zamierzono zająć się osuszeniem błot przez B. tworzonych, uregulowaniem jej biegu i połączeniem przez kanał z Nerem. Obecnie oczyszczaniem rzeki i osuszaniem błot nadrze-

524

Bzu.

Bzy.

 

cznych kieruje inżenier-technik i przedsiębior
ca prywatny Tonn. Według L. Wolskiego do
B. wpadają: Sokołówka, Ochnia, Goławiczka,
Przysowa z Gacią v. Czernicą, Lutomia, Lu-
dzianka czyli Dunaj, Zimna woda, Moszczenni-
ca, Mroga, Kalenica, Branica, Iślanka czyli
Uchanka, Makówka czyli Zelkówka, Skier-
niewka czyli Łupią, Rawka czyli Bolimowka,
Sucha, Radziejowka albo Pissa albo Gągolina,
Utrata albo Mrowa, Łasiocha. Więcej o rzece
B. czytaj: "Krótki zbiór Jeografii Król. Pols.
i w. ks. poznańskiego" Wrocł. 1716. Suro-
wieckiego W. "O rzekach i spławach krajów
ks. warszaws. z polecenia J. W. Łubieńskie-
go ministra sprawiedliwości. W. Warsz. Cz. 1.
1811, z mappą rzok ks. warszaw, z lewego br.
Wisły".	Br. Ch.
Bzury, 1.) B. skiejtowttkie, wś i dobra. pow. szczuczyński, parana Wąsosz, gin. Szczuczyn, od Grajewa odl. w. 11, od Szczuczyna w 3, od drogi bitej warsz.-petersb. w. l, od rzeki Biebrzy w. 18; składają się z folw.: Bzury, rozl. m. 667, i Zofiówka, wraz z gruntami zwanemi Danowo Patory rozl. m. 229; wieś

Bzury należy do 25, wieś Adamowe do 4 włościan. R. 1827 było tu 19 dm., 94 mk. A. T. 2.) tt.-Kuskowo, wś drobnej szlachty, pow. mła-wski, gm. i par. Umorzysz, posiada 3 dm., 24 mk., obszaru 146 morgów, w tej liczbie 65 mórg. gruntu ornego.
Bzury, niem. Bzurren, wś, pow. jańsborski, st. p. Różyńsk.
Bzy, niem. Goldmannsdorf, cztery miejscowości w pow. pszczyńskim. 1.) B. dolne, Nieder-G., wś, ma młyn wodny. 2.) B. górne, Oler-G., wś w pobliżu poprzedzającej. 3.) B. pośrednie, Mittel-G., wś, o pół mili od poprzedzającej. 4.) B.-zameczek. Schloss-G., wś z par. katol. dek. żarskiego, do której trzy wsie powyższe należą.
Bzynka, potok, wypływa w lesie pod górą
Zajączym Kątem (388 m.) w obr. gm. Brzy-
szcza w pow. żółkiewskim, płynie ku północy
przez Brzyszcze, Rudę krechowską, Kunin
i w obr. gm. Glińska pod przysiółkiem Za-
rzyszczem uchodzi z pr. brz. do Derewenki,
dopływu Świni, wpadającej do Raty. Dłu
gość biegu 15 kil.	Br. G.

óre nazwiska miejscowości pisz^ się przez GMub przez K np. Carthaus i Karthaus, Kartuzy; przez Ch np. Chel  i  Hel;   przez Ch lub F np. Chwastów i Fastów;  przez Cs lub 6'np. Cecora i Czeczora; jeśli
(Niektóre
lub//np. Chel  i  Hel;   przez C h lub J'' np
wiec czytelnik nie znajdzie pewnej nazwy pod jedną forma, to niech raczy poszukać pod drugą.)

Caaden (niem.), ob. Kadmień.
Caana (niem.), ob. Kaniów.
Cabel (niem.), ob. Kowalewo.
Cabelll, niem. Zaleln, łotew. Calille, mko w Kurlandyi, w okr. talseńskim, na pr. brz. Abawy, śród gór, o 96 w. od Mitawy. Parafia C. obejmuje ważniejsze wsie: Mattkuln, Wallga-len, Brinken-Pedwalen, Asuppen, Kabilen, Wir-ben, Uoennen, Wanen i i.
Cabsdorf, Capsdorf (niem.), ob. Hrabuszyce.
Cacanin, wś, pow. biłgorajski, gm. Kocu-dza, par. Janów.
Cachowo, wś, pow. ządzborski.
Caców, wś, pow. jędrzejowski, gm. Przą-sław, par. Cierno. W 1827 r. było tu 8 dm. i 93 mk.
Cadobestie (rum.), ob. KadiuMska.
Cadów i Cadówek lub Cadówka, dwie wsie,
pow. nowo-radomski, gm. Kobicie, par. Kobie-
le wielkie. W 1827 r. Cadów liczył 10 dm.
i 58 mk., Cadówek zaś 10 dm, 49 mk. Obe
cnie zaś C., dobra prywatne, zawierają ziemi fol.
m. 1770, w tem ornej, przeważnie żytniej m.
375, łąk m. 81, lasu (w roku 1861) m. 977,
pastwisk i zarośli m. 315, drogi, nieużytki i t.
p. mórg. 22. W skład ich wchodzą nomen
klatury: C., Cadówek, Podświerk, Ojrzeń, oraz
osady młynarskie: Nadrożne i llozpęd. Wło
ścianie posiadają w C. dni. 8, ziemi m. 129,
w Cadówce dm. 12, ziemi m. 152, w. Pod-
świerku dm. 5, ziemi m. 10. Sąd gmin. okr.
V w Gidlach. Na północo- i południo wschód
od Cadowa dość wyniosłe wzgórza w odległo
ści l w. a ku wschodowi w tejże odległości
przepływa rzeczka, przy młynie Mękwa ucho
dząca z praw. brzegu do Warty	A. T.

Caehllie (niem.), ob. Kamionna.
Cahla i Calde (niem.), ob. Koło.
Cahlenberg (niem.), ob. Callenberg i Kalden-lerg.
€aino\ve (niem.), ob. Koniowo.
Cainscht (niem.), ob. Kęszyca.
Calau (niem), ob. Kalawa.
Calbe (niem.), ob. Kdlwa.
Caldus (niem.), ob. Kaldowo,
Calitz (niem.), ob. Kalisz.
Calleilberg, Callemberg, Kaldenlerg (niem.), ob. Uraza lub Wraży.
Calligel (niem.), ob. Kaligat,
Callwehlen, Callwellen (niem.), ob. Kal-wiszki.
Calvaria (niem.), ob. Kalwarya.
Całkowicze, wś, pow. piński, nad Styrem.
Całoszyii, młyn pod Jędrzejowem, na stawie utworzonym przez rz. Brzeźnicę.
Całowanie, wś i fol w., pow. garwoliński,-gm. Osieck, par. Warszawice. W 1827 r. było tu 19 dm. i 159 mk., obecnie 37 dm. i 324 mk. Dobra C. leżą nad Wisłą, od Siedlec odl. mil. 11, od Garwolina 3 mile, od stać. dr. żel. nadwiślańskiej Otwock milę 1. Folwark 0., rozl. 1125 mórg., posiada ziemi ornej, przeważ, żytniej, m. 491, łąk m. 265, past. dolnych m. 366, w nieużyt., drogach i t. p. mórg. 88. Oprócz powyższej przestrzeni folwarcznej w dobrach tych włościanie mają 256 m. gruntu. Sąd gm. okr. II Sobienie Jeziory. Przed r. 1878 folw. C. należał do dóbr osieckich.
Całownia, dwa folw. i koi., pow. rypiński, gm. i parafia Gujsk, od Płocka odl. mil 6, od Kypina mil 3, od Sierpca milę l, w pobliżu drogi bitej, od Włocławka mil 5. 1) C, lit.

526

Cam.

Cai*.

 

A. rozl. m. 85, w tem ornej m. 58, pastwisk
górnych m. 22, łąk m. 3, pod drogami i t. d.
mórg. 2; zabudowań drew. 3. 2) C. lit. B.
należy do dóbr Maluszyn, rozl. ma 103 m.,
w tem ornej m. 82, łąk m. 7, pastw. m. 13,
nieużyt. m. 1. Zabudowań drew. 3. Ziemia
na obu folw. żytnia, szczerkowata. Koi. C. liczy
114 mk., 21 dm.	A. T.
('amen/, (niem.) ob. Kamieniec.
Cameral-Ellgoth (niem.), ob. Ligotka.
Caineraii (niem.), ob. Komarów.
('amin (niem.), ob. Kamin, Kammin.
Caminchen (niem.), ob. Kamiennik.
Caniionken (niem.), ob. Kamionki.
Camitz (niem.), ob. Kamionka.
('aminu (niem.), ob. Kęlłowo.
Cainnitz (niem.), ob. Kamieniec.
Camoese (niem.), ob. Kumejże.
Camp (niem.), ob. Klucz.
Canal-Colonie (niem.), ob. Kolonia nad kanałem.
Candeil (niem.), ob. Kandawa.
Candien (niem.), ob. Kanigowo.
Canitz (niem.), ob. Konjecy.
Canterwitz (niem.), ob. Kęcierzowice.
Canth (niem.), ob. Kąty.
Capellenberg (niem.), ob. .Kapeto.
Capiorka, ob. Łania.
Caplitainen (niem.), ob. Kaplityny.
Capowce, wś, pow. zaleszczycki, oddalona o 3 i pół mili na północny zachód od Zalesz-czyk, o 2 mile na południowy wschód od Ja-złowca, o r/4 mili od Koszyłowiec, o l milę na północ od Czerwonogrodu; leży w urodzajnej podolskiej okolicy. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 103, łąk i ogr. 14, past. 58, lasu 667; pos. mn. roli orn. 1575, łąk i ogr. 161, past. 22 mórg. Ludność rzym. kat. 85, gr. kat. 1225, izrael 22: razem 1332. Należy do rzym. kat. par. w Czerwonogrodzie, gr. kat. w Ko-szyłowcach, której jest filią. W tej wsi jest szkoła etatowa o l nauczycielu i kasa pożyczkowa z funduszem zakładowym 1400 złr.
Capówka, wś, pow. jampolski, 481 mieszk.
Ziemi włość. 441 dzies., ziemi dwór. 608 dz.
Należała do Czetwertyńskich, dziś hr. Bachme-
tiewa-Protasowa.	Dr. M.
Capówka, wś w gub. kijowskiej. Pod C. poczyna się rz. Skwirka.
Cappe (niem.), ob. Kapa.
Capsdorf (niem.), ob. Hrałntszyce.
Cł»py, ob. Sleniawka i Wyszeńka.
Car, ob. Zhar.
Cardar, Carski dar, Carska laska, nazwa kilku wsi i folwarków założonych w gruntach rozdanych przez rząd włościanom lub udzielonych za zasługi urzędnikom lub wojskowym w Królestwie Polskiem. Cardar, wieś, powiat garwoliński, gmina i parafia Kłoczew, liczy 20 domów, 260 mk i 529 mórg. obsza-

ru. C. dar, wś, pow. opatowski, gm. Bądkowice, 52 osad, 145 mórg., powstała po 1864 r. Zowią je też Cesarski dar, Cesarska łaska (ob.).
Carew, miasto powiatowe gubernii astrachańskiej, 9619 mieszkańców, 1681 wiorst od Petesburga, 481 od miasta gubernialnego odległe. Stacya pocztowa.
Carewo, wś, z zarządym gminnym, w pow.
słuckim, o milę od Słucka, przy drodze wiodą
cej ze Słucka do Starobina, nad rz. Słuczą,
w 4-ym stanie policyjnym (starobińskim),
w 1-ym okręgu sądowym (słuckim). Gmina
carewska składa się z 37 wiosek i liczy mieszk.
3,254 płci męz. C. ma szkółkę gminną i cer
kiew parafialną,.	AL Jel.
Carewo-Kokszajsk, miasto powiatowe gub. kazańskiej, 1341 mieszk.. 1564 wiorst od Petersburga a 143 od miasta gubernialuego odległe. Stacya pocztowa.
Carewo-Saaczursk, miasto w gub. wia-ckiej, 1514 mk., 1379 wiorst od Petersburga, a 279 od miasta gubernialnego odległe. Stacya pocztowa.
Carge (niem.), ob. Kargowo.
Cargrad, ob. Carogród.
Caricyn, ob. Carycyn.
Carlau (niem.), ob. Warusze.
Carlikau (niem.), ob. Karlikowo.
Carlinenhof (niem.), ob. Bokitka.
Carlowitz (niem.), ob. Karłowice.
Carlowo (niem.), ob. Karłoiuo.
Carlsau (niem.), ob. Karłowa.
Carlsbach (niem.), ob. Kościerzyn.
Carlsberg (niem.) ob. Karolin, Karłowice.
Carlsbraa (niem.), ob. Zarzecze.
Carlsbriinn (niem.), ob. Karolin.
Corlsfelde (niem.), ob. Karłowa.
Carlsliof (niem.), ob. Nygut, Karolewo, Ka-szary.
Carlsmarkt (niem.), ob. Kątowa i Karło-wice.
Carlsruhe (niem.), ob. Pokój.
Carlsstadt (niem.), ob. Kretynga.
Carlswalde (niem.), ob. Karłowa.
Carmelin (niem.), ob. CharUelin.
Carinerau (niem.), ob. Sparok.
Carnoyia (łac.), ob. Jaegerndorf.
Caroha, Czerecha, ob. Muldowa.
Carogród, ross. Cargrad, po łotewsku Cor-grods, wieś i stacya kolei żelaznej rysko-dyne-burskiej, między Nicgalem a Liwenhofem, o 46 w. od Dyneburga, w Inflantach polskich, w zachodniej części powiatu dyneburskiego blisko rzeki Dźwiny położone; dobra niegdyś biskupie, dziś rządowe, wchodzące wszelako w skład parafii katolickiej liwenmujskiej, stanowiącej dziedziczną własność barona Korffa na Kryż-borku. Lud łotewski rzymsko - katolickiego wyznania a tylko gdzie niegdzie rozsiane małe garstki Rossyan starowierców czyli rozkolni-

Car.

Car.

527

 

ków. W pobliżu Carogrodu (bo tylko o 21/, wiorst od niego) nad brzegiem Dźwiny znajduje się folwark Szlossberg, do dóbr Liwenmujży należący, a w którym konserwator muzeum starożytności kurlandzkich pan Juliusz Doering w sierpniu roku 1878 odkrył ślady dawnego grodu " Gercike ", znanego już na początku 13 stulecia przez najdawniejszego inflanckiego kronikarza Henryka Łotysza. Czy nazwa w pobliżu Szlossberga położonego Carogrodu istotnie ma niejakiś związek z tradycyą o mającej tu niegdyś istnieć siedzibie książęcej, a przeto czy może ona służyć jako potwierdzenie mniemania pana Doeringa, że dzisiejszy folwark Szlossberg stoi na miejscu dawnego grodu "Gercike", wydaje się nam już dla tego samego nieco wątpliwem, iż wyraz "car" nie pierwej jak zaledwie w połowie XVI wieku występuje na widownię dziejów jako tytuł przez władców lub mocarzy rossyjskich ofi-cyalnie używany. Wyraz ten, pochodzący jak wiadomo od łacińskiego "caesar", używany był pierwotnie tylko dla określenia rzymskich lub bizantyjskich cesarzy, a dopiero znacznie później, przy tłumaczeniu biblii na język słowiański, stosowano go także i do królów żydowskich starego testamentu. Pewnem jest przynajmniej, że w wieku XIII, za czasów Wsiewołoda (regulus Wissewaldus, jak go Henryk Łotysz nazywa), żadnego księcia ros-syjskiego carem nie tytułowano. Mógł wreszcie Carogród w późniejszym już czasie, zanim wszakże do dóbr biskupów inflanckich zaliczony został, tworzyć kolonią rossyjskich rozkolników późniejszej epoki, którzy go prawdopodobnie z powodu pobliskich ruin dawnego grodu "Gercike" Carpgrodem przezwali. Utrzymuje bowiem stanowczo pan Doering (Obacz "Sitzungsberichte der kurlaendischen Gesellsehaft fiir Literatur und Kunst" Mitawa, rok 1879, str. 65 i 66), iż sporadycznie dotąd tam rozsiani rossyjscy starowiercy jeszcze w r, 1878 tamże na miejscu go upewniali, że niegdyś cała przestrzeń ziemi carogrodzkiej wyłącznie przez nich miała być zamieszkiwaną. (Obacz gazetę ryską "Rigasche Zeitung" z r. 1878 Nr. 193 artykuł "Gercike", tudzież cytowane powyżej "Sitzungsberichte"). Obecnie okolica ta przeważnie przez lud łotewski rzyin-sko-katolicki jest zamieszkiwaną. Do pierwszej ćwierci wieku bieżącego dobra Carogród zaliczano stale do majętności biskupich, następnie zaś weszły one wraz ze wszystkiemi innemi w skład dóbr skarbowych. Kościół rzymskokatolicki w Carogrodzie stanowi filią liwen-mujskiego parafialnego kościoła. Obchodzonym tu bywa uroczyście doroczny "fest" 22 lipca w dzień świętej Maryi Magdaleny. G, M.
Carolath (niem.), niegdyś Carlath,  wś i re-zydencya b, księstwa Carolath-Beuthen w reg.

lignicldej, w pow. kożuchowałam, na prawym brz. Odry, o pół mili od Bytomia dolnego. Wś prawie wyłącznie ewangelicka, ma paraf, kościół ewang. od r. 1601. należy do katol. par. Bytom dolny. Ma piękny pałac, ogrody, parki, oranżeryą, wzorowe gospodarstwo rolne, lasy, rybołówstwo, liczne fabryki. Medyaty-zowane dziś księstwo Carolath-Beuthen i majorat leży głównie w pow. kożuchowskim, i sprotowskim, prócz tego częściowo w gubiń-skim i kroseńskim.
Carolinenhof (niem.), ob.  Eokitlea  i  Skar-
Carolinenthal (niem.), ob. Karolina. Carówka, wś, pow. berdyczowski, nad niewielką    rzeczką    wpadającą    do     Bystryka,
0	40 w. odległa od Berdyczowa  a o 20 w. od
Koziatyna,  stacyi  dr. żel. kijowsko-brzeskiej.
Mieszk. 284 prawosł., 80 katolików. Należą do
parafii Wielkiej Czerniawki.  Ziemi 1004 dzies.
wybornego czarnoziemu.    Własność  Wielhor-
skiego.   Zarząd gminny we wsi Wielkiej Czer-
niawce, policyjny w m. Machnówce.
Carpfen (niem.), ob. Rrupina.
Carsin (niem.), ob. Karczyn.
Carska Łaska, ob. Cardar.
Carski dar, ob. Brody, Cardar.
Carskie-Sioło, miasto powiatowe gub. petersburskiej, 14603 mk., 21 wiorst od Petersburga odległe. Stacya kolei żelaznej. Parafia katol. dekanatu petersburskiego, dusz 1530. Kościół św. Jana Chrzciciela, wzniesiony 1824 kosztem Naj. Aleksandra I. Kaplice w Drużnem Siole i Kołpinie.
Carstnitz (niem.), ob. Karznica.
Carthaus (niem.), ob. Kartuzy.
Carwath (niem.), ob. Karwacya.
Carwen (niem.), ob. Karwy.
Cary, mała wś, pow. radomyski, nad małą rzeczką wpadającą do Uszy, o 9 w. od m. Cha-bnega. Mieszkańców 271 wyznania prawosławnego; należą do Chabneńskiej parafii, gdzie
1	zarząd gminny;  zarząd  policyjny  w mieście
Czarnobylu.   Ziemi lesisto-piaszczystej    2114
dzies.    Należy do Horwata.	Kl. Przed.
Carycyn, Carycyno, st. pocztowa, pow. ros-sieński, par. krozka, o 35 W. od Rossien, między Miłowidowem a Nieskuczną, o 22 w. od Nieskucznej, w punkcie rozbiegu dróg z Sza-wel do Rossien, Taurogów i Telsz. Trzecia st. od Szawel. Leży na znacznej wyniosłości z prawej strony rz. Krożenty. Miano stacyi dano po wybudowaniu szosy i budynków stacyjnych; kiedy jeszcze szosy nie było, wów-zas była stacya w folw. Rumbortyszkach, leżącym na brzegu Krożenty, w pobliżu dzisiejszej poczty na dole, bo i droga pocztowa szła dołem brzegiem Krożenty. Stacya jest własnością Adolfa Przeciszewskiego (ob. Pluszcza).
Carycyil,   Carioyn,   Carycyno. 1.) miasto po-

Car,

Ćeć.

 

wiatowe gub. saratowskiej, 25588 mk., 1609 wiorst od Petersburga odległe. Bank, stacya, pocztowa, przystań statków parowych i st. dr. żel. griazie-carycyńskiej. 2.) C., st. dr. żel. moskiewsko-kurskiej w gub. moskiewskiej.
Caryńczyk, potok górski, wytryska, w obr. gm. Caryńskiego w pow. Lisko, w Beskidzie lesistym, z pod połoniy caryńskiej (1297 m.), płynie na półn. zach. ważką doliną międzygór-ską, nad którą od płn. wznosi się Magura stu-posiańska (1016 m.). W dolinie tej rozległa się wieś Caryńskie. W dolnym biegu dolina naraz się zwiera. W obr. Dwernika łączy sig od lewego brzegu z Nasiczniańskim p., tworząc potok Dwernik. Długość biegu 7 kil.; przybiera liczne wody górskie. Kościół w Caryń-skiem nad potokiem 668 m. npm.
Caryiiskie (z przys. Nasiczne), wś, pow. Lisko, o 15 kil. od Lutowisk, par. rz. kat. Polana, gr. kat. w miejscu.
Carzill (niem.), ob. Karczyn. Casiuiir (niem.), ob. Kazimierz. Castilitz (niem.), ob. Kai-znica. Gatharein  i  Catharinenfliir   (niem.),  ob. Katarzynka.
Catrinowen (niem.), ob. Katrynown.
Cauern  (niem.), ob. Kuchary.
Caulwitz (nicin.), ob. Kowalowke.
Caiitheu (niem.), ob. Kątki.
Cawitz (niem.), ob. Kawaze.
Cawta, jeż.   w pow.  horodeckim,   gub. wi-
tebskiej, otoczone błotami.
Cayuien (niem.), ob. Kaimen.
Ceber, wś i folw.,  pow. opatowski,  gmina
Malkowice,   par.   Kiełczyna,   odl. od Opatowa
mil 3,   od Staszowa l i pół mili,  od drogi bitej
staszow.-opatowskiej wiorst l, od stacyi poczt.
w Iwaniskach wiorst 5,   od  rz. Wisły   4 mile.
Rozległość  ogólna m. 491,   w tem   do 12 osad
włościańskich  należy m. 115;   przestrzeń  fol
warczna m. 376,  obejmuje ziemi ornej m. 202,
łąk m. 31,   lasu (w roku 1877)   m. 115,   nieu
żytków, dróg,  placów i t. d. m. 28.    Zabudo
wań folwarcznych  drewnianych 15.    Sąd gm.
okr. II w Iwaniskach.    W 1827 r.   było tu
12 dm.  i  79 mk., obecnie  liczy 15 dm. i 110
mieszk.	A. T.
Cebłów czyli Celel/łów, wś, pow. sokalski,
leży o 7 kil. na północ od Bełza, o 2 i pół mili
na pół. zachód od Sokala, w sławnej z urodzaj
ności bełzkiej ziemi. Przestrzeń posiadłości
większej: roli ornej 59, łąk i ogrodów 4, pa
stwisk 4, lasu 137; posiadłość mniejsza: roli
ornej 1081, łąk i ogrodów 148, pastwisk 34 m.
Ludności rz. kat. 8, gr. kat 539, izraelitów 94:
razem 631. Należy do rz. kat. parafii w Beł
zie, gr. kat. par. w Zuzelu. W tej wsi jesl
szkoła filialna i kasa pożyczkowa z funduszem
zakładowym 75 złr. Właściciel większej posia
dłości Obertyński Stanisław.	B, R,

Cebrów, wś, pow. tarnopolski, o 2 mile na
jółnocny zachód od Tarnopola, nad potoczkiem
"Kierniczki." Przestrzeń posiadłości większej:
'oli ornej 804, łąk i ogrodów 94, pastwisk 21,
asu 12; posiadłość mniejsza: roli ornej 1764,
:ąk i ogr. 86, pastwisk 13 m. Ludności rz.
łat. 401, gr. kat. 558, izraelitów 28: razem
)87. Należy do rz. kat. par. w Jeziernie, gr.
łat. par. w Worobijówce. W tej wsi jest szko-
ta etatowa i kasa zaliczkowa z funduszem za
kładowym 950 złr. Przez tę wieś przechodzi
łolej żelazna Karola Ludwika, idąc z Jezierny
do Hłuboczka wielkiego, a przez pola tej wsi
przechodzi gościniec murowany rządowy tar-
nopolsko-złoczowski.	B. R.
Cebulówka, Cybulówka, wś, pow. bałcki, gm. Harmaki, dusz męz. 332. Ziemi włość. 1925 dz. należy do 11 właścicieli, dawniej Gra-bowskich. Największe części Sikarda 553 dz., Popowskiego 297 dz., Tokarzewskiej 163.
Cecelówka, ob. Cecyliówka.
Cecelówka, Cecylówka, wieś, pow. nowo-jradwołyński, gmina serbowska, męz. dusz 37. ziemi włość. 598 dzies. Niegdyś własność Lubomirskich-Zwiahelskich, w XVII w. widzimy ją we władaniu ks. Gedrojciów; obecnie kilku właścicieli na przestrzeni ziemi 447 dz.
Cecenowo, Cecynowo, niem. Zezenow, wś w pow. słupskim, na Pomorzu.
Cecer, niem. Zezer, rz., dopływ .Wenty, w kurlandzkiej par. Frauenburg.
Cecern, Zezem, jezioro w okręgu goldyn-geńskim Kurlandyi, 9 w. długości, pół wiorsty szerokości, w parafii Frauenburg.
Cechówka, wś w pow. witebskim, z kaplicą katolicką parafii witebskiej sw. Antoniego.
Cecilienthal, ob. Kozieł.
Cecina, góra na Bukowinie, 1635 st. wys., najwyższa z pasma wzgórz, ciągnącego się między Seretem a Prutem, na półn.-zach. od Czer-niowiec; na szczycie ruiny b. starego zamku, niewiadomo przez kogo zbudowanego.
Cecora, Czeczora, rozległa na Wołoszczy-znie równina, o mil dwie od Jass, na prawym brzegu Prutu, 4V4 mili poniżej miasta Skulan położona, pamiętna w dziejach naszych straszną klęską wojsk Rzeczypospolitej. Żółkiewski, przeszedłszy Dniestr, zajął w 7,000 rycerstwa na Cecorze dawne okopy polskie, dnia 11 września 1610 r. Hospodar wołoski Gracyan, fałszywemi wieściami o szczupłych siłach Turków i Tatarów ubezpieczał Polaków i zapewniał niezawodne zwycięztwo. Wkrótce jednakże poznano prawdę, gdy po schwytaniu niewolników przekonano się, żelskender-pasza, wódz turecki, liczył do 60,000 bitnego wojska, oprócz hufców tatarskich pod Kantemirem ha-nem i innymi, które do 40,000 jazdy wynosiły. Po szczęśliwie stoczonych harcach i bi-

Dęć.

529

 

twach pod okopami cecorskiemi, zaszła walka | krwawa, w której, jakkolwiek poległo z górą ' 3,000 turków, zginęło polskiego rycerstwa do 400. Przez ośm następnych dni, traktował Żółkiewski z Iskender-paszą, a tymczasem wprowadzał łai i porządek w obazie swoim. Daremnie oczekiwał spodziewanych posiłków, głód zaczął dojmować; dnia więc 29 września wyruszył w warownym taborze, zamierzając cofać się obronną ręką ku granicy polskiej, w zmalałej liczbie do 3,000 wojska. Odparto szczęśliwie ataki Turków i postępowano zwolna, po drodze zniszczonej już przez Tatarów. Tak upadające rycerstwo ze znużenia i głodu, mężnie walcząc z tłumami wrogów, stanęło o czterdzieści staj tylko od Dniestru, gdy nadeszła noc z 6 na 7 października. Rzucone pogróżki czeladzi obozowej, za łupieztwo obozu, tu powtórzone, wzniecają, pomiędzy nimi nowy popłoch; widok tak bliski granicy polskiej, budzi nadzieję ratunku życia i uniesienia zdobyczy, wyprzęgają więc konie z taborowych wozów i uchodzą. To była chwila zguby wszystkich: tabor, twierdza ruchoma, dotąd niezdobyta, stanęła otworom; Turcy i Tatarzy tłumami wpadają, rycerstwo, pozbawione koni, pieszo walczy i ginie. Nazajutz po bitwie znaleziono ciało Żółkiewskiego pomiędzy trupami. Ciężkie rany na piersiach i odrąbana ręka świadczyły, że poległ po rycersku walcząc. Wieści ówczesne mówiły, że napadnięty ze swoim hufcem przez pohańców, rzucił się na nich, gdzie przez czerkiesa zabity. Ten głowę mu uciąwszy, złożył Iskender-paszy, który ją odesłał sułtanowi do Konstantynopola. Gdzie poległ sędziwy a sławny hetman, żona Regina z Herburtów Zółkiewska postawiła kamienny pomnik, o dwie mile od Dniestru, niedaleko traktu wiodącego z Mohilewa do Kiszyniewa, W dzisiejszej Bessarabii. Pomnik ten dotrwał naszych czasów, jakkolwiek nadniszczony. Tablica marmurowa z wyrytym złotemi literami napisem, już nie istnieje; napis sam jaki się na niej znajdował Szymon Starowolski w "Monu-menta Sarmatorum" przechował. Zwłoki bohatera, wydobyte z rąk pohańców, spoczęły w kościele w Żółkwi; grobowiec czarny marmurowy po lewej stronie ołtarza, ma piękny napis: "CAuam dulce et decorum pro patria mori."
Cecorska, potok, powstaje z dwu strug łącznych w obr. gm. Cecorów, w pow. brzożau-skim; źródła tych strug leżą na wys. 373 m., a połączenie ich na 357 m.; płynie łąkami, głę-bokiem korytem, w kier. płd wsch., opływając zach. stoki wzgórza Mohiły (385 m.), przerzyna miasteczko Kozłów i na gr. Kozłowa z Dmu-chowcem, łączy się ze strumieniem Gniła Lipą, tworząc potok Wosuszką zwany, dopływ Strypy. Długość biegu 11 kil. Br. G.
Cecory,   vvś,  pow.   brzeżański,  o 5 kil. od Słownik {Jtsoiyrafloznf 2«ezyt VII,

Jezierny, par. rz. kat. Kozłów a gr. kat. Płati-cza. Dominium należy do łacińskiego arcybi-skupstwa lwowskiego. Por. Plaucza Wielka.
Cecowa (z przys. i folw. Cecówka), wieś,
pow. złoczowski, po prawym brzegu rzeki
Strypy, powyżej stawu w Glinnie, między
tym stawem a Zborowem. od któregj jest o pół
mili oddaloną w południowym kierunku; od
Złoczowa oddaloną jest ta wieś o 4 mile na po
łudniowy wschód. Przestrzeń posiadł, wiek.
roli orn, 449, łąk i ogród. 76, past. 11; posiadł,
mniej, roli orn. 503, łąk i ogr. 38, pastw. 15
mórg. Ludność rzym kat. 25, gr. kat. 224,
izrael. 57: razem 306. Należy do rzym. kat.
parafii w Zborowie, gr. kat. parafii w Jezie-
rzance.	B. R.
Cecówka, ob. Zarudzie.
Ceeówka, strumień w obr. gm. Cecowy
w pow. złoczowskim, wypływa w zach. jej
stronie z pod folw. Cecówki, płynie dolinką na
wschód i po 5 kil. biegu uchodzi z pr. brzegu
do Strypy.	Br. Q.
Cecylia, błoto w pow. taraszczańskim, ciągnie się od wsi Żurawlichy do Ostrej Mohiły i od Lubiei do Janiłówki. Dł. w. 20, szer. 250-500 saż. (Funduklej Gub. kij.).
Cecylianów, folw, pow. turecki, gm. Pię
tno, par. Turek, do dóbr Muchlin należący, pod
Turkiem położony.	W. S.
Cecyliówka lub Cecelówka, wś i folw., pow.
kozienicki, gm. Maryampol, par. Głowaczów.
W 1827 r. było tu 5 dm. i 74 mk , obecnie
liczy 55 dm.,348mk., 190 mórg. ziemi dworak,
i 446 mórg. włość. 2.) C., wś, pow. kozie
nicki, gm. i par. Brzoza. Liczy 42 dm., 337
mL i 996 mórg. ziemi włość.	Br. Gh.
Cecynowo, ob. Cecenowo.
Cedron, rzeczka, dopływ Wilii z prawej strony, uchodzi pod Kalwaryą.
Cedron, mały strumień w Prusiech Zachodnich, w pow. wejherowskim, ma swój początek w południowej stronie Wejherowa, płynie przez sławną Kalwaryą wejherowską między kaplicami i wpada do rzeczki Redy. Nazwę swoje zawdzięcza' zapewne oo. reformatom z Wejherowa, dla niejakiego podobieństwa z jerozolimskim Cedronem.
Cedry, mylnie, właściwie Gęłry (ob.)
Cegielnia, nazwa bardzo wielu wsi i osad, ktAre powstały w miejscach, gdzie obfitość dobrej gliny i drzewa opałowego sprzyja wyrabianiu cegły' a bliskość miast ułatwia zbyt wyrobu.
Cegielnia, 1.) wś i folw., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Kleczew. Ma rozległości 269 mórg., 176 mk., grunt w części pszenny. Od Konina 18 w., od osady Kleczew l w., od os. Ślesin 7 wiorst; ob. Slawo-szewek. 2.) C., wś, pow. sieradzki, gm. Zło-czew, par. Uników, ogólna rozległość 163 m. ziemi włos., 185 mk. 3.) C., wś, pow. częstochowski, gm. Wancerzew, par. Matów. R 1827

530

Ćeg.

Cek.

 

C. liczyła 14 dm., 185 mk. 4.) C., wś, i folw.,
majorat, nad rz. Koprzywnicą, pow. sandomier
ski, gm. i par Koprzywnicą. Jest tu urząd
gra. olejarnia i młyn wodny na rz. Koprzy-
wiance.' W 1827 r. C. liczyła 43 dm., 241
mk.; obecnie ma 44 dm., 336 mk., 344 mórg.
ziemi dworak, i 850 włość. 5.) C., wś, pow.
opatowski, gm. Częstocice, par. Szewna, posia
da cegielnię. 6.) C., osada z pięciu czy sze
ściu zagrodnikow, w terytoryum pól miasta
Suwałk, o 4 w. od miasta, tuż nad brzegiem
jeziora huciańskiego, ograniczona od zachodu
wzgórzem, od wschodu jeziorem, zalicza się do
miasta. Źródeł czystych jak kryształ, pędzą
cych do jeziora, wielkie tu mnóstwo. Myśliwi
suwalscy uganiają się tu w górach za zwie
rzyną. E. W. 7.) C., wś, pow. hrubieszow
ski, gm. i par. Horodło.	Br. Ch.
Cegielnia, 1.) gm., pow. krotoszyński, 2
miejsc.: 1) wieś Cegielnia, 2) wś Magiełka; 21
dm., 215 mk., 15 ew., 200 kat., 102 analf.
Stać. poczt, i koi. żel. Koźmin o 8 kil. 2.) C.,
kolonia, pow. mogilnicki, 50 dm., 378 mk., 169
ew., 209 kat., 83 analf. Stać. poczt. Goście-
rzyn o 3 kil., stać. koi. żel. Trzemeszno o 20
kil.	M. St.
Cegielnia, 1.) niem. Ziegelei, os., pow. kartuski, należy do wsi Tokary, niegdyś ^należała do dóbr klasztoru norbertanek w Żukowie. 2.) C., niem. Ziegelei, folw. Sypniewa, pow. złotowski, par. Sypniewo, mieszk. 15. 3.) C., niem. Ziegelei, folw., pow. złotowski, należący do Debrzna, par. Buczek, domów mieszk. B, ludności 48. 4.) C., niem. Ziegelei, ulubione miejsce spacerowe Torunian, pod Toruniem, na wyniosłym brzegu Wisły; piękny park, z widokiem na dolinę nadwiślańską, i ogród koncertowy. 5.) C., niem. Ziegelscheune, osada, pow. suski, st. p. Kisielice. 6.) C., niem. Ziegelscheune, wś, pow. sztumski, st. p. Ryjewo. 7.) C., niem. Haubitzthal, pow. niborski (Kętrz.).
Cegielnia. Kilka miejscowości w pow. ole-sińskim nosi to nazwisko: 1) pustkowie, należące do Bodzanowic. 2) kolonia należąca do wsi Kamień i 3) koi. do wsi Szywałd należąca.
Cegiełki, niem. Josephsberg, wś włość., pow. Chojnicki, o pół mili od Czerska, liczy 660 m. rozl., 4 dm., 29 katol.
Cegła, pustkowio, pow. odolanowski, ob. Danissyn,
Cegłów. 1.) os., przedtem mko, pow. nowo-miński, gm. i par. Cegłów, odl. od Warszawy 48 w. Posiada kościół par. murowany, bardzo starożytny, wedle tradyeyi miejscowej założony 1450 r. przez księżniczkę mazowiecką Annę, szkołę elementarną, urząd gminny. O. posiada przystanek dr. żel. war. terespolskiej, W 1827 r. było tu 54 dm. i 358 mk. B,. 1859 roku było 44 domów, i 283 mieszkańców.

Parafia tutejsza utworzoną została w 1575
roku przez oddzielenie kilku wsi od par.
w Kiczkach. Par. C. dek. nowo-mińskiego,
liczy dusz 1250. Gmina C. należy do s. gin.
okr. I w Nowo-Mińsku, gdzie też stacya po
cztowa. Dobra C. stanowiły własność sióstr
miłosierdzia pp. marcinkanek warszawskich.
2.) C., tolw., pow. błoński, gm. Pass, par.
Błonie.	Br. Ch.
Cegłówka, wś, pow. wieluński, gm. Rudnik, par. Żytniów.
Cejkinie, CejMn. ob. Ciejkinie.
Cejnowa, Ceynowa, zowią tez Chałupy, niem.
Zeynowa, wś rycerska na piaszczystym pół
wyspie Helu, w pow. wejherowskim, w której
wcale nie orze się rola; z jednej strony ciągnie
się Bałtyk, z drugiej zatoka Pucka. Miesz
kańcy w liczbie 241 są rybacy i katolicy; do
mów mieszk 35; par. Swarzewo.	Kś. F.
Cekanów, 1.) inaczej Brzezie, koi. i folw.,
majorat, nad rz. Łuciążą, o pół mili od Roz
przy, pow. piotrkowski, gm. Krzyżanów, par.
Milejów. W 1827 r. było tu 15 dm., 102 mk.;
obecnie 187 mk., ziemi folwarczej 242 mórg.,
włość. 494 mórg. 2.) C., wś, pow. brzoziński,
gm. Łaziska, par. Chorzęcin. 3.) C., wś, pow.
płocki, gm. Bielino, par Imielnica. W 1827
r. liczył 18 dm., 146 mk.	Br. Ch.
Cekanowo, wś i folw., pow. płocki, gm. Kleniewo, par. Bielsk. W 1827 r. było tu 11 dm. i 92 mk. C., folw prywatny, od dóbr rządowych Boryszewo w r. 1875 nabyty. Przestrzeń m. 493, w tem ziemi orn. m. 409, łąk 67, ogród. owoc. m. 4, pod
drogami i t. d.
mórg. 10; grunta w '/, szczerkowate, % bieli-
cowate. Płodozmian 11 i 5-polowy, zabu
dowań murowanych 5, drew. 3. Graniczy
z wsią rządową C.	A. T.
Cekanowo, ob. Czekanowo.
Cekcyn Polski, ob. Ciechocinek.
Cekinówka, mko rządowe nad Dniestrem,
pow. jampolski, ludności 1271. Ziemi 2351
dzies. Cerkiew, szkoła wiejska, dogodna prze
prawa przez Dniestr. Należała do ks. Lubo-
mirskich, a w 1795 r. nabyta na skarb i tu
w 1798 r. przeniesiono powiat, lecz wylew
Dniestru zmusił rząd znowu do przywrócenia
urzędu powiatowego w Jampolu. W 1816 r.
klucz cekinowski, do którego należała Kośnica
Wielka i Kietrosy, darowany został ks. Ypsy-
lantemu na 50 lat; kwarta czyniła 1247 rs.
Naprzeciw C. po drugiej stronie Dniestru leży
bessarabskie m. Soroki.	Dr. M.
Ceków, wś, pow. kaliski, gm. Ceków, par. Kosrnów. Posiada urząd gminny, st. pocztową, olejarnię. W 1827 r. było tu 15 dm., 125 mk. Dobra prywatne B. składają się z wsi folw. Ceków, oraz kolonii dawniej czynszowych: Holendry starocekowskie i Prażuchy. Do 33 osad włościańskich należy ziemi m. 96,

Ćek.

Cel.

531

 

do 28 kolonistów w Hol. starocek. m. 216, do
68 kolonistów w Prażuchach m. 1423. Prze
strzeń dworska m. 1701, wtem ziemi ornej
m. 351, łąk i pastwisk m. 109, lasu (w roku
1878) m. 1189, nieużytków m. 52. Lasy
dzielą się na okręgi: Prażuchy, Wielki bór.
Stoły i Rudnik. Część pola nad łąkami nosi
nazwę Okopów szwedzkich. Zabudowań fol
warcznych 24, w tem murowanych 7. Sąd
gm. okr. III w Morawinie, st. p. drogi bitej
warsz.-kaliskiej w miejscu, od Kalisza i od
Turka odl. po 20 w. Obszerny dwór muro
wany, piękny park i ogród; oranżerya, zasobna
biblioteka i zbiór zabytków archeologicznych,
zgromadzany staraniem b. dziedzica ś. p.
Antoniego Celińskiego. Ludność w koloniach
pochodzenia niemieckiego. W Prażuchach ko
ściół murowany wyznania ewangelicko-aug-
sburskiego. Gmina C. należy do s. gm. okr.
III w Morawinie, st. p. w Cekowie, od Kali
sza 20 w., liczy 3496 mk.	A. T.
Cekown, wś, pow. kamieniecki, 406 dusz
męz., w tej liczbi- 125 jednodworców; 967 dz.
ziemi. Zarząd gminny. C. należy do rządu;
dobra niegdyś starościńskie.	Dr. M.
Cekzhi (niem.), ob. Ciechocin i Ciechocinek.
Cel,,W8, pow. ihumeński, na prawym brze
gu rz. Świsłoczy, niedaleko mka Łapicz. Cel
z Łapiczami stanowią obwód leśnictwa rządo
wego i słyną z niezmiernej puszczy. Obok
Celi jest folwark Celanka zwany, oddany za
nagrodę urzędnikowi Ralcewiczowi w r. 1869;
jest tu prom na rz. Świsłoczy.	AL Jel.
Oelanka, ob. Cel.
Celary-Dąbrówkn, ob. Dąbrówka.
Celbowo, niem. Celbau, wś, pow. wejhe-rowski, nad rzeczką Redą, pół mili od Puckiej zatoki, przy trakcie bitym gdańsko-krokow-flkim; także i do Pucka (pół mili) idzie ztąd trakt bity. Osada ta zdaje się być bardzo stara, jak świadczą odkryte niedawno na polu pogańskie groby. Za pomorskich książąt, rządziła się, jako powszechnie i inne wioski, prawem polskiem. R. 1394 Jan Rumpcuheim, kom-tur gdański, nadaje tej wsi prawo chełmińskie; włók było wtedy 30, z których sołtys Jakób Brandtke miał 3 wolne, za co pełnił służbę wojenną '/, jednym koniem; od reszty włók płacili mieszkańcy po 17 skotów i po 2 kury. Później C. znacznie się powiększyło i zamieniło się na wieś rycerską. Roku 1789 posiada C. Ignacy Przebendowski, wojewoda pomorski, generał polski, star. pucki. Obecnie jest obszaru 66 włók i 19 m.; kat. 146, ewang. 54; w miejssu wiatrak i szkoła; par. w Pucku.
Olbmla, wś i folw., pow. garwoliński, gm. Sobi >nie Jeziory, par. Gożlin. Liczy 6 dm., 23 mk i 88 m. obszaru.
Celebłów, ob. Ceblów,

Celej, folw., pow. łukowski, gm. Mysłów, par. Wilczyska. Ma 3 domy, 171 mórg. obszaru.
Celejów, 1.) wś i folw., pow. nowoaleksan-dryjski, gm. Celejów, par. Wąwolnica. Posiada sąd gm. okr. V, urząd gm. Dobra C. składają się z folwarku głównego Celejów, wsi i folw. Rąblów, wsi i folw. Bochotnica, oraz wsi Stok, Wie: zchniów, Witoszyn i Karmano-wice; rozległość ich ogólna m. 8565, w tem przestrzeń dworska m. 5734, włościańska 2831; a mianowicie folwark C. obejmuje mórg 2825, w tem ziemi ornej m. 661, łąk m. 120, pastw, m. 193, stawy m. 25, lasu m. 1734, nieużytki place i t. d. mórg. 92; folwark Rąblów mórg. 1630, w tem ornej m. 454, łąk m. 36, stawy m. 10, łasym. 1093, nieużytki różne m. 37; w Bochotnicy przestrzeń folwarczna in. 1280, składa się z ziemi ornej m. 900, łąk i pastwisk m. 61, nieużytki m. 212. Włościanie posiadają w Bochotnicy m. 524, w Stoku m. 834, w Rąblowie m. 427, w Wierzchniowie m. 267, w Witoszynic m. 239, w Karmanowicach m. 540. W polach dworskich i lasach poszczególne ich części noszą następne nazwania: w polach cclejowskick Iły, Strychowiec, Ko-śmiejowskie, Stockie, Sciborowizna, Tarla-czna, Stolec, Jachowicc; w łąkach tegoż folw.: Stawki. Obroki. Grudziska, Krychowa, Bana-chawa i t. d.; w lasach: Szelągowa góra, Wilczy dół. Skrzynka, Żuk, Grota, Stawisko. W folw. Rąblowie w polach: Skrzedowiec, Niwka, Jasieniec, Szyjów; w polach w Bochotnicy: Czarne staje, Ostro wki, Brzeziny; w lasach bochotnickich: łąka przy Ilusinach zamku Esterki (mórg. 76 rozległa), Cwiartniaki, Czar-nylas i t. d. Folwark główny Celejów odległy od Puław w. 14, od Kurowa w. 7, od Wisły w. 6; zabudowań folwarcznych 50, młyn wodny w Bochotnicy o 3 zwyczajnych i jednym ganku amerykańskim, młyn o jednym ganku i folusz w Wieizchniowio, tartak wodny tamże;. dwa młyny wodne w Strychowie, o siedmiu gankach zwycz. i jednym amerykańskim; młyn wodny w Witoszyuie o dwóch gankach; cegielnia, browar, gorzelnia; dzierżawa 4 młynów, tartaku i dwóch spichlerzy oraz opłata t. z. lądowego nad Wisłą przynosi do 4 i pół tyś. rub. rocznie. Gospodarstwo płodo-zmienne, starannie prowadzone. C. leży w dolinie bochotnickiej, na połowie drogi między dwiema Bochotnicami, zamykającymi tę uroczą dolinę, o 6 w. na lewo od drogi bitej prowadzącej z Puław do Kazimierza. W początkach XIX w. należał do Sewerynowoj Potockiej, która wystawiła tu piękny pałacyk i założyła park, rozciągający się śród cudnej doliny, z widokiem na zamykające ją wzgórza, okryte lasami liściastymi. Następnie C. przeszedł w ręce ks. Czartoryskich a od nich do oba-

532

Cel.

Cel.

 

cnych właścicieli Klemensowskich; pałac uległ
przed kilkunastu laty pogorzeli, po której do
tąd oczekuje odbudowania a park został zapu
szczony. Mimo to przyroda tak hojnie upo
sażyła pięknością te miejsca, że nikt nie poża
łuje trudu kto zwiedzi całą dolinę bochotnicką.
Gm. C. ma 3105 mk. 2.) C., wś i fol., nad rz.
Garwolką, pow. garwoliński, gm. i par. Wilga.
W 1827 r. było tu 18 dm., 174 mk., obecnie li
czy 17 dm., 130 mk. Dobra Celejów-Zalesie, od
Garwolina w. 17, od st. poczt, w Mniszewie
AV. 4, od rz. Wisły w. 3 i pół; składają się
z folw. i wsi C. oraz osad włościańskich: Zale
się, Zakropów, Kępa Zaleska, Łąka, Kępa cele-
jowska i Połowicze; folwark C. rozl. m. 1776,
posiada ziemi ornej m. 427, łąk i pastwisk m.
128, lasów m. 1157, w nieużytkach m. 64;
w miejscowości zwanej Rudy, w lesie, znaj
dują się pokłady rudy żelaznej, niewyzyski-
wane. Rzeczka Garwolką, uregulowana przez
właścicielkę dóbr kosztem 500.) rs. Celejów-
Zalesie składa się z gruntów górnych, piaszczy
stych i dolnych, przez wylewy Wisły użyźnia
nych i stanowiących istotną wartość majątku.
W C. gospodarzy 17 (dymów 15) posiadają
ziemi m. 152; w Zalesiu gosp. 8, dym. 6, ziemi
m. 65; w Zakropowie gosp. i dym. 17, ziemi
m. 199; w Kępie Zaleskiej gosp. 8, dymów 6,
ziemi m. 55; w Łące gosp.idymów 10, ziemi m.
105; w Kępie Celejowskiej gosp. 17, dymów
14, ziemi m. 190; w Polewiczach gosp 8, dy
mów 6, ziemi m. 129; w ogóle do 85 osad wło
ściańskich należy ziemi m. 895. W lasach
znajduje się smolarnia.	A. T.
Celejów (z Mazurówką), wieś, pow. husia-
tyński, leży nad potokiem Taj na, dopływem po
bliskiego Zbrucza; oddalona jest na północny
zachód od Hus;atyna o 2 i pół mili, na półno
cny wschód od Kopeczyniec o l i pół mili, na
południowy wschód od Chorostkowa o l milę.
Przestrzeń posiadłości dworskiej: roli ornej
304, łąk i ogr. 81, pastwisk 25; pos. nrn. roli
ornej 762, łąk i ogr. 106, pastw. 22. Ludności
rzym. kat. 62, gr. kat. 583, izraelitów 19: ra
zem 664. Należy do rz. kat parafii w Kope-
czyńcach, gr. kat. parafią ma w miej .AI, do
której należy wieś Myszkowce z 435 dusz; pa
rafia ta należy do dekanatu husiatyńskiogo.
W tej wsi jest szkoła filialna.	B. R.
Celenta, ob. Cielęta.
Celestynów, l.) przystanek drogi żelaznej
Hadwiśl., odl. od Warszawy 35 i pół wiorst,
od Kowla 278 wiorst. Znajduje się pomiędzy
Otwockiem a Pilawą. 2.) C., wś, pow. łęczy
cki, gm. Leśmierz, par. Modlna. 3.) C., wś
pow. opoczyński, gm. Unowel, parafia Biało
brzegi. Liczy 14 dm., 83 mk., 154 m. wło
ściańskich.	Br. Cli.
Celestynówka, przysiółek Kroczkowy.
Celestynowo, 1.) gmina, pow. krotoszyń-

ski, 2 miejsc.: 1) wieś Celestynowo; 2) wieś
Leonowo; 35 dm., 238 mk., wszyscy kat., 71
analf. Stacya poczt, najbliższa Borek, st. koi.
żel. Koźmin. 2.) Ct, folw. proboszczowski, pow.
śremski, ob. Pierzchną.	M. St.
Celestyny, kolonia, pow. turecki, gm. i par. Malanów. Kolonia ta powstała za czasów pruskich w dobrach poarcybiskupich Malanów, dotąd Czysto-niemiecka, nie uległa wpływom otoczenia. W 1827 r. było tu 19 dm., 155 mk., obecnie osad 22, grunta lekkie. W. S.
Celigów, wś i folw., pow. skierniewicki,
gm. i par. Głuchów. W 1827 r. było tu 17
dm., 165 mk. C. od Skierniewic odl. mil 2,
od Jeżowa mila l, od stać. dr. żel. warsz.-
wiedeń. Rogów l i pół mili. Do folwarku należy
ziemi m. 717, do 26 włościan (dm. 16) mórg.
280. Torf na przestrzeni % mórg. Domów
folwarcz. 5. innych zabudowań gospodarczych
7, wiatrak.	A. T.
Celinka, kolonia, pow. ostrzeszowski, ob. Turze.
Celinki,   folw.,  pow.  biłgorajski,  gm. cudza, par. Janów.
Wi-
Celinki, folwark,  pow. kościański,   ob. tJeowo.
gm. 113
Celinów, 1.) wś, pow. garwoliński,
Podłęż, par. Maciejowice. Liczy 12 dm.,
mk., 224 mórg. obszaru. 2.) C., wś, pow.
nowo-miński, gm. i par. Glinianka. 3.) C.,
wś, pow. rawski, gm. Lubania, par. Sadko-
wice. 4.) C., wś, pow, łęczycki, gm. i par.
Grabów.	Br. Ch.
Celinów, zaśc., pow. święciański, par. Ko-maje.
Celiny, 1.) wś, pow. łukowski, gm. Celiny, par. Trzebieszów. W 1827 r. było tu 84 dm. i 308 mk.. obecnie jest 97 dm,, 511 mk. i 1252 mórg. obszaru. Gm. C. graniczy z gm. Trze-bieszów, Jakusze i Gołąbki, lud. 2326, rozl. 8244 mórg.; s. gm. okr. III w Trzebieszowie, urząd gin. we wsi Nurzyny, od st. p. i urzędu pow. w Lukowie o 6 '/4 w., od Siedlec 27 w. odległy. W skład gm. wchodzą: Celiny, Dębowica, Jasionka, Karwów, Nurzyny, Po-pławy, Role, Kuleje, Swiercze i Tnrzerogi. 2.) C., koi., pow. lipnowski, gm. i par. Bobro-wniki, zamieszkała przez drobną szlachtę. Liczy 6 dm., 53 mk., 282 mórg. ziemi, w tej liczbie 223 mórg. ornej. 3.) C., wś, pow. będziński, gm. Ożarowice, par. Sączów. W 1827 r. było tu 8 dm. i 41 mk. 4.) C., wś, pow. włoszczowski, gm. Sećemin, par. Dzierzgów. W 1827 r. było tu 6 dm. i 35 mk. 5.) C., wś, pow. olkuski, gm. Minoga, par. Sieciecho-wice. W 1827 r. było tu 7 dm. i 61 mk.
Celmirostwo, uiem. Zelmerostwo, os., pow. kośoierski, st. p. Skarszewy.
Celna, rz., ob. Narew.
Cellliki, Wielkie i Małe, niein.   Gross-Zoellnig

Cel

Cer.

533

 

i Klein-Zoellnig,   dwie wsie w pow.   oleśnickim
każda  z parafią katol. dek. oleśnickiego.    Pa
rafia  C. Wielkie  liczy 660 kat., 4320 ew.; C
Małe 1000 kat., 6930 ew.
Celowce, ob. Czelowce.
Cembalowo (niem.), ob. Cymlalowo.
Cemethe,   kąpiele   żelazi-ste  i  szczawiów
w hr. szaryskiem   (Węg.), w pobliżu Preszow;
(Eperies), 30 mk.	H. M.
CeillillO, po niem. Zemnino.   wś,   pow. słup ski, na Pomorzu.
Cempelbork, ob. Sępolna.
Cempkowo,   wś i  koi.,   pow.  płoński, gm
Wójty   Zamoście, par. Radzimin.    W 1827
były   tu 4 dm. i 50 mk.    Fol.   ma  258 mórg
obszaru, wś zaś 47 mórg.
Cendały, wś, pow. sierpecki, gm. Gutkowo par. Unieck. W 1827 r. było tu 7 dm. i 62 mk.
Ceiidry, ob. Cedry.
Ceniawa,  wieś,   pow. kołomyjski, nad po
tokiem Olchowiec,  dopływem pobliskiego Pru
tu, oddaloną jest   o 7,5 kil. na półn.   wsch. 01
Kołomyi, przy gościńcu rządowym idącym z Ko
łomyi na Gwoździec do Horodenki.   Przes. pos
wiek.   roli   orn. 768,   łąk i ogród. 8,   past. 14
posiadł, mn. 1068, łąk i ogr. 25, past. 5.    Lu
dność  rzym. kat. 589, gr. kat. 395, izraol, 68
, razom   1052.    Należy   do   rzym.   kat.   parafii
w Kołomyi; gr. kat.   par. ma  w miejscu, która
należy   do   dekanatu   kołomyjskiego.    W   te;
wsi jest szkoła filialna.	B. Ił.
Ceniawa, ob.  Cieniowa. Ceniawy,   wś,   pow.   brzeziński, gm. i par. Będków.    W 1827 r. było tu 7 dm. i 71 mk.
Ceniów, wś, pow. brzeżański, mieszkańców
1305 w 315 rodzinach, mężczyzn 662, kobiet
643, rzym. kat. 104, należących do parafii
w Budyłowic, grec. kat. 1176, izraelitów 24,
ormian 1; przestrzeni 6368 mórg. a to: roli orn.
5434 m., 192 sianożęci, 168 ogrodów, 251 pa
stwisk, 161 lasu, 90 m. dróg, 24 m. wody, 48
m. innych przestrzeni. Parafią gr. kat. ma
w miejscu, do której należy także wieś Olesin
322 dusz.; ma szkołę 3-klasową etatową, do
której należy także pobliska wś Olesin; dzieci
obowiązanych do szkoły jest 75. Własność
Stan. hr. Potockiego.	E. R.
Cenława, wś, pow. wielkostrzelecki, należy do majoratu Błotnicy. ma kościół paraf, katol. dek. toszeckiego, wzniesiony podobno 1255 r. Parafia liczy 1421 kat., 9 ew. C. posiada hutę żelaza.
Centnerbriinn, zakład wodoleczniczy na wzór graefenberskieg'o we wsi Kunzendorf, pow. starohucki.
Ceperów, wś, pow. lwowski, o 2,8 kil. od Jaryczowa, z parafią gr. kat. w miejscu i szkołą filialną.
Ceplit, ob. Zeplit.

Cepnu, wś ryć. w pow. chełmińskim, na
bitym trakcie chełmińsko-wąbrzeskim, nieda
leko żackiej strugi; r. 1515 prób. chełmiński
Wałery Reberg podarował w C. 7 \vłók kościo
łowi chełmińskiemu. Obszaru ziemi ma O.
1519 mórg., domów mieszk. 5, kat. 97, ew. 25;
par. i st. p. Czyste.	Lś. F.
Cepra, dobra ziem. i wś, pow. słncki, nad rz. tegoż nazwiska, w pobliżu mka Kiecka, ma obszaru 1314 mórg. Ziemia dobra, łąki wyborne. Cerkiew prawosł. od r. 1839.
Cepra, niewielka rzeka, pow. słucki, bierze początek w okolicach wsi Leonkowicz i wpada o mil parę niżej do rz. Łani, która jest dopływem Prypeci. Z rz. C. wiąże się historyczne wspomnienie: w r. 1503, podczas strasznej rozprawy pod Kleckiem hetmana litewskiego Michała Hlińskiego z hanem Bitykirejem, wielu tatarów, uciekających w popłochu, w niej utonęło, jak świadczy o tem Stryjkowski. Al. Jel.
Ceradź, 1.) dolny, wś, pow. szamotulski, 18 dm., 153 mk., wszyscy kat., 50 anal,. 2.) C. dolny, domin., pow. szamotulski, 2245 mórg. rozległ., 2 miejsc.: 1) C. dolny, wś szlach., 2) młyn Wymysłowo; 8 dm., 140 mk., 15 ew., 125 kat., 69 anali'. Stać. poczt. Gaj wielki o 5 kil., st. koi. żel. Buk o 7 kil. 3.) C. kościelny, wieś, pow. poznański, 26 dm., 308 mk., 16 ew., 280 kat., 12 żydów, 114 anali'.; kościół jar. należy do dekan. bukowskiego. Stać. poczt, jaj wielki o 3 kil. Biskup poznański Andrzej Szynru łowicz, już w XIII wieku wspomina
kościele ceradzkim. W czasie reformacyi
iościół ten przeszedł w ręce różnowierców;
tatolicy go odzyskali dopiero w końcu wieku
XVII, kiedy wieś była własnością Jana Opa-
eńskieg'0, w ojewody poznańskiego. Dwa jesz-
szo obecnie w kościele znajdują się nagrobki.
W środku kościoła kamień ciosowy, przykry
wający sklep, nosi napis łaciński na cześć An-
Irzeja Jankowskiego z r. 1565. Nagrobek
iv kaplicy w ściano wmurowany z kamienia
akże ciosoweg'o z polskim napisem na cześć
Stefana Potulickiego, wojewodzica brzeskiego
'• r. 1572. Byli to dziedzice wsi Jankowie,
lależącej w czasach późniejszych do ministra
zwedzkiego Engelstróma, posła na sejm wielki
v Warszawie.	M. St.
Ceranów, wś, pow.sokołowski, gm. Sterdyń, iar. Ceranów. Leży śród lasów w pobliżu ?ugu i posiada kościół par. murowany. W r. 827 r. było tu 58 dm. i 497 mk., obecnie iczy 57 dm., 685 mk. Dobra C. stanowią zęśó obszernych dóbr Sterdyń, będących wła-nością Ludwika Górskiego i mających 6912 n. obszaru samej ziemi dworskiej. Jestto naj-viększa majętność w całym powiecie. Dzie-zic C. wystawił tu przed dwu laty przy dziale parafian piękny kościół murowany, wznosi dla siebie pałac i zakłada obszerny

534

Cer.

Cer.

 

ogród. Parafia tutejsza utworzoną została oko
ło 1508 r. z części par. w Zuzeli, i wtedy ów
czesna właścicielka C.,, Katarzyna Pietraszkowa
założyła tu kościół. Świątynia ta zrabowana
przez Szwedów, którzy w 1656 r. stali tu obo
zem na tak zwanej Babiej górze, o 2 w. od Ce-
ranowa. Par. C. dek. sokołowskiego dawniej
węgrowskiego liczy 1210 dusz. Dobra C.
składają się z folw. i wsi C., folw. Polisin, osad
włościańskich: Noski, Garnek i Dąbrowa; roz -
ległość ogólna m. 4994, z tego przestrz. iolw.
m. 4000, włościanie posiadają m. 964; w folw.
Ceranowie, rozległym m. 3608, pod pługiem
znajduje się m. 623, łąk i pastwisk m. 397,
lasów m. 2523, drogi, nieużytki i t. d. zajmują
m. 65; w folw. Polisin, rozl. m. 392, ziemi or
nej m. 315, łąk i pastwisk m. 67, nieużytków
m. 10; w Ceranowie włościańskich osad 62,
dymów 47, ziemi m. 701; w Noskach osad
i dymów 14, ziemi m. 153; w Garnku osad
i dym. 9, ziemi 96; w Dąbrowie osad i dym. 2,
' zioini m. 44. Nomenklatury leśne: Kaplica,
Babia góra, Biola, Wilcze koło, Sadykierz, Wy-
gorzałe bagno, Spusty. W O. zabudowań fol
warcznych 34, płodozmian 9-polowy, w Poli-
siuie budynków 4, gosp. 11-polowe. Dobra te
graniczą ze Sterdynią, Kossowem, Tosiami,
llytelami i Długiem kamieńskiem. Odl. od
Sokołowa w. 27, od Sterdyni gdzie jest stacya
poczt., urząd i sąd gminny okr. T, wiorst 6; od
rz. Bugu w. 5. W C. gorzelnia (rok 1874),
wiatrak i cegielnia.	A. T.
Cerekiew, wś i folw., pow. radomski, gm. Zakrzew kościelny, par. Cerekiew. C. posiada kościół par. murowany z XIII w. W 1827 r. było tu 13 dm., 152 mk., obecnie ma 24 dm., 257 mk. C. par. dek. radomskiego 3740 dusz. C., dobra prywatne, odl. od Radomia w. 5, od drogi bitej przytycko-radoms. w. l, składają się z folwarków: C. rozl. m. 697, Kicrzków m. 375, Zofiówka m. 280; nadto włościanie posiadają w C. osad i dymów 42, ziemi m. 167, w Kierzkowie osad i dymów 39, ziemi m. 190, we wsi Złotopolicach osad i dymów 26, ziemi m. 457; ogólna przestrzeń tych dóbr m. 2166; graniczą z gruntami miasta Ra-domia, z wsiami Golędzin, Sławno, Wośniki, Mleczków, Zdziechów, Milejowice i Kozia góra. Gospodarstwo w Cerekwi 9-polowe, w Kieszko-wie 8-pol., w Zofiówce 4-pol. W Zofiówce młyn wodny cylindrowy i garbarnia. A. T,
Cerekiew, Cerkiew, z przys. Czesławicc i Bessów, wś, pow. bocheński, o pół kil. od Uścia Solnego, z par. rz. kat. dek. wojnickiogo w miejscu (wiernych 1533). Kiedy kościół erygowany i konsekrowany niewiadomo, ale bądź co bądź przed r. 1664 już istniał. Rozległości 1251 m., w tem 997-m. roli ornej, 84 dm., 468 mk. Szkoła ludowa 3-klasowa, po-

łożenie  równo,  gleba pszeniczna, bardzo  urodzajna.
Cerekwica, 1.) wieś, pow. wągrowiecki,
15 dm., 131 mk., wszyscy kat., 44 analf., ko
ściół par. dek. rogowskiego. 2.) C., domin.,
pow. wągrowiecki, 3290 m. rozl., 10 dm., 240
mieszk., 20 ewang., 220 katol.; 84 analf. St.
poczt. Żnin o 6 kil.,st. koi. żel. Trzemeszno o 28
kil. Własność M. Rogalińskiego. 3.) C., wieś,
pow. pleszewski, 28 dm., 190 mk., wszyscy
kat., 41 analf.; kościół paraf. dek. borkowskie-
go, st. poczt. Borek o 5 kil., st. koi. żel. Koź-
min o 14 kil. \Vics jest gniazdem rodziny Ce-
rekwickich, herbu Zaręba; w XVII w. posia
dali ją już Sośuiccy, później Bojanowscy. W ko
ściele teraźniejszym przechowano kilka na bla
sze malowanych portretów, z napisami zatar-
tcmi, zapewne wizerunków Sośnickich lub Bo-
janowskich. 4.) C., gmina, pow. pleszewski,
2764 m. rozl., 2 miejsc.: 1) domin. Cerekwica;
2) folw. Strzyżcwko; 15 dm., 241 mk., 4 ew.,
237 kat., 56 analf. Domin. C. lit. B. jest wła
snością Czapskich. 5.) C., wieś, pow. poznań
ski, 6 dm., 59 mk., wszyscy kat., 8 analf. Ko
ściół par. dek. obornickiego. Wieś w XIV w.
była własnością Szamotulskich. Jan Szamotul
ski, kasztelanie kaliski, .wyznania, protestanc
kiego, za panowania Zygmunta Augusta oddał
kościół spółwyznawcom. SęJziwój Ostroróg
przywrócił go r. 1619 katolikom. Następnie
posiadali wieś Prusińscy. Teraźniejszy ko
ściół wystawiony około r. 1828 przez szambe-
lanową Dobrzycką. Pod wsią wykopalisko się
znajduje; żale, z których wydobyto urny po
kryte miskami, łyżki podobne do filiżanek,
pięknie ozdobione, z uchami; jajkowate gru-
chawki. 6.) C., domin., pow. poznański, 1482
m. rozl., 7 dm., 123 mk., 19 ew., 104 kat.,
39 analf. St. poczt, i koi. żel. Rokictuica o 4
kil. Przed rokiem 1848 własność Radzimiń-
skich.	M. St.
Cerekwica, niem. Zirkwtiz, w pow. złotow-skim 1.) Wielka C., wś włość., leży między kamieńskiem i radźmińskiem jeziorem, nad rz. Kamionką, która wpływa do Brdy, '/3 mili oddalona od miasteczka Kamienia, aż do rozbioru Polski była dobrami stołowemi arcybiskupów gnioźn.; we wsi jest szkoła i kościół filialny do Kamienia, nowobudowany roku 1833, także i młyn jest we wsi nad Kamionką. Obszaru ziemi zawiera C. 5624 m., domów mieszk. 74, katol. 624, ewang. 24. 2.) Mała C. leży nieco na południe od C. wielkiej, także przedtem dobra arcybiskupów gnieźn., rozl. 7209 m., katol. 616, ewang. 28, szkoła w miejscu, par. Kamień. Na samym prawie początku pruskiej wojny, naprzeciwko krzyżakom stanął w C. obozem król Kazimierz Jagiellończyk, ciągnąc z licznem wojskiem ku Chojnicom; było to we wrześniu r. 1454. Między szlachtą wszczął

Cer.

Ces.

535

 

się tu wtedy jeden z najsilniejszych ruchów
przypominający wojnę kokoszą za Zygmunta
szlachta drobniejsza wielkopolska, rojna i bu
rzliwa, jęła krzyczeć na króla, iż nie ruszy da
lej na wyprawę, dopóki nie osiągnie zara
większych przywilejów naprzeciwko magna
tom. Król, płonąc chęcią wojny, musiał w po
trzebię ugiąć karku i wydał przywilej ów cerę
kwicki, który, jako w niowłaściwem miejsci
wymuszony, niewiadomo kiedy pocięty zosta
i nic przeszedł w Yolumina legum (cf. Szujsk
"Dzieje Polski." II 91).	Kś. F.
Ccrekwica, Cerkiew, 1.) niem. Zirkwitz, wś dawniej mko, pow. trzebnicki, do r. "1810 własność biskupów wrocławskich; ma kościół par katolicki i dekanat. Parafia liczy 1220 kat. 1990 ew.; dekanat 8199 kat., 23,331 ew. Język w kościele niemiecki. Prawo targowe tutejsze niewiadomo kiedy przeszło w spuściźnie na Trzebnicę. 2.) C., ob. Cerkiew (Neukirch).
Ccreiliitsul, rumuńska nazwa Czeremoszu.
Ceret, ob. Seret.
Cergowa (z Popardą i Nową wsią), wieś pow. krośnieński, 1599 m. rozl., w tem 10 mórg. roli ornej, 123 dm., 735 mk., probostwo w Jasionce, kasa pożyczkowa gminna, gorzelnia i rafincrya nafty. C. stanowi prawie przedmieście m. Dukli, od którego oddziela ją rzeka Jasiołka; położenie pagórkowate, gleba owsiana. Za wsią wznosi się wysoka góra. zwana Cergowska górą, pokryta lasem szpilkowym, z której rozległy widok. Obszar dworski jest własnością rz. kat. kapituły w Przemyślu. We wsi C. ur. się gen. Jan Skrzynccki.
Cerhackie góry, ob. Nowogródzkie.
Cerkiew, 1.) inaczej Polska Cerkiew, niem. Polnisch-Neukirch, wś, pow. kozielski, ma parafią katol. dek. łanowskiego (liczy 2852 kat.) Niegdyś własność hr. G-aszynów. Gospodarstwo wzorowe. 2.) C., inaczej Niemiecka Cerkiew lub Cerekwiea, niem. Deutseli-Neukirćh, mko, pow. głupczycki, o pół mili od Kietrza, ma parafią katol. morawską, kilka młynów na rzeczce Troi, łomy gipsu. Niegdyś podobno wielkie miasto, kilkakrotnie niszczone przez pożar.
Cerkiew, ob. Cerekiew.
Cerkiew, Cerkwią, niem. Zirchów, wś, pow. słupski na Pomorzu.
Cerkiewne sioło, wś, pow. drysieński, re-zydencya zarządu gminnego gminy Ignalino.
Cerkliszki, wś, pow. święciański, z kaplicą katol. parafii Święciany. Okrąg wiejski C. w gm. Michałowie, liczy w swym obrębie wsie Mieżany, Kościuki, Zabajliszki, Borowa, Średnia, Talojki, Karklińce, Szawdyniszki, Rzepiszki, Świtajliszki, Szyszniszki, Ofiarzy-szki, Biłdy, Dwiłany, Kwiliszki, Zabłociszki; zaśc.: San;; dwór, Ażurojstwie, Kułbaciszki,

Dziewiaciszki, Kamieniszki, Mieszkowszczyzna, Koźliszki, Słomianka.
Cerkowie, mała wś, pow. radomyski, nad
rz. Wereznią, wpadającą do rz. Uźu i dalej do
Prypeci, o 40 w. od m. Czarnobyla. Mie
szkańców 272, wyznania prawosławnego. Na
leżą do parafii Karpiłówki, odległej o 14 w.,
tamże i zarząd gminny. Zarząd policyjny
w m. Czaruobylu. Ziemi lesistej 3783 dzies.
Należy do wielu właścicieli.	Kl. Przed.
Cerkowiszcze, 1.) osada wiejska w północnej stronie pow. borysowskiego, należy do 3 stanu policyjnego (dokszyckiego), do 4 okręgu sądowego (dokszyckiego). W pobliżu jest kilka jezior rybnych. 2.) C., wś, pow. wieliski, z zarządom gminy t. n. 3.) C., wś, pow. poło-cki, z zarządem gminy jefrosiniewskiej.
Cerkowizna, dwie miejscowości t. n., pow. noworadomski, gm. Radziechowice, par. Radomsk.
Cerkowaa, wieś, pow. Dolina, leży nad potokiem Oerkowiańskim, wypływającym w pobliskich górach i wpadającym zaraz poniżej Cerkowny do rzeczki Witwicy, dopływu Świ-cy. Cerkowna jest to wieś leżąca na uboczu, śród gór i lasów na początku prawdziwych gór karpackich; oddaloną jest na zachód od Doliny
0	2 mile, od Bolechowa na południowy  zachód
11 kil. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 9, łąk i ogr. 21, pastwisk 2, lasu 1783; posiadłość mniejsza roli ornej 474, łąk
1	ogr. 639, past. 684 m.    Ludności  rz. kat. 4,
gr. kat. 476, izrael. 8: razem 488.    Należy do
rz. kat. parafii  w Bolechowie; gr. kat. parafią
ma w miejscu, do której należy filia Stańkowce
z 236 dusz;  parafia ta należy  do dekanatu bo-
echowskiego.    Cerkowna należy do dóbr rzą-
lowych.	B. B.
Ccrkowno, okrąg wiejski w gm. Prozoroki, >ow. dziśnieński, liczy w swym obrębie wsie: 'ieski, Stukany, Karmany, Pawlinko, Sanniki, Sortkowo.
Cerkszte albo Łaczupe, Zehrkste, Lahtschuppe, z. w Kurlandyi, w parafii Tukkum, uchodzi .o zatoki ryskiej.
Cerkwią, Cerkiew (ob.).
Cerkwica, ob. Cerekwica.
Cernianice, Zermanitz, ob. Błędowiee.
Cesarka, wś, pow. brzeziński, gm. Brato-zewice, par. Stryków.
Cesarka, Sesarka, wieś i młyn, pow. wił-comierski, należące do Władysława Hoppena, parafii nidockiej. Tamże folw., własność szory.
Cesarka, Sesarka, rz., wypływa z lasów za vsią Spruktyszki w pow. władysławowskim, łynie przez Kiary, Lepołaty, Stefaniszki, Łu-szo, Ussy, Łembudzio, Szaki, Paspirgole, Do-iszki, Janiszki, Jendryki, Mankuny i pod Ju-

536

Ces.

Cet.

 

szkokajwiami wpada  do Szeszupy z prawego
brzegu.	Br. Ch.
Cesarka, Sesarka, rzeczka, lewy dopływ rz. Świętej, wypływa z jeziora pod Malatami, wsią pow. wileńskiego, długa wiorst 50, na pewnej przestrzeni odgranicza ten ostatni powiat od wiłkomierskiego. Według p. J. B., w "Starożytnej Polsce" zaszła omyłka i nazwa "Cesarska", ani rzek ani miejscowości, wcale na Żmujdzi nie istnieje. Właściwą tylko jest forma litewska Sesarka.
Cesarska Łaska, wś rządowa, pow. sieradzki, gmina Starostwo Szadek, niegdyś wś zarobna, należała do dóbr donacyjnych Szadko-wice. Osad włość. 19, rozl. 58 m. Por. Cardar.
Cesarska-Stoboda, wś, pow. czerkaski, nad
rz. Dnieprem, o 9 w. od m. Czerkas. Mieszk.
2183, wyznania prawosławnego. Cerkiew pa
rafialna, zbudowana w 1772 r., jak świadczą
wizyty czerkaskiego dekanatu za r. 1774; w
tymże roku było tu 1000 mieszkańców. Na
leżała dawniej do czerkaskiego starost., obecnie
do rządu. Ziemi piaszczystej 3491 dzies. Za
rząd gminny w tejże wsi, policyjny w mieście
Czerkasach.	Kl. Przed.
Cesarza Ferdynanda kolej północna w Ga-licyi i na Szląsku austryackim, z Wiednia do Krakowa właściwie rozciągająca się, ma główne stacye w Boguminie, Bielsku, Oświęcimiu, Trzebini, Krakowie. Z Trzebini idzie odnoga na Szczakowę do Mysłowic a ze Szczako-wy do Granicy.
Cesarza Franciszka-Józefa, droga żelazna, Kaiser Fmnz-Joseph-Bahn, w Austryi, syste-mat linij dróg żelaznych, z których najważniejsze: Wifideń-Gmiind-Eger i Gmiind-Praga.
Cesarzowej Elżbiety droga żelazna, Kaise-rin Elisabeth-Balin, w Austryi: droga z Wiednia na Linz, Wels do Simbachu, z Wiednia do Salz-burga i parę odnóg mniejszych.
Cesowie ob. Cisoiua.
Ceteń, wś i folw. nad, Pilicą, pow. opoczyń
ski, gm. i par. Studzianna, sąd gm. okr. II
i stać. poczt, w osadzie Drzewica, odl. od Ra
domia mil 8, od Opoczna mil 2, od osady Iio-
włódz wiorst 5. Kozi. ogólna m. 3300, z cze
go do 55 osad włościańskich należy m. 836; re
szta m. 2444, a mianowicie ziemi ornej m. 596,
łąk m. 56, ogrodów m. 24, stawów m. 41, lasu
(w r. 1871) m. 983, zarośli m. 600, nieużytków
różnych m. 144, stanowi przestrzeń folwarków
Ceteń i Werówka. Przy trzech stawach mły
ny wodne, każdy o 4 gankach. W 1827 r.
C. liczył 23 dm. i 134 mk., obecnie ma 28 dm.,
207 mk.	A. T.
Cętki, wś i folw., pow. rypiński, gin. Wą-pielsk, par. i stać. poczt. Rypin, sąd gm. okr. II Strzygi, odl. od Rypina w. 7, od drogi bitej z Lipna do Lubicza w. 21, nad jeż. Długie;

do 11 włościan należy ziemi m. 22, do folwarku m. 435, a mianowicie ornej m. 333, łąk i pastw. m. 76, lasu m. 3, ogrody, zabudów.
nieużytki zajmują m. 23; gleba urodzajna,
mocne szczerki z warstwą dolną przepuszczal
ną. Zabudowań murów. 5 i tyleż drewnianych,
cegielnia. W 1827 r. było tu 6 dm. i 40 mk.,
obecnie 11 dm., 73 mk.	A. T.
Cetlino, wś i folw., nad rz. Chorzewką, pow.
płocki, gm. Lelice, par. Bonisław, sąd gm. okr.
II i stać. poczt, w osadzie Bielsk; odl. od Pło
cka w. 23, od Sierpca w. 14, od Bielska w. 8,
od drogi bitej w. 2; należy do głównych dóbr
Lelice. Do 26 włościan należy ziemi m. 205,
przestrzeń folwarcz. m. 720, w tem ziemi ornej,
przeważnie żytniej m. 342, łąk i pastw. m.
187, ogrodów m. 2, staw l m., lis brzozowy
(w roku 1877) m. 177, nieużytki m. 11. Za
budowań folw. 7. W 1827 r. było tu 10 dm.
i 118 mk.	A. T.
Cetnowo, niom. Cettnau, wś, pow. wejhe-rowski, nad rz. Redą, przy trakcie gdańsko-wejhcrowskim i puckim, o ćwierć mili od dworca koloi żolazn. gdańsko-szczecińskiej w Redzie; należała dawniej, przynajmniej w połowie, do dóbr stołowych biskupów kujawsko-pomor-skich, jako darowizna księcia Mestwina z r. 1283 (przedtem posiadał ją kapelan i kościół w Pucku). Obecnie jest C. królewską domeną, włók ma 21; kat. 32, owang. 9, par. Strzelili; w pobliżu znajdują się wielkie pokłady marglu.
Cetra, miejscowość historyczna, już zaginęła, Biskup Wołonczewski, podając tę nazwę między powiatami ks. żmujdzkiogo za czasów księcia Witolda, wskazuje, że między innemi fundo-wanemi kościołami przez króla Jagiełłę i Witolda, fundowano także kościół w Cetrze, wnet po zaprowadzeniu chrzeaciaństwa na Żmujdzi.
Cettnau, ob. Cetnowo.
Cetty, wś, pow. włocławski, gm. i par. Cho-decz. W 1827 r. było tu 15 dm., 129 mk.
Cetula, 1.) wś, pow. jaworowski, o 5,7 kil. na półn. wsch. od Jaworowa, przy gościńcu rządowym idącym ze Lwowa na Jazów do Jaworowa. Przestrzeń pos. wiek. łąk i ogr. 11; pos. mn. roli orn. 493, łąk i ogr. 202, past. 69 m. Ludność rzym. kat. 4, gr. kat. 381, izrael, 18: razem 403. Należy do rzym. kat. parafii w Jaworowie, do gr. kat. par. w Jazowie nowym. Właściciel wiek. pos. Kazimier*, hr. Lanckoroński. 2.) C., wś, pow. jarosławski, o 14,9 kil. od Jarosławia, w par. rz. kat. Radowa, z par. gr. kat. w miejscu.
Cetynia, rzeka, bierze początek śród wzgórz na póła. od m. Sokołowa, w pow. t. n., płynie w kierunku półn.-wschod. koło wsi Kupientyn, Niewiadoma, Grodzisko, Sabnie, Kurowica, Paderewek, Seroczyii i pod Białobrzegami wpada do Bugu z lewego brzegu. Z początku płynie ważką doliną, śród wyniosłych wzgórz

Cew.

Cha.

537

 

po za wsią Sabnie dolina się rozszerza a po za Seroczynem otwiera się nizina doliny Bugu. Całkowita długość wynosi około 28 w. B. Ch.
Cewice, wś, pow. lęborski, ziemi pomorskiej.
Cewków, Cywków, wś, pow. cieszanowski, par. rz. kat. Dziaków, par. gr. kat. w miejscu. Ma st. poczt., szkołę 1-klasową i fabrykę terpentyny. R. 1859 miała 1843 mk., 4891 m. gruntu.
Ceynowo. ob. Cejnowo.
Cezarowitz (niem.). Tak się nazywał w r. 1272 jeden folw. wsi Blankenau, w pow. wrocławskim, par. katol. Jaeschgiittel.
€ezarówka, przysiółek Balina w pow. chrzanowskim, o 3 kil. od Chrzanowa. Mac.
Ctjdro, młyn rządowy, pow. kielecki, gm. Dąbrowa, par. Kielce.
Cfjdrowice, 1.) wś, pow. grójock1', gm. Ką
ty, par. Sobików. W 1827 r. liczyły 11 dm.,
103 mk. 2.) C., wś, pow. łęczycki, nad Bzu
rą, gm. Leśmiorz, par. Solca wielka. W 1827
r. liczyły 23 dm., 226 mk.; obecnie mają 19
dm., rozległości 1295 mórg.	Br. Ch.
Ctjdrowiiia, wś, pow łomżyński, gm. i par. Miastkowo.
Ccjdrowo. wś, pow. sierpecki, gm. Liszewo, par. Boźewo.
Ccjdry-itłołystok, wś szlach. i włość., pow. lolneński, gm. Stawiski, par. Romany. li. 1827 r. było tu 25 dm. i 153 mk. Jestto gniazdo Cędrowskich, wspominane już pod 1496 r. Istniały jeszcze C.-Kupiski.
Ctjdry wielkie, niem. Gr.-Zunder, wś wło
ściańska w pow. gdańskim, na gdańskiej żula-
wie, śród bitego traktu z Pruszcza do Leczków,
3 mile od Gdańska, pół mili od Wisły. Pierw
szy przywilej krzyżacki pochodzi z r. 1350 od
mistrza w. Henryka Dusmcra i zaraz potem
z r. 1353 od Winryka von Kniprode: podów
czas znajdowało się włók wszystkich 60; ko
ściół katolicki istniał już, ponieważ dla pro
boszcza były przeznaczone 4 włóki. W czasie
refbrmacyi przeszedł około r. 1530 w ręce łno-
wierców, głównie z tej przyczyny, że prawo
patronatu posiadał magistrat gdański. Kościół
luterski istnieje dotąd; także jest we wsi szko
ła, lekarz, apteka i poczta. Większych posia
dłości włościańskich znajduje się 19 i 11 cha
łupników; gruntu liczą przeszło 5598 morgów,
katol. 282, ew. 407, domów mieszk. 49; par.
dla katolików w Gemlicach, o pół mili odle
głych. C. małe leżą o 14 rnili na północ od
Wielkich Cedrów, wś włość., obejmuje 15 wło
ścian i 9 chałupników, gleby najżyżniejszej
2692 mórg.; kat. 51, ew. 333; domów mieszk.
39, szkoła w miejscu.	Kś. F.
Chabaliua, przysiółek Piasek.
Chabdy, ob. Brzozowo.

Chaberkowo, wieś, pow. olsztyński, na Warmii.
" Chabielice, wś i folw., pow. piotrkowski, gm. i par. Chabielice, od Piotrkowa odl. w. 43, od Radomska w. 29, od rz. Warty w. 22, sąd gm. okr. IV w kolonii Rogowiec, stać. poczt.
0	7   wiorst  w Szczercowie.    Posiada kościół
par. drewniany; włościanie posiadają m. 2228,
grunta  pokościelne m. 43,  do folwarku należy
m. 1868, z tem ziemi ornej m, 480,   łąk i past.
m. 301, ogrody m. 6, pod zabudów,  m. 6, staw
m.   2,  lasy  (w  roku   1871)  m. 690, zarośla
(w tymże roku) m. 365, nieużytki m. 6,   młyn
wieczysto-dzierżawny m. 12.    Gorzelnia (w r.
1871).     Zabudowań folw. murów. 6, drewnia
nych 31.    Grunta w '/4 mocno szczerkowe, ze
spodem gliniastym, w 3 4  lekkie szczerki klasy
III.    W   1827  r.   było   tu  34 dm.,   249 mk.
W 1597 r. dziedzice   wsi wystawili tu kościół
drewniany filialny  do  parafii w Puszczy Osiń-
skiej.    W   1649   r.   otworzono tu odrębną pa
rafią.    W   1776   r.   Konstancya   z   Jordanów
Walewska   wystawiła   nowy   kościół,   dotąd
stojący.    Par.   C.   dok.   piotrkowskiego   2857
dusz liczy.	A. T.
Chabierów, wś, pow. kaliski, • gm. Staw, par. Góra; sąd gm. okr. IV" Staw, stać. poczt. Warta, osad włościańsk. 36, ziemi m. 73, rozl. folwarczna m. 422, ziemia dobra, gospodarstwo poprawne; wieś ta już przed r. 1830 należała do Neugebaurów. W 1827 r. było tu 14 dm.
1	114mk.	A. T.
Chabkowec, ob. Habkowce.
Chablie, ross. Chabno, Chabnoje. mko, pow. radomyski, nad Uszą, o mil 5 od Owrucza, o 120 w. od Radomyśla, o 150 od Kijowa, na krańcu północno-zachodnim pow. radomy-skiego i gubernii kijowskiej. W czasach dawnych mko to było położone w lesistej, puszczami przepełnionej kijowszczyźnie, ale dziś ta okolica znacznie jest przetrzebiona i ogołocona z lasów. Jednakże zapełniają jeszcze ją odnogi większych poleskich borów, tu i ówdzie wkraczających. Myśliwy napotyka w nich jaszcze łosie i dziki. W ogóle miejscowość to nizka, błotnista, położenie płaskie. Mko samo jest dość porządne i schludne; domki jego, w rzęd zabudowane, osłonięte są wieńcem drzew owocowych. Dzieje tej mieściny są następu-pujące. Pod 1499 r. czytamy przywilej w. ks. litewskiego Aleksandra, dany jśemenowi Połozowi, na dobra w pow. kijów, w Zawskiej włości na imię Chabnoje, "z dziesięcią ludźmi, z przynaleznościami do nich, na wieczność" (Rejestr ksiąg w. ks. lit. za Kazim. Jagiell., Olbrachta i Aleks.). Owóż ten Semen Połóż, klucznik kijowski, dziedzic Chabnego i innych dóbr, jako to Byszowa, Hostomla i Witaczowa, miał tylko jedne córkę Fennę, która pierwszym ślubem wyszła za kniazia Wodynickiego, któremu

538

Cha.

Cha.

 

król  Zygmunt I dozwolił w dobrach jego Cha bnem,   zamek  i miasto  założyć i karczmy za prowadzić (tamże).    Wodynicki  jednak zszed z  tego  świata,  nie zostawiwszy   potomstwa a wdowa  po nim,  dziedziczka Ch., wyszła na stępnie za mąż za Dymitra kniazia Lubeckiego Ale  i Lubeccy tylko jedne zostawili córkę,  oc matki  imienia  też Fenną nazwaną.    Ta knia-ziówna  Fenna  Lubecka  wyszła   naprzód   ZE Melchiora  Nasiłowskiego.   a gdy pierwszy je. mąż  umarł,   wyszła  powtórnie za Szczęsnegc Charlęskicgo,   dworzanina  J. K. Mości.    Cha-bne więc  weszło   w posiadanie  domu Charlę-skich.    Szczęsny   Gharlęslu,   podkomorzy   kijowski, w 1600 r. uczynił dział dóbr pomiędzy synami, i tak Ostrohładowiczo  (na Litwie) dostały się synowi Mikołajowi,   Byszowszczyzna Jerzemu,   a   Chabeńszczyzna, Hostoml,   Wita-czów i część Charlęża w   lubelskiem,  Stanisławowi.    Stanisław Charlęski,   dziedzic Chabnc-go, był ożeniony z Sicmaszkówną Djbratyńską potem z Barbarą Chodkiowiczówną, córką Hieronima, het. w. k. lit., która  wprzódy była za Mikołajem  Piotrowiczem   Kiszką,   woj. podlaskim.    W   1633 r.   umarł   Mikołaj Charlęski, i   Ostrohładowieze   spadły na jogo braci Stanisława   i Jerzego.    Samuel Maszkiewicz wspomina w swoim "pamiętniku", żo w 1607 r. przebywał u Charlę.skich w Chabnem.    W 1710 r. po bitwie  pod Pułtawą,  wojska rossyjskic zajęły Wołyń i Kijowszczynnę,   wielu obywatelom  ziemskie  majątki odjęto.    Między innemi i Chabnc, należące do Jana Franciszka Charlę-skiego,   CKośnika  litewskiego,   wnuka już Stanisława wyżej wymienionego, tejże uległy kolei.    Poszły skargi i zażalenia do Petersburga. Car Piotr rozkazał powrócić je prawym właścicielom   (ob.   "Listy   o   Szwecyi"  Eust. Ty-szkiewicza.  Wilno  t. II,  str. 137).    Ale w r. 1729   od  tegoż  Jana   Fr. Charlęskiego nabył dobra chabeńskie Kazimierz   Stecki,   kasztelan kijowski.    Dawny kościół tutejszy był funda-cyi   Charlęskich,   ale  w r. 1780 staraniem ks. Pawła Wojciechowskiego, plebana chabeńskie-go, był   on nanowo odbudowany,  i tegoż roku przez ks. Poradowskiego przeora narodyskiego, zakonu św. Augustyna Pustelnika za indultem ks. Pałuckiego, oficyała kijów., benedykowany pod ty t. Wniebowzięcia Matki Boskiej;   obecny w 1860 wzniesiony (księga dekanalna kijów.). Parafia  katol. chabeńska składała się z 32 wsi (Friese),   istnieje  od r. 1633,   dusz  wiernych liczy 1492.    Obecnie znajdują się tu dwie cerkwie:   Mkołajewska  i Preobrażeńska.    Niko-łajewska  (wprzódy  unicka)   była zbudowana przez Kaź. Steckiego kasztelana kijów, w 1733. W 1750 r. hajdamacy zrabowali Chabne (Arch. J. Z. B;, o hajdamakach str. 530).   Od Steckich w pierwszej   połowie tego wieku  kupiła  Chabne ks. Cecylia z Morzkowskich Badziwiłłowa.

Za dziedzictwa ks. Badziwiłłowej stanęła tu rę-kodzielnia sukienna. Założyli ją około 1822 r. w spółce z dziedziczką mechanik Jans i agronom Thaer. Dziś jest w posiadaniu kupców Eyczkowów i Bubnowów. W 1850 r. kupił Chabne Ignacy Horwatt. Obecnie majętność ta należy do sukcesorów niedawno zmarłego Aleksandra Horwatta, b. marszałka szlachty gubernii kijowskiej. We wsi Kowszy-łówce, niedaleko od Chabnego, znajduje się fabryka papieru, należąca do kupców Łyezko-wów. Przy fabryce sukiennej jest szpital dla chorych. W 1872 mieszkańców było 1044, domów 350, cerkwi 2, kościół l, gorzelnia l, kramów 11, jarmarków 7; obecnie 151 pra-wosł., 96 kat., 90 cw., 1123 izraol. Ziemi ma Ch. 8065 d/,, piaszczystej, browar i gorzelnię (Edward Bulikowski).
Chabowa (Habola, Hawel), dawna nazwa rz. Hawel, nad którą żył lud słowiański Cha-bowian.
Cliabowiczc, Chalowiec, wś, pow. kobryń-ski, p r/y trakcie Kobryń-Kowcl.
Chabowicc, iiiom. Cliabowetz i llalowetz, ko-onia należąca do gm. Borucin, pow. raciborski.
Chabówka (z Holendrami), wś, pow. my-ślcnicki, nad rz. Babą, o 3.4 kil. od Babki, w par. Babka.
ChaboWO-łazcwo, Ch.-Świniary i Ch.-stara vieś, trzy os., pow. płocki, gm. i par. Drobin. W 1827 liczyły razem 20 dm. i 123 mk.
Chabrowo, wś w pow. lęborskim ziemi pomorskiej.
Chabsko, 1.) gmina, pow. mogilnicki, 1176 norg. rozl., 3 miejsc. 1) wieś Chabsko, 2) folw. Chabsko, 3) folw.' Pałeczka; 25 dm., 313 mk., 13 ew.. 300 kat., 120 analf. Stać. poczt, i koi.
., Mogilno o 2 kil. Przed r. 1848 należało Lo Świaarskich. 2.)"Ch., niem. Hoohheim, olę-Iry, pow. mogilnicki, 4 miejsc. 1) kolonia Jhabsko, 2) osada Neubriick, 3) wieczysta ziorżawa Stawisko, 4) wś dzierż. Wyrobki; 8 dm., 215 mk., 47 ew., 168 kat., 70 analf.
Chabnnka, Chobunka, ob. Wić.
Chacepietówka, st. dr. żel. donieckiej, w jub. ekaterynosławskiej.
Chacbiiła, os., pow. łódzki, gm. Bruss, par. 'abianice.
Chaciuk, błędna nazwa wsi Chocuń, pow. iński.
Chaćki, wś, pow. czerkaski, nad rz. Taśmi-
ą, o 4 w. od m. Biełozierja. Mieszk. 1194,
wyznania prawosł. Cerkiew parafialna i szkół-
ta, ziemi 2700 dzies. Należała niegdyś do
tar. czerkaskicgo, obecnie do rządu. Zarząd
gminny w m. Biełozicrju, policyjny w m.
smile.	Kl. Przed.
Chadźybej, nędzna wioska turecka z zamieni uzbrojonym, która przed wiekiem stała a tem miejscu gdzie dziś Odessa.

Cha

Cha.

539

 

Chatlźybejski liman, albo jezioro, pod Odessą, ob. Limany.
Chailligród, CfutimgródeJc, właściwie Cha-Mmgródek (ob.).
Chajczyny, wś, pow. łaski, gm. i par. Wy-
giełzów, sąd gm. okr. IV Buczek, odl. od Ła
sku w. 12, od stać. poczt, w Zelowio w. 6, od
drogi bitej łódzko-kaliskiej w. 12, od rz. War
ty w. 15; włość, posiadają ziemi m. 11, do fol.
należy m. 453, w tem ziemi ornej m. 226, łąk
i pastw. m. 34, po wyciętym lesie m. 176,
nieużyt. m. 17. Zabudowań folw. murów. 2,
drewn. 4. Dawniej Ch. stanowiły całość z roz-
kolonizowanemi dobrami Jawor. W 1827 r.
było tu 13 din. i 70 mk., obecnie 13 dm. i 100
mk.	A. T.
Chajdów, wś, pow. lubelski, gm. Tatary, par. Lublin.
Chajdyce, niem. Neu-Jerutten, wś, pow. szczycieński, st. p. Chochoł.
Chąjew, ob. Chajóia.
Ch»jetty, wś, i folw., pow. radzymiński, gm.
Małopole, par. Dąbrówka. W 1827 r. było
tu 16 dm., 187 mk. Dobra Cli. składają się
z folw. Ch.-Jaktory i wsi Ch.-stare, od Radzy
mina odl. w 7, od Warszawy w. 28, od rz.
Bugu w. 7, od st. dr. żel. warsz-potcr. Tłuszcz
w. 14. Rozległość ogólna m. 1052, z czego do
24 włościan wo wsi Ch. stare należy dymów
22, m. 384; przestrzeń folwar. Ch. Jaktory m.
668, a mianow. ziemi ornoj 557, ogrodów 6,
staw i zabudów, zajmują m. 7, lasu 11, drogi
i różne nieużytki m. 80. Grunta w większej
połowie pszenne, co w pow. radzymińskim
prawie do wyjątków należy.	A. T.
Chajiiówka, wś, pow. czehryński, nad rz.
Suchym Taszłykiem, o 15 w. od m. Złotopola
i w takiej samoj odległości od Michajłówki,
slacyi chwastowskicj dr. żel. Mieszk. 270
wyznania prawosławnego. Cerkiew parafial
na; ziemi 816 dzies. Należy do Hrewsa. Zarząd
gminny we wsi Bołtyszczu, policyjny w. m.
Aleksandro wce. Pod Ch. Suchy Taszłyk ma
swoje źródła.	Kl. Przed.
Chajów, Chąjew, wś i folw., pow. sieradzki,
gm. Brzeźno, par. Kliczków mały, stać poczt.
w Sieradzu, sąd gm. okr. II w Brąszewicach.
Odl. od Kalisza mil 6, od Sieradza mil 2, od
Złoczewa 13|4, od Blaszek i od rz. WTarty m. 2.
Rozległość ogólna wraz z folwarczkiem Świę
te, m. 1164, z tego włościanie, dm. i osad 52,
posiadają m. 293; do folwarku należy m. 871,
a mianowicie ziemi ornej, przeważnie szczerko-
watej, m. 416, łąk 47, ogrodów 5, staw l, za
budów., drogi i nieużytki zajmują m. 28,
lasu (w r. 1872) m. 120, zagajników m. 246,
osada karczemna m. 8. Zabudowań folwar
cznych 19. Ch. dawniej stanowił całość z do
brami Bukowiec. Ludność obecna wynosi 347
dusz.	A. T.

Chalcz, mko nad Sożem, pow. homelski, nie
gdyś własność możnej na Białorusi rodziny
Chaleckich, obecnie należy do Sianożęckich.
Chaleccy fundowali tu kościół i przy nim osa
dzili jezuitów, którzy tu mieli domieilium aż
do swej kasacyi na Białejrusi w 1829 r. Ch.
jest st. dr. żel. libawsko-romeńskiej. Mko
miało w r. 1860 mieszk. 1136.	Fel. S.
Chalcza, wioska, pow. kijowski, nad rz. Chalczą, o 9 w. od Rzyszczowa, leży w głębokiej dolinie, okrążonej górami. Cerkiew zbudowana na dawnem horodyszczu. Mieszkań. 1832, chat 200, ziemi 1311 dzies. Własność hr. Działyńskich.
Chalcza, rz., wpada w pow. kijowskim do rz. Lehlicza a ten do Dniepru.
Chalcpie, wś rządowa, pow. kijowski, o 2 w. od Trypola, nad Dnieprem, przy ujściu rz. Bobrca. Miesz. 1340, ziemi 2920 dzies., wyborny czarnoziom. Obszerne sianokosy nad Dnieprem. Wieś bardzo starożytna; znajdujemy o niej wzmiankę w kronice Nestora. Książęta czornihowscy Olgowicze. idąc na Kijów, wzięli Trypol i Chalep.
riialin, okrąg wiejski, pow. wileński, liczy nast. wsie: Puciniszki, Minciszki, Zajezierce, Wabale, Ozierajce, Masany, Skawduliszki; zaścianki: Łówkiclo, Kabaczek.
Chalin, domin., pow. międzychodzki, 2725 mórg. rozl., 7 dm , 120 mk., 16 ew., 104 kat., 35 analf. Stać pocztowa Sierakowo (Zirke) o 7 kil., st. koi. żel. Wronki o 24 kil. Przez kilka wieków posiadłość rodziny Kurnatow-skich, w ostatnich latach dopiero przeszła w ręce niemieckie; słynna z pięknego położenia nad jeziorem, w którem się poławiają suł-wico, należące do rodzaju sielaw. Młyn i fu-lusz chaliński przezwano Wilhelmsthal. M. St.
Chaliiio, wieś prywatna z folwarkiem Ła-giewniki,o l i pół wiorsty odległym, powiat lipnowski, gmina Chalino, parafia Mokowo, st. poczt. Dobrzyń nad Wisłą, odległy od Płocka w. 28, od Dobrzynia w. 6. Grunta w '/, pszenne; gospodarstwo folwarczne płodozmien-ne. Do włościan należy ziemi m. .135, do dawnych kolonistów w kolonii chalińskiej (osad 18, dymów 12) m. 474. Folwark C. rozległy m. 1257, w tem ziemi ornej m. 621, łąk i pastwisk m. 159, część jeziora zajmuje przeszło 87 m., lasy (w roku 1873) m. 335; różne nieużytki, drogi, granice, place, m. 55. Przestrzeń folw. Łagiewniki m. 244, w tem ziemi ornej m. 174, łąk i pastw. 31; część jeziora chalińskiego m. 39; całość tego jeziora zajmuje przeszło 126 m. W r. 1870 istniała tu gorzelnia i browar. Zabudowań folwarcznych murowanych 5, drewnianych 27. Cegielnia wyrabia dachówkę, dreny i cegłę modelową. W r. 1827 r. było 32 dm. i 291 mk. Gmina C. na-

540

Cha.

Cha.

 

leży do  s. gm. okr. V w Trzciance,  od Lipn
21 w.	A. T.
Chaliszka, wś, pow. opatowski, gm. i par Iwaniska. Liczy 5 dm., 65 mk. i 72 m. ziem włość.
Chalnu, wś nad Zgłowiączką i jeż.  Chalno
pow. nieszawski,  gm. Czamanin,   par.   Świer
czyn,   sąd  gm.  okr. IV Boguszyce,   st. poczt
Izbica;  odl.   od Kowala  w. 21,   od rz. Wisły
w. 25, od Izbicy w. 7, od drogi bitej konińsko
włocławskiej   w. 12.    Ziemia  w 3/4   gliniasta
z warstwą spodnią  przepuszczalną;   w jedne
czwartej części ze spodem gliniastym;  w ogól
grunta górne spadkowe.    Pokłady torfu w po
bliżu  zabudowań dworskich.    Folwark C., ro
zległy m. 556, posiada ziemi ornej m. 876, łąk
i pastwisk m. 76, jezioro zajmuje m. 96, nieu
żytki m. 8;   należący  do niego folw. Bronisin
w r. 1875   założony  i   zabudowany,  rozległy
m.   123,  w czem  pod  pługiem  m. 91,  wody
zajmują  5 m.,   łąki 25,  nieużytki 2,   nadto do
włościan należy m. 14.    Jezioro tutejsze bar
dzo rybne, łączy się strumieniem   z Orzelskiem
i Głuszyńskiem.    Młyn   wodny  o   2 gankach
na amerykańskich   kamieniach;   olejarnia,   ko
palnia   tortu.    Nad  jeziorem   olbrzymi   nasyp
ziemny,   z którego   szczytu można objąć okiem
trzymilową przestrzeń, służył prawdopodobnie
za strażnicę   wojenną;  na górze  przeciwległej
temu nasypowi zwaliska kościoła starożytnego,
który w znacznej części był wzniesiony z gra
nitu,  w regularne bryły obrobionego.    Zbudo
wany on był   w 1124 r.   przez Piotra Dunina
(wedle  podania)   dla   pp.   norbertanek.    Dziś
odnowiony,  jest filialnym. Czyt.  w "Enc. Or-
gelbranda."	A. T.
Chałaiiugródek, Chałaimhorodok, wś; pow. berdyczowski, o 30 w. od Berdyczowa, o 15 od st. dr. żel. Browki, na prawym brzegu rzeki Hujwy, stanowiącej obecnie granicę między gub. kijowską a wołyńską. Rzeczka ta, płynąc miejscami w dość głębokim wyłomie, tworzy tu i ówdzie malowniczą kolej spadzistych brzegów, a pod Ch. odlewa wodę obszernego stawu. Okolica tutejsza składa się ze sporego ustępu równiny otwartej i płaskiej; miejsca leśne są rzadkie, tylko gdzieniegdzie widnieją dąbrowy, jakby dla przerwania jednostajności tych płaszczyzn. Pod względem ukształcenia powierzchownego, cechą charakterystyczną tych równin otwartych i nizkich są owe zbyt częste zaklęsnięcia gruntu, które, napełnione wodą z roztopów wiosennych, tworzą jeziorka, od ludu miejscowego "bakajami" nazywane. Cha-łaimgródek przed wiekami nosił nazwisko Wielkich Zerdelów, a pierwszymi znanymi z akt dziedzicami jego byli Łozowiccy. Była to rodzina z Litwy, z pow. brzeskiego, gdzie posiadała gniazdową swoją Łozowicę. Tu zaś w Kijowszczyżnie ciż Łozowiccy, za "krwawą

wysługę" mieli sobie nadaną  od władzców Litwy sporą przestrzeń ziemi wzdłuż rz. Hujwy, z jednej strony z Halczynem, z drugiej z dzisiejszym   Białopolem   graniczącą.    Na   tej   tedy przestrzeni, w tak szerokich rozpostartej granicach,   mieściło się już  wtedy aż sześć   siół, do tychże  Łozowickich należących,   t. j.   Żerdele Wielkie (późniejszy Ohałaimhorodok),  Żerdele małe,  Zwiniacza wielka i mała, Ruda Rujnaja i Ruda Malawka (dziś nieistniejące).    Ale już za  króla Kazimierza Jagiellończyka,   w czasie pamiętnego   najazdu  Mengligireja  w 1483 r., wszystkie to sześć siół doznały wspólnego losu wraz z cały m krajem, który, jak wiadomo, uległ był   podtenczas   jak   najzupełniejszemu   zniszczeniu.    Lud został wytępiony albo  wybrany a sioła   zamieniły się w "sieliszcza,"   czyli puste miejsca byłych wsi. To też Łozowiccy odtąd nie siedzieli tu, ale na Litwie,   gdyż   wraz z   Wielkiemi   Żerdelami,   spalonerni  ręką  na-jezdników, poszedł z dymem i ich dom, a z nim listy i nadania królewskie, służące ich rodzinie. Nelub Hrynkowicz Łozowicki   prosił toż króla Aleksandra,   aby mu nanowo   potwierdził   posiadanie   tych   "pustych sześciu siedliszcz;" jakoż król   ten   nietylko   posiadanie   "dziedziny ! ojczyzny jego" zatwierdził mu, ale nadto ka-•;ał ją rozgraniczyć.    Następnie toż i Zygmunt stary  tenże  przywilej  poprzednika swego za-.wierdził   (archiwum  chałaimgródzkie).     Ten Selub Hrynkowicz Łozowicki zrobił dział dóbr pomiędzy   potomstwem swojcm: synowi Mich-nowi   dał   Łuksztę i Wiżunkę  w pow.  wiłko-mirskim,   dla wnuka Krzysztofa Michałowicza jrzeznaczył   Łozowicę w brzeskiem, a synowi iukaszowi   zapisał   "sześć sieliszcz   pustych," w granicach opisanych w przywileju Aleksandro wym.   Łukasz Łozowicki, będąc aktualnym dworzaninem królewskim, me dowiadywał   się atoli  o   swoje   puste dziedzictwo,   a  tymczasem mieszczanie żytomierscy zaczęli się wdzie-•ać  i   zagarniać ów dziki  step; gdy zaś  Łozowicki   pozwał ich o to, sprawa  ta oparła się iż o króla Zygmunta I,   który ją pilnie   rozpo-ónawszy, wydał wyrok, aby te "sieść sieliszcz" wrócono   Łozowickiemu.    Pomimo   to  jednak, usty ten obszar ziemi nie przestawał być tylko ominalną posiadłością dziedzica.    Owóż znów w 1545 r., gdy przystąpiono do rewizyi zamku ytomirskiego,   rewizorowio    (biskup   Chwal-izewski  i   Lew Potej)   zawezwali  wszystkich iemian   graniczących o ścianę   ze   starostwem ytomirskiem,  aby dóbr swoich ukazali graui-ę; wielu   z ziemian nie stawiło się na wezwanie, a w ich liczbie i Łukasz Łozowicki,   który iył wtedy   "na posłudze hospodarskiej   zagra-icą," a więc  ciż rewizor o wie, sądząc,   że zie-nianie  owi "albo zginęli  od tatar,   albo wymarli,   nie zostawiwszy odrodków,"   dobra ich ako spuściznę bezdziedziczną, jako "res nullius"

aha.

Cha.

641

 

zapisali   do   rejestru   zamku   żytomierskieg (archiwum Chałaim.).   Łukasz Łozowicki, wró ciwszy  do kraju  z zagranicy,   zaniósł  skarg o ten zabór do króla Zygmunta Augusta, który też mu w 1547 r. tych "sześć pustych sieliszcz kazał wrócić (Antonowicz, Hramoty str. 158' Synem  Łukasza  Łozowickiego   był   Andrze; znany  ztąd  w dziejach,   że kiedy  Konstanty Lokuszta, wołoszyn, zbiegł z dworu króla Śte fana Batorego na Niż i z kupą łotrów wtargną do Wołoch,   tenże król posłał  Andrzeja Łozo wickiego do Mżowców z rozkazem, aby ci po mogli   staroście czerkaskiemu  w pojmaniu te goż  wołoszyna (Kulisz, Wozs. Rusi, tom I str 12, materyały).   Tenże Andrzej Łozowicki, zo stawszy  dziedzicem  pustych   Zerdelów   wiel kich, puścił je na prawie zastawnem w 30 kopach gr. lit. Erydrykowi Tyszkiewiczowi.  AL z tym  Tyszkiewiczem   prowadził   od  wielu lat  wojnę   sąsiedzką  kniaź  Kiryk  Rużyński z Kotelni.    Owóż  Kiryk  Rużyński  zagarną siłą   cały   obszar   pusty   tych    "sześciu   sieliszcz" i na posadzie dawnych  wielkich Zerdelów, zameczek czyli grodek zbudował,  strzelbą opatrzył i kilkadziesiąt  człowieka   poddanych osadził,   nazwawszy  ten zameczek Skorhorod-kiem, a to dlatego, jak mówi dokument, że "by naprędce,   raptownie   założony;"   ale  wkrótce i ten zameczek  i  ta osada tak naprędce zaimprowizowana, znikła znów, albowiem Tyszkie-wicz, odebrawszy zawłaszczoną posiadłość, zniszczył  zameczek i osadę  rozpędził.    Już więc Aleksandrowi Łozowickiemu, synowi Andrzeja który   wziął  w spadku  po ojcu  to pustkowie pilno tedy było   pozbyć się  conajprędzej tego zgubionego   gdzieś w stepach,   nie przynoszącego nic,   dziedzictwa;  jakoż w 1608 r. sprzedał je Iwanowi Brzozowskiemu,  a ten odprzedał je   w 1609 r.   Jerzemu Zawiszy;   ten   zaś w 1610 r. zbył je za  12 tysięcy złp. księżnej Zofii   z Karabczejowa Romanowej  Rużyńskiej. W tych atoli czasach pustkowie to musiało się już zasiedlić,  albowiem w pewnym dokumencie z 1610 r. czytamy już wzmiankę o "poddanych nowo budujących się na uroczysku Wielkich Żerdelach czyli Skorhorodku i nowe niwy rozczyniających."   Księżna też Rużyńska  (powtórnym ślubem Chodkiewiczowa) puściła Gródek   (bo tak się Zerdele wielkie zaczęły nazywać)  prawem  zastawnem niejakiemu  Chała-imowi, a wkrótce  potem wraz   z całą   Rużyń-szczyzną i Pawołoczczyzną,   sprzedała  go  Tomaszowi Zamojskiemu,   wojewodzie kijowskiemu.   Ale niedługo potem zaczęły się w 1648 r. wojny kozackie.    Okolica, gdzie leżał Gródek, stała  się gościńcem dla stron  wojujących; po-kilkakroć   przeciągały   tędy   trzystotysięczne tłuszcze kozaków i tatarów. Jakoż śród tej długo ciągnącej się doby klęsk, ludność tych okolic została albo wygubioną albo się rozeszła;

tej kolei doznał i Gródek. W akcie z 1683 r. czytamy też że nietylko Gródek, ale wszystkie wsie około Rużyna i Pawołoczy były puste i zdziczałe. (Arch. J. Z. R. część 6 t. I str. 153, dodatek). I dopiero około 1700 r. kraj tak wyludniony zaczął się powoli osiedlać. Chałaimowie, dawni zastawnicy, wrócili też do opustoszałego Gródka. Ale majętność ta wraz z Ruźyńszczyzną o l Zamojskich prawem spadku przeszła do Koniecpolskich. Jakoż już z Koniecpolskimi ciż Chałaimowie, uzurpując tytuł dziedzictwa, zaczęli o tę majętność spór czynić, jako o dziedziczną. Proces się rozpoczął, i dopiero zaledwie w 1744 r. przysądzono Chałaimgrodek Koniecpolskim. Chałaimowie ustąpili ze wsi, imię jej tylko swoje stale odtąd narzuciwszy. Po wygaśnięciu zaś domu Ko-niepolskich Chałaimgrodek przeszedł prawem spadku do Walewskich. a od tych następnie sprzedany został ks. Józefowi Lubomirskiemu, pod-stolemu w. ks. lit., który odprzedał te dobra Leonardowi Marcinowi Świejkowskiemu, kaszt, kamienieckiemu. Od tego zaś nabył Ch. Orłowski i wkrótce potem odprzedał go w r. 1782 Maciejowi Iwanowskiemu, skarbnikowi latyczowskiemu. Obecnie Ch. jest rezyden-cyą Eustachego Iwanowskiego. W domu jego znajduje się starodawne archiwum, ważne dla każdego, ktoby chciał poznać przeszłość prywatną tej okolicy, tudzież ciekawy zbiór portretów osób historycznych i rodzinnych. Jest tu cerkiew Nikołajewska, zbudowana w roku 1755. Do parafii tej cerkwi należy wieś Małe Zerdele, położona na drugiej stronie rz. Hujwy.
hałaimgródek składa się z 5 części czyli Kątów: Ilorodka, Kalinówki, Olendrów, Hoły-szów i Piasków. Ludności liczy 1173 prawosławnych, 498 katolików, 19 izraelitów. Ziemi 2100 dz. Zarząd gminny w miejscu, po-icyjny w Białopolu. Ch. ma kościół katol. ilialny par. Białopol. (Edward Rulikowski.)
Chałajdówka, wieś, pow. lipowiecki, nad
rz. Terlicą, wpadająca do Soroki i dalej do Ty-
dczu. Mieszk. 928, wyznania prawosławne
go. Cerkiew parafialna i szkółka. Ziemi po
izęści piasczystej 1305 dzies. Należy do Ja
giełło wieża. Zarząd gminny W Terlicy, poli-
jyjny w Monastyrzyskach.	Kl. Przed.
Chałamowszczyna, ob. Suła.
Chaławy, domin., pow. śremski; 1017 m.
•ozl., lldm., 136 mk., 6 ów., 130 kat., 56
inalf'.; własność Moraczewskiego. St. poczt,
koi. żel. Czempin o 6 kil. Tu się urodził Jan
Nepomucen Kurowski, znany agronom i pro-
esor.	M. St.
Chałowice, ob. Hatowice.
Chałujca,   Chołujca, ob. Chałwica.
Chałupa,   osada należąca  do wsi Chośnicy, ów. kartuski, par. Parchowo.
ChaJtupki,   1.) Ch.  Dziwieokie,  wś,   pow.

542

Cha.

Cha.

 

włocławski, par. Przedecz; gruntu 286 m., wy
siewu 40 korcy żyta, 50 kor. pszenicy, lasu
482 m., folwark majoratu. 2.) Cli. Rybień-
skie, wś, pow. włocławski, par. Przedecz, do
mów 9, męż. 40, kob. 40, gruntu 310 m. żytniego,
wysiewu 90 kor. żyta i 10 kor. pszenicy, lasu
'702 morgów, 219 prętów, folwark majoratu.
3.) Ch,, folw. nad Wartą, pow. sieradzki, gm.
i par. Męka, należy do dóbr Podłężyce, rozl.
195 m., 41 mk. 4.) Ch. obickie, wś, pow.
kielecki, gin. Mora wica, par. Lisów. W 1827
roku było tu 15 dm., 118 mk. 5.) Ch. grzy-
malskie i sieczkowskie, dwie wsie, pow. sto-
pnicki, gm. i par. Tuczępy. W 1827 r. Ch.
grzymalskie liczyły 17 dm., 126 mk.; zaś Ch.
sieczkowskie 17 dm. i 120 mk. 6.) Ch. ple
bańskie, wś, pow. konecki, gm. i par. Przedbórz.
Liczy 20 dm., 135 mk. i 345 mórg. ziemi
włość.	Br. Ch.
Chałupki, 1.) przysiółek Branie, pow. krakowski, o 4 kil. od Pleszewie, w par. Ruszcza. 2.) Ch. dnsowieckie, wś, pow. przemyski, o 11 kil. od st. poczt. Eadymno, w par. gr. kat. Dusowce. 3.) Ch. medyckie, wś, pow. przemyski, o 5,2 kil. od st. p. Szechynie, należy do parafii w Medyce. 4.) Ch., wieś, pow. łańcucki, o 4 kil. od Przeworska, w par. rz. kat. przeworskiej. 5.) Ch., przysiółki Barszczo-wic, Chotyńca, Małkowic.
Chałupki, pustkowie, pow. odolanowski, ob. Huta.
Chałupki, 1.) niem. CJudupken, osada, należąca do gm. Karmunki Nowe, pow. olosiński. 2.) Ch., niem. Adolphsthal, kolonia należąca do gm. Nasale.
Chałupska, wieś, pow. mogilnicki, 7 dm., 94 mk., 28 ew., 66 kat., 55 analf. St. poczt. i koi. żel. Mogilno o 7 i pół kil.
Chałupy konczarskie, wś, pow. miechowski, gm. Igołomia, par. Pobiednik mały. W r. 1827 było tu 6 dm. i 30 mk.
Chałupy, ob. Cejnowa.
Chałwica, Cholwica, Cliałujca, Chohijca, rz., ma swoje źródło w błotach pow. eiebieskiego; stosownie do przebieganych miejscowości nosi nazwę Czerniei i Niemykli, wpada do rzoki IJświacz pod folwarkiem Zagłodzie, długa 36 i pół wiorst. Kiespławna.
Chałznów, wzgórze 210 m. n. p. m. wyso
kie, na południe od Halcniowa w pow. chrza
nowskim.	Mac.
Chauibików, wieś, pow. kijowski, na lewym brzegu Stuhny, o 2 w. od Bohajówki. Mieszkańców 427, do r. 1787 wioska należała do monastyru kijowskiego fłorowskiego, do którego obecnie należy duży młyn na rz. Stu-hnie i staw rybny. Cerkiew parafialna, zbudowana 1745 r.; wówczas było tu 40 gospodarzy. Ch. wchodził w skład starostwa bia-łocerkiewskiego, później był własnością rządu.

Chamborowo, koi., pow. noworadomsld, gm. Dmenin, par. Kodrąb.
Chamirowo, ob. Kamirowo.
Chauiówka, wś, pow. janowski, gm. Go-ścieradów, par. Księżomierz.
Chailisk, wś i folw. nad rz. Działdówką,
w powiecie sierpockim, gmina Żeromin, par.
Chamsk, sąd gm. okr. II i st. poczt, w osadzie
Bieżuń; odl. od Płocka mil 8, od Sierpca 4, od
Bieżunia milę 1. Rozległość m. 1278, w tem
ziemi ornej, przeważnie pszennej, m. 730, łąk
m. 270, pastwisk m. 102, lasu m. 142, nieuży
tków i t. d. 34. Zabudowań murowanych 10,
drewnianych 12; płodozmiany 11 i 3-polowy.
Torf dobry i obfity. Ch. posiada kościół par.
murowany. W XVI w. istniał tu okazały
dwór (Święcicki, opis Mazowsza). W 1827 r.
było tu 36 dm., 300 mk. Par. Ch. dek. sier-
peckiego 3454 dusz liczy.	A. T.
Chainur. Tak Enc. Org. zowie rzekę Cho-mor na Wołyniu, dopływ rz. Słucz.
Chauiy, przysiółek Krechowskiej Rudy.
('hańcza, wś i folw. don., pow. stopnicki, gm. Kurozwęki, par. Kotuszów. Posiada młyn wodny. W 1827 r. było tu 30 dm., 259 mk. Podług lustracyi z r. 1832, wieś Ch. z folw. t. n., młynem, tartakiem, austeryą i wapielnią stanowiła własność funduszu ogólnego religijnego; obecnie należy do generała Gromeki.
Chańkowce, ob. Hańkowce.
Chanów, wś, pow. radomyski, nad rz. Te-
terowem, o 17 w. od Iwańkowa. Mieszkań
ców 498, wyznania prawosławnego; należą do
parafii Unina, o 4 w. oddalonego. Ziemi 2018
dzies., lesista nizina. Własność hr. Branickie-
go. Zarząd gminny we wsi Uninie, policyjny
w Iwańkowie.	Kl. Przed.
Chapanowce, wś rządowa w pow. uszy-ckim, 72 dusz męż., wraz z Przytula, zieloną 439 dz. ziemi, skonfiskowana Marchockim.
Charbelill, Cftarbielin, niem. Carmelin, gmi
na, pow. kościański, 2 miejsc.: 1) wieś Char-
belin, 2) wieś Trzebidza; 16 dm., 116 mk.,
wszyscy kat., 21 analf., st. poczt, najbliższa
Włoszakowice (Luschwitz); st. koi. żel. Ko
ścian.	M. St.
Charbice górne i dolne, dwie wsie, pow. łódzki, gm. Puczniew, par. Kazimierz. W r. 1827 r. Ch. górne miały 9 dm. i 78 mk., Ch. dolne zaś 14 dm. i 140 mk. Obecnie Ch. górne mają 13 włók rozl.
Charbielin, ob. Cliarlelin.
Charbielów, przysiołok Tęczynka.
Charbin, folwark, pow. gnieźnieński, 688 m. rozl., 4 dm., 73 mk., l ew., 72 kat., 41 analf., st. poczt. Powidz o 4 kil., st. koi. żel. Gniezno o 6 kil.
Charhinowlce, wś i folw., pow. pińczow-ski, gm. Bejsce, par. Sokolina, sąd gm. okr. IV i st. poczt, w osadzie Koszyce; od Pińczo-

Cha.

Cha.

543

wa odl. w. 28, od Koszyc w. 6, od Korczyna
w. 12, od rz. Wisły w. 5; dawniej stanowiły
całość z dobrami Bejsce. Rozległość folwarku
oprócz gruntów włościańskich i 105 m. wspól
nych z niemi pastwisk, wynosi m, 373, w tem
pod pługiem ziemi, z małym wyjątkiem, czar-
noziemu pszennego, m. 290, łąk i pastwisk m.
5, stawy zajmują 21, ogrody 2, las 45, place,
drogi i t. d. mórg 7. Gospodarstwo 12-polo-
we. Młyn wodny, dymów folwarcznych 6,
innych zabudowań 10. Osad włościańskich
42. Bogate pokłady dobrego torfu. W 1827
roku było tu 35 dm. i 209 mk.	A. T.
CSiarbowo, 1.) wieś, pow. gnieźnieński, 3
dm., 25 mk., 6 ew., 19 kat., 9 analf. St. poczt
Kłecko o 3 kil., st. koi. żel. Gniezno o 17 kil
2.) Ch., domin., pow. gnieźnieński, 1150 m
rozl., 4 dm., 73 mk., l ew., 72 kat., 41 analf
Własność M. Szczanieckiego.	M. St.
Charbrów, to samo co Chabrowa, miasto pow. lęborski na Pomorzu.
Chnrchocin, wś i folw., pow. włocławski gm. i par. Kłóbka. W 1827 r. było tu 6 dm i 43 mk.
Charchów, 1.) Ch. księży, wś, pow. sie
radzki, gm. Wierzchy, par. Drużbin, sąd gm
okr. V Zadzim; do folwarku należy ziemi ornet
m. 317, łąk m. 64, pastwisk m. 45, lasu 42
nieużytków różnych m. 18; do 33 osad włość,
należy m. 150, grunta żytnie, 15 dm., 156 mk.
Margiel i torf wyzyskuje się na potrzeby miej
scowe. Ch. należał niegdyś do kolegiaty unie-
jowskiej, w początku XIX w. dostał się. Za-
łuskim, później Droszewskim, dziś własność
Gogólskich; odległość od Poddębic w. 9, od
rzeki Warty wiorst 7, a 17 wiorst od Sieradza.
2.) Ch. szlachecki, pański, czyli inaczej Chor-
chów, wś, pow. sieradzki, gm. Wierzchy, par.
Drużbin, od drogi bitej z Uniejowa do Turku
odl. w. 14, od rz. Warty w. 5, od Sieradza 3
mile, od Łodzi 5 mil; do włościan, osad i dy
mów 29, należy ziemi włók 5, do folwarku
włók 16; w tej przestrzeni znajduje się 15 m.
łąk a reszta grunta orne. Gospodarstwo pło-
dozmienne, mk. 300, domów 25. Majątek ten,
niegdyś książąt Sanguszków, na początku XIX
wieku zostawał w posiadaniu Psarskich, od
których w r. 1836 nabyty został przez Józefa
Głodzińskiego; 1849 r. prawem sukcesyi prze
szedł na własność Cieleckich.	/. L.
Charcia bałcla, wś, pow. ostrołęcki, gm. Wach, par. Myszyniec. W 1827 r. było tu 11 dm. i 63 mk., obecnie liczy 31 dm., 227 mk. i 392 mórg. obszaru.
Charcice, Karczyce, domin, i gmina, pow. międzychodzki, 2754 mórg. rozl., 2 miejsc: 1) domin. Charcice, 2) karczma i ciegielnia Dre-ibueuhenkrtiff; 7 dm., 115 mk., 47 ew., 68 kat., 41 analf. Stać. poczt. Sierakowo (Zirke) o 7 kil., st. koi. żel. Wronki o 12 kil.
Charciczka, ob. Drmiata.
Charcyz. st. dr. żel. charkowsko-azowskiej w Okręgu Wojska Dońskiego.
Charczówka, ob. Turya.
Charewicze, wś w zachód, stronie pow.
ihumeńskiego, przy drodze z Dukory do Śmi-
łowicz, w gm. dukorskiej, w 2-im stanie poli
cyjnym (śmiłowickim), w 3-im okręgu sądo
wym. Miejscowość bezleśna, grunta nieźle ro
dzące.	AL Jel.
Chareżów, wś, pow. kielecki, gm. Zajączków, par. Chęciny. Leży na półn. zach. od Chęcin. W tej wsi u podnóża góry Zukowej jest grota "Piekło" zwana.
Charklowa, ob, Ilarklowa.
Charków,   miasto   gubernialne   w  Rossyi, 1550 r. założone pod 50° sz. płn. ł 53° 54' dł. wsch.,   leży  w miejscowości błotnistej,   w kotlinie   otoczonej znacznemi wzgórzami, przeciętej, trzema strugami wysychającemi latem, i wtedy pełno  kurzu  szkodliwego na oczy;  o 1326 w.   od  Petersburga,  o 722 od Moskwy, o 537 od Rostowa  n. D., o 494 od Kijowa, o 229 od Kuraka  o   132  od Połtawy.    Roku 1780 Ch. był  mianowany miastem głównem namiestnictwa   charkowskiego,   1797   stolicą   gub. sło-bodzko-ukraińskiej,   1835   nazwanej charkow-ską.    Pierwotnie  Ch.   był  osadą,    która  powstrzymywać miała napady Tatarów krymskich; wkrótce jednak,  dzięki położeniu na dwu traktach  (moskiewsko-czarnomorski  i kijowsko-doński) tudzież jarmarkom,   znacznie   się podniósł.    Dziś główne ulice w Ch. są: Moskiewska, Eekaterynosławska, Bolsza-Sumska i Rybna.    R.   1877   miał  2359 dm. murowanych, 4932  drewnianych;  magazynów   na   towary sklepów   1417,   cerkwi   15,   monastyrów 2, kościół  katol. 1.    Mieszkańców stałych liczył w 1878 r. 83507, w tem 2038 kat.,  1655 ew., 2625  izr.  i  42  mahometan.    R. 1876 miasto miało 335605 rs. dochodu a 395990 rs. rozchodu.    Jest tu st. poczt,   o 4 i pół  w.   od st. dr. żel. Ch. jest połączony koleją żel.   z Kursk''em, R-ostowem  i  Elizawetgradem  (381 w. dł., na Pułtawę,   Kremieńczug).    Słynne  są jarmarki charkowskie, których bywa cztery do roku: od stycz. do l lutego; od l do 16 czerw.;  od 12 serp,   do   l wrześ.   i od l do 26 października.
pierwszym   z nich obrót największy, 30 do 40 mil. rs.    Z polskich wyrobów  przywożą tu •kaniny lniane, wełniane, obuwie i wyroby ze srebra  platerowano   (tu "polskie srebro" zwane).    Główne   przedmioty  handlu  miasta   są: wełna,   wyroby  rękodzielnicze, cukier, spiry-s.    R. 1878 było w mieście  12 fabryk wód-,   16 fabr. cukierków,   10 fabr. tytuniu i cygar,   12   drukarń,   8 pralni  wełny,   8 fabryk maszyn,   6  fabryk wód mineralnych,   5 świec ojowych,  3  świec woskowych,  4 powozów, 6 cegielń. 5 litografij, i t. d., razem 130 zakła.-

344

Cha.

Cha

 

dów. zatrudniających 3302 robotników i pi*o-dukujących rocznie wyrobów na 4860720 rs Ch. ma 3 banki: handlowy, rolniczy i ogólny. Ma też Ch. dużo zakładów naukowych, z który cli najważniejsze uniwersytet i szkoła wete-rynaryi. Pierwszym kuratorom uniwersytetu w Ch. był Potocki. Wykładali w tej wszechnicy Aleksander Mickiewicz, brat Adama, Alfons Wolicki, Daniłowicz, Btanisławski, Ilre-czyna; obecnie zaś wykładają Leon Cienkow-ski, Grzegorz Ciechanowiecki, Piechowski, Stankiewioz i i. W Charkowie także byli dyrektorami gimnazyów Józef Korzeniowski i Jan Wernikowski, a Henryk Siemiradzki, którego rodzice pod Ch. mieszkali (ob. też Pieczeniegi), W tem mieście do szkół uczęszczał. Obecnie w Ch. liczą przeszło 1000 (do 200 rodzin) osób narodowości polskiej, między niemi kilkudziesięciu przedstawicieli inteligencyi: profesorów, lekarzy, inżenierów, urzędników, księży i t. p.. Sklepów polskich przeszło 10. O kolonii polskiej w Ch. pisał obszerniej p. Maryan Dubie-cki w Tyg. ill. z r. 1877 r. 107. Charakterystyczną jej cząstkę stanowi gronko sitarzy biłgorajskich, prawie stale tu osiadłych, którzy wyroby swoje po całej gubernii roznoszą. Kościół katolicki w Ch., murowany, bez wieży, leży przy ulicy Małosumskiej. Godny w nim uwagi boczny ołtarz, z obrazem Ukrzyżowanego Chrystusa, malowanym przez Józ. Korze-niowskiego. Obok Polaków, którzy stanowią połowę gminy katolickiej charkowskiej, drugą jej połowę wypełniają Francuzi, Niemcy i Włosi. Powiat charkowski zajmuje przestrzeń 402 mil kw., główne zajęcie ludności rolnictwo. Fabryki: l papiernia, 16 fabryk wódek, 3 fabr. topienia sadła, 4 pralnie wełny, 2 fabr. wyrobów chemicznych, l cukrownia, 4 fabr. świec łojowych, 3 mydła, l ciast i pierników, l dzwonów, l lin, l wosku bielonego: razem fabryk 40, w nich 1971 robotników, 3,964,526 rs. produkcyi rocznej. Powiat ma 150974 mk., w tem tylko 7 katolików. Gulernia eharl-owska leży między 40° 30' i 50° szer. płn. a 51° 30' i 57° 30' dł. wsch. Obszar powierzchni 47836 w. kw. czyli 988,65 mil kw. Pod względom administracyjnym dzieli się na 11 powiatów, 27 okręgów policyjnych i 262 gmin wiejskich. Powiaty są: charkowski, achtyrski, bohoduchow-ski, wałkowski, wólczański, zmijewski, izium-ski, kupiański, lebiedyński, starobielski i sum-ski. Pod względem sądowym na 3 okręgi: charkowski, iziumski i sumski, oraz 54 t. z. ucząstków sądowo-mirowych. Pod względem religijnym na 73 parafij prawosławnych, z czego 15 w samym Ch. li. 1877 liczono w miastach gubernii 2971 dm. mur., 32849 drewnianych, składów na towary 792, sklepów 1784, ogólnej ludności do 2,000,000, w tem 1756 izr. Z zakładów naukowych gub. posiadała

1878 r. uniwersytet, szkołę weterynaryi, 4 gimnazya męskie, 2 szkoły realne, 3 progimna-zya męskie, 9 szkół powiatowych, 16 prywatnych, 3 dobroczynne, 17 miejskich, 8 cerkiewnych, 411 początkowych, 2 gimn. i 7 progim. żeńskich. Razem szkół 497 a uczących się 30868, w tem 24030 chłopców. Na ludność wiejską wypada l szkoła na 5000 mk. Po-[acy w gub. charkowskiej trzymają się tych miast i powiatów, które przylegają do linij drogi żelaznej. W Bohoduchowie i pow. bo-hoduchowskim statystyka nie wykazuje ani jednego katolika. W gub. charkowskiej znajdują się następujące drogi żelazne: kursko-azowska, kursko-kijowska, charkowsko-niko-łajewska z gałęzią, który nosi nazwę drogi sumskiej. R. 1878 gub. miała 569 fabryk a w nich 18308 robotników i 21,128,079 rs. produkcyi rocznej. Zajmuje ona część wielkiej płaskiej wyniosłości Rossyi, która, nieznacznie bardzo się zniżając, przechodzi tu z gub. kurskiej i woroneskiej. Cała północua część gubernii wyższą jest od innych, co z kierunku rzek łatwo dostrzegać się daje. Najwznioślejszą miejscowość gubernii stanowi część powiatu wołczańskiego, w kierunku od miasta Nowego Oskołu i Koroczy. Rzeki gubernii charkowskiej należą w ogólności do bassenów rzek Donu i Dniepru. Z tych znaczniejsze: Suła, Psioł, Worskła, Oskoł, Doniec; drugorzędne zaś: Łopań, Charków, Udy, Merło, Ajdar. Krasna i Moz. Żegluga w gubernii charkowskiej nie istnieje wcale; niektóre z rzek w czasie przyboru wody mogłyby być żeglownemi, gdyby wynagrodzenie za zniesienie licznych młynów nie wymagało znacznych wydatków. Jezior z rozlewu rzek po większej części powstałych, znajduje się bardzo wiele; ale te oprócz limanu w powiatach żmijewskim i iziumskim i jeziora lebiedyńskiego, w pobliżu miasta tegoż imienia, są małoznaczące. Słone jezioro Riepnoje i drugie właściwie Słonem zwane, znajdują się w bliskości miasta Sławiańska. Znaczna też ilość bagnisk, zwanych limanami, ilmeniami i jeziorami. We wschodniej części gubernii prawe albo górzyste brzegi rzek Dońca, Oskołu i Krasnej składają się z warstw kredy dość znacznej grubości. W górzystym brzegu rzeki Dońca, pomiędzy miastami Wołczańskiem i Czu-gujewem znajduje się piaskowiec szarego czystego i zielonawo-szarego koloru. Pokłady węgla kamiennego odki-yto na różnych głębokościach w Czugujewskiej osadzie wojskowej, około Dońca i Oskołu, oraz w powiecie iziumskim. Na wzniosłych miejscach koło Iziumu i Swiętogórskiego monasteru napotykać można często krzemienie okrągławe, niewielkie, ciemnego i białawo-różowego koloru, a w rowach i po brzegach rzeki Ajdaru, znajdują się skamieniałości, znane pod nazwą "czartowskich

Cha.

Cha.

645

 

paiców" (bolemnites). Sól dobywano dawniej w znacznej ilości z jezior, w bliskości miasta Sławiańska znajdujących się.. W powiecie bo-hoduchowskim są miejsca, sołońcami zwane, z przyczyny znajdujących się w nich słonych cząstek; wykopane tam studnie dają dla bydła bardzo zdrowy napój. Saletra znajduje się szczególnie w starych kopcach, kurhanach, ho-rodyszczach. Zachodnia część gubernii uboższą jest w minerały od wschodniej: nie widać tam ani krzemieni, ani źródeł słonych. Grunt w ogólności składa się z gliny, która, w niższych warstwach rowów i brzegów rzecznych, trafia się w dobrym gatunku, koloru żółtego i białawego. Miejscami margiel postrzegać się daje, a w okolicach Charkowa piaskowiec zielonego koloru. Spodnią gruntu warstwę (sous-sol) po większej części stanowi piasek albo glina. Królestwo roślinne bogatszem jest nierównie. Z roślin rolniczych, oprócz zwykłych w środkowej llossyi, obficie się rodzi proso zwyczajne kaukazkie, anyż i inne. Z ziół na uwagę zasługują: 1) północne: żórawiny, które w tutejszych lasach bardzo rzadko się spotykają, a na południu po za granicami gubernii charkowskiej nie rosną wcale i Linnea borealis, przez profesora Czerniajewa znaleziona, najodleglejszym sferom na północy właściwa; 2) południowe, w dzikim stanie: kowyl, szałwia, hiacynty, malwy i inne. Nadto rosną tu wa-leryana, weronika, bukwica i inne. Z krzewów rośnie po brzegach rzek, czerwona łoza, w wojskowej osadzie rozprowadzona. Wino się rodzi bez szczególnego dozoru na południu gubernii. Dzikich malin i porzeczek, średniej llossyi właściwych, wcale tu nie ma; za to dzikie brzoskwinie rosną wszędzie. Dąb, brzost, klon, lipa, grusza i jabłoń stanowią główne drzewa lasów tutejszych. Po nich następują sosna, brzoza, jesion i inne. Napotykać też można czeremchę, wiśnię i jarzębinę; tej ostatniej jest bardzo mało. gdyż tu się kończy granica jej południowa. Królestwo zwierzęce jest bogate i dosyć rozmaite. Oprócz różnych gatunków bydła rogatego i koni, które tu niegdyś w dzikim stanie żyły, hodują się jeszcze owce szląskie, hiszpańskie i elektoralne w najlepszym gatunku. Pomiędzy dzikiemi zwierzętami mnóstwo jest wilków, zajęcy, tchórzów, polnych myszy rozmaitego gatunku, jeżów i innych. Są także wydry, norki. Napotkać się daje zwierzę do tego kraju właściwie należące: ślepiec (marin, thyplus), albo używając, nazwy miejscowej, " zińskic szczenię." W zimie przychodzą tu z Kaukazu dzikie kozy (cervus pygargus). Pomiędzy ptakami, zwyczajncmi są: orzeł, kuropatwa, drop', przepiórka, bekas; w przelocie pojawiają się różne ptaki północne, a z południowych dają się widzieć niekiedy pelikany. Ryby prze-
Słownik Geograficzny Zeszyt VII.

pływają w czasie wezbrania do rzek tutejszych z Donu. Do Iziumu dopływają sterlet i cze-hoń; poławiają się stale: leszcz, szczupak, lin, okoń, sędacz, sum i inne. Z płazów i gadów żyją tu wszystkie, tej szerokości geograficznej właściwe. Szarańcza pojawia się stale w niewielkiej liczbie; w wielkich zaś gromadach przylatuje z południa; z południowych owadów nie sięga na północ po za granicę gn-bernii: tarantula, i tak zwany "boży mizgir," żółty z czarnemi paskami. Co do klimatu, gu -bernia charkowska, stanowiąca granicę rozszerzenia wielu roślin, zwierząt, ptaków, owadów i płazów, z północy na południe i z południa na północ, zajmuje środek między południowe-mi i północnemi guberniami. Klimat tutejszy
0 wiele   od zmiany wiatrów i temperatury   in
nych gubernij zależy.    Średnie ciepło stanowi
13°, średnie zimno 10°.    Upały rzadko do 26°
dochodzą,   a mrozy  rzadziej  jeszcze 20° prze
wyższają,   podług  Reaumura;   średnia   wyso
kość  barometru nie  jest  od 29 cali mniejszą.
Pochmurnych   dni   więcej  jest   daleko   aniżeli
jasnych  i   obłocznych.    Pierwsze  się mają do
tych ostatnich, jak 3-4.    Ilość   wody.   coro
cznie   w kształcie  deszczów,   śniegów,   gradu
1 t. p. spadającej,   dochodzi do  13 cali   angiel
skich.    Rzeki zamarzają zwykle około połowy
listopada (v, s.);  puszczają około połowy mar
ca; zboża ozime w początku i połowie lipca doj
rzewają.    W ogólności  gubernia  charkowska
należy  do pasa najumiarkowańszego   klimatu,
właściwego jej podług szerokości miejsca, któ
re zajmuje,   i podług czarnoziemnego   gruntu.
Mieszkańcy gubernii są w większej części Ma-
łorusini.    Chaty wieśniacze stawiane są z dro
bnego drzewa; ściany złożone nie ściśle, obma-
zane   prostą gliną  i   pobielone  kredą  na we
wnątrz   i   zewnątrz.     Niekiedy    splatają   je
z chróśniaku  albo sitowia,   który zamazuje się
gliną i bieli kredą.    Dachy utwierdzone są na
krokwiach  i   łatach, które się słomą przykry
wają.    Naokoło  chaty   urządza się chróściana
zawalina,   nabita i wymazana   gliną.    W cha
cie, w sieniach i komorze podłoga z mocno ubi
tej gliny.    Piece chróściane, wymazane gliną,
z takimźe   kominem   (cegła rzadko się używa).
Pomiędzy   ludem   od czasów  najodleglejszych
dochowało się mnóstwo zwyczajów,   podań, le
gend  i   tajemnic;  w użyciu są wróżby, zama
wiania,  środki od różnych chorób.    Rolnictwo
i   hodowanie   bydła   stanowią   najgłówniejszy
przemysł mieszkańców.    Pszczelnictwem z ko
rzyścią  trudnią   się szczególniej   w powiatach
wałkowskim i bohoduchowskim.    Ogrodnictwo
i jedwabnictwo dość znaczne w powiecie wał
kowskim.    Uprawa tytuniu  powiększa się co
rocznie.    Rybołówstwo żadne prawie.   Cukro
wnictwo kwitnie.    Targ na wełnę odbywa się
na jarmarku troickim na bardzo znaczną summę
W

546

Cha.

Cha.

 

Czumakowanie stanowi dotąd znaczną gałęź przemysłu wielu mieszkańców. Co do handlu, gubernia charkowska, obszernością swoich obrotów, zajmuje bardzo ważne miejsce w Cesarstwie. Największy handel prowadzą kupcy charkowscy i sumscy. Główne przedmioty handlu gubernii charkowskiej stanowią: wełna, konie, zboże, wódka, bydło rogate, azowskio i dońskie ryby, kolonialne towary, bławatne, i różne produkta krajowe. Oprócz zwyczajnych targów w miastach i wsiach, w charkowskiej gubernii istnieje 288 jarmarków, na których obroty handlowe do 80,000,000 rubli dochodzą. Okrąg wojenny charkowski obejmuje 6 gubernij: charkowska, kurską, orłów -ską, woroneską, pułtawską i czernihowską, razem 277,550 w. kw. (Według materyałów dostarczonych przez p. Adama Kosmowskiego i z Encyklopedyi Orgelbranda).
Charkowcc, wieś, pow. nowogradwołyiiski.
gmina Mszaniecka, włościan dusz 372, ziemi
•włośc%1355dz., ziemi dworskiej 1565 dz.; wła
sność Żurakowskich.	L. R.
Chnrbówka, wś, pow. humański, nad nie
wielką rzeczką, wpadającą do Tykicza. Mie
szkańców 884, wyznania prawosł. Cerkiew
parafialna. Ziemi 2499 dz. Należy do Kotowi-
cza. Zarząd gminny we wsi Kiszczyńcach, poli
cyjny w m. Talnem.	A7. Przed.
Charlejów, wś i folw., pow. łukowski,
gm. Serokomla, par. Łysobyki, sąd gm. okr. V
w osadzie Adamów, st. poczt, w Kocku odl.
w. 10, od Wieprza w. 4. W Ch. włościanie
posiadają m. 857 (osad 61, dymów 44), w na
leżącym doń Ernestynowie mórg. 152 (osad
i dymów 10), wieczysta dzierżawa w Ernesty
nowie m. 90. Do dominium należy ziemi or
nej m. 600. łąk m. 182, lasu (w r. i873) mórg.
458, nieużytki zajmują m. 15. Zabudowań
folwarcznych drewnianych 15. W 1827 roku
było tu 42 dm., 373 mk.; obecnie liczy 46 dm.
i 443 mk.	A. T.
Charlejówka, wś, pow. skwirski, nad rz.
Kamionką, wpadającą do Kostawicy, o 16 w.
od m. Pawołoczy. Mieszk. 1366, wyznania
prawosław. Cerkiew parafialna i szkółka. Zie
mi 3281 dz., wybornego czarnoziemu. Należy
do Szawrowa. Zarząd gminny w tejże wsi,
policyjny w m. Pawołoczy.	El. Przed.
Charlęż, wś, pow. lubartowski, gm. Zawie-przyce, par. Bystrzyca. W 1827 r. było tu 36 dm., 105 mk. Por. Byszów i Cliabne.
Charlotteil (niem.), ob. Szarłata, Szarłaty.
Charlottenl)erg,-ten7,-/«o/,-tóaZ (niem.), bardzo wiele dóbr i folwarków w Prusiech Wschodnich i Zachodnich nosi podobne nazwy. Są to po większej części osady nowe i albo wcale nazw miejscowych polskich nie mają, albo też W ustach ludu noszą tylko nazwy, które są

mniej lub więcej udatnem spolszczeniom brzmienia nazw niemieckich.
Charlottenberg (niem.), ob. Szywalska kolonia.
Charlottenbrunii (niem.), mko, pow. wałbrzyski, szczawy, kąpielowy zakład, śliczne okolice.
Charlottendorf (niem.), 1.) koi., pow. prądnicki, par. Łącznik, ma 11 dm., 84 m. rozl. 2.) Ch., kolonia, pow. pszczyński, założona 1770 r. na terytoryum dóbr Golasowice, o 3 mile od Pszczyny, w parafii Grolasowicc, ma 20 dm., 166 m. roli ornej. Ludność przeważnie rękodzielnicza.
Charlottciifekl (niem.), 1.) koi., pow. olc-siński, par. Wielkie Borki, należy do wsi Cior-ka. 2.) Ch., OsJea Piła, ob. Osse.
Charlottengrube (niem.), kopalnia węgla we wsi Czernice, pow. rybnicki, wydaje do 400 tyś. ton węgla rocznie.
Charlottenhof (niem.), 1.) kolonia górnicza, pow. bytomski, założona około 1820 roku przez ^Jana Porębskiego, ówczesnego dziedzica dóbr Świętochłowice, na terytoryum tych dóbr, dziś leży o pół kil. od Król. Huty, ma 44 dm., 114 m. rozl. 2.) C., ob. Gaj.
Charlottenthal (niem.), 1.) mała wś, pow. kościerski, o pół mili od Kościerzyny, odłączona od Wójtostwa. 2.) Ch., ob. Szarłata.
Charlottenthal (niem.), 1.) albo Charlottenau, (niem.), folw. należący do dóbr Miedary, pow. namysłowski. 2.) Ch., wś koi., pow. namy-słowski, pod B.ychtalem, par. Wielki Buczek. 3.) Ch., ob. Klekotna. 4.) Ch., ob. Grabo-wnica.
Charlub, Charlupia, niem. Kartlup, olędry,
pow. śretnski, 15 dm., 152 mk., 24 ew., 128
kat., 46 analf., st. poczt. Książ i gość. o 5 kil.,
st. koi. żel. Jarocin o 28 kil.	M. St.
Charłupia, 1.) mała, wś, nad rz. Wartą, pow. sieradzki, gm. Charłupia, par. Charłupia mała, leży o pół mili od Sieradza, przy trakcie prowadzącym do m. Warty. Posiada kościół par. drewniany i szkołę początkową. W 1827 roku było tu 26 dm. i 196 mk., obecnie 474 mk.; do dominium należy m. 725, t. j. ziemi ornej m. 277, łąk i pastwisk m. 411, ogrody zajmują m. 17, resztę różne nieużytki; gospodarzy rolnych 30, zagrodników 17, posiadają razem m. 153. Grunta faliste, gatunek ziemi glinkowato-wapienny, warstwa dolna, przepuszczalna. Od roku 1854 gospodarstwo 2-po-lowe, przy którem cała przestrzeń roli ornej corocznie się obsiewa. Rzeczka Mcsznik, wpadająca do Warty, przerzyna łąki. Dwa stawy rybne, zabudowań dworskich 19. Niegdyś Ch. z granicznemi wioskami: Dziorlincm, Biskupicami i Wolą Dzierlińską należała do zamożnej rodziny Biskupskich. Po rozdziało tych majątków w XVI[ w. pomiędzy synów jedne-o z Biskupskich, Ch. przechodziła kolejno

Cha.

Cha.

547

 

W ręce Walewskich, Zabłockich i Bemów. Ere-kcya tutejszego kościoła niewiadoma, gdyż podczas zdarzonego tu w 1698 r. pożaru wszystkie papiery spłonęły wraz z plebanią; jednakże jest pewną rzeczą, że już w 1540 r. była tutaj parafia, gdyż właściwie w tym roku Jakub sufragan poznański dopełnił konsekra-cyi kościoła w Charłupi. Ten kościół, pod wezwaniem Wniebowzięcia N. M. P., wystawiony z drzewa w kształcie krzyża, w 1680 r. chojnic przez Walentego Witkowicza uposażony, przetrwał do 1765 r., w którym \Yojciech Wa-lewski, ówczesny dziedzic, wybudował nowy drewniany. ]STa początku bieżącego stulecia popadła w wielkie opuszczenie z powodu że ir.e było wtedy w Charłupi stałych proboszczów, parafia była w Sieradzu; dopiero od 1841 r. podźwignięto kościół z upadku, opatrzono boga-temi darami i nadano mu tę postać, jaką dziś posiada. Jest to budynek niewielki, drewniany, ale wewnątz przedstawia się schludnie a nawet jak na wieś bogato. Obraz Wniebowzięcia N. M. l5., niegdyś zdobiący wielki ołtarz, malowany na drzewie na tle złotem, należy do ciekawszych zabytków sztuki średniowiecznej. Podobnież godną uwagi jest kamienna chrzcielnica, wykuta z jednego kamienia w 1538 r. przez niejakiego Gomulińskiego, który wyrzeźbił na niej herby, swój podpis i datę oraz napis literami gotyckiemi tej treści: "Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei" (jeżeli się kto nie odrodzi z wody i Ducha Św. nie wejdzie do królestwa niebieskiego). Dziś w wielkim ołtarza mieści się cudowny obraz Najśw. M. P. z Dzieciątkiem Jezus na ręku, ściągający do Charłupi dwa razy do roku (na Zielone Świątki i 8 września) tysiączne tłumy pobożnych, przybywających tu z dalekich nawet okolic kraju i Szląska. Pod Charłupią M. za czasów drugiego najazdu Szwedów zajść musiała zacięta bitwa czy utarczka, skoro w niej zginął jakiś dowódzca szwedzki, któremu wojsko usypało kopiec dotąd istniejący (dziś na nim stoi figura św. Jana); o tem świadczy i miejscowe podanie i dotąd znajdywane przy kopcu pieniążki rossyjskie z czasów Piotra W. W początkach bieżącego stulecia Ch. zasłynęła wyrobem piwa, poszukiwanego nawet w Warszawie. Trwało to do 1828 r. t. j. w czasie istnienia w Sieradzu fabryki sukna Grejera, której robotnicy niemcy dostarczali liczną i pewną klientelę; po spaleniu się i upadku fabryki sukna, upadła powoli i produkcya pi\va. Rozległość Ch. M. przed uwłaszczeniem wynosiła włók 29 m. 10; gospodarzy było tu 30 i 16 komorników, którym tytułem uwłaszczenia dostało się ogółem wiók 4 m. 20. Lasu nie ma wcale, i służebności ograniczają się do prawa pasania na pastwisku wspólnem, ale prócz togo

istnieje jeszcze służebność utrzymywania w dobrym stanie grobli i rowu prowadzącego wodę z Woli Dzierlińskiej przez Ch. do Dzierlina. Rzeczona służebność, w chwili rozdzielenia się tych majątków (w. XVII w.) powstała, dała powód do zaciętych i długo trwających procesów. Gleba ziemi jest pszenna lub żytnia I klasy, glinkowata, ale glina dla wielkiej ilości marglu do wypalania się nie nadaje. Od strony Woli Dzierlińskiej przeważa próchnica i spotykają się torfowiska, dotąd nie eksploatowane. Ale główne bogactwo Ch. stanowią łąki, zajmujące blisko połowę całego jej obszaru, leżące nad rz. Wartą i corocznemi jej wylewami zraszane. Par. Ch. dek. sieradzkiego 3150 dusz liczy. Gmina Ch. mała należy do sądu gm. okr. I we wsi Zapusta mała, st. p. w Sieradzu. Składa się z następujących miejscowości: Biskupice, Charłupią mała, Dzier-lin. Dzigorzew, Kościerzyn, Kowale, Ło-sienice, Piotrowice; kolonii Strumiany, pustkowia Utrata, wsi Wola Dzierlińska, pustkowia Zagórki, wsi Zapusta mała, Zapusta wielka, Żerosławice. Urząd wójta gm. Ch. mała mieści się we wsi Dzierlinie, odległej od m. pow. wiorst 4 i pół, od st. koi. żel. w Łodzi wiorst 63. Ogólna rozległość gminy wynosi mórg 7171, z tego znajduje się w posiadaniu dworów: gruntów ornych mórg. 2894, ogrodów 32, łąk 801, pastwisk 869, pod zabudowaniami 64, wody i drogi 123: razem 4783 mórg. W posiadaniu włościan: gruntów ornych 1832, ogrodów 52, łąk 314, pastwisk 51, pod zabudowaniami 119, wody i drogi 20: razem 2388 mórg. Lasów w gminie całej niema. Grunta przeważnie żytnie, urodzajne, w niektórych miejscowościach pszenne, jak we wsiach: Biskupice, Dzicrlin, Piotrowice; gospodarstwa dworskie jakoteż i włościańskie zamożne, chów inwentarza zwyczajny, li tylko na miejscową potrzebę. Ludności w ogóle dusz 3583, W tem: katolików męż. 1730, kob. 1796; ewang. m. 2, k. 6; izrael. m. 29, k. 20. Zajęcie ludności przeważnie rolnicze; z rzemieślników znajdują się tylko w niektórych wsiach szewcy i kowale; produkcya ich wszakże ograniczona, redukuje się do reparacyi narzędzi rolniczych lub grubszych wyrobów na miejscowe potrzeby. Z zakładów fabrycznych znajdują się: we wsi Zapusta mała browar produkujący piwo zwyczajne i bawarskie do 100,000 garncy rocznie, oraz młyny wodne i wiatraki. Kościół parafialny jeden we wsi Charłupi małej. Szkółek elementarnych dwie: we wsi Biskupice i Charłupią mała. Oprócz podatków skarbowych, gmina opłaca rocznie: na urząd wójta gminy rs. 767, na sąd gminny 253. 2.) Ćh. wielka, wś, pow. sieradzki, gm. Wróblew, par. Charłupią wielka, sąd gm. okr. I Zapusta mała, st. poczt. Sieradz; odl. od Kalisza w. 35, od

548

Cha,

Cha.

 

Sieradza w. 7, od drogi bitej kalisko-sicradz-kiej w. 2; dobra składają się z folw.: Charłupia wielka, rozl. m. 2534, Jankówka m. 199, Iza-bella łącznie z działkami na wsi Drząźnie m. 257, Józefów z miejscowościami Biniek i Fi-tucli m. 533, Tworkowizna m. 549, Gęsówka, z działkami na wsi Rowy m. 339 i Złotowi-zna z miejscowością zw. młyn Grobelny m. 182; ogółem przestrzeń dominialna m. 4593, a w tcm pod pługiem 2399, łąk i pastw. m. 377; stawy zajmują m. 25, lasy (w Charłupi) 1643, różne nieużytki, drogi i t. p. 149. Obręby leśne: Buczek, Rowy, Złotowizna, Żarnow-ska góra. W Charłupi wszystkie zabudowania folwarczne (21) murowane, takiż pałac piętrowy, w Jankówce 2 budynki murowane, w Izabelli 3 drewniane, w Józefowie 6 murowanych, w Tworkowiznie 10, w Gęsówco i Złotowiznie po 2. Młyny wodne: Wygoda i Myją. Płodozmianod 27 lat zaprowadzony, gorzelnia istnieje od lat kilkudziesięciu, olejarnia, cegielnia; znaczne pokłady torfu i margiu, ziemia dobrze uprawna, łąki wyborne, owiec do 4000. Osad włościańskich w całych dobrach 139. Stawy przy młynie Myją m. 23, w Tworkowiznie m. 1; przez Józefów przepływa struga bezimienna. Parafia istniała tu już od XVI w. Obecny kościół murowany zbudowany był w 1795 przez Jana i Teresę Walew-skich. W 1827 r. Ch. W. liczyła 3? dm. i 287 mk., obecnie ma 285 mk. A. T. i Br. Ch.
Cliarmązy, ob. Harmenzy.
Charnowo, niem. Arnshagen, wś, pow. słupski na Pomorzu, ma 389 mk. i st. p.
Charpaczka, wś, pow. hajsyński, par. Ła-dyżyn, r. 1868 miała 177 dm., własność Je-łowickich.
Charszewo, wś, pow. rypiński, gm. i par, Rogowo. Posiada kopalnię torfu i młyn wodny. W 1827 r. było tu 13 dm. i 136 mk., obecnie 12 dm. i 95 mk., grunta folw. zajmują m. 220, włościańskie 23, młyn wodny. A. T.
Charsznica, Charznioa, wś i folw., pow. miechowski, gm. Tczyca, par. Uniejów, przy drodze do Żarnowca, o 63 w. od Kielc, o 8 w. od Miechowa na półn. zachód. W 15 w. Ch. była własnością Kwileńskiego h. Lis (Długosz, 11 35). W 1593 r. należała do Mikołaja Kory-cińskiego żupnika krakowskiogo. W 1827 r. liczyła 24 dm. i 345 mk., obecnie ma 62 dm., 470 mk i 492 mórg. ziemi włość. Rozl. ogólna dóbr z folwarkiem Ludwinów mórg. 1371, w tcm na folwarku Charsznicy lub Kasznicy (w XVI wieku) pod pługiem m. 455, łąk i pastwisk t>8, lasu w roku 1874 m. 120, drogi i place zajmują 33, wody 2; w Ludwino-wie ornej m, ]22, nieużytków różnych 7; zabudowań dworskich drewn. w Charsznicy 26, w Ludwinowie 3. W Charsznicy ziemia przeważnie pszenna, w Ludwinowie żytnia. Do

włościan w Charsznicy należy domów 66, zie
mi m. 491, w Dąbrówcu dom. 5, ziemi m. 73.
Majętność ta w r. 1832 należała do Jana hr.
Ledóchowskiego.	A. T.
Chartanowce, Charytanowce, wieś, pow.
zaleszczycki, nad potokiem Dupą, mającym swe
źródła na polach jagielnickich, przepływającym
z północy na południe przez wsie i napełniają
cym stawki we wsiach: Muchawka, Swidowa,
miasteczko Tłuste, wieś Tłuste, Hołowczyńce,
Worwolińce, Hińkowce, Chartanowce, Uhryń-
kowce, Dupliska, Bodrynkowce, Szczytowce,
Kułakowce, i pod Gródkiem wpada doDniestru.
Chartanowce są o 2 mile na północ oddalone
od Zaleszczyk, o l ' 4 mil na południe od Tłu
stego i o l i pół mili na wschód od miasteczka
Uścieczko; leży w bardzo żyznej podolskiej
okolicy z łagodnym klimatem. Przestrzeń p os.
wiek. roli orn. 633, łąk i ogr. 19, past. 6; pos.
mniej, roli orn. 754, łąk i ogr. 27, past. 56
mórg. Ludność rzym. kat. 47, gr. kat. 343,
izrael. 8: razem 398. R. 1493 miały 20 dm.
Należy do rzym. kat. par. w Tłustem, gr. kat.
par. w Uhryńkowcach. Właściciel większej
posiadłości: Jan Łukasiewicz.	B. S.
Chartłupia, olędry, ob. Charlub.
Chartowa, os., pow. kozienicki, gm. i par.
Świerze Górne. Dokoła niej rozciągają się
błota między Chinowem, Łuczynowem i Stani-
sławowicami. Wody tych błot odprowadzają
rzeczki: Pokrzywka i Topór.	Br. Cli.
Chartowo, domin., pow. poznański, 840
mórg. rozl., 2 miejsc: 1) wieś szlach. Chartowo,
2) karczma i folw. Malta; 8 dm., 107 mk., 7
ew., 100 kat., 49 aualf. Stać. poczt, i koi.
żel. Poznań o 4 kil. Przed 1848 własność
Chełmickiego.	M. St.
Charubia, ob. Świnia.
Chnriibiny, wś, pow. kolnoński, gm. Czerwone, par. Kolno.
Charyao, st. dr. żel. rybińsko-bołogojskiej w gub. j .rosławąskiej. O 3 w. od Ch. wo wsi Nielouz st. poczt.
Charytanowce, ob. Chartanowce.
Charytanówka, wś, pow. radomyski, przy
ujściu rz. Iwonicy do Teterowa, o 5 w. odległa
od Korostyszowa, do którego i parafii należy.
Mieszk. 240, wyznania prawosławnego. Nie
dawno była tu fabryka wyrobów z miedzi.
Należy do hr. Olizara. Zarząd gminny i po
licyjny w m. Korostyszowie.	Kl. Przed.
Charwatynia, Karwatyno, nicm. Charwatmo,
folw. do Kamlowa (Kębłowa) w pow. wejhe-
rowskim, leży nad rzeczką Redą, która w tej
okolicy bierze swój początek; przy bitym tra
kcie wcjherowsko-lęborskim, par. Luzino, st.
p. Bożepole.	As. F.
Charytany, przysiółek Łaszek.
Charz, Gliarzeck, wieś i folwark nad rzeką Bystrą lub Charzówką, powiat nowoaleksan-

Cha.

Cha.

549

 

dryjski, gubernia lubelska, gmina Drzewce,
parafia Wąwolnica, sąd gminny okręg. V
Celejów, stać. poczt. Kurów, odl. od Lublina
mil 5, od Puław 2, od Kurowa w. 10; do r.
1872 stanowił całość z dobrami Kazimierz
i Wąwolnica. Przestrzeń folwarku m. 857,
z czego pod pługiem 193, łąk 24, ogrodów '3,
pod lasem, w roku 1872. m. 637. Zabudowań
drown. 9. Graniczy z Wąwolnica. W 1817 r.
było 10 diu., 113 mk., obecnie 14 dm., 134
mk.	A, T.
Charzew, młyn, pow. łaski, gin. Widzew, par. Pabianice.
Charzewice, 1.) (z Sochami, Karnatami,
Borem, Posową i Księżom Kolanem), wś, pow.
tarnobrzeski, sąd pow. w Rozwadowie, 4748
moi'g. rozl., w tom 3167 m. lasu, 167 domów,
1022 micszk.; paraf, w Rozwadowio o 1,2 kil.,
położenie równe, gleba piaszczysta. Obszar
dworski jest własnością i rozydoncyą ks. Lu-
bomirskich linii ks. Adama. 2.) Ch., ob. Cha
rzowice.	M. M.
Charzewo, domin., pow. gnieźnieński, 703 mórg. rozl., 4 dm., 61 mk., 23 cw., 38 kat., 30 amilf. Stać. poczt. Kiszkowo (Wolnau) o 4 kil., st. koi. żel. Pobiodziska o 11 kil. M. St.
Charzewskie, okolica, pow. szawelski, składająca się z trzech folwarczków: 1) Oharzow-skio, własność Tadeusza Charzewskiego, 2) pod nazwą Poszwentupie, własność 'Frań. Charzow-skicgo, 3) Sulawkiszki, własność Erau. Cha-rzewskiego. Położone są z prawej strony szo--sy wiodącej od Szawcl do Taurog, dawniej w pow. berżańskim, par. kurtowiańskiej, o półtorej mili od st. pocztowej Bubic i następnej Miłowidowa.
Charznica, ob. Gharsznica.
Charzów, dawne nazwisko Chorzowa w pow. bytomskim.
Charzowice, z fol. Mikołajów, wś, pow. piń-
c/owski, gm. Wawrowice, par. Sok'.lina, na
lewo odo drogi z Działoszyc do Korcz.yua, sąd
gm. okr. III w os. Opatowiec, st. poczt. Nowy
Korczyu; odl. od Pińczowa w. 16, od Wiślicy
w. 5, od rz. Nidy w. 5; w Charzowicach pod
pługiem m. 219, łąk i pastw. m. 29, lasu 16,
drogi, granice i t. d. mórg. 11; w Mikołajowie
ziemi ornej m. 148, pastwisk 8, różne nieuży
tki 7; zabudowań w Charzowicach 15, w Mi
kołajowie 5. Gospodarstwo wielopolowe, w 3
płodozmianach, gleba ziemi wyborna, z małym
bardzo wyjątkiem. Włościanie posiadają w
Oharzowicach dm. 16, ziemi m. 62, w Mikoła
jowie dm. 10, mórg. 52. R. 1827 było tu 14
dm., 106 mk.	A. T.
Charzowice, Charzewice (z Mielsztynem i Łukawką), wś w Galicyi, pow. brzeski, sąd pow w Wojniczu, 1147 mórg. rozl., w tem 532 m. roli ornej, 60 dm., 413 mk., par. w Do-mosławicach, kasa pożyczkowa gminna. Miej-

scowość ta leży po części w dolinie Dunajca, po części na przyległych wzgórzach, blisko gościńca rządowego, prowadzącego z Gdowa do Zakluczyna. Obszar dworski należy do majoratu Karola hr. Lanckorońskiego. Na stromej górze, porosłej lasem szpilkowym, u której stóp płynie Dunajec, wznoszą się rozległe ruiny zamku melsztyńskiego. Najlepiej zachowała się narożna czworograniasta wieża, z której pozostały mury dwupiętrowe z oknami; z reszty murów zamkowych widać tylko ślady. Por. Mekztyn. 2.) Ch., ob. Charzewice. M. M.
Charzykowskie jezioro, nicm. Muskendor-fer-See albo Lockman-See, ciągnie się na zachodniej granicy Chojnickiego powiatu; z północy na południe wynosi jego długość blisko l1/.; mili, największa szerokość y, mili. Okolica jest prawie naokoło lesista, tylko na południo-wo-wschodnim krańcu leżą dwie większe osady: Chojniczki i Charzykowy; małe strumyki wpadające do jeziora pędzą kilka pił i młynów,
0	niemieckich nazwach,  jak np. Buszmel, Kup-
formuhl, Fimkcrmiihl i t. d.    Z zachodu wpły
wa także do Ch.   jeziora rzeka Brda, zkąd wy
chodzi na północ do sąsiedniego jeziora Karsin.
Ryb znajduje się w Ch. jeziorze   dosyć   wielka
obiitość i rozmaitość,  jako to:   leszcze, sędacze,
szczupaki,   liny,    okonie,    białoryby   (płocie),
karasie,    sztynki;   szczególniejszej   dobroci   są
raki; także i węgorze, pstrągi, a niekiedy i su
my znachodzą się.	Kś. 'F.
Charzykowy, niem. Munl-endorf, wś włość.,
pow. Chojnicki, na południowo-wschodnim koń
cu wielkiego jeziora charzykowskiego (ob.),
tuż przy bitym trakcie chojnicko-słupskim;
obszaru ziemi obejmuje 7539 mórg., domów
mieszk. 42, kat. 270. ew. 155, szkoła w miej
scu, par. Chojnice.	K&. F.
Charzyny, okolica szlachecka, pow. sierpe-cki, gm. Gutkowo. par. Unieck. W obrębie jej leżą: Ch. borzymy, Ch. dłużyce, Ch. rogale
1	Ch.   szatkowięta.    W   1827   r.  wszystkie to
cztery   wsie   liczyły   21 dm. i 140 mk.    Ch.-
Borzymy   (błędnie   Borzyny),   stanowią jedne
posiadłość  z  nomenklaturą hypotecz. Jeźewem
litera A.; sąd gm. okr. III i stać. poczt, w osa
dzie Raciąż.	A. T.
Chastowce, wś, pow. bracławski, należy
do Maryi z Potockich Strogonowoj; ob. Kowa-
lówlu.	Dr. M.
Chaszczów albo Haszczów, wieś, pow. Turka, nad potokiem Lechnówką, dopływem pobliskiego Dniestru, który tu w swoich początkach sam jeszcze jest potokiem, przy gościńcu prywatnym, prowadzącym z Turki na Woł-czę, Berezek, Łomnę do Michnowiec. Wieś śród gór, w których rzeki biorą początek, oddalona od Turki na północny zachód o 4 mile, od Łomny na zachód o pół mili, od Lutowisk na wschód o milę. Przestrzeń: posiadłości

550

Cha.

Che.

 

wiek. pastwisk 6, lasu 174; pos. mniej, roli
orn. 1659, łąk i ogr. 130, past. 419. Lu
dność gr. kat. 654, izrael. 12: razem 666. Na
leży do rzym. kat. par. w Turce; gr. kat. par.
ma w miejscu, do której należy filia Łopuszan-
ka lechnowa z 683 dusz; ta parafia należy do
dekanatu żukotyńskiego. W Cli. jest szko
ła etatowa. Właściciel większej posiadłości
Franciszek hr. Mycielski.	B. E.
Chaszczowanie, wś, pow. stryjski, na sa
mej węgierskiej granicy, w najgłębszych gó
rach stryjskich, nad potokami Sławka i Mała
Sławka, dopływami rzeki Opór, dopływu Stry
ja. Wieś ta oddaloną jest od Stryja o 9 mil
austr. na zachód, połud., od Skolego lichej gór
skiej mieściny o 5 mil austr., w tym samym
kierunku; od Tuchołki, wioski przy gościńcu
rządowym, w której jest stać. pocztowa na
wschód, połud. o 2 i pół mili; w istocie od
ległość jeszcze jest większą z powodu zupełne
go braku konmnikacyi w tej okolicy, śród
bezdrożnych gór i bezbrzeżnych lasów. Przes.
pos. wiek. roli orn. l, past. 9, lasu 82; posiadł.
mniej, roli orn. 587, łąk i ogr. 154, past. 354,
lasu 304 mórg. Ludność gr. kat. 214, izrael.
6: razem 220; gr. kat. parafią ma w miejscu,
należącą do dekanatu skolskiego (wiernych
214); posiada szkołę niezreorganizowaną. Wła
ściciel większej posiadłości: Eugeniusz hr. Kiń-
sky.	B. B.
Chaszczowata, mko, pow. hajsyński, mk.
1446, nad Bohem położone. Ziemi włość.
1162 dziesiatyn; ziemi dworskiej 1718 dzies.
używalnej i 165 dziesiatyn nieużyt. Należała
do schedy hr. Jarosława Potockiego, syna
Szczęsnego; dziś lejb-medyka Karela. Ma ka
plicę katol. parafii Ternowka.	Dr. M.
Chaszkowicze, okolica szlachecka, pow.
witebski, ma 24 właścicieli, 20 dm., rozległo
ści 253 dzies.	F. G.
Chatki, przedmieście Brzożan.
Chatki złotnickie, przysiółek Złotnik.
Chatoull (niem.), bardzo wiele wsi w Pru-siech Wschodnich, w pow. szyłokarczemskim, nosi tę nazwę z przydatkami, np. Chatoull-Sta-rost, Gh.-Odau, Ch.-Bendig i w. i. Wsie te zresztą mają i inne miejscowe, przeważnie litewskie nazwy.
Chatowice, ob. Hatowice.
Chatucza, folw., ob. BraMn.
Chat j ń, osada wiejska w południowo za
chodniej stronie pow. borysowskiego, w 2-im
stanie policyjnym (łohojskim), w 3-im okręgu
sądowym (ziębińskim).	AL Jel.
Chawłodno, 1.) wieś, pow. wągrowiecki,
20 dm., 174 mk., 15 ew., 159 kat., 53 analf.
2.) Ch., domin., pow. wągrowiecki, 841 m.
rozl., 6 dm., 89 mk., 4 ew., 85 kat., 37 analf.
Stać. poczt. Gołańcz o 2 kil,, st. koi. żel. Osiek
o 20 kil.	M, St.

Chawratlki, rz., dopływ rz. Stuhny z prawej strony.
Chażyn, wś, pow. berdyczowski, nad rz. Hnyłopiatą. o 7 i pół w. od Berdyczowa odległa. Okolice Ch. są bogate w pokłady kamienne, żwir i piasek. W Ch. znajduje się pałacyk p. Wacława Mazaraki, cerkiew i duży młyn 4-pię.trowy kamienny, do p. Mazaraki należący. Mieszk. 518, wyzn. prawosławnego. Ziemi 1116 dzies. czarnoziemu. Zarząd gminny w Iwankowcach, policyjny w Berdyczowie. Jest tu kaplica kat. par. Machnówka. J. Wiel.
Cha..., por. Chon...
Chączynka, wś w pow. bychowskim, gub. mohil., kaplica katol. parafii żurowickiej.
Chądzyiio, okolica szlachecka, pow. sierpe-
cki, gm. Gutkowo, par. Unieck. W obrębio jej
leżą wsie: Ch.-Krusze, Ch.-Kuśki i Ch.-Szy-
nianczyki. W 1827 r. Kruszę liczyły 9 dm.
i 82 mk., Kuśki 15 dm. i 115 mk., Szynian-
czyki zaś 5 dm. i 22 mk.	Br. Ch.
Chądzyń, wś, pow. sokołowski, gm. i par.
Sterdyń. ' W 1827 r. było tu 23 dm., 183 mk.;
obecnie liczy 23 dm., 278 mk. i 166 mórg.
obszaru.	Br. Ch.
Chaśno, wś i folw., pow. łowicki, gm. Je
ziorko, par. Łowicz. Leży na prawo od drogi
z Łowicza do Kicrnozi, o 10 w. od Łowicza.
W 1827 r. było tu 47 dm., 239 mk., obecnie
liczy 198 mk. Na łożących odłogiem kawał
kach pól znajdują się wielkie kamienie, ułożo
ne w linie, tworzące wielkie trójkąty równora
mienne. Takich trójkątów kilka się przecho
wało. Lud zwie to miejsce starem cmentarzy
skiem. Ch. posiada urząd gminny.	Ócz.
Chcyilia, ob. Kcynia.
Chczewo, ob. Kczewo.
Chdyń, ob. Kdyń.
Chebdzic, wś, pow. włoszczowski, gm. Mo-skarzew, par. Goleniowy. W 15 w. dziedzictwo Pilawitów (Długosz, I, 20).
Chechlan, ob. Chechło.
Chechle, ob. Chechło.
Chochlo, w dawnym języku znaczyło tyle co mokradle nizkie i mokra miejscowość. Zt^d mokre łąki nazywano Ohechły. Dotąd jeszcze w mowie ludowej "chechłaó", znaczy moczyć, prać biiiizne_.
Chechło, l.)wś, pow. olkuski,gm.Bolesław, par. Chechło. Posiada kościół par. drewniany. W 1827 r. było tu 81 dm. i 591 mk. W 15 w. Ch. należało do ucząstkowych właścicieli z różnych rodów: Pilawa, Ostoja i Przeginia. Sami oni uprawiali łany, które pozajmowali po kmieciach. Kościół podówczas był drewniany a probostwo bogato uposażone (Długosz II, 195). Posiadało ono następnie podobno aż dwanaście wiosek (Enc. Org. V. 201), z których ośm po rozbiorze przeszło do udziału pruskiego. Par. Ch. dek. olkuskiego 3554 dusz liczy. Rozległość ogólna dóbr Ch. m. 4927, w tem do 109 włościan należy m. 751, do

Che,

Che.

551

 

dworu ziemi ornej m. 289, łąk 527, pastwisk 30, lasu, w roku 1865, mórg. 1620, nieużytków w tymże roku wykazano m. 1710. Sąd jj'm. okr. l i stać. poczt, w Olkuszu. Młyn wodny. A. T. 2.) C., wś, pow. łaski, gm. Wymysłów, par. Dobroń. W 1827 r. było tu 62 dm. i 481 mk.
Checbło, niem. ChecMau, 1.) lub Chehle, wś
i dobra, pow. toszeckogliwieki, par. katol. w
miejscu. Dobra Ch. maja 1813 m. roli ornej,
495 m. łąk, 5 m. pastwisk, 20 m. stawu, 911
m. lasu. Grunta wzgórzyste ale żyzne. Fol
warki: Oberłiof, Nioderhof, Dziodzinka i Sto
dółka. Wś Ch., przy trakcie z Ujazdu do
Toszka, ma 95 m. ogr., 986 m. roli ornej i 211
m. łąk. Par. kość. katol. drewniany, wznie
siony 1512 przez ówczesnego dziedzica Mel
chiora Szyberowskiego na miejscu poprzedniej
świątyni zniszczonej. W kościele dzwon z da
tą 1492. Szkoła katol. od 1779 r., ma teraz
250 dzieci. Do gminy Ch. należą jeszcze os.
Bucek, młyny wodne Gać i Tomaszków
czyli Utrata. Kiedyś była i fryazerka zwana
Wesoła. Par. Ch. dek. ujazdowskiego liczy
1680 wiernych. 2.) Stare Cli., niem. Alt-
Chechlau, wś i dobra, pow. bytomski, par. Wiel
ki Ci/glin, tuż koło Najdku, do którego domi
nium należy. Dobra mają 1275 m. roli ornej,
387 m. łąk, 352 m. pastw., 35 m. stawu, 171
m. ogr., 7330 m. lasu. Wś zajmuje 1161 m.
rozl. Mieszkańcy pracują głównie w pobli
skich kopalniach. We wsi 3 źródła wybornej
wody. O ćwierć mili rz. Brynica i granica
Król. Poi. 3.) Nowe Ch., niem. Neu- ChecMau,
koi. należąca do powyższej gminy Stare Ch.,
ma 318 m. rozl., grunta liche.	F. S.
Chechło, potok. Zaczyna się w lesie Ru-dnio, na zach. od wsilludnaw pow. chrzanowskim, z kilku strużysk leśnych. Płynie w kierunku zach., zrazu lasem, tworząc granicę między lasem dulowskim, należącym do gm. Du-lowy, a lasem Bagnem, należącym do gm. Nie-poraza i Bolęeina; wypływa na łąki, otoczone wzgórzami od wsch. a lasem od zach.; od połd. leżą pola orne, od północy opodal widać lekkie pagórki, i tworzy gr. między Młoszową i Bolę-cinom. Tutaj zabiera z pr. brz. bezimienny strumień, płynący z pod Ostrej góry w Mło-szowic, w czasie ulew bardzo wbierający. Odtąd brzegi Chochla wynoszą 2 m., szerokość 3 m., nm-t zaledwie 30 cm. Poczerń płynie ciągle na zach. łąkami przez gm. Piłę, gdzie z pr. brz. zabiera strumień Myślachówkę (Stole), nastającą w lesie piaszczystym, leżącym na płd. wsi Myślachowic i płu. Trzebini, dwiema odnogami. Odtąd Chechło, szerokie do 5 m., ma brzegi do l'/3 metrów wysokie a nurt do 30 cm., dno namuliste; tworzy toż od My-ślachówki począwszy granicę między Kościol-ccm i Trzebinią. Przybywszy na wsch. gr.

Chrzanowa, zabiera z pr. brz. Trzebionkę,  która  wytryska dwiema   odnogami  w   cbr.   gm. Trzebini,   a o kilkaset  kroków dalej z tego samego brzegu strumień Wodną.    Odtąd zmienia się krajobraz.    Miejsce łąk zastępują tutaj pastwiska;   lasy   zupełnie nikną,   brzegi poobrywane wynoszą 4 m., koryto 8 m. a nurt   2/3 m. Pod tartakiem  kościeleckim  zabiera  z pr. brz. Luszowski potok.    Tutaj Chechło zmienia kierunek  zachodni  na   południowy.    Z  pr.   brz. nikną  łąki   i pastwiska,  a miejsce ich zajmują piaszczyste  wzgórza   Chrzanowa.    W załamie między Kościelcem i Chrzanowem brzegi wznoszą   się  na 3 do 5 m., dno piaszczyste.    Dalej ku   południowi   po   obu   brzegach wznoszą się wzgórza,   a koryto   się rozszerza.    Tu napotykamy ślady kopalń,   które   dla  szczupłej ilości rud cynkowych utrzymać się nie mogły.   Nieco niżej   wzgórza  pokryte lasem, jak od wsch. Moczydło (397 m.), od zach. Jaworek(340 m.), odsłaniający Zbójnik.    Od tego punktu pr. brz. pokrywają   orne  pola.    Spadając   dalej lasem Borowcem, dosięga wsi Żarek, mija bity gościniec cesarski i wpada znowu   w las Mętkowski i Żmirzowski, tworząc gr. między gm. Żarkami i Mętkowem.   Koryto 5 m. szer., do l m. głęb., brzegi l m. wysokie, a łęgi otaczające Chechło 6 do 7 m. wzniesione.    Łęg  leśny niższy tworzy w 4 miejscach obniżenia, sączące dość obficie wody.    Prawy  wyższy porosły jodłowym lasem, Żmirzowem zwanym.    Śród tych łęgów napotykamy   kilka rozdwojeń, tworzących kępy  łączaste.    Przy wyjściu z  lasów  koryta się łączą, a łęgi nikną. Nareszcie przepływa piaszczyste pola,   dalej   wiklinę i  korytom  5 m. szer., l13 m. głęb., wpada do Wisły na zachód Mętkowa z lew. brzegu.   Po deszczach wzbiera znacznie.    Długość  biegu czyni 23 kil.    Ważniejsze   wzniesienia  powierzchni   wody npm. 298 m. (źródło),   284 m.   (przy wyjściu z lasu dulowskiego),   260 m. (młyn "Na kuźniach"), 247 m. (Zbójnik), 239 m.  (most pod gościńcem w Żarkach), 220 m. (ujście do Wisły).  Br. G.
Chechłówka lub IlecUówlca, wś, pow. będziński, należąca do dóbr Zagórze, położona przy drodze bitej od tejże wsi Zagórze do Dąbrowy górniczej. Własność niemieckich poddanych, sukcesorów p. Gustawa Kramsty. Gmina Górnicza, parafia Zagórze. Rozległość gruntów dworskich mórg. 31, domów dworskich murowanych 7, w tej liczbie koszar na mieszkania robotników 6, drewnianych 4. Ludności czasowej 345. Posiada kopalnie węgla kamiennego. Na pokładzie Uekskul (od nazwiska b. członka rady administracyjnej w latach 1856/8 barona Uekskul) kopalnia Wilhelm z wy chodem zachodnio-północnym. Głębokość do węgli 210 stóp. Grubość pokładu 8 stóp, upad 22 stopnie. "Węgiel średniej twardości, szybów dwa, machiny parowe:

552

Che.

Che.

 

pociągowa l o sile 25 koni i dobywalna l o sile 10 koni. W r. 1879 wydobyto węgla pudów 2,440,399, co wynosi korcy 375,400. zatrudnia robotników: górników 80, pomocni-dów 100. Kopalnia Ignacy, w niej 5 pokładów ponad sobą, każdy do 3 stopy grubości, i szósty pod niemi na 4 stopy, z węglem wyborowym, upad zachodnio-północny. Do osta-tniogo pokładu 230 stóp głębokości, upad 20 stopni, szybów 6. W r. 1879 wydobyto węgla pudów 362,785, co czyni korcy 55,800. Kopalnia ta obecnie nieczynna i machiny parowe dotychczasowe rozebrane, a ustawiane są przewiezione z kopalni Edward pod Niwką: wodociągowa o sile 47 koni i dobywalna o sile 55 koni, z zamiarem dobicia się do głębszego pokładu Reden, rozciągającego się od rządowej kopalni tegoż nazwiska w Dąbrowie, znakomicie grubego i dobry węgiel wydającego. W bliskości kopalni Ignacy, na południe od tejże, huta cynku, Paulina zwana, mieszcząca 20 pieców. Posiada maszyn parowych 3, z siłą
24	koni.    Wytapia galman dowożony z kopal
ni pod Bolesławem za Sławkowem, o 23 wior
sty   odległej,   używając węgla  z miejscowych
kopalń a częścią i z dowozu z kopalń w Niwce.
R. 1879 wyprodukowano cynku 85201 pudów.
Chcchłówka lub Chuoliułka, osada, pow. pszczyński, do gminy Siedlice należąca.
Chechły, ChecMowo, wś; folwark i kolonia, w pow. kozienickim, gm. Samów, par. Ole-ksów; odl. od Kozienic w. 21, od Zwolenia w. 14, od stać. poczt, w Gniewoszowie w. 7, od drogi bitej radomsko-lubelskiej w. 2, od rz. Wisły w. 10. Przestrzeń folwarczna m. 911, w tem pod pługiem m. 452, łąk i pastw. m. 95, ogrodów 15, pod zabudowaniami 7, stawy zajmują 3, lasy 289, zarośla, drogi i t. d. mórg. 50. Grunta w położeniu górnem, w 3 4 dobre żytnie klasy II. Gospodarstwo płodozmienne. Przy stawie młyn o 2 kamieniach. Las urządzony racyonalnie, w kolei 80-letniej, zabudowań gospodarczych 23. Wieś Chechły, gospodarzy 34, dymów 26, ziemi m. 324; kolonia Chechły gospod, i dm. 5, ziemi m. 57. Sąd gm. okr. II w Gniewoszowie. R. 1827 miała
25	dm., 106 mk.; obecnie 199 mk.         A. T.
Chechły, wś, pow. ropczycki, 2840 mórg.
rozl., w tem 1890 m. roli ornej, 52 dm.. 334
mk., paraf, w Ropczycach, szkoła jednoklaso-
wa, kasa pożyczkowa gminna, położenie pa
górkowate, gleba żytnia. Obszar dworski na
leży do państwa Góra Ropczycka, własność
Artura hr. Potockiego.	M. M.
Checwoda, pustkowie, pow. sieradzki, gm. Gruszczyce, par. Wojków, były młyn parowy, obecnie tartak parowy na gruntach dóbr Gruszczyce, prowadzony przez cudzoziemców, produkuje rocznie wyrobów drzewnych do

40,000 rs., zbyt wyrobów przeważnie za gra
nicy.	Zidż.
Chejłów, wś, pow. skwirski, nad rz. Ka
mionką, o 6 w. od m. Pawołoczy a o 12 w.
od stacyi kijowsko-brzeskiej dr. żel. Mieszk.
668 prawosławnych, 13 katolików. Cerkiew
parafialna i szkółka, ziemi wybornego czarno-
ziemu 1651 dzies. Należy do wielu właści
cieli. Zarząd gminny we wsi Chorlijówce, po-
yjny w m. Pawołoczy.	Kl. Przed,
Chelchen, ob. Chełahy.
Cheiczonka, folwark z młynom, pow. byd-;oski,   3 dm.,  44 mk., wszyscy kat.,   4analf, st. poczt, najbliższa Kotomierz (Klarhoim).
Chelisclieni, ob. Cliyliszeny.
ChellUOllie, Chelmonietz, ob. Chehnonie, Cheł-moniec.
Chelst,  ob. Chełsty.
Chełb, wś, pow. konecki, gm. Gowarczew, par. Końskie. Zakłady żelazne; 3 dm., 12 mk. i 28 m. ziemi włość.
Chełchy, nazwa dziewięciu wsi w pow. makowskim, z których w gm. i par. Karniowo: leżą: 1) Ch. Iłowe (błędnie Siłowe), rozległości wraz z Mosakami Iłowem czyli Iłówkiem m. 530, własność Chełchowskich; 2) Cli. Klim-ki, rozl. m. 267, z czego do 4 włościan należy m. 12, do dworu m. 255; ziemia przeważnie pszenna; pod pługiem m. 195; 3.) Ch. Kmiece, rozl. m. 692; ziemi folwarcznej in. 604, włościańskiej 88; dymów 30; 4) Ch. Chab-dzyno, oprócz ziemi folwarcznej posiadają włościanie m. 12, dymów 7. 5) Ch. Cibory i 6) Ch. Dzierskie, stanowiące jedne całość hypo-teczną, odl. od Makowa o pół mili; przestrzeń m. 165, do 4 włościan należy m. 5, ziemi folwarcznej pszennej m. 49, żytniej 94, łąk i pastwisk 10, nieużytki m. 7, 7) Ch. Jakusy. W gminie Sypniewo, par. Gąsewo, leżą: 8) Ch. Falki i 9) Ch. Sebory, mające sąd gm. II okr. w Krasnosielcu, st. pocz. w Makowie. Chełchy od l-7 mają tamże st. poczt, i należą do I okr. sądu gm. w Makowie. R. 1827 wszystkie razem miały 72 dm., 450 mk. A. T. 2.) Ch., wś, pow. szczuczyński, gm. Szczuczyn, par. Niedźwiadno. Liczyła w 1827 r. 14 dm. i 79 mieszk.
Chełchy, niem. Chelchen, 1.) wś, pow. łecki, pod Ełkiem, 2.) Ch., wś, pow. olecki, pod Kowalami, 3.) Ch., dobra, pow. olecki, st. p., Du-najki.
Chełkowo, niem. Kelke. domin., pow. kościański; 2310 m. rozl., 11 dm., 125 mk., 11 ewang., 114 katol., 43 analf. Stacya poczt, i koi. żel. Stare Bojanowo (Alt-Boyen) o 6 kil. Własność Michała Skarzyńsldego. M. St.
Oliolin, Glielmowa góra, nazwa ogólna wielu wynioślejszych gór, która następnie często przeszła na wsie rozłożone w pobliżu takowych. Z gór noszących to miano najwyższy i najwięcej znana jest góra Ch. panująca nad doliną, rz. Prudnika, znana pod na-

Che.

Che.

553

 

zwą Ojcowskiej i wznosząca się około 1200 stóp nad poziom morza. Z jej wierzchołka otwiera się wspaniały widok na Kraków i jego okolice, Karpaty. Niekiedy nawet przy czystej atmosferze, nad wieczorem, po deszczu, Tatry zarysowują się na horyzoncie. Góra ta mieści w sobie głośną jaskinię, żnanij pod nazwą Łolfietkowskiej, i drugą zwaną Zbójecką. Druga góra Ch. znajduje się w pow. noworadomskim niedaleko Przedborza, przy wsi Chcłmo, i stanowiła prawdopodobnie kiedyś obronne grodzisko, jak tego dowodzą ślady kamiennych wałów. Miasto Cli. w gub. lubelskiej leży także na górze. Podobneż są Ch. na Szlą-sku, w Prusisch i na Rusi. Por. niżej. ' Br. Ch.
Chełm 1.) w języku urzędowym Chołm, miasto pow. w gub. lubelskiej, nad rz. Uherką, na górze od wsch. ku zach. spadzistej, noszącej starodawne miano Chcłmu, które przyjęła i utworzona tu osada; byłe miasto gł. b. ziemi chełmskiej. Odl. od Warszawy 231 w., od Lublina 84 w., od Krasnegostawu 14 w. Posiada katedrę, poprzednio grecko-unicką, obecnie prawosławną, kościół par. katolicki, sąd pokoju okr. V należący do zjazdu sędziów w Lublinie. Zarząd powiatu, magistrat, gimnazym mę.zkie klasyczne, gimnazyum żeńskie, szkołę 2-klaso-wą żeńską, seminaryum duchowne prawosławne, seminaryum pedagogiczne i kilka szkółek elementarnych. Prócz tego Ch. posiada st. dr. żel. Nadwiśl., odl. od Kowla 83 w., st. tclegr., st. poczt, (o l w. od st. dr. żel.), dom przytułku dla starców i kalek, zarząd akcyzy II okręgu. W 1827 r. liczył C. 323 dm. i 2216 mk. W 1860 r. było tu 254 dm. (64 murów.) i 3607 mk., w tej liczbie 2481 izrael. Obecnie Ch. liczy 332 dm. i 7152 mk. a wskutek ułatwionej komunikacyi i koncentracyi wielu władz i instytucyj szybko się podnosi i rozwija. Przemysł fabryczny jednak w uśpieniu; jeden tylko młyn parowy z produkcyą 6300 rs. i browar piwny r. produkcyą 4000 rs. go reprezentują. Prócz tego fabr. kredy szlamowej. Kasa miejska miała dochodu w 1878 roku 6777 rs., rozchodu zaś 2251 rs.; kapitał rezerwowy w banku polskim wynosił 15,411 rs. Osada to jeszcze z przeddziejowych czasów pochodząca, odwieczna siedziba słowiańska. Włodzimierz Wielki, rozszerzając z Kij owa władzę swoją i wiarę Chrystusa aż ku Rusi Czerwonej, miał tu założyć pierwszy kościół drewniany i nawet ustanowić biskupa obrządku wschodniego. W XIII wieku stolica udzielnych książąt, a między nimi i jednego z najpotężniejszych, Daniela halickiego. On to właściwie założył tutejsze biskupstwo, wprzódy będące w Uhrowesku, odbudował, a raczej na nowo wzniósł tudzież umocnił w roku 1233 miasto, do którego, według świadectwa współczesnej kroniki hipacowskiej, opuściwszy Halicz po strasznem spustoszeniu tegoż przez mongołów, przybył z bratem Wasilkiem. Ch. na szczęście od grabieży ocalał, a zamieszkały przez wielu rzemieślników, śród oko-

licznych popiołów i gruzów, najwygodniej-szem się zdawał miejscem pobytu dla Daniela. I w rzeczy samej, otoczony wesołemi ogrodami, w których zasadzono były drzewa ręką samego Daniela, miał wspaniałe budowy i świątynie, które król własnym nakładem wznosił aż do r. 1246. W roku 1251 spaliło się miasto do szczętu, warownie nowe upadły, a Daniel umarł w r. 1264. Ch. też do końca XIV w. ciągle panów zmieniając, częstym ulegał zniszczeniom i dopiero w r. 1377 ostatecznie do Polski przyłączony, począł niejakiej spokojno-ści używać. Zaraz król Władysław Jagiełło zajął się jego losem i zamierzył porównać go z innemi miastami na prawie niemieckiem osie-dlonemi, a lubo projektowana za niego w roku 1392 nowa lokacya miasta nic została wówczas zatwierdzoną, wątpliwości jednak nie podpada, że prawo niemieckie w Ch. jeszcze za tego panowania poczęło być w użyciu. Następcy Jagiełły rozszerzali coraz bardziej jego swobody, a chociaż miasto w r. 1473 wielkie szkody przez ogień poniosło, starania jednakże następnych królów, nanowo byt dobry mu zapewniły; wzrastało ciągle, aż do wojen kozackich za panowania Jana Kazimierza. Spalone wówczas przez nieprzyjaciół, ulegając jeszcze w następnych latach kilkakrotnym pożarom, już więcej nie mogło przyjść do pierwotnego stanu. W Ch. był zamek, wzniesiony przez króla Daniela na wysokiej i nad okolicą panującej górze. Była to budowla po większej części drewniana, na Wysokiem jednak podmurowaniu. Miała jedne wieżę wysoką, drewnianą, drugą niższą murowaną, a niedaleko od niej podobnież murowaną oficynę, w której się akta grodzkie mieściły. W roku 1789 zamek ten stał jeszcze w całości, teraz zaledwie pozostały z niego fundamenta i to nie wszędzie widoczne. Również z drzewa wybudowane było pierwotne miasta opasanie, lubo wieżami wzmocnione. Taki drewniany parkan wspomina jeszcze lustracya z r. 1569. W r. jednak 1616 już mur otaczał miasto, lecz tego ani śladu dziś nie ma, równie jak murowanego ratusza, w dokładnej i najbardziej szczegółowej lustracyi tutejszego starostwa pod r. 1789 wspominanego. Ch. jako stolica ziemi miał wszystkie właściwe tejże władze, a mianowicie: podkomorzego, stolnika, cześnika, sędziego ziemskiego i t. d. Ziemia chełmska w b. województwie ruskiem miała za herb: niedźwiedzia pod trzema drzewami w polu zielonem. Mundur obywatelski składał się z kontusza z sukna ciemno-zielonego i żupana słomkowej barwy z czarnemi wyłogami. Co do budowli kościelnych, przez Włodzimierza W. wystawiona była cerkiew z drzewa, długo zatem przetrwać nie mogła; dopiero Daniel halicki w pierwszej połowie XIII w. wystawił tu dwa muro-

554

Che.

Che.

 

wane kościoły, jeden pod wezwaniem Bogaro • dzicy, drugi św. Jana Złotoustego; z tych ostatni był ni dzwyczaj   piękny i wspaniały.    Kościół ten w roku 1640 ówczesny biskup chełmski Metody usz Terlecki   rozszerzył i przebudował.    Gdy przecież  i  ta budowla okazała się niedogodną, późniejszy biskup Filip Wołodko-wicz rozebi ał ją i nową na jej miejsce  wystawił w r. 1735. którą szczególniej co do wewnętrznych   o/dób następni   biskupi  Maksymilian Ryłło,   T'jodozy Rostocki i Porfiry   Ważyński starali   się ukończyć,    lloku 1802 gwałtowny pożar   zniszczył  na   nowo   świątynię,   a  lubo rząd austryacki wyznaczył  fundusz na jej rc-stauracyą,   nie przyszło to przecież   do skutku, aż dopiero   za rządów   królestwa.    Roku 1827 kościół  był otwarty i nabożeństwo   zaprowadzone; uroczyste zaś poświęcenie  r. 1839 dnia 8 września, nastąpiło.    W 1874 r.  zamieniony znowu  został   na   sobór   prawosławny.    Tak więc wszystko, czegokolwiek   szujsaćby można w kościele tak starożytnego pochodzenia, jest tu nowem.    Jeżeli tu jest   co dawnego i prawdziwie  ruskiego,   to chyba   dzwonnica.    Ma ona kształt bardzo prosty,   ale w dzwonnicach niezwyczajny  i   zdaje się jakby sama pierwotnie oddzielnym była kościołem.    Stojąca przy niej niska  nakształt  kośnicy   okrągła  wieżyczka, w budowie   swojej   całkiem   styl  byzautyjski przedstawia.    Wszakże zewnętrzna postać tego kościoła  kształtną jest i okazałą.    Kopuła na środku  i  dwie  wieże  na  czole,   niemało mu przydają  ozdoby, a głównie  robi go malowniczym  samo  wysokie i nad całem miastem panujące położenie.    Wnętrze jest  skromne, ale utrzymywane  czysto i wzorowo.    Ołtarze nie odznaczają   się  pod  względem   sztuki;   nagrobków jest kilka  z słowiańskiemi   napisami bez żadnej   rzeźby.    Najważniejszym   atoli   zabytkiem tego kościoła jest malowany   na drzewie obraz Najświętszej Panny.    Cudowny  ten wizerunek  był   szczególnym   przedmiotem   czci króla  Jana Kazimierza,    Miał  on  go  z sobą ciągle  w obozach i przed nim przed  zaczęciem każdej   bitwy  modlitwy  odprawiał.    Znajdował  się obraz ten pomiędzy  innemi pod Bcre-steczkiem  w roku   1621,   a  na zawdzięczenie wygranej   tamże bitwy sprawił   król do katedry chełmskiej srebrne przed wielki ołtarz an-tepedyum,   całą wspomnioną   bitwę  przedstawiające.    Obecnie  zostało usunięte  i podobno znajduje się w Moskwie.    Obraz ten i doznane za jego  pośrednictwem   łaski opisał   obszernie Jakób   Susza,   biskup chełmski,   w dziele   pod tytułem:   "Fcnix   tertiato   redivivus,"   1684. Drugiego   kościoła  wystawionego   przez króla Daniela, Najświętszej Panny, nie masz dziś żadnego śladu;   to tylko wiadomo,   iż w nim pochowany był  założyciel w roku 1264  synowie jego Roman i  Swarno, tudzież  prawnuk

Michał Jerzewicz w roku 1284 zmarły. Podobnież niewiadome z pewnością gdzie stała katedra biskupstwa obrządku rzymsko-katolickiego, która i stu lat w Ch. nie dotrwała, w rozmaite miejsca będąc przenoszoną. Według podania, była ona w tem miejscu, w któ-rem się dzisiaj wznosi kościół popijarski. Kościół ten, fundowany w r. 1667, mniej jest wspaniałym od katedry, lubo także ma front
0	dwóch wieżach;   wnętrze  zato  jego  jest bo
gatsze   i   ozdobniej szo   niż w tamtym; ma nie
zgorsze   malowania   na murze i ołtarze pięknie
złocon••; styl   w całej budowie zwykły kościo
łom jezuickim.    Wcześniej jeszcze  od pijarów
wprowadzeni   byli do Ch.  ks. reformaci.    Ko
ściół   ich   na  przedmieściu,   otoczony  murem,
wystawiony podług przyjętego w tym zakonie
wzoru,   nic szczególnego  w sobie nie zawiera.
Bazylianie  posiadali tu osobny  klasztor   wraz
z kościołem, a raczej kaplicą, zarazem na pomie
szczenie   scrninarymn dyccezyalnego   przezna
czony.    Nie ma ou także nic osobliwego w bu
dowie.    Dominikanie  bczwątpicnia najpierwej
ze  wtzystkich   łacińskich  zakonników   osiedli
byli w Ch.    Mieli   oni tu kościół  wystawiony
w XIV w., który  w następnych czasach obró
cony   został  na   dom  modlitwy   dla   izraeli
tów.   Nakoniec kościół prawosławny ze wszy
stkich   jest   najświeższą  budowlą   duchowną,
która   w   naszych   czasach   w   Ch.   powstała.
Oprócz  wymienionych   znajduje się w Ch. ka
plica, wzniesiona świeżo na pamiątkę złączenia
unitów z cerkwią prawosławną, na której zbu
dowanie fundusz 30,000 rs. poczorpnięty został
z ofiary mieszkańca miasta Kaługi Pestrykowa;
cerkiew  Mikołajewska  przy seminaryum du-
chownem; cerkiew św. Barbary przy instytucie
Maryjskim;   cerkiew wzniesiona w roku 1849
1	cerkiew Zesłania św. Ducha przerobiona z da
wnego kościoła  katolickiego.    Izraelici posia
dają  dwie  synagogi  i  dwa domy  modlitwy.
Kat. par. Ch., dek. chełmskiego, liczy 3806 dusz.
W okolicy Ch. znajdują się   szczątki dwu  bu
dowli,   ciekawość   powszechną   obudzających,
które już w XVI i XVII wieku były zagadko-
wemi.    Są to pojedyncze czworograniaste wie
że.    Z   tych jedna   stoi   śród  błotnistej   pła
szczyzny o pół mili od Ch. na północ, druga na
zachód,   nad  samą drogą do Lublina  wiodącą,
o l i -pół mili od miasta, górą i lasem  od niego
przedzielona.    Pierwsza  wieża  pod wsią Bie-
ławinsm, ma tylko jedne ścianę całą, około 15
łokci szeroką   i   szczątki  dwu   innych  do niej
przytykających, które także podobnie   szerokie
być mogły.    Cała oblana jest wodą,   a z prze
strzeni   którą   zajmuje,   widać,   że  sama jedne
całość   budowli   tworzyła.    Wieża   ta wysta
wiona  jest z kamienia.    Na ścianie,  która po
została, widać w połowie wysokości  ślady be
czkowego  zasklepienia,  które mogło pierwsze

Che.

Che.

555

 

piętro wieży pokrywać. Druga wieża stoi we wsi Stołpi, w jednym narożniku czworokątnego z ziemi usypanego oszańcowania. Wieża ta znacznie lepiej dochowana niż pierwsza, niniejsze od tamtej ma wymiary. Wejście do niej dopiero z pierwszego piętra, ślad sklepienia na drugiem, a wyżej jeszcze z każdej strony wystające na zewnątrz beli i, które służyły widocznie do podparcia ganku, wieżę do koła otaczającego; na ten ganek prowadziły ze środka wieży drzwi od strony zachodu; zresztą zaś oprócz ważkich strzelnic, żadnych innych w jej murach nie ma rozświotleń. W drugim narożniku tego oszańcowania są znaczne jeszcze ślady innej podobnej wieży; trzecia miała być na samym kierunku drogi i przy jej przeprowadzaniu zburzoną została całkowie. Autoro-wie "Starożytnej Polski" powtórzyli podania, jakie o tych wieżach zebrał ksiądz Jakób Susza w dziele swojem drukowanem w r. 1684 o Cli., który je wywodził od pogańskich jeszcze czasów. Kronika tak zwana Hipacowska, zabytek właśnie z owego wieku, drukowany w zbiorze latopisców w Petersburgu roku 1843, najdokładniej sprawę tę rozstrzyga; wyraźnie bowiem pisze pod rokiem 1259, źc książę Daniel, osiadłszy w Cli., chcąc go dostatecznie umocnić i uczynić obronnym, wystawił niedaleko wieżę wysoką, z której widać było w około miasto, z fundamentem do piętnaście łokci wysokości kamiennym, a nadto słup kamienny (stołp)
0	milę od miasta oddalony, na którym był orzeł
z kamienia ciosany; wysokości togo słupa było
dziesięć łokci, a z głowami  i podnóżkami dwa
naście.    Nie masz tedy wątpliwości,   że mowa
tu jest  o owych wieżach   pod Ch., co służyły
1	do ozdoby i do obrony przeciw nieprzyjacielo
wi jako strażnico,   często przy dawnych waro
wniach   stawiane.    Podobne całkiem do budo
wy zamku,   oddzielne   ostrzeżniki   znajdują się
dotąd  przy ruinach w Olsztynie i Kazimierzu,
oraz  opodal   od fundamentów zamka w Potoku
złotym,    gdzie    nawet    pierwotne   nazwisko
ostrzeżnika dotąd zatrzymał. Jakoż wieża Bie-
ławińska,   pojedyncza wprawdzie, ale znacznie
okszerniejsza   od   Stołpskiej,   broniła  głównie
przeprawy  przez błota i rzekę Uher do zamku
chełmskiego.   Stołpska, położona  po za   górą,
z zamku samego nie widoczna i dla tego silniej
iirządzona,   zasłaniała  przejście  przez   górę i
wstrzymywała w napadzie nieprzyjaciela,  aby
się znienacka nie ukazał  pod miastem.    Powiat
Chełmski zajmuje obszaru 38,(53 mil kw., grani
czy   z  północy   z pow. włodawskim,   z   półn.
zach.   z lubartowskim, od zachodu z lubelskim,
od połud.   zach. i południa  z krasnostawskim,
od południa i połd.  wschodu z hrubieszowskim
a   od  wschodu  z gub.   wołyńską.    Naturalną
granicę  od wschodu stanowi rz. Bug, od zach.
w  części rz.  Wieprz,   od południa zaś pasmo

wyniosłości lubelskich, ciągnące się od Tarno góry i Krasnegostawu aż ku dolinie Bugu. Linia drogi bitej, idącej z Lublina do Uściługa, przerzynając powiat w całej szerokości, może słnżyć poniekąd, w braku innych naturalnych wskazówek, za linią dzielącą obszar powiatu na dwie części: północno-wschodnią i południo-wo-zachodnią. Pierwsza zostaje w ścisłym związku z pobliskiem Polesiem, przedstawiając obszar lesisty, obfitujący w lasy, bagna, jeziora i rzeki, których wody spływają do Bugu i Wieprza. Gdzieniegdzie tylko śród podmokłej niziny sterczą wyniosłości piaszczyste lub kredowe, na których umieściły się wsie i osady: jak sam Chełm, tudzież Tarnów, Hniszów, Siedliszcze, Brzeźno, Hańsk. Łowcza, owięcic'a, Świerszczów, Bussówno, Wereszczyn. Samo nazwisko wskazuje, że strony te zaludnione zostały już w historycznej dobie, stanowiąc pole kolonizacyjnej działalności Rusinów, Małopolan, Mazurów. Wytrzebienie lasów i osuszenie stopniowe gleby wymagało wielu wieków pracy. Dziś jeszcze orne grunta zajmują dopiero połowę obszaru. Na 188,343 dziesięcin obszaru całego powiatu przypada na orną ziemię 96,593 dzies., na lasy 31,316 dzies., łąki 28,479 dzies., nieużytki zabierają 11,838 dzies., wody i błota zajmują 10,030. Słowem lasy, wody, błota i nieużytki zajmują około 54,000 dzies. a więc blisko trzecią część całego obszaru. Południowo-wschodnia część powiatu, przeważnie górzysta i lesista, stanowi pod fizycznym i pod historycznym względem część dawnej Czerwonej Kusi. Tutejsza roślinność, zawdzięcza swą bujnośó glebie zwanej rę-dzinną borowiną, obfitującej głównie w wapno, ponieważ spoczywa ona na warstwach kredy lub kamienia wapiennego. Jezior nie ma tu prawie wcale, mokradle występują tylko nad brzegami rzek "Welnianki i Siennicy a wzniesienie wzrastająco ciągle ku południowi, dosięga 900 stóp około Pliskowa, Rakołup, Horodyska, Wojsławic. Rolnictwo przy takich warunkach nie może stać na wysokim stopniu rozwoju. Przeważają tu posiadłości znacznych rozmiarów, od 40 do 100 i więcej włók. W całym powiecie jest 563 wsi, folw. i kolonii i 3099 osad włościańskich. Z większych majątków zasłują na wyróżnienie: Woj-sławicc, Rakołupy, Swierze nad Bugiem i Rejowiec. Poprawne obory znajdują się w Nad-rybiu i Hniszowie, a owczarnio w Kory buto-wej Woli i Żulinio. Obfitość łąk sprzyja wielce hodowli bydła. Gospodarstwo leśne zaniedbane. Przemysł stoi na nizkim bardzo stopniu; bogactwa naturalne nie są jeszcze wcale prawie wyzyskiwane. Prócz gorzelni (w liczbie 10) i browarów 10, których istnienie ułatwia obfitość i taniość opałowego materyałn, istnieją tu z ważniejszych: fabryka mebli gię-

556

Che.

Che.

 

tych w Rakołupach, fabryka drożdży prasowanych i krochmalu w Zulinic. młyn parowy w Bełzku, huta szklana w Rudzie. Eksploa/-tacya pokładów kredy, na których wznosi się miasto Chełm, nie jest należycie prowadzoną. Prócz powyższych w dobrach Klesztów znajduje się fabryka sukna grubszego na sukmany, z wełny dostarczanej przez włościan; fabryka machin rolniczych w Siedliszczu; wyrobów miedzianych w Rejowcu; papiernia w Żulinie. Ogólna wartość prodnkcyi 165 zakładów fabrycznych wynosi około 392,000 rs. Przemysł rękodzielniczy koncentruje się w Chełmie i pięciu osadach, utworzonych z poprzednich miasteczek. Rzemieślnicy tutejsi jednakże zaopatrują tylko swymi wyrobami biedniejsze klasy ludności. W Pawłowie ludność zajmuje się, przeważnie garncarstwem. Handel w rękach żydów pozostaje. Komunikacye w powiecie Ch. są dość liczne i dogodne, dwie rzeki spławne na granicach, wnętrze powiatu przerzyna zaś linia drogi żel. nadwiślańskiej od przyst. Trawniki do stacyi Dorohuska, tudzież szosa idąca od Lublina na Chełm do Uściługa, która poprzednio stanowiła główną linią komunikacyjną między Wołyniem i Ukrainą a Królestwem. Ludność tutejsza co do pochodzenia składa się z Rusinów, stanowiących klasę włościan i Polaków (więksi właściciele, urzędnicy, rzemieślnicy). Lud mówi narzeczem małoru-skicm (tak zwancm chachłackiom), z wielką przymieszką polskich wyrazów. Ciemny, biedny, nieradny, lecz uczciwy i trzeźwy. W r, 1878 ogólna ludność wynosiła 81,869 dusz; w tej liczbie 514 szlachty, 78 drobnej szlachty, 1116 kupców i przemysłowców, zresztą włościanie i drobni mieszczanie. Co do wyznania to było 32,903 zaliczonych do kościoła prawosławnego, 31,377 katolików, 9,214 protestantów (przeważnie niemieckich kolonistów) 18731 izrael. W powiecie znajdowało się jedno miasto, 5 osad miejskich, 563 wsi, folwarków i ko-lonij i 3099 osad włościańskich. Pod względem administracyjnym dzielił się powiat na 14 gmin: Brzeziny, Bukowa, Cyców, Krzywi-czki. Olchowiec, Pawłów, Rakołupy, Rejowiec, Staw, Siedliszcze, Swierze, Turka, Woj-sławice, Żmudź. Chełmski dekanat katolicki dycc. lubelskiej składa się z 11 parafij: Chełm, Cznłczyce, Kuniów, Łańcuchów, Milejów, Olchowiec, Pawłów, Puchaczów, Sawin, Świcrze 7. lilią w Dorohusku i Wojsławice. O lisleup-Klwie chełmskiem pisze Jul. Bartoszewicz w Enc. Org. "Po wyplenieniu Jadźwingów na Podlasiu, postanowiono w tamtych stronach dla nowonawróconych założyć biskupstwo i na ten cel obrano Łuków; było to za panowania Bolesława Wstydliwego w Polsce. Skończyło się tą rażą na projekcie. Za to później powstało biskupstwo w Chełmie, którego czas niewia-

domy. Są mniemania, że biskupstwo łukowskie nie ustawało, tylko że z powodu ubóstwa posagu i niepewności erckcyi wakowało często; wreszcie że w Chełmie osiadło. Wading (Annalium ordinis minorum IV) twierdzi, że w roku 1359 Innocenty VI do katedry chełmskiej, długo wtedy osierociałej,mianował fran-ciszkana Tomasza Himpergwey de Seyno (Nie-siocki domyśla się, żo Seyno znaczy Sienno i przywodzi o tem stosowny list papiezki). Są nawet ślady, że ten biskup Tomasz poświęcał w r. 1365 w Krakowie w kościele świętej Katarzyny u augustyanów kaplicę świętej Doroty (Dryacki, w żywocie błogosł. Izajasza Bo-nera). Wreszcie w Skrobiszowskim jest, że Jakób, arcybiskup halicki, roku 1394 zatwierdzał odpusty nadane we Lwowie przez Stefana, biskupa chełmskiego. Rzeczywiście, kiedy Ludwik węgierski stanowił biskupstwa łacińskie na Rusi r. 1375, mówił, żo je tylko odnawia; odnowił tedy i katedrę chełmską. Są więc ślady wyraźne, żo biskupstwo istniało przed Władysławem Jagiełłą, ale wtenczas było więcej jakby in partibus intidolium; sam król Litwin W akcie horodelskim świadczy, że biskupstwo to wakowało roku 141H: a więc przód erekcyą,
Lvtói"ej dopiero w lat kilka później pomyślał. Rzeczywiście- Władysł,.w Jagiełło, po zwycię-ztwie grunwaldzkiem ;;tale ufundował i nadał Latedrę chełmską i n wego w niej uposażył Diskupa; od króla więc tego • poczyna się szereg senatorów biskupów chełmskich. Przywilej cre-iicyjny nosi datę 19 sierpnia 1417 (Panowania Jagiellonów Łuk. Gołębiowskiego t. l, str. 432). Nie była to atoli fundacya pierwotna," ale tylko pomnożenie starożytnego funduszu: sról przyłączył wtedy na własność biskupa Kumów, Pobołowice, Dobrnów, Plitniki, Zaga-czyce, Łyszcze, Siedliska i t. d., ustanowił pro-joszcza, dziekana i dziesięciu kanoników. Ziemia lubelska, która od pierwotnej fundacyi katedry krakowskiej do niej należała, była za śliską Chełma, żeby nie przyszła królowi myśl
ziemię tę wcielić do nowego biskupstwa. Król, za namową Jana z Opatowie biskupa, |uż porobił stosowne o to kroki w Rzymie w roku 1424 i nie znalazł tam żadnego oporu, aż dopiero jego usiłowania złamały się o żelazną wolę kardynała Zbigniewa, który nareszcie i u papieża upomniał się swojej krzywdy. Ostateczna erekcyą kapituły nastąpiła nieco później, za biskupa Jana Kraski Taranowskiego [8 stycz. 1455 r. Stolica dyecezyi często bardzo z miejsca przenosiła się na miejsce. Z Cheł-na przeszła naprzód do Hrubieszowa, a ztąd do Krasnegostawu; biskupi jednak zawsze hełmskimi się nazywali, od ziemi chełmskiej. Daty obu przenosin są w Gołębiowskim: do Irubieszowa 29 kwietnia 1473 r. za Pawła z Grabowy; do Krasnegostawu zaś 26 czerw-

Ćhś.

Ćhe.

557

 

ca 1490 r. za Macieja z Łomży (tamże, tom III str. 315). Biskup chełmski zajmował w senacie koronnym duchownym  za Jagiellonów przedostatnie 10-te miejsce, to jest   szedł tylko przed jednym   biskupem  kamienieckim   i  zaraz   po chełmińskim; po unii zaś lubelskiej był trzynastym   senatorem,   a  między niego i kamienie-ckiego biskup   kijowski się dostał.    Kościołów liczbę  tylko  na  83 podaje Bielski roku 1761. Cztery  tylko  dyccezalne   synody   odbyły się w   chełmskiem.    Zamojski  złożył  jeden   w r. 1606, Łubieński drugi w roku 1624,  Święcicki trzeci  w  roku   1694 i Szembek w roku 1717. Biskup zwykle przemieszkiwał   w Skier bicsze-wie,   miasteczku  niedaleko  od Chełma.    Taki stan rzeczy  trwał  aż do czasu sejmu czteroletniego.    Mało   co przedtem,   biskup chełmski, przez odpadek Galicyi,   stracił większą połowę swojej dyecezyi, a katedrę przeniósł do kościoła  pojezuickiego  w Krasnymstawie.    Na sejmie   urządzano   inaczej kraj pod względem duchownym;   chciano porównać   dyecczye; jedna była za wielka, druga za mała, jedna za bogata,   druga   za  uboga.    Więc ostatni raz wtenczas przeniesiono katedrę chełmską z Krasnego-stawu do Lublina i ziemię lubelską już do tego biskupstwa wcielono.    Odtąd   nowy biskup \v nowej   dyecezyi  zwał  się biskupem lubelskim i chełmskim. Lublinowi i w tytule Chełm ustąpił  pierwszeństwa.    Biskupstwo lubelskie   w ówczesnym składzie swoim zajmowało dawniejsze  właściwe województwo  lubelskie,   ziemię łukowską,   tudzież   pow.   urzędowski i ziemię stężycką.    Nietylko więc środek ciężkości,  ale cały ogrom swój  biskupstwo posunęło ku pół -nocy.    Dopiero   za  czasów kongresowego królestwa urządzono ostatecznie biskupstwo lubelskie.    Wypada   z tego wszystkiego, że. biskup lubelski   dzisiejszy  jest dziedzicem   i następcą dawniejszego chełmskiego.    Uchwała sejmowa o  granicach  dyecezyi  przetrwała  aż do roku 1818.    Wtenczas,   kiedy  urządzano   na nowo hierarchią królestwa polskiego,  biskup lubelski znowu   pomknął   swoje władzę   cokolwiek ku północy, i granice dyecezyi zamknęły się granicami  wówczas   departamentu,   potem  województwa i   nareszcie gubernii.    Łuków i Stę-życa   odeszły    do   biskupstwa   podlaskiego." O   Biskupstwie   chełmskiem   rusJdem,   ze   stolicą w Chełmie na Rusi Czerwonej, czytamy tamże: "Zagarnąwszy grody czerwieńskie, miał jeszcze Włodzimierz, ks. kijowski, zbudować   w Chełmie cerkiew,  jak o tem mówi Jakób Susza, biskup chełmski w dziele swojem   "Cuda chełmskie," na zasadzie ksiąg dawnych lubomlskich, pergaminowych,   które się zachowywały   przy cerkwi świętego Jerzego.    Potwierdzać ma toż samo liczba 1001,   napisana po grecku na sklepieniu cerkwi.   Ale Jana, biskupa chełmskiego, wspominają  dopiero kroniki pod rokiem 1072;

miał się podówczas znajdować na przeniesieniu zwłok  Borysa i Hleba. synów   Włodzimierza, zabitych przez Świętopełka,   do cerkwi natenczas   wystawionej w Wyszogrodzie.    Pakt jednakże pewniejszy jest, że dopiero Daniel, król halicki,   założył   tutejsze   biskupstwo,   które wprzódy było w Uhrowesku.    Pierwsza o tem wzmianka znajduje się pod rokiem 1223 r. (la-topis hypacowski,   w Bibliotece   warszawskiej 1845   tom   IV str.   4, 5, 6, 26).    Chełm  sam wzniósł  się nieco później, po r. 1233.    Daniel, wdzięczny   Bogu.   że go zachował   od najazdu Batego,   ozdabiał Chełm cerkwiami   i  murami aż do  roku 1246.    Spaliło   się miasto   w roku 1251 tak okropnie, że pożar widać   było aż we Lwowie.    Warownia   chełmska  w roku  1261 upadła (Kronika Lwowa Zubrzyckiogo, str. 6.) Konsystorz jeneralny chełmski składał się w r. 1824   z oficyała  i   dwóch   surogatów;  z tycli jeden   nazywał  się podlaskim,  drugi tykociń-skim; assesorów było dwóch i pisarz.    Władza biskupa  rozciągała   się na wszystkie   kościoły unickie w królestwie i w okręgu wolnego miasta   Krakowa,  zajmując  całą wschodnią  połać królestwa.    Głównie   biskupstwo to rozciągało się przez   województwo lubelskie   i   podlaskie, a w części i przez augustowskie, więc i z trzema biskupstwami łacińskiemi  wiązało  się i jednoczyło;   poza granicami  tej Rusi, jeden był tylko księży bazylianów kościół w Warszawie i jedna  cerkiew parafialna w Krakowie.    Bazylianie   byli  jeszcze   w czterech  innych  kościołach, to jest w Chełmie, w Biały, w Zamościu i w Lublinie: te pięć klasztorów stanowiło prowincyą polską.    Cerkwi  parafialnych było 241   w roku   1824,  a już 278 w roku   1827; w roku 1834 zaś  było parafii 360,  w r. 1842 kościołów 404, oprócz czterech klasztorów. Ludność zaś wynosiła w roku 1827 osób 239,548; w r.  1830  osób  220,255; w roku  1834 osób 216,000;  w roku  1857  ludność ta  wynosiła 217,136,   w 270 parafach.    W r.   1834  było w dyecezyi księży świeckich 305,   zakonników 25, nowicyuszów 44;  w roku 1842   zaś księży 224,   a   zakonników 30;   w seminaryum   było nauczycieli 6, alumnów 37."    W r. 1863 dye-cczya ta dzieliła  się na 21 dekanatów:   augustowski,   bialski,   chełmski,   dubieniecki,   grabo wiecki,   horodelski,   hrubieszowski,   kodeń-ski,  krasnostawski,  lubelski, łosicki,  między-rzecki,   parczewski,   sokołowski,   szczebrzcski, iarnogrodzki,   tomaszowski,   tyszowiecki,   wi-szniki, włodawski i zamojski. Było w niej: l kościół katedralny,   parafialnych 270,   filialnych 75,   kaplic   publicznych   51,   klasztorów   ba-zyliańskich   5,    konsystorz  l,   seminaryum l 222,999   ludności  tegoż   wyznania.    Dekanat   chełmski   grecko-unicki   b. dyecezyi t. n. kładał się z 15 grecko-unickich parafij: Berdy-szcze,  Chełm,  Chutcza, Czułczyce,   Husynne,

558

Ćhe.

Che.

 

Kamień, Kolemczyce, Łowcza, Łukówek, Pła-wanicc, Ruda, Sawin, Serebryszcze, Spaś, Świerze.-Dyecezya prawosławna clwłmsTeo warszawska. Po nastąpionem w r. 1875 połączeniu greko-unitów w Królestwie Polakiem zamieszkałych z kościołem prawosławnym, dye-cezya prawosławna warszawska, przemieniona na chełm.-warsz. Skład jej następujący: dom arcybiskupi w Warszawie, klasztor św. Onufrego w Jabłecznoj w pow. bialskim (zakonników 8), sobór katedralny warszawski, kaplica Narodzenia Chrystusa Pana w Instytucie Maryjskim dla dzieci prawosławnych, cerkiew cmentarna na Woli, cerkiew poba-zyliauska przy ulicy Miodowej. Dawniej zarząd cerkwi prawosławnych w Królestwie obejmował dwa dekanaty: pierwszy i drugi. Do dekanatu pierwszego należały cerkwie: św. Aleksandra STcwskiego w Łazienkach, konstanto-wska w b. zamku królewskim, św. Trójcy na Podwalu; św. Mikołaja w Aleksandryjsko-Ma-ryjskim Instytucie wychowania panien; św. Cyryla i Metodyusza wgimnazyum I; św. Aleksandra Newskiego w cytadeli; cerkwie na Pradze, w Łowiczu, w Aleksandrowie pogranicznym, w Suwałkach, w Augustowie, w Ki-bartach, w Pokrowsku gub. suwalska ("jedi-nowierczeskaja," niezależna od dziekanów^; w Łomży, konstantynowska przy zarządzie celnym tamże, w Pułtusku, w Mazowiecku, Godyszcwie, Płocku, Modlinie, kolonii Aleksandryjskiej, przy zarządzie celnym w Mławie, w Kaliszu i przy zarządzie celnym w Słupcy. Do dekanatu drugiego: przy zarządzie celnym w Praszce (pow. wieluński), w Piotrkowie, w Częstochowie, w Kielcach, przy zarządzie celnym w Olkuszu, w Radomiu, przy zarządzie celnym w Sandomierzu, w Lublinie, w Chełmie, w Zamościu, w Hrubieszowie, Tar-nogrodzie, w Babicach, Potoku górnym, Lu-chowie, Janowie, Dęblinie (Iwangorod), w Instytucie gospodarstwa wiejskiego i leśnictwa w Nowej Aleksandryi (Puławach), w Siedlcach, w Drohiczynie i w Biały. Obecnie od roku 1875 przybyły: sobór katedralny w Chełmie, cerkiew św. Mikołaja przy chełmskiem seminaryum duchowncm i św. Barbary przy szkole Maryjskiej 6-klasowej żeńskiej w Chełmie; oraz dekanaty w gub. lubelskiej: chełmski (parafij 25: Berdyszcze, Wojsławice, Hu-synne, Depułtycze, Żmudź, Kamień, Klesztów, Kolemczyce, Leszczany, Łukówek, Pławanice, Pobołowice, Rakołupy, Rejowiec, Rostoka, Ruda, Sawin, Świerze, Sielec, Spaś, Serebryszcze, Turkowice, Chutcza, Czerniejów, Czuł-czycc); krasnostawski (parafij 21: Bezki, Boń-cza, Bussówno, Dratów, Żdźanne, Żulin, Kania, Kraśniczyn, Krasnystaw, Krupę, Kulik, Ło-piennik, Lublin, Mogilnica, Pawłów, Pniewtio, Swierszczów, Syczyn, Siedliszcze, Tarnów, Cy-

ców); zamojski (parafij 21: Bereśce, Bortaty-cze, Horyszów polski, Iloryszów ruski, Grabo-wiec, Złojec, Kosobudy, Lipsk, Miączyn, Potoczek, Radecznica, Sitno, Skierbieszów, Solmi-ce, Suchawola, Siedlisko, Terespol, Topolcza, Tuczempy, Szczebrzeszyn, Świdniki); hrubieszowski (parafij 31: Buśno, Wierzbkowice, Wi-śniów, Horodło, Gródek nadbużny, Hostynne, Hrubieszów, Dyakonów, Dubienka, Kopyłów, Kryłów, Łużków, Matcza, Mircza, Modryń, Mołodziatyczc, Moniatycze, Nicledów, Pereso-łowice, Podho: ce, Sagryii, Slipcze, Strzyżów, Strzelce, Teratyn, Terebin, Ubrodowice, tlcha-nie, Chyżanowice, Czerniczyn, Szychowice); to-maszowski (parafij 30: Wakijów, Hołub, Gro-dysławicc, Dołhobyczów, Dub, Żerniki, Zulice, Klątwa, Komarów, Łaszczów, Łosice, Nabroż, Nowosiółki, Pawłowice, Pieniany, Perespa, Posadów, Poturzyn, Przeorsk, Sniatyczo, Stare sioło, Tarnowatka, Tolatyn, Tomaszów, Typin. Tyszowce, Chodywańce, Czartowiec, Cześniki, Szlatyn); biłgorajski (parafij 17: Biszcza, Bra-niów, Biłgoraj, Zamek, Książpole, Krzeszów, Korchów, Kulno, Lipiny, Majdan-Książopolski, Obsza, Otrocz, Różaniec. Sól, Sopoć, Tarnogród, Chmielek); w gub. siedleckiej dekanaty: bialski (parafij 30: Biała, Woskrzenice, Hanna, Ho-leszów, Horbów, Dobratycze, Dobrzyń, Doku-dów, Dołhobrody, Zabłocić, Kijowiec, Kobyla-ny, Kodeń, Kopy to w, Koroszczyn, Korczówka, Kościeniewicze, Kostomłoty, Koszoły, Łomazy, Łukowce, Ortel-książęcy, Ortel-królewski, Piszcząc, Połoski, Sławatycze, Terespol, Choro-szczynka, Cicibór, Jabłeczna); włodawskł (parafij 31: Wereszczyna, Wola-Wereszczyńska, Wiśnicze, Włodawa, Wola-Wołoska, Wyty-czno, łlaiisk, Hołowna, Hola, Horodyszcze, Cho-rostyta, Żeszczynka, Zbereż, Kodeniec, Kole-chowice, Kosyń, Lejno, Lubień, Motwica, Opole, Orchówek, Ostrów, Parczów, Polubicze, Różanka , Rozwadówka, Sobiebór, Sosnowice, Uhrusk, Uścimów; konstantynowski (parafij 23: Bubel, Witulin, Gnojne,Hrud, Klonownica, Kon-stantynów, Kornica, Krzyczów, Łosice, Łysów, Leśna, Makarówka, Mostów, Mszanna, Ńeple, So^ów, Pratulin, Próchenki, Rokitno, Sfory, Chłopków, Chotycze, Janów); radzyński (para-fłj 16: Bezwola, Witoróż, Wohynia, Gęś, Doł-ha, Drelów, Kolembród, Międzyrzec nowy, Międzyrzec stary, Przegaliny, Radzyń, Radecz, Ruska-Wola, Szóstka, Jabłoń); sokołowski (parafij 9: Hołubi, Gródek, Grodzisk, Rogów, Sie-roczyn, Sokołów, Czekanów, Czołomyje, Szkopy); w gubernii suwalskiej: augustowski (parafij 7: Sopoćkinie, Balla-cerkiewna, Hołynka, Łabno, Lipsk, Perstuń, Rygałówk.a). Dane niniejsze czerpano z Nr. 7 czasopisma "Cholm-sko-warsz. Eparchial. Wiestnik" (1880). 2.) Ch. albo Chelmo, z folwarkami Dąbrowa i Granice, dobra prywatne w pow. noworadomskim,

Che

Che.

559

 

gm. Masłowice, par. Chełmo, st. p. w Przed
borzu, sąd gm. okr. VII w miejscu, od Radom
ska odl. w. 21, od Przedborza 7. Rozległość
m. 2173, a mianowicie w folwarku Chełmo
ziemi ornej m. 425. lasu 481, nieużytki różne
zajmują m. 19, stawy 2, osada karczemna 10;
na folwarku Dąbrowa: ornej rn. 250, lasu m.
400, pod zabudowaniami 2, i tyleż pod drogami;
na 1'olw. Granico:' ziemi ornej m. 842, łąk 54,
ogrodów 4, pod zabudowaniami 2, lasu 41, dro
gi i t. d. zajmują 3 m., osada karczemna 5.
W folwarku Chełmo grunt przeważnie glinia
sty, ciężki, rędzinny, ze spodom z kamienia
piaskowego; folwark Dąbrowa ma również
grunt rędzinny ze spodom wapiennym; folwark
Granice leży w ziemi lżejszej, lecz nader uro
dzajnej. Płodozmianów odrębnych sześć, z za
stosowaniem do jakości i położenia gruntów.
Stawów i sadzawek 5, przy jednej z nich sztu
czna pralnia owiec z tak zwanym szturcbadem,
stawy zarybione; gospodarstwo leśne w roku
1852 zaprowadzone. Bogate łomy piaskowca,
kamieniom ciosowym zwanego, którego używa
no przy budowie drogi żelaznej warsz.-wiod.;
z kamienia tego wzniesiono wszystkie zabudo
wania w dobrach; opiera się on wybornie
wpływowi powietrza. Głębokość skały ka-
mieniodajnej w górze Chełmskiej przechodzi
stóp 40. Zabudowań ogółem 50, z czego
w Chełmie 33, w Dąbrowie 6, reszta w Gra
nicy. Gorzelnia i browar (czynne w r. 1878),
piec wapienny; oranżerya przy dworze dzie
dziców Skórzewskich, którzy dobra te w r. 1799
od Adama Męcińskiego nabyli. A. T. 3.) Ch.,
wś poduchowna, pow. olkuski, gm. Jangrot,
par. Gołaczowy. W 1827 r. było tu 62 dm.,
301 mk. 4.) Cli., pow. olkuski, gm. i par.
Kromołów.	Br, Ch.
Chełm i t. p., ob. też Cholm i t. p.
Chełm, 1.) wieś, niedaleko rz. Raby. pow. bocheński, o 9 kil. od Bochni. Par. kat. dek. bocheńskiego, wiernych 4046. Kościół erekcyi niewiadomej, konsekrowany 1825, akta od 1769. Dawniej należała par. Ch. do bożo-grobców miechowskich. 2.) Ch., (ze Stróżami), wś, pow. myślenicki, 5483 m. rozl., w tem 1818 m. roli ornej a 3028 m. lasu, 47 dm., 258 mk., par. w Myślenicach, tartak wodny, położenie górzyste. 3.) Ch., wś, pow. krakowski, par. Zwierzyniec, ma 287 mk., 426 m. rozl.. w tem 254 m. folwarcz. Mac. 4.) Ch., przysiółek Siedlec.
Chełm, nifcm. IMm, wyspa tuż przy Gdań
sku, utworzona przez Wisłę i odnogę tejże Ła
chę (Bootmanslake), ze strony miasta ma wa
rowne forty, na niej jedna posiadłość włość,
i dwaj chałupnicy; objętości ma 872 m., kat.
35, ewang. 206 dm., 13; par. św. Brygita
w Gdańsku.	Kś. F.
Chełm,  pow.  pszczyński,   1.)   Wielki  Ch.

niem. Gross-Chelm, wś kościelna, o 3 mile od
Pszczyny, o 3/4 od Berunia, ma 1268 m. roli
ornej, 430 m. łąk, 85 m. ogr., 800 m. pastw.,
65 m. stawu, 40 m. nieużytków, prowadzi ży
wy handel bydłem z Galicyą; kaplica katol.
była tu już 1550 r.; kościół wzniósł 1686 bi
skup Jan Małachowski; od 1798 par. należy do
dyec. wrocławskiej, poprzednio do krakow
skiej. R. 1869 miała 5276 kat., 49.ewang.,
139 izr. 2.) Mały Ch., niem. Klein-Chełm,
przysiółek poprzedzającego, nad Przemszą, naj
dalej na wschód wysunięty punkt Szląska pru
skiego, przy drodze bitej z Bierunia do Kra
kowa; mieszkańcy trudnią się rolnictwem,
wyrobem łodzi i spławianiem węgla po Przcm-
szy.	F. Ś.
Chełm, Chełmo-wa góra l.) szczyt w odnodze Beskidów wschodnich, między rzekami Białą i Ropą, 779 m. wys. 2.) Ch., ob. Anny (św.) góra.
Chełm, strumień, lewy dopływ Ropy, ucho
dzi nieco powyżej Chełmówki. Źródła jego try-
szczą na wsch. stoku góry Chełmu (779 m.)
w obr. gm. Ropy, w pow. gorlickim. Płynie
na wsch. przez łąki ropieńskie. Długość biegu
2'/4 kil. '	Br. G.
Chełm, ob. Chełmo.
OJnełmce, sfj. to mieszkańcy Chełmu czyli wzgórza.
Chełmce, 1.) wś, pow. kaliski, gm. Opató-
wek, par. Chełmce. Według podania najda
wniejsza to parafia w kaliskiem. Obecny ko
ściół zbudowany był w r. 1744, odnowiony
w 1848. W 1827 r. było tu 37 dm., 292 mk.
Par. Ch. dek. kaliskiego 2660 dusz liczy. 2).
Ch., wś, pow. kielecki, gm. Piekoszów, par.
Chełmce; wieś na górze położona, leży w po
bliżu Miedzianogóry. Posiada kościół muro
wany z XVII w. W 1827 r. było tu 44 dm.
i 330 mk. Par. Ch. dek. koneckiego liczy dusz
1700, 3.) Ch., wieś, powiat skierniewicki,
gm. Doleck, par. Jeruzal, sąd gm. okr. II[
w Chrzczonowicach, st. poczt. Skierniewice,
odl. od Skierniewic w. 14, od drogi bitej ze
Skierniewic do Rawy w. 6, od st. dr. żel. Ra
dziwiłłów W. 9; przestrzeń dworska m. 544,
w tem ziemi ornej, przeważnie żytniej, m. 362,
łąk m. 6, lasu i zarośli sosnowych i brzozowych
m. 103, osada młynarska Ryxów, w r. 1864
założona, zajmuje m. 60. Płodozmian od lat
24 zaprowadzony. Młyn wodny nad rzeczką
bezimienną, stanowiącą granicę folwarku. Za
budowań w Chełmcach 11, w Ryxowie 5.
Wieś ta jest własnością Ryxów. R. 1827 by
ło tu 13 dm., 88 mk.	Br. Ch.
Chełmce, 1.) kolonia, pow. inowrocławski, 18 dm., 145 mk., 90 ów., 52 kat., 3 żydów, 22 analf. 2.) Ch., wieś. nad jeziorem Go-płom, pow. inowrocławski; 49 dm., 543 mk., 53 cw" 475 kat., 15 żydów; 164 analf. Ko-

560

Ćhś.

Ćhe.

 

ściół par. należący do dekanatu kruświckiego. Poczta w miejscu, gościniec o 4 kil., st. koi. żel. Inowrocław o 23 kil. Wykopano tu srebrny 12 brakteatów połączonych łań-
uasz
cuszkami, z wizerunkiem jednego z biskupów
gnieźnieńskich, figurkę glinianą przedstawia
jącą kobietę. (Przedmioty te opisane prze?, Wo-
lańskiego w dziele: "Listy o starożytnościach
słowiańskich." Gniezno 1846).	M. St.
Chcłinck (i Zachełmek z Paprotnikiem i Pod-zagórniem), wś, pow. chrzanowski, o 8 kil. od . Oświęcimia. 1225 mórg. rozl., w tom 492 m. roli ornej. 1094 mk., 541 m. pastwisk i lasów pos. większej a 684 m. roli pos. mniejszej; paraf, w Bobrku, szkoła ludową jednoklasowa; huta, pokłady porfirów i zwykły kamieniołom; leży nad Wisłą przy kolei żelaznej północnej Cesarza Ferdynanda. W miejscu znajduje się przystanek tejże kolei i c. k. urząd celny.
Chełmica, wielka i mała, dwie wsie przyległe, pow. lipnowski, gm. Spethal, par. Chełmica Wielka, leżą przy drodze z Włocławka do Lipna. Ch. mała, wś nad strugą beż nazwy, liczy 183 mórg., w tem 171 ornych, 47 dworów, 25 budyń, mieszkalnych., 234 mk., t. j 116 m. i 118 kob. Folw. należy do Chełmicy wielkiej, liczy 4 bud., 60 mk. Ch. wielka, nad jeziorem Chełmica, 27 dworów, 12 bud. miesz., 203 mk. Kościół par. drewniany, szkoła. Dobra Ch., w skład których wchodzą: Wichowo, Świątkowizna, Chełmica mała, Łochocin, Lisk, Polichnowo, Okrągła, Winduga - Rachcińska, Rachcin, Sękliny, Zbytkowo, Józefowo, Cypry-anka i Medźwiedźnia, liczą 10,110 mórg., w tem 2460 orn" 11 bud., 139 mk. Wiatrak, młyn wodny i karczma. Par. Ch. dek. lipno w -skiego, 1629 dusz liczy.
Chełmica, jezioro we wsi Chełmica wielka.
Chełmiczki, 1.) wieś, pow. inowrocławski,
14 dm., 141 mk., 18 ew., 122 kat., 72 analf.
Stać. poczt. Chełmce o 2 kil., st. koi. żel. Ino
wrocław o 25 kil. 2.) Ch., folwark, pow. ino
wrocławski, 1019 mórg. rozl., 5 dm., 92 mk.,
6 ew., 86 kat., 23 analf. Własność niegdyś
Daniszewskiego.	M. St.
Chełmiec, wś, pow. krasnostawski, gm. Kraśniczyn, par. Surchów. Ma 38 osad włość., 253 m. gruntu włość, i folw. należący do dóbr kraśniczyńskich, własność prywatna. R. 1827 miał 9 dm., 66 mk.
Chełiniec, wś, pow sądecki, leży nad rz. Dunajcem, odległa 2 kil. od m. Nowego-Sącza, na trakcie rządowym Sącz-Żywiec, w glebie dobrej, rędzinnej, ze spodem w wielkiej części nieprzepuszczalnym; stać. poczt, w N. Sączu, tamże i szkoła. Obszar dworski ma rozległ. 550 m., w czem 424 m. szpilkowego lasu, cennego z powodu korzystego położenia nad samym Dunajcem i blisko N. Sącza; rozległ, obsz. gm. 1308 m., ludn. 496 wyzn. rz. kat i ewang.

Zbór ewang. w N. Sączu. Włościanie zamożni, trudnią się obok rolnictwa furmanką i przychówkiem koni. Ch. należał dawniej do dóbr sądeckiego stwa. gród., i rząd austr. rozdał większą część dwór. gruntów niemieckim kolonistom, wskutek czego dzieli się Ch. na wś polską i niemiecką. Prawo propinacyi pod samym N. Sączem bardzo korzystne. Nad Dunajcem blisko mostu stoi stary modrzewiowy kościółek, pod wezwaniem św. Heleny, gdzie oddział polskiego rycerstwa, śpieszącego za królem Janem III na odsiecz Wiednia, odprawił nabożeństwo. Właścicielem Ch. jest Teodor Wittig.
Chełmiński,-a,-e, od m. Chełmno (ob.).
Chełniiunkn, niem. dawniej Colmenitz, jezio
ro, w pow. chełmińskim, wąskie, około ' 3 mili
długie, ciągnie się na prawym brzegu Wisły
poniżej Starogrodu, na dole nadwiślańskiego
wzgórza, wpływa jako Trynka (ob.) do Wisły
przy Chełmnie. Dawniejsza prepozytora św.
Ducha w Chełmnie miała prawo łowienia ryb
w jeziorze Chełmionce.	A"ś. F.
Chełmnu, dobra rządowe i donacyjne, pow. kolski, gm., par. i sąd gm. okr. VI Chełmno, st. poczt. Dąbie, od Koła odl. w. 13. WT skład dóbr rządowych Chełmno wchodzą: osada dawniej miasto Grzegorzów, wś i holendry Dębie, folw. i wś Smardzów, wś Pieczew, folw. i wś Słupeczko, Rzuchań, Majdany, Skępe, Dąbina, Przybyłów, Sobielice, Budy przybysławskie, Kobyle. Źrebięta, Jamy, Polany, młyn Grobla i wś Dobroń. Majorat Chełmno składa się z folw. i wsi: Chełmno, Luboradz, Boguszyniec, Grzegorzew, Naboradzin, Grabina wielka i Gr. mała, Sobótka, Kiełczewek, Chojny, Dąbie i młyna Wiktor. Ch. leży u zbiegu Keru z Wartą, ma kościół i par. erekcyi niewiadomej ale 1521 już istniały. Obecny kość. wystawiony 1779 przez prymasa Ant. Ostrowskiego. R. 1827 liczyło 37 dm., 335 mk. Par. Ch. dek. łęczyckiego, dawniej kłodawskie-go, 2260 dusz liczy. Gm. Ch. ma 3558 mk.
Chełmno, 1.) wś, pow. szamotulski, 8 dm., 146 mk., 19 ew., 127 kat., 53 analf. Stać. poczt. Pniewy o 3 kil., st. koi. żel. Szamotuły
0	17 kil.    2) Ch.,   olędry,   pow.  szamotulski,
33  dm.,  239 mk.,   216 ew., 23 kat., 49 analf.
3.) Ch., domin., 17 dm., 211 mk., 29 dw., 182
kat.,  89  analf.   Dawniej   własność   Raczyń-
skiego.	M. St.
Chełmno, niem. Cnlm, m. powiatowe w Prusach zachodnich, regencyi kwidzyńskiej, leży na wyniosłem wzgórzu prawego brzegu Wisły, "na dziewięciu pagórkach", z przepysznym widokiem na okolice nadwiślańskie; nieco powyżej miasta na południe wpływa do Wisły rz., obecnie prawie wyschła, Fryba. Na herbie miejskim jest wyrażonych 9 pagórków
1	krzyż podniesiony krzyżacki.    Ch. jest jedno

Ćbś.

Ćhe.

561

 

z najdawniejszych miast w Polsce. Od początku miało gród warowny, często burzony przez pogańskich Prusaków i nanowo zawsze odbudowywany, po różnych miejscach, jak twierdzą; pierwotnie podobno znajdowało się na tem miejscu, gdzie teraz leży wioska Starogród (Altenhaus); woda a raczej długie jezioro wpadające do Wisły poniżej Starogrodu teraz jeszcze nazywa się Chełmionka. Ch. istniało na długo przed przybyciem krzyżaków, jako główne miasto ziemi chełmińskiej, której imię nadało. Kadłubek wspomina pod rokiem 1139, że było kasztelanią. Kromer zaś mówi o wojewodzie chełmińskim. Co najmniej, od Bolesława Chrobrego począwszy, który na północy chełm. ziemi bit słupy żelazne w rz. Ossie, należało do Polski. R. 1207 w skutek podziału Leszka Białego przypadło młodszemu bratu Konradowi mazowieckiemu, który, nie mogąc się sam obronić od napadów barbarzyńskich Prusaków, oddał je w r. 1222 pierwszemu biskupowi chełmińskiemu (wtedy jeszcze pruskiemu) Chrystyanowi, a w kilka lat potem 1228 r. krzyżakom, z warunkiem, żeby nawrócili pogan. Ch. leżało wtedy jeszcze w gruzach, zburzone przez Prusaków r. 1217; krzyżacy nowo je pobudowali w tem miejscu, gdzie się teraz znajduje, około r. 1232, otoczyli fosami i podwójnym murem (Oastrmn Colmen); pierwszy przywilej nadał miastu ówczesny pierwszy mistrz prowinc. pruski Herman Balk; drugi przywilej, odnowiony i poprawiony, pochodzi po spaleniu z r. 1251. Jako naczelne miasto nowego krzyżackiego państwa Ch. mianowicie w początkach swoich wiele cierpiało od nieprzyjaciół. R. 1242 i 3 po kilkakroć było napadane przez księcia pomorskiego Swię-topełka; następnego r. 1244 zostało nawet zdobyte i zburzone; częściej zbliżali sitj też pod Ch. Prusacy pogańscy z Litwinami i Jadźwin-gaini połączeni; osobliwie mężny Skomand, książę Sudawów, wiele miastu dokuczał około r. 1273. W Ch. dziś jeszcze krążą wieści, jako się tam bronili przeciwko nieprzyjaciołom. Razu jednego bliscy już byli głodu, bo w całem mieście nie miał nikt mięsa ani chleba, tylko jeden jedyny stadnik pozostał; wtedy więc wyskrobali naczynia z mąką, żeby przynajmniej bochen chleba upiec. Nazajutrz, kiedy wypuścili zgłodniałego wołu, który strasznie ryczał, i wystrzelili chlebem w sam obóz, nieprzyjaciel cofnął się, myśląc, że jeszcze wiele żywności mają. Kiedy indziej wszystko wojsko poległo; wtedy kobiety za broń chwyciły i miasto obroniły. Opowiadają, że kiedy niebezpieczeństwo było największe, Matka Najśw. (której sławny obraz cudowny już wtedy istniał w Chełmnie), otoczona dwu aniołami, po murach miasta się przemykała, a kule napo-wrót padały na nieprzyjaciół. W następnych Słownik Gtoografieiny Zeszyt VIII.

latach pokoju Ch. doszło do wielkiego wzrostu i zamożności; r. 1298 nazywa się pierwszem naczelnem miastem w całych Prusach, urbs capitanea et principalis, bo począwszy od r. 1233 przemieszkiwali w Ch. t. z. mistrzowie prowincyonalni pruscy (Landmeister), którzy jako namiestnicy w imieniu wielkich mistrzów zarządzali nowem tem krzyżackiem państwem; dopiero w r. 1309 przenieśli krzyżacy swoją stolicę do Malborga, którą teraz sami mistrzowie wielcy zajęli. Odbywał się też wtedy znaczny handel w Ch. Wisłą głęboką dochodziły okręty nietylko do Chełmna, ale aż po za Toruń; w r. 1300 chełmińskie okręty płynęły do Flandryi; aż do r. 1437 należało Ch. do znanego związku hanzeatyckiego, a w spisie han-zeatyckich miast pruskich za wsze na pierwszem stoi miejscu. Słynne były tu podówczas składy i wyroby sakna; kupcy z Holandyi, Anglii i Danii bardzo chętnie tu osiadali. Szczyci się także Ch., jako ognisko sławnego swojego prawa chełmińskiego, k torem prócz Prus wiele miast i okolic Polski się rządziło/ Niestety wraz z upadkiem krzyżaków coraz bardziej upadało. W r. 1410, po odniesionem świetnem zwycięztwie pod Tannenbergiem, przyjęło dobrowolnie wojsko i strządy polskie; wkrótce jednak napowrót zorało opanowane przez krzyżaków. W r. 14 2 bezskutecznie oblegane przez Władysława Jagiełłę; dopiero w r. 1454, nie mogąc znieść dłużej uciemiężeń krzyżackich, oddało się dobrowolnie wraz z in-nemi mi>stami pruskiemi pod opiekę Polski. R. 1455 daremnie usiłowali je zdobyć krzyżacy i zapewne nigdy nie byliby go opanowali, gdyby się nie był znalazł podły zdrajca imieniem Skalski czyli Morawa, rodem z Czech; służył on przedtem w wojsku polskiem, a podówczas osiadł w Chełmnie. R. 1457 po żniwach nadciągnął był pod Ch. Bernard von Cinnenberg z nieznacznym oddziałem krzyżackich zaciężni-ków; lecz nie było niebezpieczeństwa utraty miasta. Aż tu dnia 24 października zaprosił magistrat chełm. Gabryela Barzeńskiego, wojew. chełmińskiego, który stał w Papowie, ażeby potajemnie nocą między godz. 3 a 4 przybył do miasta uśmierzyć jakieś niesnaski; brama miała być dla niego otwarta. O tem właśnie doniósł ów zdrajca nieprzyjacielowi, który w miejsce Barzeńskiego wkroczył do miasta z 2000 wojska. Odtąd przez całe 22 lat oddane było Ch. na pastwę tej zaciężnej roty, do której coraz to nowe zastępy się przyłączały. Początkowo zarządzał Ch. Bernard von Cinnenberg w imienin krzyżaków; roku zaś 1463 zawarł ugodę z królem Kazimierzem, według której odstąpił od krzyżaków a stanął po stronie polskiej. Król Kazimierz pozwolił mu za to siedzieć ze swoją rotą w Ch. aż do śmierci, ażeby przynależny żołd swój wydostać. Teraz
36

562

Chś.

Che.

 

panowanie Bernarda von Cinnenberg było zupełnie niezależne, jakby królika jakiego. Oprócz Ch. także Starogród i Brodnica były w jego mocy. Bernard v. 0. umarł śród największego ubóstwa i nieładu r. 1470. Po jego śmierci magistrat chełm. zamiast, jak był powinien, oddać miast.) królowi, wolał prosić w Królewcu o opiekę mistrza w. krzyżackiego, który w stosunkach jak dotąd kazał im czekać po-myślniejszych czasów. Jakoż mając oparcie w Węgrzech r. 1474 zajęli krzyżacy Ch.. wypłaciwszy dwu braciom Cinnenberga, Be-nesowi i Hynko, 600 złp. ustępnego. Dopiero w r. 1479, wskutek pokoju zawartego w Kor-czynie, miasto Ch. wraz z 2 innymi zamkami wydane zostało pod moc Polsce. Znajdowało się wtedy to miasto w najopłakańszym stanie: domy i sklepy poopuszczane, mieszkańcy zubożeni, ludność była po największej części zniemczona. W r. 1505 król Aleksander zwrócił Ch. biskupom chełmińskim, zabrane im przez krzyżaków; biskupi je posiadali aż do okupacyi pruskiej. W XVI w. zniemczeni wciąż jeszcze mieszkańcy okazali się bardzo skłonnymi ku reformacyi; zostali jednak za staraniem gorliwych biskupów nietylko przy starej wierze utrzymani, ale i powoli spolszczeni; i podczas gdy w r. 1553 największa część mieszczan komunikowała w wielki czwartek z kielicha po lutersku, sto lat później r. 1670 zaledwie 6 obywateli było luterskich i innych 6 osób nie mających żadnej własności; niemieckie kazania odbywały się tylko co 2-gą niedzielę w małym kościółku św. Marcina; w radzie miejskiej nie było ani jednego innowiercy. Szwedzi postąpili sobie bardzo nielitościwio w Chełmnie w czasie drugiej wyprawy, zamieniając większą część miasta w perzynę. Za to w 3 wojnie szwedzkiej za Karola XII doznało Ch. szczególniejszych względów; w r. 1705 dowódzca szwedzki Steinbok zupełnie po przyjacielsku zamieszkał w klasztorze u księży misyonarzy, razem z familią i otoczeniem: szwedzkie panie codzień prawie chodziły na nabożeństwo do domowej kaplicy. Kiedy na początku lipca był wielki odpust Matki Boskiej, postawił ów Steinbock swoich żołnierzy przed kościołem, ażeby jakie zakłócenie w nabożeństwie nie zaszło. Względne takie postępowanie Szwedów przypisywano najbardziej księżom misyona-rzom w Ch., z którymi oficerowie szwedzcy mogli się rozmówić dobrze po francusku. Pierwszym podziałem Polski r. 1772 przeszło Ch. pod rządy pruskie, przez co także przestało być miastem biskupiem. Od r. 1807 do 1815 weszło w skład utworzonego księstwa warszawskiego, poczem znowu przyłączone do Prus. Lubo Ch. dawało nazwisko województwu i dyecezyi, przecież nie było nigdy jego stolicą, sądy bowiem grodzkie odprawiały się

w Kowalewie, sądy ziemskie na przemian w Toruniu i Radzynie, katedra biskupia była w Chełmży. Tak zwana ziemia chełmińska była ograniczona rzekami Wisłą, Drwęcą i Ossą. Województwo chełmińskie składało się z 5 powiatów: chełmiński, toruński, grudziąski, ko-walewski, radzyński. Co się tyczę teraźniejszego stanu, jest Ch. nader schludne, pięknie zabudowane, otoczone starożytnym murem z końca XIII w.; ulice szerokie, proste, domy li tylko murowane, rynek obszerny obejmujący 8 mórg przestrzeni; ratusz z piękną wieżą, budową przypomina pałac św. Marka w We-necyi, pochodzi z końca XVII wieku. Od r. 1841 ma Ch. sztuczne wodociągi; niedawno po-zaprowadzana także po domach woda, pędzona jest parą pod górę z Rybaków; całe urządzenie wymagało bardzo wysokiego nakładu; od kilkunastu lat jest miasto oświetlone gazem. W Ch. stoi batalion piechoty, składający się z 500 żołnierza; Ch. ma dwie apteki uprzywilejowane I klasy, klinikę nowo założoną doktora Rydygiera; jest l fabryka machin żelaznych, fabryka kamiennych wyrobów gospodarczych, l lejarnia dzwonów, l parowa olejarnia, założona na akcye (w 1880 roku się spaliła), 2 browary, z których lepszy wyrobił 1864 roku 7000 beczek piwa; trzeci browar znajduje się w '/4 mili odległem Grubnie; są 2 drukarnie, z których l polska, 3 księgarnie (l polska); w Ch. wychodzą dwie gazety, niemiecka zwana "Culmer-Zeitung", który służy zarazem jako urzędowy dziennik powiatowy, i dobrze zasłużony "Przyjaciel ludu", który miewa 6000 -7000 abonentów; przedtem wychodził tu jeszcze 1850-70 "Nadwiślanin", który został przeniesiony do Torunia z nową nazwą "Gazety toruńskiej". Oprócz kasy pożyczkowej (Sparkasse) jest tu bank prywatny kredytowy, założony na akcye, istnieje towarz. pols. przemysłowców, które miewa we własnym lokalu odczyty, zabawy, i urządza od czasu do czasu dobrze wykonywane przedstawienia. Jarmarków 4 na rok. Mieszkańców liczy Ch. przeszło 8000, z których kat. około 4500, ew. 2700; areału ziemi 8300 mórg, domów blisko 1000. Królewskie gimnazyum katolickie zostało ufundowane głównie dla katolików i Polaków Prus zachodnich w r. 1837; od r. 1866 znajduje się w nowym gmachu przy pięknym kościele po-franciszkańskim, którego używa do gimnazyal-neg-o nabożeństwa; w r. 1865 miało 539 uczniów (obecnie 400); nauka pols. języka udziela się w 2 godz. tygodniowo; religia i inne przedmioty po niemiecku; oprócz dyrektora (od dawna błogo tu działającego Wojciecha Łożyńskiego) 19 nauczycieli. Wyższa szkoła realna powstała około r. 1825 ze sławnej chełm. akademii; rektor powinien być katolik, 6 nauczycieli w połowie kat. i ew., w 5 klasach gimnaz.

Che.

Che.

563

 

od VI do II incl. liczy przeszło 100 uczni. Ze szkołą tą realną jest połączona miejska szkoła elementarna męska 7-klasowa, z których 3 osobno podzielone; kat. uczniów ok. 300, nauczycieli kat. 7. Dla dziewcząt w liczbie około 820 utrzymywały szkołę elem. za tanim kosztem, aż do ofrtitnich czasów, siostry miłosierdzia; w skutek ustaw t. z. majowych została ta szkoła zamknięta i nowa symultanna założona, z wielkim nakładem, która jednak ani języka ani wiary polskich swoich uczennic nie uwzględnia: istnieje także niemiecka szkoła wyższa dla dziewcząt (przedtem były tu 2 polskie pen-syonaty: l prywatny, a 2-gi u sióstr miłosierdzia). Wyższy zakład kadetów założył w Ch. Fryderyk W. r. 1776. Mieści się z wielką wygodą w obszernym gmachu czworobocznym, przyjmuje chłopców kształcących się na przyszłych oficerów pruskich bez różnicy wyznania od 11 do 15 roku, pensya wynosi 600 marek; r. 1863 w 4 klasach gimnazyalnych (VI do III włącznie) było tu uczniów 160. W czasie kiedy Ch. należało do księstwa warszawskiego, komendantem tego zakładu był Wojciech Turski, zmarły potem w Poznaniu, tłumacz pamiętników Szoany i logiki Kondylaka. W pierwszych początkach istnienia tego zakładu odbywano w Prusiech za życzeniem kró-lewskiem istne polowanie na chłopczyków szlachty polskiej, których takim sposobem chciano zdobyć dla pruskiego wojska. W Ch. znajduje się poczta II klasy, sąd okręgowy (Aints-gericht) podług najnowszego rozporządzenia, przedtem zwał się: sąd powiatowy (Kreisge-richt), stać. telcgr.; w krótkim czasie dostanie także Ch. dworzec kolei żelaznej, którą w osobnej odnodze od kolei nowo się budującej nadwiślańskiej poprowadzą tu z Kruszyna. Bite trakty rozchodzą się z Ch. do Ostromecka, do Wisły-Fordon, przez Wisłę, do dworca kolei żelaznej w Terespolu, gdzie jest największy ruch, do Grudziądza, do Wąbrzeźna i przez Chełmżę do Torunia. Targi odbywają się w tygodniu co środę i sobotę; roczne większe jarmarki są 4. Pod względem rzemiosła i przemysłu Ch. liczyło w r. 1865: ślusarzów 15, złotników 2, zegarmistrzów 5, piekarzy 10, rzeżników 16, balbierzy 5, kołodziejów 5, stolarzy 24, szewców 160, kuśnierzy 6, rymarzy 9. Parafia Ch. obejmuje przeszło 7000 dusz, prawie tylko Polaków. Warto w końcu dodać, że Ch. jest ojczyzną Pawła Kuszowicza, który prawo chełm. na język polski przetłumaczył, w Poznaniu u Rossowskiego r. 1623 wytłoczył i kilka innych dziel napisał. Chełmińska akademia. Pierwsza myśl założenia akademii w Chełmnie wyszła od mistrza w.krzy-źackiego Winryka von Kniprode; papież Urban VI potwierdził iundacyą r. 1387: w dokumencie erekcyjnym wspomina, że ma to być rze-

czywista akademia, urządzona na wzór akademii bolońskiej, której się stanie filią (studium generale ad instar studii Bononiensis). Dla różnych przeszkód jednak n.ie została zaraz otworzona; dopiero w r. 1489 przyszli tu z Holandyi bracia zakonni, poświęcający się wychowaniu młodzieży; nazywali się po łacinie: fratres a domo clericorum de Suollis (Zwoll), wiedli życie wspólne, zakonne; pierwsi byli Jan We-sterwaldt i Gerhard Cewarth; w czasie refor-roacyi, nie mając nowych sił z Holandyi, powoli tu wyginęli. Po reformacył od roku począwszy 1691 stała się akad. chełmińska tilią czyli kolonią akademii krakowskiej, od której nowy wzrost i rektorów swoich brała; r. 1691 był tu rektorem Grzeg. Gorzycki, który się promował w Pradze, r. 1718 Wojciech Ciechanowski, r. 1723 Marcin Studnicki, r. 1728 Franciszek Stęplowski, r. 1730 dr. Camey przybyły z Wrocławia, 1733 Tomasz Adempski z Wilna. r. 1737 Jakób Surowiecki znowu z Krakowa, jako i następcy 1742 Jan Balanow-ski, r. 1751 Wojciech Barański, r. 1755 Jan Kanty Plecki; wszyscy posiadali stopień doktora filozofii, retoryki i t. d. Aż do tego czasu obejmowała akad. chełmińska 7 klas: retorykę, poetykę, syntasis, gramatykę, infimę, subinfimę i klasę jedne elementarną; nosiła więc tylko imię akademii, w rzeczywistości zaś odpowiadała naszym gimnazyom (studium parti-cnlare). Prawdziwą akademią zaczęła być dopiero od r. 1756, kiedy w dwóch nowych kursach uczono jeszcze filozofii i jurisprudencyi; przełożeni zakładu noszą teraz urzędowy tytuł akademiczny, rector magnificus. Takich rektorów wyliczają od roku 1756 do 1779, wszystkich 13. Oto ich nazwy: Stanisław Mrugaczewski od roku 1756 do 1759, do r. 1763 Stanisraw Mamczyński, r. 1764 Kazimierz Stęplowski, r. 1765 Wojciech Biegacze-wicz, r. 1766 po 2 raz Kaź. Stęplowski, 1767 Jakób Marciszowski, 1769 po 3 raz Kaź. Stęplowski, 1771 Antoni Żołędziowski, 1773 po raz 2 Jakób Marciszowski, 1774 Jan llygalski, 1775 Antoni Chrzanowski, 1776 Andrzej Li-picwicz i ostatni aż do r. 1779 po 2 raz Antoni Żołędziowski; także innych profesorów dla pojedynczych kursów, powoływano w tym czasie z Krakowa. Za rządów pruskich po okupacyi akad chełmińska coraz bardziej podupadała, różne przechodząc zmiany i koleje, aż nareszcie w r. 1825 została przerobiona na dzisiejszą wyższą szkołę realną. Saj wyższa liczba uczni i za polskich czasów nigdy nie przechodziła 200. Chełmińskie kościoły i klasztory Fara tutejsza należy do najstarszych i najpiękniejszych kościołów Prus Zachodnich; rozmiarów dość wielkich, budowana w stylu gotyckim, jak zwykle w tych stronach, z palonej cegły; tytuł ma Wniebowzięcia N. M. P.; z dwóch

564

Óhć.

Ćhe.

 

wież tylko jedna dokończona; o drugiej jest gadka, że jej budowniczy nie mógł dokończyć, choć wiele razy rozpoczynał, bo mu piorun zawsze robotę popsuł; dodają, że to się stało za karę, gdyż przy budowaniu lary dni świętych nie uszanował, chcąc przyśpieszyć robotę. O czasie erekcyi tejże świątyni jest napis na ścianie pod chórem: "Frater Herman-nus de Salcza, IV Magister Domus Teutonioae Hospitalis S.-Mariae i u Jerusalem primus civi-tati Culmensi anno 1233 privilegium concessit et ecclesiam in (Julminc o fandamcntis erigi ordinavit. dotc munilico providit ac ipsara civi-tatemCulmensem auno 1236 restaixravit." Wnętrze kościoła nader okazałe, wysokie sklepienie unosi się na 12 Wiarach; w 3 nawach umieszczone na chórze 3 organy; okna, za dawnych czasów kolorowe, przedstaAviały fundatorów. Po obu stronach przy prezbiter y um są 2 kaplice: z półn. N. M. l\, v. połud. Bożego Ciała; ołtarzów just teraz 18. Przed roformacyą bywało przy tym kościele do 30 księży; w r. 1519 biskup Konopacki utworzył tu kolegiatę, którą oddał owym braciom życia wspólnego z domu Zwoll, zamieniwszy ich poprzednio na kanoników regularnych. W r. 1680 bisk. Ma-łachowski powierzył ten kościół jako i parafią chełm. księżom misyonarzom, których do Cli. z Warszawy był sprowadził; księża ci, zwani także lazarystami, utrzymywali seminaryum duchowne kleryków, które po ich kasacie około r. 1825 zostało przeniesione do Pelplina. Z pomiędzy rolikwij świętych godna wzmianki głowa św. Walentego, cudami sławna, oprawiona w piękire wyrabianej srebrnej puszce; na jednej stronic taki jest napis: "Bogu w Trójcy św. Jedynemu, św. Walentemu Męczennikowi, Jadwiga z Czarnków Działyńska, starościna bratyańska, jasicniccka, za doznaną pomoc w chorobie córki i swojej przez przyczynę św. Walentego Męczennika Chrystusowego, ku czci tegoż Świętego ten upominek oiiaruje. Dnia 22 maja r. 1630." Na drzwiczkach ołtaiza św. Walentego, w którym cudowna głowa była przechowywana, stoi napis: "S. ValenHuiM. Epilepticorum Patroni s. Caput Miraculis cele-berrimum." Inna relikwia jest św. Jana Kau-tego, dar akademii krakowskiej, która podczas uroczystości św. Jana tutejsi profesorowie nieśli przy procesyi na pięknych noszach. Z obrazów najsławniejszy jest N. M. P. Bole.-moj w kaplicy Matki Boskiej, który niezliczonemi cudami słynie od najdawniejszych czasów. O nim istnieje legenda, że jeszcze za rządów krzyżackich był własnością pobożnej pewnej rodziny na B/ybakach; w czasie nagłego pożaru gdy się wszystko w domu paliło, wznióst się w górę i ukazał się na drzewie nad parowem, na dzisiejszych promenadach, blisko grudzią-skiej bramy, gdzie zaraz i źródło cudowne

: z ziemi wytrysło (teraz jeszcze: studzienka Ma-j tki Boskiej). Aż do roku 1650 umieszczony • był ten obraz na grudziąskiej czyli grubińskiej bramce, następnie przeniesiony do fary; koronowany jest w r. 1754 przez bisk. Wojciecha Leskiego; na główny odpust Nawiedzenia Matki Boskiej d. 2 lipca przychodzi teraz jeszcze l O do 20,000 pątników, chociaż dzień ten obecnie jest roboczy. Ważniejsze groby u fary: w kaplicy Matki Boskiej są groby familijne Niemojowskich z napisu wytartego można jeszcze odczytać: "A. D. 1560 Mathias Niemo-jewski heros in Łowiennek e fundamentis hanc capellam erexit." W drugiej kaplicy są groby księży misyonarzy, w których także spoczywają znaczniejsi dobrodzieje, np. bisk. chełmiński Kazimierz Szczuka -j- 1694, kanonik Jan iSzmak, który w Wiedniu leżąc już umarły za przyczyną M. B. Chełmińskiej do życia został wzbudzony 1649 (patrz akta kościelne), Marcin Konojadzki z Wabcza -\ 1706. W nawach znajdują się jeszcze groby trzech rodzin znakomitych zagranicznych, jako to familii Walterów, która już za krzyżaków osiadła w Chełmnie, dzierżąc wysokie urzędy w mieście, istniała w XVIII w.; dalej familii Forbes, która w r. 1(596 osiadła, pochodząc ze Szko-cyi, z księstwa Aberdeen, gdzie znaczne majątki ziemskie posiadała; także i bogata rodzina Smith przybyła dotąd ze Szkocyi. Z pomiędzy polskich rodzin chełmińskich mieli swoje groby u fary Grylewiczowie, Kolińscy, Kosendowie i inni. W końcu są jeszcze pochowano u fary dwie osoby świątobliwe: Andrzej z Osnowa, który przybył jako żołnierz do nas w szwodzk i om wojsku, po pokoju oliwskim ożenił się i dostał za żoną pobliską wieś Osnowo, zkąd co dzień rano chodził na mszę św. do fary, następnie jako pustelnik pielgrzymował do B.zymn, Bari i Kompostelli, w końcu osiadł w samotnem miejscu na górze przy kaplicy św. Wawrzyńca, miewał wizye, umarł w powsze-chnem mniemaniu jako świątobliwy r. 1710, pochowany z wielką okazałością przed św. Mikołajem. Zwłoki także świątobliwie żyjącego Jana Zawadzkiego-Bieberstoin przeniesiono tu około r. 1825 z opuszczonego naówczas kościoła poirancis/.kańskiego. Kościół św. Ducha przy toruńskiej bramie, cały mocno murowany, co najmniej tak stary jak fara, stanowił przedtem bogatą prepozyturę, której prób. bywał infułatem; połączony był z wielkim szpitalem, dopiero od czasów po okupacyi pruskiej stoi pusto. Druga prepozytura, z tyt. św. Jerzego, istniała po za miastem, przed gru-dziąską bramą. Nowy kościółek postawił tu na gruzacb r. 1644 Jerzy Walter, radny miejski; także zaginął po okupacyi. Kościół św. Marcina jest mały, murowany za krzyżaków; w XVII i XVIII w. odprawiało się w nim na-

Che.

Che.

565

cza i liczne panny. Sambor II, książę pomorski, zamyślał ztąd sprowadzić tego roku cysterki do Tczewa; jeszcze w r. 1349 posyłają 7 panien 11 a nową fundacyą do Królewca; później nie ma o nich mowy, zapewne połączyły się z benedyktynkami
zcmi.    00.   dominikanie  sprowadzili  się  tu   r.   1228;   sam.   św. Jacek   klasztor   ich   urządzał,   mieszkali   przy wodnej   bramie;   po   kasacie przez rząd pruski zabrali piękny ich kościół św.   Piotra   i Pawła luteranie r. 1834;   za polskich czasów nie było w Ch.   prawie żadnych  luteranów,   dopiero po okupacyi r. 1782 wynajęli   sobie prywatny do odprawiania nabożeństwa. Franciszkanie posiadali   niemniej piękny kościół św. Jakóba,   stawiany z cegły w stylu gotyckim; jego długość wynosi 153 stóp,   szer. 49,   wysokość   w ścianach 54 stóp,   wewnątrz ma 3 nawy,   sklepienie unosi się na wysmukłych filarach;   znawcy sztuki chwalą bardzo wieżę,   przybudowaną do południowej ściany kościoła; wysoka jest około   150   stóp;   genialny   nowoczesny architekt znany Karol   Fryderyk Schinkol bawiąc w Ch. nie mógł się dosyć   nachwalić rzadkiej architektonicznej   piękności   tej   wieży.    00.   franciszkanie   przyszli  tu   w   r. 1255, jak świadczy stary,   uszkodzony  już   napis   w  dokumencie: "Anno Domini 1255 recepta est domus et ecle-sia... 12 Junii.    Cujus fundatorcs  fuerunt Cru-ciguri... trandus de Hurstest,   Bertrandus Balice et...   Banaim,   ut constat  ex aotis conventns antiquis...   clamerito manuscripti vetustate cor-rosi."    Przed rcformacyą słynęli   tu   z cudów i czci wielkiej u wiernych   dwaj święci, przedtem   zakonnicy  w tym   klasztorze:   błogosław. Jan z Lobdowa, umarł 1264 roku, był szczególniejszym patronem rybaków i żeglarzy, do niego czyniono   liczne   pielgrzymki,   i błog. Szymon z Torunia, który tu umarł r. 1363.   llefor-matorowie XVI   w.,   zamieniwszy   kościół  na stajnię, grób św. Jana rozrzucili, ciało zaś błog. Szymona   spalili.    Król   Zygmunt   111  bardzo się zajmował tymi świętymi:   kiedy w r. 1627 bawił   w   obozie pod Tczewem na wojnie przeciwko Szwedom, przysłał tu jezuitę Fryderyka Szetnbcka,    ażeby   grób   św.   Jana   odszukał.
bożeństwo i kazania dla Niemnów, po okupacyi pusty. Kościół św. Agnieszki istniał od najdawniejszych czasów na Rybakach, od mieszczanina jednego za krzyżaków zbudowany; kiedy podupadł r. 1594, sławna ksioni Magdalena Mortęska na nowo go zbudowała; zaginął
Przez   cały   ciąg   czasów   polskich byt też ten święty publicznie czczony, teraz jednak po tylu zniszczeniach   zupełnie  jest zapomniany.    Zakonników   bywało   tu zwykle za polskich czasów 40 do 50; okoliczna szlachta czyniła hojne zapisy na klasztor i obierała sobie w nich swo-Kaplice   familijne   z grobami szla-tu cztery:    Zawadzkich, fundował
w   wojnach szwedzkich. Na grud/ią.skiej bramce istnieje dotąd kaplica K. M. P., sławna u ludu z powodu,  że aż do r. 1650   znajdowaał się tu   cudowny obraz Matki Boskiej;  zaraz w pobliżu   /.a   bramą   grudziąską jest studzienka N. M. P. na promenadach.    Go się tyczy  klasztorów,   jeden jest   tylko obecnie  w Cli. klasztor >7.<iry!ek czyli sióstr miłosierdzia, sprowadzonych tu   z \Varszawy   r.   1692 przez bisk,   chełmiń-f-kiego   Kazimierza   Szozukę;   w r. 1822 objęły kościół   piękny i obszerny klasztor po benedyktynkach;   w   r.   1863  urządzono tu dom centralny, z którego   wyszły nowa  filie w Pelplinie. Lubawie,  Kościerzynie. Wejherowie, Grudziądzu,   Swieciu   i Jabłonowie.    Sióstr bywa zwykle w Gh. do 50. Oprócz wielkiego szpitalu aż do kulturkampfu   utrzymywały liczny pen-syonat   zamożniejszych   dziewcząt   z  okolicy, szkoło elementarną dla dziewcząt z całego miasta, .szwalnię, ochrono i t. d.    Kościół   ich piękny   po   benedyktynkach   jest   bardzo  dobrze utrzymany,   pochodzi / Xlii wieku,   położony na nroczom wzgórzu nad Wisłą, mieści sławny grób   świątobliwej   ksieni   Magdaleny   Mortę-skiej, zmarłej r. 1631. Jej eiało przez całe wieki utrzymywało się  nienaruszone.   '/M szlachty dobroczynnej   jest   tu pochowany Wład. Dobr-ski, chorąży pruski,  sędzia ziemski chełmiński, posiadacz   dóbr   Rybińca i Wymysłowa, umarł 1725.    Na jednym z licznych obrazów,   przedstawiających   fundatorów,   jest   ważny   napis: "Ludoricus culinae magister praeceptor theuto-iiicorum monastcriinn hoc sancti monialium or-dinis s. Jionodicti   ex. Czysto trauslatum hoc in Gulmine   Deo   Maximo Vrirginiquo Matri dovo-vet a. 1265."     Oprócz tego istniały w Ch. następująco   klasztory:   benedyktynki    przyszły tu   z   Pragi  r. 1274,   posiadały   liczne   dobra przed   reformacyą;   panien tu bywało niekiedy 250;   po   retbrmacyi   ożywiła ten sławny klasztor ksieni Magdalena Mortęska,   która nadto rozsyłała panny do nowych klasztorów po całej Polsce,   jako   to   do Bysławka,   Żarnowca, Torunia,  Poznania,   Sandomierza,   Jarosławia, Przemyśla.   Lwowa, Wilna,   Kowna,  Mińska, ^Nieświeża i t. d. Rząd pruski zamknął ten klasztor   i oddał   r. 1822 szarytkom; pp. bencdy-;je   groby. ktynki utrzymywały w swoim klasztorze szko-] chty   były
łę i pensyonat dla dziewcząt:   cysterki istniały j tę kaplicę   z tyt.   św.  Krzyża   Jan  Zawadzki-w   Ch.   prędzej niż benedyktynki,   przyszły tn  Bibersteiu,  wojew. parnawski,   kaszt, gdański,
szczęśliwio powróciwszy r. z Anglii, gdzie się starał o żonę dla króla Władysława; umarł r. 1645, pr/:ed śmiercią łożył 3000 zł, na pomnik marmurowy, który się
z Trzebnicy, początkowo mieszkały we wsi Czyste, zkąd r. 1265 przeniosły się do Ch. na to miejsce, gdzie później były benedyktynki; r. 1275 mają swoje ksienię, własnego probosz-
1637   z   podróży

566

Che.

Che.

 

miał postawić w kaplicy ojca jego także Janowi Zawadzkiemu; pomnik ten w formie ołtarza z czarnego marmuru wznieśli potem Działow-scy, krewni Zawadzkich. Po zniesieniu klasztoru prezes naczelny von Schon koniecznie chciał go zabrać na ozdobę zamkowej kaplicy w Mal-borgu; usilnym jednak staraniom Działowskich udało się uratować go i pomieścić w kościele w Ryńsku. Kaplicę Czapskich wzniósł Wojciech. Czapski, kaszt, chełmiński, który roku 1649 zapisał oo. franciszkanom wieś swoją Swierkocin; umarł r. lt>55 i pochowany w tej kaplicy; franciszkanie odprawiali za jego duszę co tydzień 3 msze śpiewano. Wejherów kaplicę ufundował Melchior AVejher, zmarły i pochowany tu r. 1635; jako krewny Wejherów spoczywa tu także Wojciech P>,utkowski, woj-ski dobrzyński. Leskich kaplicę fundował bisk. Leski, umarł 1758. Oprócz tego chowali się także u franciszkanów: Dąbscy, Trebni-cowie, Wołczańscy, Rudniccy, Działowscy, Trzcińscy, Borowscy, Kossowscy, Aleksandra Piwnicka, z Kalksteinów Grudzińska, Katarzyna Niewieścińska i inni. Za rządów pruskich nawet nieboszczykom nie dano spokoju: kiedy w r. 1816 powzięto myśl odnowienia zamku krzyżackiego w Malborgu, przez co groby zostały bez przykrycia, lud powynosił szczątki na cmentarz, trumnę zaś dobrze zachowaną Jana Zawadzkiego wstawiono w grobach u fary. Za wojen napoleońskich piękny ten kościół służył za magazyn słomy, potem stał pusto, dopiero za staraniom głównie dyrektora tutejszego gimnazyum Łożyńskiego został odnowiony i służy teraz do nabożeństwa dla gimnazya-stów. Klasztor łazarzystów czyli misyonarzy ufundował bisk. chełm. Jan Małachowski w r. 1676, oddał im w zarząd tutejszą parafią u fary i seminaryum duchowne kleryków, które po kasacie klasztoru (1822) zostało przeniesione do Pelplina. W ostatnim czasie, kiedy przy tutejszym klasztorze szarytek urządzono dom centralny, sprowadzili się po diugi raz misyonarze do Ch., żeby pełnić służbę duchowną przy tym klasztorze, misye odprawiać W dyecezyi i rekolekcye udzielać; przybyli tu z Krakowa r. 1861, wydaleni z Prus w skutek kulturkampfu r. 1873. Chełmiński powiat leży w południowej części obwodu regencyi kwidzyńskiej; daleko większa połowa znajduje się na wzgórzu, mniejsza na nizinach nad Wisłą; od południa styka się z toruńskim powiatem, z zachodu z bydgoskim i świeckim, z północy z grudziąskim; największa długość wynosi 8V2 mili, szerokość 3 % mili. Obszaru ziemi równej i urodsajnoj zawiera 16,27 mil kw., ludności było w r. 1868 przeszło 50,000 i to kat. 26,321, ew. 22,517, izrael. 1148, domów rnieszk. 518, dwa miasta (Jhołmno i Wąbrzeźno, w nich domy mieszk. li tylko murowane

w liczbie 260; wsi 273. Na jedne milę kw. przypada mieszkańców 3120. Oprócz Wisły, która tworzy granicę zachodnią w długości 7 YJ mili, są jeszcze trzy potoki nieznaczne: Wałdowska struga wypływa AV środku powiatu przy Krajęcinie, pędzi młyn Piaski, Wał-dowski, przechodzi do pow. grudziąskiego, wraca napowrót do chełmińskiego przy Będu-gach i wpływa do jeziora rządzkiego (Rondsee). Rudowska struga powstaje na wyżynach w okolicy wsi Ruda, obraca tu młyn i wpływa przy Szynychu przez niziny do Wisły. Żaki, struga, ma początek w Młyńskiem jeziorze milę od Chełmży, pędzi młyn Żaki, uchodzi przez niziny chełmińskie do Wisły. Fryba bierze początek z jezior przy Chełmży, latem obecnie zwykle wysycha, ale na wiosnę płynie szybko i wpada powyżej Chełmna do Wisły, długa jest 3 milo. Jezior rybnych znajduje się znaczna ilość, największe było jezioro Wieczno, l '2 mili od Chełmży i od Wąbrzeźna odległe; w nowszym czasie zostało osuszone wraz z po-bliskiem obszernem Błotem czyli bagnem (Blot-tobruch). przez co uzyskano około 6000 mórg. żyzni;]' ziemi. Chełmionka, długie, pół mili szerokie jezioro, leży na nizinach między Starogrodem a Chełmnem, wpada jako Trynka do Wisły. Reptówka, podobać wąskie jezioro, sprowadza Ayodę z nizin ostromeckich do Wisły; przy Wronia są 3 jeziora: Jegora 39 mórg. wielkie, Borek 12 mórg., Papówka 16; jezioro przy Tyllowie 35 mórg., przy Robakowie 170 mórg., przy iStorlusie 196 mórg., przy Oborach 30 mórg., przy Pniewitach 2 jeziora Szkockie (Schotten-See) 40 mórg. i Gęsie (Giinse-See) 43 mórg.; przy Młyńsku 45 mórg.; 2 jeziora przy Lipienkach, kornatowskie 288 mórg., zamkowe 107 mórg.; wieldządzkie 350 mórg., wąbrzeskie i zamkowe jezioro 350 mórg. Posłów obiera powiat chełm. razem z toruńskim, i to w Chełmży, dwóch do sejmu pruskiego, jednego do reichstagu; chociaż liczba Polaków daleko przewyższa, jednak w skutek niekorzystnego dla nas podziału zwykle przechodzi Niemiec; obecnie wybrany pan Szczaniecki z Na-wry. Oprócz zboża prowadzi pow. chełm. znaczny handel świńmi i bydłem; główny trakt handlowy odbywa się albo szosą do dworca kolei żelaznej tezowsko-bydgoskiej w Terespolu albo berlinkami Wisłą; bite trakty wiodą z Chełmna przez Chełmżę do Torunia, z Chełmna doOstromecka(pod Fordon), z Chełmna do Grudziądza, z Chełmna przez Wisłę do Terespola i z Chełmna do Wąbrzeźna; w krótkim czasie dostanie kolej żelazną nadwiślańską (Weichsel-Stadte-Bahn): z Malborga na Kwidzyn, Grudziądz do Torunia; ważna odnoga, którą następnie zamyślają przedłużyć, poprowadzi od tej kolei z Kruszyna do Chełmna. Główne przewozy przez Wisłę urządzone są przy Chełmnie

Che.

Che.

567

 

i Ostromecku, Roczne jarmarki odbywają się w Chełmnie 4, w Wąbrzeźnie 4, w Płużnicy 2, w Lisewie 2 i w Czarzu 2. Jako w całych w ogóle Prusach Zachodnich, przemysł niewiele jeszcze rozwinięty w chełm. powiecie; -wymieniają 2 fabryki machin żelaznych w Chełmnie i Wąbrzeźnie, 2 fabryki mydła w Chełmnie, fabrykę octu w Wąbrzeźnie, l fabrykę wyrobów kamiennych gospodarczych w Chełmnie, l olejarnię założoną w wielkich rozmiarach na akcye w Chełmnie (w tym roku zgorzała, miała iść na subhastę); browary są 4: w Chełmnie 2 i po jednym w Grubnie, Wąbrzeźnie i Wałyczu; gorzelnie są w Błędowie, w Gołotach, Gzinie, Grzybnie, Ostromecku, Paparzynie, Raciniewie, Wabczu, Wichorzu i w Żyglądzie; z tych najwięcej spotrzebowała gorzelnia we Wichorzu r. 1862: jęczmienia korcy 2605, kartofli 22,050 korcy, i 11 mniejszych w Wieldządzu, Brzozowie, W.-Czystem, Frłedrichsbruch, Krajęcinie, Stani-sławkach i w M.-Trzebczu. Młyny wodne znajdują sięwDaszkowie, w Szlach. Lunawach, w Młyńsku, Ostromecku, Piaskowy młyn, w Szlach. Rudzie, w Strzyżawie, Wałdowie i w Żakach. Pod względem rzemiosł wyliczono w r. 1865: 29 piekarzów, 37 rzeźników, 17 rybaków, 6 balbierzów, 24 garncarzów, 13 szklarzów, 52 kołodziejów, 93 kowalów, 25 ślusarzów, 2 złotników, 256 szewców, 2 ręka-wiczników, 15 kuśnierzów, 18 siodlarzów, 137 krawców, 76 stolarzów, 27 bednarzów. Poczty znajdują się prócz Chełmna i Wąbrzeźna w Lisewie, Ostromecku, Unisławiu, Trzebielu-chu i Żyglądzie. Duch stowarzyszeń polskich dosyć pomyślnie się rozwija na ziemi chełmiń.: w Chełmnie istnieje obok towarz. przemysłowców spółka pożyczkowa polska; także odbywa w Chełmnie towarz. pomocy naukowej dla młodzieży Prus zachód, swoje zwyczajne posiedzenia; w Wąbrzeźnie jest bank ludowy dla Wąbrzeźna i okolicy; przed kilku laty istniało też towarz. rolniczo-przemysłowo-polskie, które dla braku sił żywotnych podupadło; w Lisewie istnieje bank ludowy i towarz. rolnicze. Katolicy pow. chełm. w liczbie około 27,000 należą do 4 dekanatów z następującymi 17 parafiami: dekanat chełmiński z 8 parafiami w Chełmnie, Starogrodzie, Czystem, Kijewie, Lisewie, Czarnowie, Szynychu i Wabczu; dek, wąbrzeski ma 5 parafij w Wąbrzeźnie, Niedźwiedziu (Bahrendorf), Błędowie, Nowejwsi i w Płużnicy; dek. toruński 2: w Czarzu i Ostromecku i dek. chełmżyński także 2: w Unisławiu i Grzybnie; nadto istnieją 2 filie w Trze-bczu i Boliminku, l klasztor szarytek w Chełmnie, l kościół gimnazyalny (pofranciszkań-ski) w Chełmnie, 2 opróżnione kościoły św. Ducha i św. Marcina w Chełmnie i 2 kaplice publiczne w Mgowie i w Chełmnie na bramce.

Ewangelicy w  liczbie przeszło  22,000 należą do superintendentury  w  Grudziądzu;   mają 4 parafie   w   Chełmnie,   Wąbrzeźnie,   Kokocku i Lunawach;  nadto jest kościół luterski w zakładzie kadetów w Chełmnie  i nowy kościół w  Ostromecku;  izraelici mają  2  synagogi w Chełmnie   od r. 1842 i Wąbrzeźnie od r. 1849. Chełmińska dyecezya, choćby istniała przed przybyciem krzyżaków, musiałaby upaść w skutek częstych  napadów Prusaków.    Jako pierwszy biskup   dyecezyi chełm. przytoczony jest w u-rzędowych katalogach cysters Chrystyan, który ziemię chełm. posiadał i nazywał się biskupem   Prus   bez szczególniejszego odgraniczenia (1215-1245).    Po  nim  było wszystkich biskupów aż do dziś 51, tak, że teraźniejszy Jan Nepomucen Marwicz jest w rzędzie 52-gi. Pierwotna dyecezya chełm., rozgraniczona za krzyżaków przez papieskiego legata Wilhelma, biskupa  z Modeny r. 1543, była daleko mniejsza;  obejmowała  ziemię lubawską, darowaną Chrystyanowi  przez nawróconego księcia pruskiego Surbauro,   i  ziemię chełmińską,  leżącą między  rzekami Wisłą, Ossą i Drwęcą; parafij liczyła tylko 160. Teraźniejsza dyecez. chełmińska,   która jest utworzona na podstawie bulli papieskiej de saluta animarum r. 1821,   zawiera 5 różnolitych części, jako to: pierwotna dyecezya chełmińska,   w której są dekanaty chełmiński,   chełmżyński,   golubski, lidzbarski, ła-. siński,   lubawski,   brodnicki, toruński, wąbrzeski, radzyński i nowomiejski (za polskich czasów istniał jeszcze   dekanat grudziąski); ar-chidyakonat  pomorski,  który  należał do dawniejszej   dyecezyi  kujawskiej,  ma 10 dekanatów: gdański, tczewski, pucki,  lawenburski, mirachowski    albo    kościerski,   starogrodzki, gniewski,   nowski,   świecki i fordoński;  archi-dyakonat kamieński, należał przedtem do archi-dyecezyi gnieźnieńskiej,  z 3 dekanatami:   kamieńskim,   tucholskim  i   człuchowskim;   część dawniejszej   dyecezyi  płockiej,   która stanowi teraz   dekanat górznieński;   znaczna część dawniejszej zlutrzałej i zniemczonej dyecezyi po-mezańskiej,   obejmuje nowo  otworzony  w  r. 1861   dekanat pomezański,  leżący w starych dawniejszych czyli książęcych Prusach, na polskich Mazurach, i oprócz trzech starych parafij Łęcka,  Turowa  i  Białut ma 4 nowo za teraźniejszego biskupa założone parafie:  w Działdowie   (Soldau)   od r.   1862, w Dąbrównie (Gil-genbug)   od r.   1864,   Ostródzie   od  r.   1860, w  Niborgu  od r.  1860;  ostatnie 4 parafie utrzymuje  towarz.   św. Wojciecha i św. Bonifacego z siedliskiem w Pelplinie ze składek dye-cezyalnych; oprócz   nich utrzymuje  to towarz. nowo  założone parafie w Iławie i w Suszu w dekanacie lubawskim i liczne katolickie szkoły pomiędzy  innowiercami.    Podług urzędowego Directorium liczy teraźniejsza dyecezya chełmiń-

568

Che.

Che

 

ska wiernych 594,889, wymienionych dekana
tów 26, duchownych 412, kościołów paraf.
252, fil. 92, publicznych kaplic 25 i 17 kościo
łów i kaplic przy różnych zakładach i szpita
lach. Stolica biskupia znajduje się w Pelpli
nie, dawniejszem opactwie cysterskiem, prze
niesiona dotąd z Chełmży r. 1824; w Pel
plinie jest także katedra, kapituła składająca
się z 2 dygnitarzy, proboszcza i dziekana, 8
kanoników gremialnych, 4 honorowych, 6 wi-
karyuszów tumskich i l regensa chóru; semi-
naryum duchowne o 4 kursach ma 6 profeso
rów, l nauczyciela śpiewu i l prokuratora; li
czba kleryków przechodziła w ostatnich cza
sach 70, teraz w skutek kulturkampfu zam
knięte. Biskupie seminaryum chłopców z nazwą
Collegium Marianum jest przez rząd uznanem
progimnazyum, ma 8 klas (od septymy do
wyższej sekundy inclus.), l dyrektora, pro
kuratora i 13 nauczycieli; liczba uczniów
około 270. Zakład emerytów w Zamartem
(Jakobsdorf), demerytów w Rywałdzie, obe
cnie przez rząd pruski zamknięte. Obecnie
istnieją w dyocezyi li tylko klasztory żeń
skie, z których 4 mają siostry miłosierdzia
czyli szarytki w Chełmnie dom centralny,
w Pelplinie, Wejherowie, Lubawie, l sióstr
miłosierdzia św. Karola Boromeusza w Gdań
sku i l sióstr św. Elżbiety w Kamieniu.
W skutek kulturkampfu rozwiązane są: osta
tnie 4 klasztory męskie oo. reformatów w Łą
kach, Wejherowie, Bysławku i Zamartem, 4
klasztory szarytek w Kościerzynie, Świecili,
Grudziądzu i Jabłonowie; l służebniczek P.
Maryi w Kamienicy i l franciszkanek w Choj
nicach. Za czasów polskich był biskup chełm.
pierwszym prezesem w senacie pruskim, a w
polskim między duchownymi senatorami za
siadał w dziewiątem miejscu; po unii lubelskiej
był w porządku dwunastym, a za księstwa
warszawskiego miał piąte, potem szóste miej
sce w senacie. Z pomiędzy różnych bractw
i towarzystw warto nadmienić towarz. św.
Józafata, istniejące tu pod protekcyą biskupią;
corok przesyła około 5 tysięcy marek na mi-
syą bułgarską w Adryanopolu, której przewo
dniczą oo zmartwychwstańcy.	Kś. F.
Chełmo, wś i folw. z młynem, pow. nowo-radomski, gm. Masłowice, par. Chełmo. Leży na prawo od drogi z Radomska do Przedborza. Posiada kościół murowany, którego założenie przypisują Duninowi. Z dokumentów kościelnych widzimy, że istniał już przed 1389 r.; był to kościół murowany. W 1570 r. Jan Leżyń-ski kasztelan małagoski przybudował doń kaplicę św. Anny. Gdy w skutek ruiny groził zawaleniem rozebrano go, zostawiając jedynie prezbiteryum i natomiast wystawiono nowy w 1847 r. ze składek parafian. Zygmunt Ora-czewski kanonik kielecki opisał dzieje tego ko-

ścioła w 17r. ale pra34 ca jego zaginęła. Znaj
duje się tu góra zawierająca ikrowiec żółtawy,
piaskowiec biały, środnio-ziarnisty, skalisty.
W 1829 było tu 53 dm., 365 mk., obecnie 51
dm., 670 mk.; rozległości 1994 mórg. Poczta
w Przedborzu. Par. Ch. dek. noworadomskie-
go liczy 3712 dusz.	Lr. Ch.
Chełiiionie, wieś ryć. parafialna, w pow.
toruńskim, pół mili od Kowalewa. Kościół
istnieje tu od czasów krzyżackich; na początku
XVII w. dziedzic tutejszy Zygmunt Konar-
ski kazał go z gruntu odnowić i upiększyć;
uczynił także znaczną fundacyą dla probo
szcza z młyna swojego Marchewka. Obraz
Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, znajdu
jący się w tym kościele, czczony bywa jako
cudowny: mówią, że za dawnych czasów pa
sterzowi ukazał się w lesie. Obszaru ziemi li
czy Ch. 3978 m., domów mieszk. 10, kat. 113,
ew. 46. Oprócz wioski rycerskiej rozróżnia
się folwark proboszczowski, do którego należą
3 domy mieszk. i 47 dusz.	Kś. F.
Chełttioniec, niem, Chelmoniatz, dobra w po
wiecie brodnickim, par. Chełmonie. obszaru
mają 1672 mórg. domów mieszk. 2, katol. 46,
ew. 37.	JSM. F.
Chełmówka, strumień w obr. gm. Ropy,
w pow. gorlickim. Wypływa po północnej
stronie góry Chełma (779 m.), na gr. pow. gry-
bowskiego i gorlickiego na zachód Ropy, w le
sie Sodołem zwanym. Płynie na półn. a po
tem zwraca się na wschód, przerywając dwa
razy bity gościniec, wiodący z Grybowa przez
Ropę do Gorlic, i uchodzi do Ropy z lewego
brzegu. Długość biegu 4 kil.	Br. G.
Chełmy, wś, pow. pińczowski, gm. Książnice Wielkie, par. Książnice.
Chełmy, wieś rycerska w pow. Chojnickim, na północ od Chojnic, istnieje od dawnych czasów; r. 1377 Winryk v. Kniprode, mistrz wielki krzyżacki, nadał połowę tej wsi na własność prawem chełmińskiem jakiemuś Wacławowi, drugą zaś połowę Łowiszowi i braciom; w dokumencie zachodzi jako leżące na obszarze chełmskim jezioro Jerluzno, Feczik i struga Fl-incowa. W przeszłem wieku posiadali Chełmy Jezierscy, którzy utrzymywali prywatną kaplicę we dworze; r. 1780 Michał Ewald-Je-zierski miał przy niej kapelana swojego Ma-ryana Kobielskiego, reguły św. Augustyna z Chojnic; obecnie posiadają te obszerne dobra Sikorscy. Od dłuższego czasu rozróżniają się dwa osobne dobra rycerskie w Ch. 1) Wielkie Ch. mają własną szkołę katol., obszaru ziemi 13,337 m., domów mieszk. 14, mieszkańców samych katolików 205. 2) Małe Ch., także wieś rycerska, par. Brusy, ziemi 8748 m., domów mieszk. 56, kat. 512, ew. 4. Dodać należy, że przy Chełmach odkryto w ostatnich czasach obszerne kamienne groby pogańskie,

Che.

Cbe.

569

 

pojedynczo i w gromadach zostające, które
starożytność tej osady jeszcze bardziej stwier
dzają.	'KŚ. F.
Chełmża, niem. Culmsee, Kulmsee, zwane też w niektórych rękopisach Ghełmżyca lub Loża, małe m. w pow. toruńskim, na bitym trakcie między Chełmnem a Toruniem, przeszło milę od Chełmna, 3 mile od Torunia; leży na półwyspie wielkiego jeziora, ciągnącego sio więcej niż milę od Chełmży do Zalesia. W pobliżu z drugiej północnej strony loży drugie jezioro przy Bielczynach, zwane Miałkusz; o tem jest podanie jeszcze u ludu, że św. Jutta, ilekroć musiała sobie skrócić drogę do Chełmży, szła prosto przez to jezioro i nic jej nie szkodziło; mówią także ludzie, że nad Miałku-szem kościół zapadł, a rybacy, zasadzając sieci na ryby, nieraz zahaczą o jego wieże. W obronnem tem z natury miejscu istniał od-dawna gród warowny, Loża nazywany, klóry pogańscy Prusacy kusili się zdobyć, i nieraz dotkliwą klęskę ponieśli. Pierwsi chrześciaiiie, jak piszą stare wizytacyo kościelne, pamiętali tu czasy Mieczysława. Darem księcia Konrada mazowieckiego posiadał Lożę biskup pruski Chrystyan, po którym przeszło to miasto na własność biskupów chełmińskich. R. 1251 biskup chełmiński Heidenryk, następca Chry-styana, przeniósł zapewne z Chełmna stolicę biskupstwa chełmińskiego do Chełmży, jak odtąd prastarą Lożę nazywano. Do swojej kapituły przybrał sobie około 40 kanoników reguły św. Augustyna, którzy jakoby zakonnicy wiedli życie wspólne. 11. 1264 biskup Fryderyk vjn Hausen, sam krzyżak, zmusił kapitułę do przyjęcia reguły krzyżackiej, przy-czem zmniejszył ich liczbę do 26. Chełmża, chociaż miasto biskupie, było od początku mocnymi murami obwarowane. E,. 1268 najwa-leczniejszy szczep pruski, pogańscy Sudawo-wie, napadli i oblegali Chełmżę; chełmżanie jednak, wypadłszy na nich, zabrali do niewoli najznakomitszego wodza, poczem Prusacy ustąpili. Także i w r. 1273 sławny wódz Suda-wów, Skomand, daremnie oblegał Chełmżę. Roku 1410 po bitwie pod Grunwaldem na krótki czas poddała się, potem jednak znowu została utracona. - R. 1422 oblegał m. król Jagiełło z wojskiempitewskiem i zdobył je, przy-czem prawie całe wraz z katedrą zgorzało; król naprawił szybko mury, a kiedy świeże wojsko nadchodziło, bronił się z po za ruin dawniejszego kościoła. II. 1454 przystąpiło ono do związku naprzeciwko krzyżakom; do Polski ostatecznie przyłączone pokojem toruńskim r. 1466. W Ch. przemieszkiwali zwykle przed reformacyą biskupi chełmińscy jako w swojej stolicy, kiedy jednak w czasach zaniedbania i wojen zamek ich podupadł, tylko z potrzeby tu przybywali na uroczyste święta

albo  w innym jakim obowiązku.    Częściej też odprawiali w Ch. synody, na które duchowieństwo   z całej   dyecezyi   się  zjeżdżało,  jak np. biskup   Arnold odrą wił synod między   r. 1402 i 1416,   w roku   1438   Jan Marienau,   r. 1481 w grudniu Szczepan Maciej, r. 1577 i 1583 biskup Piotr Kostka, r. 1605 d. 21 czerwca bisk. Wawrzyniec dębicki; bisk. Otto, zmarły 1349, także odprawił synod dyecezyalny W Ch., de-kreta jednak tegoż synodu do nas nie przeszły. Po kilkakroć byli i królowie   polscy w Ch., jako   np.   w r. 1552   d. 22 czerwca  przybył tu Zygmunt August;  ówczesny bisk. Łubodzieski powitał go u katedry łacińską przemową;  w r. 1627 podczas   wojny ze Szwedami  przybył do Ch. król Zygmunt III   z królewiczem najstarszym   Władysławem,   późniejszym   królem,   i wielu senatorami, żeby uczcić grób błog. Jutty, w   chełmżyńskioj   katedrze   pochowanej.    Za polskich   czasów znajdowały się w Cli.   3 kościoły  katol.   Katedra, fundowana   przez   biskupa Heidenryka   r.   1251,   budowa zaczęta 1254; pogorzała r. 1422 we wojnie   z krzyżakami i następnie   daleko piękniej odbudowana, należy   do  największych i najokazalszych   kościołów   dyecezyi   chełmińskiej;   ma 2  kaplice po bokach, 3 nawy, wysokie sklepienie,   wieżę wysmukłą.    Spoczywa tu błog. J utta, dawniej księżniczka  w Sangershausen,   a potem uboga pustelnica, żyła 4 lata około Ch.,   umarła roku 1264; teraz jest znowu zapomniana,   ale przedtem bardzo   czczona;   grób  jej cudami   słynął, wierni liczne tu czynili pielgrzymki, osobliwsze nabożeństwo do tej świętej miał król Zygmunt III  i małżonka  jego Konstancya;   w r.   1621 kiedy szedł na Turków,   wprzód siebie  i  całe królestwo  ofiarował  tej świętej,   czyniąc ślub, że odnowi ku niej  nabożeństwo.    Jakoż   w 6 lat   potem,  gdy   bawił   w  tych   stronach   na wojnie ze Szwedami, przybył tu wraz z synem swoim  Władysławem,   żeby   grób  jej uczcić; wybrał też uczonego jezuitę   Fryderyka Szem-beka, który żywot tej świętej dokładnie opisał; w kaplicy   błog.   Jutty,   w  której   spoczywa, wisiały   dawniej obrazy,   które   król  oglądał, a które jej życie przedstawiały; na jednym był napis:    "Prussia  tam   divos   gaude   obsorvare patronos, Et sacra purpureis ossa reconde levis, Ke postem ferrumque, famem patiaris et ignem. Q,uorum  subsidio tuta sed esse queas!" Z podpisem takim:   "Erga beatos Prussiae  Patronos devotus, eorum antiquas imagines,  injuria tem-porum laesas,   hisce similibus ab interitu vindi-cavit Gabriel Władysławski." Ma także  katedra  chełmżyńska  wiele grobów i   nagrobków biskupów   chełmińskich i prałatów dawniejszej kapituły.    Z pomiędzy   ostatnich zasługuje na wspomnienie   pochowany tu Gabryel   Władysławski,   rodem  z Chełmży,   z  rodziców  mieszczan;  pierwotnie   nazywał   się   Prowański,

570

Che.

Che.

 

kształcił  się na akademii  w Krakowie,  gdzie uzyskał stopień doktora teologii; następnie by! proboszczem  kolegiaty  warszawskiej,  scłiola-stykiem łęczyckim i kanonikiem płockim. Kro Zygmunt polubił go, mianował swoim sekretarzem, nobilitował, powierzył mu do wychowania swoich   synów,   najbardziej Władysława   najstarszego, późniejszego króla,  po którym przyjął  nową  nazwę  Władysławski;   roku   1616 mianowany kanonikiem chełmińskim wrócił do Ch., r. 1624 w czasie wakansu był administratorem dyecezyi   chełmińskiej, r. 1625 ufundował klasztor franciszkanów w Ch.,  w r.   1627 miał szczęście widzieć znowu  po długim czasie króla Zygmunta i jego  następcę Władysława, których   po   tutejszej   katedrze    oprowadzał. Przed śmiercią   (umarł 13 lipca 1631)   zapisał cały swój majątek akademii krakowskiej,   który był wcale znaczny, bo zostawił po sobie gotówki 20,000 złp. i miasto Lzbicę wraz z przy-ległemi dobrami: Sokołowo, Długie, Skaszewo, część Śmieszewa,  Nową wieś i młyny Pasieka i Sokołówka; dobra te leżą w wojew. dawniej-szem  brzesko-kujawskiem.   Kanonik   Władysławski  nabył je za 30,000 złp.   od Jana  Łowickiego,   kasztelana łędzkiego,   w r.   1630, przedtem  ks.  Władysławski   ufundował   był bursę  przy   akademii  krakowskiej,   w której mieli mieć wolne miejsce zdatni studenci, uczęszczający  na akademią  w Krakowie.    Do św. relikwij trzeba zaliczyć t. z. klucz   św. Huberta, który  się znajdował  w skarbcu  katedralnym, słynąć naokół dziwnemi łaskami,  mianowicie  przeciwko wściekliźnie, tak   u  zwierząt jako  i  u ludzi;  cała kapituła chełmińska poświadcza  to w piśmie  do  regencyi  kwidzyńskiej   r. 1805,  jako   z całej   okolicy   dalej niż o 20 mil   przychodzili tu ludzie  i  pewne uleczenie mieli,  jak świadczą  akta.   Św. Hubert, bisk.   w Leodyum,   używał tego klucza,  około połowy przeszłego   wieku dostał go   z Rzymu kanonik   chełmiński   Józef Rembowski,   który go   r. 1763   podarował  na własność kapitule. Kiedy w r.   1825 przeniesiona  została stolica biskupów chełmińskich do Pelplina, dotychczasową katedrę w Ch. zamieniono na kościół par. za który  teraz służy.    Drugi kościół  św. Mikołaja  podług  wizytacyi  bisk.   Olszowskiego istniał  za Mieczysława r. 979;  był od dawna parafialny; dotacyi miał 12 włók i 4 włóki dla proboszcza; r. 1251 bisk. Heidenryk wcielił go do  tutejszej   kapituły;   r.   1304  został  nowo wzniesiony jak teraz jest, z cegły i kamienia; r. 1699   ufundował  bisk. Tylicki  na   12 włókach  tego kościoła   piątą kanonią t. z. doktorską;  od  r. 1827   posiadają  go luteranie.   Kościół oo. franciszkanów z tyt. św. Jerzego także  zdawna istniał;   r. 1260 stało   w nim ciało błog. Jutty przed   pochowaniem;  r. 1348 bisk. Otto wcielił go do kapituły;  podczas reforma-

cyi zupełnie podupadł; znany Gabryel Władysławski odnowił go własnym kosztem i oo. franciszkanów przy nim ufundował w r. 1625; po kasacie klasztoru od r. 1800 mieszkali tu emeryci i chorzy duchowni; od r. 1820 mieli go luteranie, aż pogorzał roku 1827. Przez pierwszy podział Polski przeszło m. Ch. na własność pruskiego rządu i zostało sekularyzo-wane r. 1772; podług statystyki z r. 1868 liczyło mieszkańców 2378, kat. 1342, ew. 800, domów w ogóle 410, mieszkań prywat. 180, areału 7515 m.; ma sąd okręgowy, pocztę, stacyą telegraficzną; wkrótce przybędzie dworzec kolei żelaznej, którą poprowadzili na prawym brzegu Wisły z Malborga do Torunia przez Sztum, Kwidzyn, Gardeję, Grudziądz
Chełmżę (do Chełmna pójdzie odnoga z Kruszyna); jest l browar, melkarnia; jarmarki kramne, na bydło i na konie odbywają się 4 razy w roku; w Ch. obiera się posłów z dwóch połączonych powiatów chełmińskiego i toruńskiego, tak do rejchstagu jak do sejmu pruskiego. W r. 1867 chodziło do tutejszej szkoły 3-klasowej 238 dzieci katolickich. Parana chełmżyńska liczyła wtedy dusz 3078; do niej należą wioski prócz Chełmży: Warszewice, Franciszkowo, Kończewice, Głuchowo, Win-dak, Nowe i Stare Skąpe, Nowa i Stara Archi-dyakonka, Dziemiany, Lisnowo, Chrósty, Wi-}kowo, Witko wko, Pluskowęsy, Obrąb, Aleksan-drowo, Bielczyny i Kuchnia; szkoły par. mają hełmża o 3 klasach, Kończewice, Pluskowęsy i Windak. Dekanat chełmżyński liczy 16,825 dusz; kościoły paraf, mają oprócz Ch. następujące wioski: Biskupice, filia Przeczno, Dźwie-rzno, Gronowo, Grzybno, fil. Trzebcz, Grzywna, Kiełbasin. fil. Srebrniki, Nawra, Biskupie Papowo, Unisław i Wielkałąka. Protestan-;ów prawie żadnych nie było za polskich czasów; dopiero po okupacyi namnożyli się; w Gh. jrzeszło 800 dusz; r. 1820 zabrali kościół po-ranciszkański św. Jerzego; od r. 1827 posiadają kościół ś w. Mikołaja. Jak wynika z akt hodowano dawniej w Ch. wiele chmielu, nawet wino dobrze się udawało. R. 1275 bisk. Werner ustąpił chmielnik i winnicę kapitule. Ks. F.
Chełpowo,  kolonia,  powiat płocki,  gmina
Brwilno, parafia Trzepowo,   nad rzeką  Brze-
źnicą,  liczy  283 mieszk., .23 domów,  z tych
i  murowane,  3 wiatraki,  olejarnia; powierz-
ihni  676 m.,   w tem  669 m.   gruntu  ornego;
>rzy wsi znajdują   się dwie osady  młynarskie
rządowe (2 młyny wodne i 2 cegielnie), zwane
Rynówka i Kobiałka.    R. 1827   Ch.  miało 17
dm., 119 mk.	Lr. Ch.
Chełst, os., pow. nowomiński, gm. Siennica, par. Kołbiel.
Chełst, niem. Neuteich, gmina, pow. czarn-towski, 2 miejsc.: 1) Ch. wieś, 2) Ch. kolonia, 46 dm., 458 mk., 304 ew., 150 kat., 4 żydów,

Che.

Che.

571

 

163 analf. Poczta w miejscu; stacya koi. żel.
Krzyż (Kreuz) o 12 kil.	M. St.
Chełst, ob. Chełsty.
Chełstowo, wieś, włość, nad strumykiem zwanym Ulica, pow. płocki, gin. Eogozino, par. Swięcieniec, o 7 w. od urzędu gminnego, ma 5 osad, 6 dm., 48 mk., 100 m. rozl., 94 m. roli ornej.
Chetstowszczyzna, M., pow. wyłkowy-ski, gm. Kibarty, par. Wierzbołów. Ma 2 dm. i 23 mk. *
Chełsty, 1.) wieś szlach., nad rz. Narew,
pow. ostrołęcki, gm. Szczawin, par. Sielini.
W 1827 r. było tu 27 dm., 130 mk., obecnie
jest 39 dm., 253 mk., rozl. 538 m. Ch. są gnia
zdem rodu Chełstowskich. 2.) Ch., wś, pow.
opoczyński, gm. Machory, par. Żarnów. W r.
1827 r. było tu 15 dm., 136 mk.; obecnie
liczą 16 domów, 108 mk. i 340 m. ziemi wło
ściańskiej.	Br. Ch.
Chełsty, Chełst, niem. Ckelst, ryć. wś w po
wiecie brodnickim, par. Lidzbark, obejmuje
ziemi 1715 m., dm. mieszk. 9, kat. 83, ew. 14.
Ma gorzelnię i młyn wodny.	Kś. F.
Chemnitz, ob. Kamienica.
Cheptyńce, wś, pow. płoskirowski, gm.
Kuź,min, par. Kumanów, 291 dusz me//, wło
ścian, 40 jednodworców, 669 dz. ziemi włość.;
wraz z połową wsi Kytek ziemi używalnej
właściciela 722 dz.; należała do Gadomskich,
Czerkasów, dziś Iwanowskiego. 11. 1868 mia
ła 40 dm.	Dr. M.
Chersoń, miasto gubernialne, z fortecą, portem wojennym i warsztatami statków do żeglugi wzdłuż brzegów, leży pod 46°38' sz. płn. i 50071' dł. wsch.. o 30 w. od początku limanu, na prawym brzegu Dniepru przy ujściu Ko-szewy. Założone w r. 1778. Nikołajew i Ode-sa, szczęśliwsze co do położenia, rywalizować z nim rychło poczęły; z czasem handel wszystek przeniósł się do Odessy, gdzie też i warsztaty statków kupieckich założone zostały. W roku 1803 Chersoń do rzędu miast guber-nialnych wyniesiony. Dla ożywienia handlu nowy port w nim urządzono. Obecnie w Chersonie mieszkańców liczą około 48000, cerkwi 10, kościół katolicki l pod wezwaniem św. Piusa i Mikołaja, wyniesiony 1787 kosztem księcia Szaca (parafian 1348); 2 synagogi, 23 fabryk i zakładów przemysłowych. Z gmachów publicznych na uwagę zasługują: sobór prawosławny przez Katarzynę II założony, w którym zwłoki księcia Potcmkina spoczywają; obserwatoryum i dawna mennica, gdzie za czasów tego księcia bito monetę. Na jednym z placów, drzewami obsadzonym, wznosi się pomnik na cześć jego wystawiony. W bliskości Chersonu znajduje się miejsce wiecznego spoczynku przyjaciela ludzkości, Howarda, którego pamięć Aleksander I uczcił pomnikiem.

Mieszkańcy Chersonu składają się z małoru-sów, greków i żydów. Gr-ncy prowadzą drobny handel po małych sklepikach; trudnią się lekkiemi rzemiosłami, faktorstwem; utrzymują szynki i traktyernie. Jest prócz tego dość znaczna liczba wielkorosyan, szczególniej staro-wierców, niemniej też i innych narodowości. Dnia 8 września 1878 r. Ch. obchodził stuletni jubileusz swego istnienia. Jest to po Czer-nihowie najuboższe może miasto gubernialne w Rossyi. Takie miasta powiatowe jak Kre-menczug i Elizawetgrad są daleko piękniejsze, czystsze i bogatsze od Ch. Niekiedy na Wielkiej Sobornej ulicy tego miasta nie widać nawet w południe żywej duszy. We dnie kurz, wieczorem komary trapią przechodniów. Całe życie i działalność miasta skupia się na wybrzeżu (Nabereżnaja). Są tu 4 przystanie. Parostatki snują się w górę i na dół; koło przystani tłoczą się łodzie, barki, berlinki, sza-landy z jarzynami, rybami i t. d. Na rz. Ko-szewej luchliwa reparacya statków. Na wyspie Kwarantanowej, w kącie zbiegu dwóch, rzek, cały szereg pralni wełny i tartaków. Po drugiej stronie miasta nad Dnieprem cytadela. Chersoński powiat ma przestrzeni 16,849 w. kw., ziemi uprawnej 219,000 dzies., łąk 208,000 dzies. i lasu 7800 dzies. Większą część pozostałej przestrzeni zajmują stepy i ba-gniska. Mieszkańców liczy około 150,000. Powierzchnia cała przedstawia w ogólności nieprzejrzany i równy step, pozbawiony ochrony lasu, a ztąd podlegający silnej i długiej suszy. Grunt pad rzekami Dnieprem, Ingul-cem i innemi, składa się z suchych i piaszczystych stepów, to też mało urodzajny a szczególniej część południowa powiatu. Sieją najwięcej pszenicy i prosa. Hodowanie bydła stanowi najgłówniejsze bogactwo powiatu; na obszernych stepach pasą się trzody owiec, koni i bydła rogatego. Chersońska gubernia, jedna z małoruskich, leży w południowo zachodniej stronie od Moskwy; graniczy na północ i zachód z guberniami podolską i kijowską, w kierunku rzek: Jahorlika, Kodymy, Siniu-chy, Wysi, Irklejcy i Taśminy; na północ i wschód z gubernią połtawską w kierunku rzeki Dniepru; na południe w kierunku rzeki Dniepru z gubernią taurydzką i morzem Czar-nem; na zachód zprowincyą bessarabską wzdłuż rzeki Dniestru. Pierwsze wiadomości historyczne o południowej części gubernii chersońskiej, sięgają odległej starożytności. Tu na brzegach morza Czarnego i wpadających do niego wielkich rzek, Grecy na sześć wieków przed narodzeniem Chrystusa założyli osady: Ni-konion (gdzie dzisiaj Owidyopol), Isakion (o 2 mile prawie od Odessy, przy Suchym limanie), Skopelos (o 2 i pół mili od Odessy, przy limanie Małym Adżałyku), Odissos albo

572

Che.

Che.

 

Ordessos (o 6 mil od Odessy, przy limanie Ty-ligule) i Alcktos (na miejscu Oczakowa). Pomiędzy osadami temi słynęła bogata Olbia, na prawym brzegu rzeki Bugu, starożytnego Hi-panisa (gdzie dziś wieś Ilińskojc albo Paruty-110). W miejscu teraźniejszej Odessy istniała przystań Istrion, z niewielką osadą. Na północ od greckich osad mieszkali Kallepidowie (mieszanina Scytów i Greków) i różne narody scytyjskie, które wyparowały Cyrumeryanów, najstarożytniejszych mieszkańców tego kraju. Pisarze greccy, mianowicie Herodot, który Olbią zwiedzał, zostawili ciekawe wiadomości o tych osadach. Na miejscu Olbii i innych osad greckich dotąd odkrywają starożytności. W pierwszej połowie Ul wieku po narodzeniu Chrystusa greckie osady przez barbarzyńców zburzone zostały i po stepach ehersońskich przechodzić zaczęły różne plemiona koczujące, które po sobie liczne kurhany zostawiły. Stepy chersońskie, będąc zajęte przez Tatarów no-gajskich, pod władzą chanów krymwkich zostających, stały się polem częstych walk pomiędzy Litwinami, Polakami, Zaporożcaiui i Tatarami. W połowie XVII wieku półn.-wschodni kraniec gubernii chersońskicj, między Bugiem i Dniestrem (ku granicy Małej Kusi, wzdłuż polskiej granicy, w kierunku rzek Ta-śminy, Wysi i Biniuchy), począł się zasiedlać przez wychodźców z Małej Rusi, którzy, unikając podatków, obrali sobie kraj do Tatarów należący i założyli w nirn następne niewielkie osady: Kriukow nad Dnieprem, Tresagi na Wysi, Torgowicę nad Siniuchą, Olchowatkę, Glińsk, Cybulew. Nestorówkę, Stecówkę, Pe-troostrów, Andrusówkę, Kamionkę, Płachte-jewkę, Petrykówkę, Taburyszcze i inn •. Najdawniejszą i najznaczniejszą z tych osad był Krylów nad Taśminą, na granicy pomiędzy Polską a Małą B/usią. O tej osadzie wspomina Beauplan w swoim opisie Ukrainy. Każda wieś miała niewielką warownię, dokąd się mieszkańcy chronili przy pierwszom niebezpieczeństwie; gdzie niegdzie pobudowane były cerkwie, a pod Czarnym lasem, na uroczysku Uchówka (w pobliżu dzisiejszej Dmitrówki), znajdował się monastyr, później przez hajda-maków albo rozbójników zaporoskich zburzony. Hetmani ukraińscy, mieniąc mieszkańców tych osad jako sobie podwładnych, zaliczyli ich do pobliskiego pułku mirgorodzkiego, do którego Kremieńczug także należał. Na początku zeszłego wieku na planie pomiarowym pomiędzy Turcyą a Bossyą ułożonym (1705), granica tej Dostatniej wytkniętą była od pogranicza Polski, rz. Bugu i Taszłyku przez rzeczkę Martwe Wody, rzekę Inguł przy ujściu jej uo Bugu, rzekę Wisuń i Ingulec niedaleko brodu Be-keńskiego, aż do połączenia rzeki Kamienki z Dnieprem, o 4 mile powyżej Berysława; tym

sposobem większa część stepów gubernii cher-sońskiej między Bugiem a Dnieprem przyłączoną do liossyi została. Na mocy traktatów 1712, 1713 i 1720 roku, ziemio to Turcyi ustąpiono były; lecz za cesarzowej Anny Iwanó-wny (traktat z r. 1737) znów na zachodniej stronie Dniepru aż do Polski, granice llossyi podług planu pomiarowego z roku 1705 naznaczone były; traktat z roku 1741 rozszerzył je bardziej jeszcze od strony Krymu; ale zachodnie granice nie były ściśle oznaczone i w r. 1752 Rossya bez przeszkody założyła w gubernii chersońskiej osadę Serbów, którzy pod wodzą pułkownika Jana Chorwata przybyli z pogranicznych Turcyi posiadłości austrya-ckieh. Z Serbami połączyli się następnie wychodźcy z Multan, Wołoszczyzny i Bulgaryi; grunta dla nich wyznaczono wzdłuż rzek Ta-śtniny, Wysi i Siniuchy, oraz stepy o 9 mil dalej ku południowi, pomiędzy Bugiem i Dnieprom. Jest to najżyzniejsza część gubernii choreońskioj. Osadę nazwano Nowo-SerHą. Dla bezpieczeństwa od napadów Tatarów i Za-porożców, Chorwat założył na granicy zaporoskiej mocną na owe czasy fortecę (dzisiaj Elizabetgrad). W Trosagach nad Wysia., na granicy polskiej, podobnież wybudowana była forteca niewielka, a pozostałe osady obwarowane były szańcami. Granica zaporoska przytykała do Bugu uroczyskiem Orlika (dziś 01-wiopol), ciągnęła się około samego prawic Eli-zabctgradu, tak że z tej strony już Zaporożcy przedzielali granico rossyjskie od Tatarów. \V stepach nad Bugiem i dalej na wschód, aż do siczy nad Dnieprem, mieli oni swe zimówki, to jest futory. Na wschód od Zaporożców stała forteca tatarska Kizykermej, dzisiejszy Berysław. Ziemio łożące na prawej stronie Bugu, między rzekami Dniestrem, Kodymą i Jahorlikiom, aż do morza Czarnego, mało zaludnione były; tam pobyt miała koczująca horda białogrodzkich Tatarów, podwładnych ha-nom krymskim. Wejścia do limanu dnieprow-skiego broniła silna forteca Oczaków, w końcu XV wieku przez chana Mengli-Giroja założona. W Oczakowie odbywał się handel z Krymem i Konstantynopolem. Dalej ku zachodowi, na brzegach morza Czarnego, stał niewielki zamek turecki Chadźybej albo Kaczybej (dziś Odessa), w XV wieku założony. W północno-iachodniej stronie od Chadżybeja, w kącie, który tworzy zakręt Dniestru z granicami Polski, znajdowała się dosyć bogata prowincya dubossarska albo tombassarska, pod władzą hana krymskiego zostająca. Mieszkańcy jej Ormianie i Mołdawianie, rolnicy, prowadzili liandel z Polską i Bessarabią. Na wschód między Kodymą a Bugiem, naprzeciw polskiego miasta Bohopola, leżała wieś Holta, a na południe o 143 mil od Holty, nad Bugiem, znajdo-

Chfe.

Che.

573

 

Wała się niewielka forteca św. Andrzeja, przez feldmarszałka Miinicha na rozwalinach jakiegoś miasta założona. Tym sposobem Nowo-serbia, od północy i zachodu otoczona Polską, z południowo-zachodniej strony Tatarami, od południa Zaporożcami, wschodnim tylko kątem posiadłości rossyjskich dotykała. Zasiedlała się dosyć szybko: Mołdawianie, Wołosi i ra-skolnicy, niegdyś z Rossyi do Polski i Multan zbiegli, przenosili się do stepów, które zwolna postać prowincyi rossyjskiej przybierały. Tam budowano cerkwie, urządzano jarmarki, powstał handel z Krymem i Polską. W" 1764 r. Nowoserbia przyłączona do gubernii noworos-syjskiej została, którą w roku 1765 na trzy prowincye podzielono: elizabetyńską, ekatery-neńską i bachmucką. Dwie ostatnie z dzisiejszej ekaterynosławskiej gubernii utworzono, a pierwszą z Nowoserbii; na miasto gubernial-ne przeznaczono Kremeńczug. Od tego czasu rozdawać poczęto grunta urzędnikom wojskowym i cywilnym. Z powodu małej mieszkańców miejscowych liczby, właściciele zwabiali do siebie włościan z za Wysi i Siniuchy (to jest z Polski), a rząd gubernialny w wydawanych od siebie rozporządzeniach oznaczał tylko, ile każdy urzędnik obowiązany był zasiedlić chat na danej sobie części gruntu. Tym sposobem powstały dobra ziemskie w gnbernii chersońskiej. Stan nowych osadników, szczególniej z Zaporożcami w sąsiedztwie zostających, nie bardzo był zadawalniający; gdy ci ostatni, poczytując stepy za własność swoją, nieprzyjaznem okiem na osady rossyjskie spoglądali, częste czynili napady, zabierając byało, paląc dwory i uprowadzając mieszkańców. Osadnicy, nie posiadając oręża, lękali się pracom rolniczym oddawać. Na kurhanach stały słomą okręcone żerdzie, które za naj mniej -szem niebezpieczeństwem natychmiast zapalano, szerząc trwogę po okolicach. Nad granicami urządzone były forpoczty, o 2 mile jedna od drugiej, strzegące poruszeń Zaporoźców i Tatarów, którzy w razie zerwania stosunków przyjaznych między Rossyą a Turcyą, napadali na pograniczne osady. Po przyłączeniu do Rossyi całej pomiędzy Bugiem a Dnieprem przestrzeni (na mocy traktatu Kuczuk-Kajnar-dżyckiego, w r. 1774 zawartego) i po zniesieniu siczy zaporoskiej w roku 1775, spokojność i dobry byt mieszkańców kraju tego utrwalono zostały. W tym czasie oddzielono od gubernii noworossyjskiej część wschodnią i nazwano azowską. Miastem gubernialnem pozostał Kre-mieńczug, ale gubernia dzieliła się na dwie części: elizabetyńską i chersońską. Chersoń W roku 1778 założony został. W 1782 gubernią noworossyjską na 6 powiatów podzielono. W roku 178H połączono gubernie noworossyjską i azowską i utworzono z nich namie-

stnictwo   ekaterynosławskie, od imienia miasta Ekaterynosławia,  świeżo przez księcia Potem--kina założonego.    Miasteir* gubernialnem pozostawiono Kremieńczug;   namiestnictwo   na   15 powiatów podzielono; z tych 4, chersoński, eli-zabutgradzki,  olwiopolski i aleksandryjski   (ze wsi Beczy  utworzono  miasto powiatowe Ale-ksandryą), należy do dzisiejszej  gubernii cher-sońskiej.    Ludność wzrastała ciągle; w r. 1787 liczono  już   161.319  mk.    W r.   1789  przy zbiegu rzek Ingułu ł Bugu założono  warsztaty okrętowe i przy nich miasto Nikołajew.    W r. 1792 cała prowincya oczakowska, to jest cały kraj   pomiędzy   rzekami   Bugiem,   Dniestrem, Kodymą, Jahorlikietn i morzem Czarnem przyłączony został do Rossyi i linja pograniczna po nad Dniestrem wytknięta.    Niezaludnione ziemie   nowonabytej   prowincyi   rozdano   urzędnikom  rossyjskim, Arnautom,  Mołdawianom i Wołochom, a wzdłuż nowej granicy tureckiej nad  Dniestrem   założono kilka fortec   i  miast: Osyidyopol   na miejscu   wsi  tureckiej Hadży-dera,   Tyraspol   naprzeciw Benderów,   Grygo-ryopol    w   dawnym   obwodzie    dubosarskim i Nowe   Dubosary.    Najważniejszym  dla  całego połudaiowo-zauliodniogo kraju Rossyi wypadkiem    było  założenie   Odessy   na miejscu zamku   tureckiego   Chadżybeju.    Nowe miasto handlowe   przyciągnęło   do   siebie    kapitały, utrwaliło   odbyt płodów rolniczych   i   nadało wartość   pustynnym   dotąd   stepom.    W roku 1795 prowincya oczakowska  weszła do składu nowej   gubernii,   do której   zaliczono   trzy powiaty namiestnictwa ekaterynosławskiego (eli-zabetgradzki,   nowomirgorodzki  czyli   dawny olwiopolski   i chersoński),    przyłączono  kilka sąsiednich  województw   polskich,   przed   dwu laty   do Rossyi wcielonych.    Z tych ostatnich utworzono   powiaty bohopolski,  jeleński (miasto powiatowe Bałta), ekaterynopolski  (miasto powiatowe w miasteczku Kalnibłotach),  uliań-ski,  czehryński i czerkaski.    Prowincya oczakowska na dwie części podzielona została; większa  stanowiła  powiaty:   woznesieński, tyra-spolski; mniejsza do powiatów jeleńskiego i bo-hopolskiego   zaliczona;   nowa gubernia  otrzymała nazwę woznesieńskiej,  od imienia miasta ubernialnego,  dla którego   założenia generał-gubernator Zubow   obrał wieś  Sokoły   (na lewym brzegu rzeki Bugu,  o   10 mil poniżej 01-wiopola).    Ale  plany Zubowa  do skutku nie przyszły.    Na   przestrzeni,   zajmowanej   dziś przez   gubernią  chersońską,   w ostatnim  roku panowania  Katarzyny II,   było około 230,000 mieszkańców.    W r.  1796  gubernią    wozne-sieńską   (z wyjątkiem ziem,  do polskich województw należących), ekaterynosławską   i  tau-rycką   połączono w jedne gubernią,   która nazwę   noworossyjskiej   otrzymała.     Podzielono ją na   12  powiatów:   noworossyjski  (dawny

574

Che.

Che.

 

ekaterynosławsld), elizabetgradzki, olwiopol-ski, chersoński, tyraspolski, perekopski, sym-feropolski, marjupolski, rostowski, pawłogra-dzki, konstantynogradzki i bachmacki. W r. 1802 w kraju noworossyjskim 3 gubernie utworzono: nikołajewską, ekaterynosławską i taurycką. Nikołajewską, z miastem gubernia] nem Nikołajewem, składała się z powiatów: nikołajewskiego (dawniej chersońskiego), ty-raspolskiego, olwiopolskiego i elizabetgradz-kiego. Na początku 1803 roku Odessa wyłączona z pod zarządu gubernialnego, otrzymała osobnego naczelnika miasta (gradonaczalnikj. Z powodu drożyzny w Nikołajewie i dla rozległości zarządu morskiego, rząd gubernialny z Nikołajewa przeniesiono do Chersonu, i gubernia nikołajewską otrzymała nazwę cher-sońskiej. Obecnie gubernia chersońska ma 62637 w. kw. rozl., z tych ziemi uprawnej 1,300,000 dzies., łąk 1,440,000 dziesięcin i lasów 50,000. Dzieli się na 6 powiatów: chersoński, aleksandryjski, ananiewski, bobrynie-cki. odeski i tyraspolski. Powierzchnia guber-nii, z wyjątkiem części do Podola należącej, przerżniętej odnogami gór karpackich i pagórkowatej miejscowości na prawym brzegu Dniestru, przedstawia obszerny step łąk, na którym rośnie trawa, wysokości człowieka, a drzew nie napotyka się wcale prawie. Pomimo znacznej ilości rzek, przez gubernią przepływających, daje się czuć w wielu miejscach brak wody rzecznej. Północna część gu-bernii chersońskiej, składająca się z powiatu aleksandryjskiego i większej części powiatu bobrynieckiego, tworzy pomiędzy Aleksandr yą i Nowomirgorodem najwznioślejszą przestrzeń, gajami usianą, z której początek biorą liczne rzeki (Ingulec, Inguł i inne). Tu wszędzie prawie leży piękna czarna ziemia. Niemniej żyzną jest górna część powiatów tyra-spolskiego i ananiewskiego, stanowiąca północną gubernii granicę, obfita w gaje nad Dnie-strem, Jahorlikiem i Zodymą. Południowa część gubernii (cały prawie powiat chersoński, odeski i południowe krańce powiatów bobrynieckiego , ananiewskiego i tyraspolskiego). składająca się z równin stepowych, doświadcza silnej i długiej suszy. Najmniej żyzną jest południowo-wschodnia część powiatu chersońskiego. Wszystkie rzeki, przepływające przez gubernią chersońską, należą do kotliny morza Czarnego. Główniejsze z nich: Dniestr, Bug, Dniepr i 14 drugorzędnych, tworzą przy ujściu limany. Do żeglugi, oprócz głównych rzek, zdatne są: JahorKk i Ingulec. Klimat gubernii chersońskiej, z powodu, otwartej i równej miejscowości, jest niestały. W lecie skwarny, w zimie ostry. Gubernia chersońska nie jest bogatą w minerały. Jednym z głów-niejszych jest kamień wapienny, w powiatach

południowych wydobywany. Grunt powiatów północnych ma kolor szarawy i czerwonawy. Gubernia chersońska obfituje w glinę rozmaitego gatunku; zwyczajna biała, dla braku wapna, używa się w powiecie aleksandryjskim i bobrynieckim, do bielenia chat. W wielu miejscach tychże powiatów znajduje się torf; miejscami dają się spostrzegać oznaki rudy miedzianej i żelaznej. W Bugu i rzekach z nim połączonych znajdują skamieniałości. Królestwo zwierzęce niegdyś było daleko bo-gatszem i rozmaitszem, aniżeli teraz. Były tam suhaki, to jest dzikie owce, których rogi stanowiły przedmiot znacznego handlu Ocza-kowa i Perekopu. Dziś rasa ich wyginęta zupełnie. Nad Dniestrem i Dnieprem żyły dziki, a w stepach pasły się tabuny dzikich koni. W tak zwanym Czarnym lesie, w powiecie aleksandryjskim, znajdowały się dzikie kozy, borsuki, i dotąd jeszcze poławiają się kuny i wiewiórki. Wilków, zajęcy i lisów, jest wielkie mnóstwo; w 1824 roku w powiecie odeskim złowiono czarnego wilka. Z ptaków w gubernii chersońskiej znajdują się: orły, dro-pie, cietrzewie, żórawie, bociany, kuropatwy, kuliki i wiele innych. Na limanach żyją łabędzie i pelikany. Z amfibiów pospolity jest w tych stronach żółw. W południowych powiatach pełno jest wężów. Owadów bardzo wiele; najokropniejszą z tych jest przylatująca szarańcza. Zjawia się ona w czasie nieoznaczonym i przez kilka lat wciąż pustoszy pola. Rzeki obfitują w ryby; w nich się poławiają: białuga, jesiotr, sterlet, sum, sądak, okuń, karp', karaś, szczupak i leszcz. Rybołówstwo stanowi znaczny puzemysł nadbrzeżnych mieszkańców. Flora jest bardzo rozmaitą i zawiera w sobie rośliny Austryi, Ukrainy i stopów z północy do morza Kaspijskiego przyległych. Mieszkańców w gubernii liczą około 1,000,000. Ludność stanowią Małorusy (plemię najliczniejsze), Mołdawiauie, Bulgarowie, Wielkorosyanie, Niemcy (przybyli po większej części z Wirtembergii i wielkiego księstwa ba-deńskiego), Serbiwie, Grecy i Żydzi (131,916). Miasta, z wyjątkiem Odessy, Nikołajewa i Chersonu, nieludne i ubogie. Liczba miasteczek niewielka, a te nie są jeszcze urządzone należycie. Do najlepszych należy Sewery-nówka. Hodowanie bydła (szczególnie owiec), rolnictwo i handel stanowią główny przemysł mieszkańców. Rozwój rolnictwa, stosownie do własności gruntu, jest, rozmaity. Na brzegach morza Czarnego aż do Dniestru, cała powierzchnia składa się z suchych i piaszczystych stepów, zupełnie do uprawy niezdatnych. Ale w miarę oddalania się od morza, żyzność się powiększa. W ogólności rolnictwo w powiatach północnych jest w stanie zadawalniają-cym, w części zaś południowej gubernii bar-

Che

Chę.

575

 

dzo wiele do życzenia pozostawia. Koloniści zagraniczni sieją wyborny tytuń. Ogrodnictwo znaczne przynosi korzyści. Drzewa owocowe, melony, kukurydza i różne warzywa rosną wszędzie prawie. Miejscami napotkać można drzewa morwowe (nad Dniestrem) i winogrona. Jedwab' wyrabia się w koloniach niemieckich, a winne latorośle hodują, szczególnie na futorach do Odesy należących i po niektórych koloniach niemieckich i bułgarskich, w powiatach odeskim i tyraspolskim. Lasy stanowią najuboższą gałąź gospodarstwa wiejskiego. Najpiękniejsze gaje znajdują się w powiecie aleksandryjskim (Czarny las). Hodowanie bydła stanowi najgłówniejsze bogactwo mieszkańców. Na otwartych stepach pasie się mnóstwo owiec, koni i bydła; ale gałąź ta gospodarstwa wiejskiego nie wszędzie do stanu kwitnącego jest doprowadzona. Stadniny dość znaczne, ale odbyt na konie rok od roku trudniejszym się staje, cena się zniża i bardzo często stadniny do upadku się chylą. Pochodzi to ztąd po części, że rozmnożenie koni nad Donem znaczne przybrało rozmiary i za nizką cenę są sprzedawane. Konie tutejsze są bardzo silne. Bydło w znacznej ilości utrzymują właściciele, ziemscy i rolnicy; odbyt na nie pewny zawsze, a ceny są dosyć stałe. Kasa chersońska, w wielu miejscowościach zmieszana z rasą węgierską, w ogóle zaś wielka i silna. Po niektórych gospodarstwach obywatelskich znajdują się bawoły. Owce, szczególniej w powiatach południowych, w znacznej są liczbie: zwyczajne, cygajskie i hiszpańskie. Merynosów i metysów przeszło 60,000 głów. Pszczolnictwo bardzo wielu zwolenników liczy w gubernii chersońskiej. Przemysł fabryczny małe uczynił postępy. Najwięcej ma powodzenia gorzelnictwo. Handel wewnętrzny skupia się na jarmarkach w No-womirgorodzie, Elizabetgradzie, Wozniesieńsku, Chersonie i niektórych miasteczkach. Herb gubernii chersońskiej: w złotem polu czarny orzeł dwugłowy z koroną, w prawej nodze trzymający gałązkę laurową, a w lewej płomień; na piersiach jego w złotej tarczy u góry wystawiony krzyż złoty z czterema promieniami. Najlepszy opis gub. chersońskiej jest Szmita w "Materyałach dla geografii i stati-stiki Rossii" (Pet. 1863). Biskupstwo chersoń-skie katolickie istniało od r. 1847 do 1852, poczerń przeniesione do Tyraspola (ob.), zowie się dziś tyraspolskiem (Artykuł napisany na podstawie Enc. Orgelbranda i najnowszych danych urzędowych).
Chersonez, ob. Krym.
Chersońszczyzna, cały nadmorski pas No-worossyi tak pospolicie nazywają.
Chęcin, wieś  nad rz. Nerem,  pow. turecki, gm. Zelgoszoz, par. Grodzisko,  utworzoną zo-

stała z gruntów włościańskich odseparowanych od dóbr Zbylczyce. Składa się z osad mających po 15 morgów. Chętne przyjęcie separacyi i załatwienie kwestyi służebnościowych przez włościan uwieczniono w nazwie miejscowości, oddanej im drogą zamiany.
Chęciny, 1.) m., pow. kielecki, byłe m. powiatowe województwa sandomierskiego, leży pod 50°48' szer. i 38°7'1 dług., na wzniesieniu 861 stóp nad poziom morza, o 14 w. na połud. zach. od Kielc, przy drodze bitej do Jędrzejowa. Odl. od Warszawy 216 w., od Radomia 66 w. Ch. posiadają obecnie kościół par., magistrat, sąd pokoju okręgu II należący do zjazdu sędziów w Kielcach, wiezienie karne na 250 aresztan-tów, szkołę miejską jednoklasową i rzemieślni-czo-niedzielną i dom przytułku dla starców
kalek. Dochody kasy miejskiej w 1876 r. wynosiły 5406 rs., rozchody 4597 rs. W r. 1827 r. było tu 244 dm. i 2558 mk.; w 1860 roku Ch. liczyły 352 dm. i 4428 mk.; w tej liczbie 3320 żydów. Obecnie 5200 mk. Cała pierwiastkowa historya Ch. odnosi się do zamku, na szczycie skały marmurowej zbudowanego, który odległej sięga starożytności. Była to bowiem w swoim czasie niezdobyta twierdza, w której skarby koronne chowano, tak była uważana za bezpieczną i silną. Władysław Łokietek, przygotowując się na otwartą i walną wojnę z krzyżakami w r. 1318, jeszcze przed swoją koronacyą skarby kościoła ar-chidyecezyalnego z Gniezna do zamku Chęcińskiego przeniósł, tak jak skarby koronne i znamiona królewskie z Gniezna do Krakowa. W r. 1331, kiedy tenże sam monarcha, gotując się do nowej wojny, chciał wprzód publiczne sprawy urządzić, zwołał na dzień św. Trójcy powszechne i wielkie wiece czyli sejm do Chęcin. Był to pierwszy zjazd wszystkich ziem małopolskich i wielkopolskich, na który wszyscy wojewodowie i kasztelanowie się zebrali. Z tego sejmu ogłoszono wielkorządcą wWielkiej-polsce królewicza Kazimierza. Ważną epokę w dziejach krajowych zajmuje sejm w Ch. odbyty, zwłaszcza gdy obradujący prosto z swoich krzeseł siedli na konie i udali się zaraz w pochód przeciw nieprzyjacielowi. Wszystkie te wypadki nie w samem mieście odbywały się, lecz na tutejszym zamku. Teraźniejsze bowiem Ch. najpodobniej wzrost swój od Kazimierza Wielkiego poczynają. Są także dowody, iż miasto to było jednem z pierwszych, co prawem niemieckiem rządziły się, gdy w przywileju z r. 1465 Kazimierz Jagiel-[ończyk, po spaleniu tutejszych akt, odnowił te prawa, wspominając, iż takowe były odda-wna Ch. nadane. Za panowania albowiem tego monarchy w tymże samym roku Ch. do szczętu się spaliły, a król im na sejmie w Kaliszu odnowił i potwierdził przywileje. Nastę-

§76

Chę.

Ćhę.

 

pnie,   chcąc jeszcze bardziej podupadłe   miasto podźwignąć, przywilejem wydanym w Krakowie w r.  1487   nadał mieszkańcom  prawo do kopalń tutejszych i inne niemniej  ważne swobody.    Powiększył je  Jan Olbracht  r. 1494, urządzając prawa górnicze na sposób olkuskich i uwalniając od wszelkich opłat,   ceł, targowego i t. p.    Wszystko to zaledwie  zaczęło miasto podnosić, aliści  w r. 1507 znowu  całe Ch. spaliły się i Zygmunt I przywilejem   w tymże roku wydanym w Krakowie, bacząc, iż po zgorzeniu  miasta wszystkie  jego dawniejsze prawa   i   ustawy od ognia zniszczone zostały, takowe im powrócił i odnowił.    Tenże sam monarcha  w r. 1525 urządził  także tutejsze górnictwo    co  do   podżupków,   gwarków,   praw i   zwyczajów   górniczych;   podobnież  uczynił Zygmunt August.    Król Stefan Batory wydał przywilej   w Krakowie 1583 r.,  na założenie szkółki  i fundusz na nauczyciela przeznaczył. Zygmunt III zaprowadził w r. 1611 jeden doroczny jarmark,  zaś Władysław IV uchwałą w skutek wyznaczonej   komisyi co do urządzenia komór i cła, w r. 1643 Ch. na miejsce komory przeznaczył.    Atoli zniszczyła to wszystko pierwsza  wojna szwedzka,   gdyż   w roku 1657 wojska Jerzego Rakoczego  w d. l kwietnia wpadły do Ch.,  miasto zrabowały i spa-łiły, a co jeszcze po nich zostało, okropnie szerząca się tu morowa  zaraza przez lat 4  do reszty spustoszyła tak, że lustracya w roku 1660 uczyniona,   z 341   przedtem   znajdujących się, zastała tylko 48 domów.    Zaradzając tym klęskom   Jan Kazimierz,   przywilejem  1666 roku ustanowił pięć jarmarków,  aby z upadku podnieść Ch.,   ale to   niewiele pomogło.    Jan III pragnął także podżwignąć miasto, kiedy uchwałą  sejmu  1677   r. postanowił,   aby  dozwolić wszystkim ludziom wszelakiego narodu w kraju znajdującym się, budować się w Ch.,   z tem zapewnieniem, że przyjmujący  prawo miejskie mogą prowadzić jakie chcą handle, trunki szyn-kować,   robić   takowe i zkądinąd   sprowadzać. W roku  1764 uchwałą  na  konwokacyi warszawskiej  Ch. przeznaczono na drugie miejsce sądów   ziemskich   radomskich,    dla   powiatu radomskiego,   opoczyńskiego   i   Chęcińskiego. Nujwiększy  atoli  cios zadał temu miastu dekret rady nieustającej  z dnia 17 czerwca 1777 r., mocą którego dozwolone zostało prawo osiedlania  się  tu  starozakonnym,   co zyskali już przód na to przywileje Michała Korybuta, Jana III  i  Stanisława  Augusta.    Ale początkowo było ich tylko dwóch w Ch.,   z czasem zaś doszło do tego,   iż  w 1796   w  rynku dwa tylko domy   były w posiadaniu  chrześcian,   a żydzi resztę   zajmowali;   rozsypawszy się po mieście, uśpili przemysł, zgubili rzemiosła,   mianowicie snycerstwo i kamieniarstwo,   które tu niegdyś kwitnęło.    Największą   dotąd  ozdobą  Ch.  są

miny zamku na wyniosłej  nad miastem panu-ącej   górze,   które  już   z góry Michałowskiej o 12 mil odległej widzieć się dają.    Na górę tę trudnością dojść można, ale widok z niej niewypowiedzianie wspaniały.    Zamek  Chęciński budowany  jest na opoce czyli skale litej, marmurowej;  mury  same częścią z kamienia marmurowego, częścią z cegły wzniesione,  są jeszcze dla tego,   że trudny do niej przystęp,   nie-,byt zrujnowane i bardzo mocne.    Dwie wieże okrągłe nader wysokie a  trzecia  czworokątna ukośna także dobrze się trzymają,   tylko jedna ść murów oraz kawałek ściany jest zupełnie prawie rozwaloną.   Miejsce, które na wzniesienie   gmachu  tego wybrano,   nie dozwoliło budowniczemu zachować w nim form regularnych; podłużny i nieforemny szczyt skalistego wzgórza wymagał,   aby i plan zamku do niego był zastosowany.    Posada  też jego   rozciągała się znacznie od wschodu ku zachodowi, kiedy tymczasem   w poprzecznym  kierunku  bardzo jest ważką.    Obok części mieszkalnej, dosyć szczupłej,  znajdowała  się  kaplica i dwie wyniosłe okrągłe baszty.    Dziedziniec  był z boku, a w końcu jego strażnica skośno-czworokątna, przy której   znajdowała   się mała   furtka w murze, zapewne   do   czynienia   wycieczek.    Główna brama   była od wschodu, a prowadziła do niej ważka droga  naokoło góry,   śród   sterczących głazów  wykuta i   mostem zwodzonym zakończona.    Na swoje czasy była tu więc silna i do zdobycia  prawie   niepodobna warownia.    Zamek ten, jak wyżej wspomnieliśmy, pierwotnie był  mieszkaniem   książąt  i   królów  polskich. Kiedy  starostwo Chęcińskie przeznaczone było na   uposażenie  wdów królewskich,   te zwykle w zamku  przemieszkiwały.    Najdłużej  z nicli gościła tutaj Elżbieta siostra Kazimierza Wielkiego   a matka  króla   Ludwika,   która w jego imieniu rządy państwa   sprawowała.    W końcu XIV wieku  był przeznaczony na więzienie stanu.    Tu od r. 1386 przez  trzy lata siedział brat przyrodni Władysława Jagiełły,   Andrzej Wingold, książę litewski, za podniesienie broni przeciw  niemu.    W  r. 1409 tutaj długo więziony był możny Warcisław z Gotardowic,   za okazaną   przychylność   krzyżakom.    Napełnił się zamek  Chęciński   więźniami wojennymi po bitwie pod Tannenborgiem 1410 r. Lecz zamek ten   nie tylko przeciw potędze ludzkiej służył. ale w zdrowej okolicy położony, nie raz w czasie grasującego powietrza stanowił schronienie. Nawet Władysław Jagiełło   syna swego pierworodnego, Władysława,   niespełna rok mającego,   tu   w.   1425 w czasie panującej choroby schronił.    W r. 1554   tu   na czas niejaki były przechowane skarby królowej Bony, pod strażą Włocha Brancaccio.   Kiedy za niemi do Włoch się wybierała, Bona w tym zamku  także przez krótki  was  mieszkała;  nawet  ztąd Walenty

Chę,

577

 

Bębiński, kasztelan sądecki i starosta chęciń-ski, z naznaczenia króla odprowadzał ją do granic Polski. Następnie na mieszkanie starostów grodowych przeznaczony, mieścił sądy i kancelaryą grodzką. W drugiej połowie XVI wieku już był bardzo zniszczony, w końcu zaś tegoż stulecia spalił się, ale w r. 1612 nanowo odbudowany został. Zniszczyli go powtórnie Szwedzi w r. 1657 i 1707; poczerń już mieszkalnym być przestał i tylko jeszcze służył na pomieszczenie sądu i kancelaryi grodzkiej. Ostatecznie atoli popadł w ruinę za rządu austryackiego. Po zniszczeniu jego przez Szwedów, starostowie wystawili dla siebie u stóp góry od południa pałac, do dziś dnia w całości będący. Z pomiędzy budowli kościelnych, pierwszym jest schodząc z góry starożytny parafialny kościółek. Był on niegdyś filialny, a aiewiadomo kiedy założony został; z budowy jego tylko domyślać się można, że w końcu XIV lub na początku XV wieku był wzniesiony. Styl w nim ostrołukowy, przez późniejsze jednak przerabiania gzymsami i pi-lastrami zepsuty. Ma sklepienie nawy wsparte na czterech kolumnach, we dwa rzędy ustawionych, tak na środkowej części jak i na krużgankach równie wysokie. Stanisław Sza-franiec, starosta tego miejsca, za panowania Zygmunta Augusta chwyciwszy się wyznania kalwińskiego, oddał ten kościół nowym spół-wiercom swoim w roku 1568. Ci posiadali go do roku 1603, w którym za staraniem Stanisława z Ruszczy Branickiego katolikom po-wrócony i na nowo poświęcony został. Gdy piorun strzaskał wieżę na środku tego kościoła, na jej miejsce wystawiono inną, daleko mniejszą, a przy tej sposobności dach sam i główną szczytową ścianę o 5 łokci zniżono. Znajduje się w tym kościele piękny marmurowy ołtarz Ukrzyżowanego Chrystusa. Również godna jest widzenia płaskorzeźba marmurowa, niższą część ołtarza stanowiąca, a trzech królów w szopce wyobrażająca. Ołtarz ten i cała kaplica fundowany jest w wieku XVII przez niejakiego Fotygę, wójta Chęcińskiego, którego portret wisi na sznurku jak lampa na środku kościoła, a zwłoki w grobach podkościelnych dotąd w całości spoczywają. W skarbcu znajduje się bardzo misternie wyrobiona gotycka monstrancya srebrna z pozłacanym Melchize-dechem, oraz figurami św. Bartłomieja i św. Jadwigi, pod których wezwaniem kościół tutejszy jest zbudowany. Piękno to sztuki złotniczej dzieło, pochodzi z roku 1638. Znajduje tu się także kielich bardzo dawnej roboty. Daleko dawniejszym był tu drugi kościół z klasztorem niegdyś księży franciszkanów: wystawił go Kazimierz Wielki w r. 1308; zajęty w r. 1586 przez kalwinów, nie tylko został ogołocony ze wszystkich sprzętów i ozdób, ale
Słownik Geograficzny Zeszyt VIII.

nadto mury tych gmachów w gruzy obrócono. Powrócił je pierwotnym właścicielom Zygmunt III. W 1605 r. starosta Branicki kosztem swoim kościół i klasztor oraz kaplicę św. Leonarda z gruntu wyrestaurował i nowemi funduszami uposażył, jak świadczy napis nad furtą klasztoru dotąd znajdujący się. Kościół ten stawiany był pod tytułem Matki Boskiej Wniebowzięcia i poświęcony w r. 1628. Zrujnowany przez Szwedów W roku 1657, potem znowu nakładem Stefana Bidzińskiegb był odbudowany j po trzeci raz poświęcony w roku 1685; nakoniec w r. 1817 pozostałe mury z kościoła i klasztoru na więzienie dla całej guber-nii zajęto. Teraz tylko jedna kaplica z niego pozostała, na której ścianach kilka znajduje się nagrobków, a między niemi i Mikołaja Mori-wida, wojewody połockiego, o którym powiada Paprocki, że był wielce w Rzeczypospolitej zasłużonym. Coby on jednak robił w Ch. nie-wiadomo. Był jeszcze tutaj trzeci kościółek św. Magdaleny z klasztorem panien franciszkanek, tutaj klaryskami od ich założycielki Klary Grędoszcwskiej zwanych; klasztor wystawiony był w r. 1643, kościół zaś dawniejszy otrzymały w r. 1673; ten zaś powiększony
0 druga,   większą  część kosztem   wyżej   wspo
mnianego  starosty  Bidzińskiego,   poświęcony
był  w r.   1683,  jak świadczy   znajdująca   się
w nim kamienna tablica.    Obecnie jest to eta
towy   klasztor.    Ogólnie   teraźniejsza   postać
miasta  przypomina starożytne  jego pochodze
nie.    Rynek   otoczony murowanemi   kamieni
cami,  z których kilka odległych  sięga czasów.
Ruch handlowy  dość tu jest  znaczny, a płyty
marmurowe  polerowane,  w drewniane  nawet
domy wstawione, ze złoconemi napisami, mie
szkania    rzeźbiarzy   i   handlarzy   marmurów
wskazują.    Góry i kopalnie Chęcińskie zdawna
należały  do dóbr królewskich,  stanowiły  do
chód panujących,  i  urządzone były pierwotnie
na wzór innych kopalń gwareckich,  mianowi
cie   olkuskich,  zawierając, równie jak  tamte,
znaczne w sobie  bogactwa.    Kopano  tu bo
wiem   zielenice   (malachity),   lazury,   srebro,
miedź i ołów; miedzią prowadzono handel z za
granicą, a rudę wożono do Anglii.    Tak przy
najmniej   pisali   o   nich: Kromcr, Starowolski,
Cellaryusz,   Opaliński,   Gwagnin,   Łubieński
1 Rzączyński.    Najdawniejsze wzmianki  w a-
ktacli   archiwalnych o tych kopalniach są  z r.
1396.    Wtedy  bowiem  był Mikołaj  Bochner
żupnikiem olkuskim   i   Chęcińskim,   co jest do
wodem,  że kopalnie  były  z sobą  porównane
i jednej natury.    Pod rokiem 1487 mamy ślad,
że już wtedy Jan Karaś  był tylko Chęcińskim
żupnikiem. W XVI wieku znana rodzina Bone-
rów z Krakowa, była podobnież  żupnikami ol
kuskimi  i   Chęcińskimi:   tak po Janie Bonerze.
zmarłym 15 kwietnia 1523 r., otrzymał oba te
37

S7Ś

Ćhę.

Ćhę.

 

żupnictwa Seweryn Boner, po którego śmierci y roku 1549 przypadłej, dostał je Jan Luto-mirski, podskarbi nadworny koronny, kasztelan brzeziński, starosta łęczycki, burgrabia zamku krakowskiego, jak z tytułów przekonać się można wcale nie górnik lecz wielki pan, zmarły w roku 1554. Po nim był Jost Ludwik Dycz (Decius) z Woli Chełmskiej, znany historyk pierwszych dziewięciu lat panowania Zygmunta I, żupnikiem olkuskim i Chęcińskim, karbarzem wielickim, wielkorządcą zamku krakowskiego i sekretarzem królewskim, zmarły 1567 roku, a wszystkie te godności i urzędy, otrzymał syn jego Ludwik, zmarły dnia l września 1576 roku. Dalej rozmaici tu starostowie byli oraz żupnikami tutejszymi, jak Stanisław Dębiński, Prosper Prowana, zmarły d. 20 września 1587 roku, Jan Branicki zmarły 1655 r. i t. d.; to znowuż w latach 1624 i 1630; wymieniony jest Stanisław Gorze-chowski podżupnikiem, a w r. 1633 niejaki Stanisław Łowczy k posessorem olbory i gór Chęcińskich. Nie podpada przeto wątpliwości, że te dziewięć gór, śród których spokojnie sobie leżą dziś ubogie Chęciny, kryją w swojem łonie skarby, które, od dawna znane, miały czasy świetności; później zaledwie nakład wracały lub też zupełnie były opuszczone, z tej podobno jednej tylko przyczyny, że natura tutejszych kopalń nie była dotąd gruntownie rozpoznana. Najdawniejszy ich opis znajduje się w lustracyi starostwa Chęcińskiego z r. 1569, w archiwum głównem Królestwa, z której przekonać się można, że już wtedy stan górnictwa tutejszego był w upadku, gdyż lustrato-rowie nie w jednem miejscu się wyrażają, "że jest tu wiele skarbów, ale potrzebaby robić i nakładu nie żałować;" snadź więc była to już odwieczna tego .stanu przyczyna. Czy królowa Bona z swoimi Włochami miała jaki wpływ na kopalnie Chęcińskie, nie ma żadnych śladów. Ale w czasie bezkrólewia, przed koronacyą Stefana Batorego, Walenty Dębiński, starosta, wnosił, żeby z odkrytych tutaj drogich kruszców bić monetę; wnosić więc ztąd można, że kopalnie były wtedy znowu czynne. Jakie zaś były dalsze ich koleje łatwo zgadnąć; upadały one coraz bardziej, dopóki zupełnie nie zaginęły tak, iż ołów, miedź, srebro, a jak Starowolski chce, przez szczególną życzliwość dla kraju, upatrując to, czego nigdy nie było nawet, i złoto, niegdyś tu znajdujące się, nietylko w kopalniach ale i w pamięci ludzkiej zniknęły. Cóż mówić o owej cudnej zielenicy (zieleni czyli malachicie) i lazurze (błękicie miedzi) bardzo kosztownym, o których wspomina wyżej przytoczona lustracya, chociaż teraz nawet ich tutaj istnienia zaprzeczają nowsi mineralogowie. Piękne jednak okazy zieleni i błękitów miedzi z Mie-

dzianej góry, wielu krajowych zbiorów stanowią ozdobę, a znane są płyty malachitowe szlifowane, które upiększały niegdyś pokoje króla Stanisława Augusta, za generała Soldenhof wydobyte. Podobnież, według Rzączyńskiego. który między wielu bajkami i szacowne źródłowe prawdy umieszczał, za Jana III starosta Bidziński, z lazuru wydobytego z kopalni tutejszych wyrobiony stolik przesłał w darze Innocentemu XI papieżowi (Aitctuar. Hist. Nat. pag. 65). Z tych wszystkich atoli skarbów zostały Chęcinom jeszcze kopalnie marmurów, w nadzwyczajnej obfitości się znajdujące, ale także w niemniejszem zaniedbaniu. Czy mar-murołomy tutejsze znane były i używane w dawnych czasach, niewiadomo. Nie wspominają o nich lustracye z XVI wieku, ale to pewna, że nie w środku XVII stulecia, gdy kopalnie kruszcowe ustawały, zaczęto marmury wydobywać. Lustracya bowiem z r. 1602 przekonywa, że za czasów Zygmunta III kopalnie marmurowe były tu czynne i wydobywano takowe z gór tutejszych, "nakładem i na potrzebę JK. Mości, na ozdobę kościołów i zamków kosztem jego wznoszonych". "Atoli w tych wszystkich górach, mówi taż lustracya, chociaż marmury są ozdobne, różnej maści, jednak z nich do tych czasów żaden pożytek nie idzie skarbowi JK. Mości, ani staroście." Pod tem wyrażeniem się rozumiano dochody pieniężne, gdyż istotnie były one pożyteczne, zważając, iż wszystkie gmachy tak kościelne jako i świeckie, przez Zygmunta III stawiane, przechowały dotąd dowody, iż ich używać umiano; gdy schody, drzwi, futryny u okien, ołtarze i tym podobne części budowli, jeżeli ocalały, są zawsze z marmuru Chęcińskiego, nawet częstokroć z umiejętnością rzeźbiarską wykonane. Starowolski pisze, że za jego czasów słynęły marmury Chęcińskie, mianowicie w kolorach czarnym i zielonym, których teraz nie wydobywają, jeżeli tylko szanowny polihistor się nie omylił. Wedle świadectwa Opalińskiego, w dziele napisanem przeciwko zarzutom ku Polsce Barklaja, użytek marmurów tak był u nas rozpowszechniony, iż Zygmunt III kazał wykuć w jednej z gór Chęcińskich, przedtem Wierzmoniecką zwanej, dwie kolumny 38 stóp wysokie, na których chciał jakieś posągi w Warszawie stawiać (podobno na pamiątkę uśmierzenia rokoszu Zebrzydowskiego), ale nie przyszło do tego, a syn jego Władysław IV, kazawszy je wydobyć, gdy jedna z nich pękła, drugą sprowadził do Warszawy, i na niej dotąd stoi od roku 1643 posąg Zygmunta III na Krakowskiem Przedmieściu; góra zaś na tę pamiątkę dotąd także Zygmuntowską się nazywa. Później z upadkiem wszystkiego w kraju i marmurołomy były zaniechane; wszelako Rzączyuski, za Augusta III piszący, wylicza-

Chę

Chi.

579

 

jąć odmiany tutejszych marmurów, domniemywać się każe, iż nie były one zupełnie zaniedbane. Jednakże gdy uczony Carossi w r. 1778 zwiedzał Chęciny i pierwszy raz dokładnie opisał, wyliczając wszystkie znane wtedy odmiany marmurów, łomy ich znalazł w zaniechaniu i zniszczeniu, kamienie zaś powierzchownie tylko niekiedy wydobywano. Dopiero w końcu panowania Stanisława Augusta, gdy monarcha łomy tutejsze oglądał, pomy-ilano o wzniesieniu tego przemysłu w kraju, a król sprowadził usposobionych po temu i biegłych majstrów z Włoch do Czerny i Dę-bnika, jakiemi byli: w sztuce dobywania Dominik Schianta, do wyrabiania Leonardo Galii i polerowania Edward Gigli; ci pod kierunkiem nadwornego malarza królewskiego Mar-cellego Bacciarelli, w Chęcinach nauczyli wydobywania i wyrabiania różnych z niego przedmiotów. Król zaś ozdobił nim nawet jedne salę zamkową, którą z tego powodu marmurową nazwał. Potem znowu wszystko upadło, aż dopiero w roku 1817, po ustanowieniu głównej dyrekcyi górniczej, w której przewodniczył mąż wysokich zasług minister Tadeusz hrabia Mostowski, za jego szczególnem staraniem urządzono fabrykę marmurów w Chęcinach, składającą się z pilarni o czterech piłach do rżnięcia takowych i polerowni. Otworzono wtedy główne łomy w Słopcu, w górach Zy-gmuntowskiej, Zelejowej i Okręglicy, i wyrabiać poczęto rozmaite przedmioty. Projektowano także w roku 1820, aby tu założyć szkoły rysunków i snycerzy, sprowadzić do wydobywania z gór ukrytych skarbów ludzi po temu usposobionych i t. p. Wtedy także uczony i gorliwy ten minister rozkazał zdjąć plan tutejszych kopalń. Wszelako komisya rządowa spraw wewnętrznych, zarządzająca górnictwem w 1823, straciła nadzieję wzrostu fabryki marmurów, pod zawiadywaniem ówczasowej dyrekcyi górniczej w Kielcach zostającej, ciągle będąc narażaną na ponoszenie wydatków dla jej utrzymania a żadnej nie mając korzyści. Aby więc takową utrzymać bez potrzeby wydatkowania, połączyła ową fabrykę z więzieniem chęcińskiem i zaprowadziwszy warsztaty w obrębie samego więzienia, wydzierżawiła ją na lat 12 Wincentemu Sokołowskiemu, nadzorcy tego więzienia, pod temi głównemi warunkami, aby fabrykę utrzymywał ciągle czynną, nietylko w stanie w jakim się wówczas znajdowała, lecz owszem starał się o jej udoskonalenie; aby w niej wyrabiane były rzeczy gustowniejsze, więcej sztuki i przemysłu potrzebujące; nadto, aby starał się młodych ludzi krajowców doskonalić, utrzymując ich przy zdatnych po temu majstrach i t. p. Komisya oddała temu dzierżawcy lokal na fabrykę, zapasy materyałów z wszelkiemi re-

kwizytami górniczemi, modelami, rysunkami,
i nietylko nie żądała żadnego czynszu dzier
żawnego, ale nadto, oddając ówczasowych maj
strów pod dowolny zarząd przedsiębiorcy,
przydała mu jeszcze 150 więźniów Chęcińskich
na lat 6 do robót kamieniarskich, z obowią
zkiem płacenia 5,000 złp. co rok do kasy te
goż więzienia. Ale przedsiębiorca nie dotrzy
mał kontraktu, robił nie to co mu umowa prze
pisała, cena wyrobów była zbyt wygórowana
i dla kraju nieprzystępna; skutkiem tego fa
bryka coraz bardziej upadała, aż nareszcie w r.
1833 zupełaie zamkniętą została. W osta
tnich czasach nieco się podniosła. L. Zejszner
pisał rozprawę: "O dolomitach w paśmie de-
wońskiem rozpostartem między Ch. a Sando
mierzem." (Rocz. tow. nauk. krak). W Enc.
Org. są wyliczone pod "Chęcinami" -góry do
starczające marmurów. Dobra Ch. dawniej
narodowe, obecnie donacyjne Włodzimierza
Storożenki, składają się z m. Chęcin, wsi
Nowy młyn, Bugaj, Papiernia Wierzchów,
folw. Podzamcze, Bradkowice, Mosty, Bolecho-
wice, Korzecko, Polichna, Rudkowice, Stare
Chęciny, Wola Murowana i Wójtostwo. Staro
stwo Ch. składało się z zamku i miasteczka
Ch. tudzież wsi: Baranek, Bolechowice, Bra-
tkowice, Stare Chęciny, Korzecko, Murowana
Wola. W 1789 r. czysta intrata wynosiła
17,764 złp. S.arostwo to pierwotnie stanowi
ło uposażanie wdów królewskich; od 16 w.
zostawało ciągle w magnackich rodzinach, sta
nowiąc kość niezgody w razie zawakowania.
Szafrańcowie, Dębińscy, Mniszkowie, Branicki,
Stefan Czarniecki byli starostami tutejszymi.
Ostatnim emfiteutycznym starostą na lat 50
od 1775 r. był Załuski Bogumił, płacił 2806
złp. kwarty. Co do opisu Ch. to po lustracyi
z 1569 mamy opis Niemcewicza ("Podróże" 26
str.) i Fr. Maks. Sobieszczańskiego ("Wycie
czka Archeolog." str. 200). Art. napisany na
podstawie Enc. Org. i nowszych źródeł. 2.) Ch.,
wsi folw., pow. garwoliński, gm. i par. Górzno,
od drogi bitej warsz.-lubelsk. odl. w. 3. Ro
zległość m. 708, w tem pod pługiem 504, łąk
39, lasu w r. 1873 m. 146 i pół, różnych nie
użytków m. 18. Grunta i łąki dobre. R. 1827
było tu 13 dm., 104 mk., obecnie 18 dm., 198
mieszk.	Br. Cli.
Chęciny, wś, pow. mielecki, w par. kat. Rzochów, o 15.7 kil. od Mielca.
Chi..., por. C%...
Chiby, ob. Chybi, Chybie, Chyby.
Chiczewo, ob. Chyczewo.
ChiI, Chili, przysiółek wsi Pławaw Galicyi.
Chilczyce, ob. Chylczyce.
Chilczyce, wś w pow. mozyrskim, na płd. zachód od Turowa. W pobliżu ciekawe horo-dyszcze.
Chilczyce (z Boniszynem),  wieś, pow. zło-

580

CM.

Chi.

 

czowski, leży nad potokiem, który wypływa
pod wsią Płuchów, o 2 mile na wschód od Chil-
czyc, i niedaleko od swego źródła obraca kil
ka młynków wodnych w Płuchowie, tworzy
staw w Strutynie. przepływa przez Złoczów,
gdzie był dawniej znaczny staw, teraz spuszczo
ny, tworzy stawek w Poczapach, i pod Pie-
tryczami, wsią. o l milę na zachód od Chilczyc
położoną, wpada do Bugu. Chilczyce leżą o 4.8
kil. na zachód od Złoczowa, w urodzajnej okolicy,
obfitującej również w tłuste łąki i mającej
w niewielkiej bo pół milowej odległości na
północ i południe znaczne lasy. Przestrzeń
posiadł, wiek. roli orn. 325, łąk i ogr. 182,
pastw. 172, lasu 86; posiadł, mniejsza roli
ornej 689, łąk i ogrodów 289, pastwisk
238 mórg. Ludność rzym kat. 53, greek,
kat. 358, izrael. 6: razem 417. Należy do
rzym. kat. par. w Złoczowie, gr. kat. parafii
w Poczapach. W tej wsi jest szkoła filialna.
Właścicielka większej posiadłości Ludwika
Dzierzkowska.	B. R.
Chilice, Chilino, ob. Cliylice, Chylino.
Chilimonowskie-siedliszcze, ob. Borszczów-ka, r 55.
Chilino, wś, pow. wieliski, dominium hr. Perowskiej i Bułhakowa, rozl. 5003 dzies.
Chilischeny, ob. Ckyliszeny.
Chilshuette (niem.), ob. Chyłowo.
Chimbrycz, osada, powiat nowogradwołyń-
ski, gmina miropolska, do dóbr tegoż nazwiska
lir. Gzapskich należąca; włościan dusz 24,
ziemi włość. 65 dzies.	L. B.
Chimki, st. poczt, i st. dr. ż.mikołajewskiej, w pow. moskiewskim.
Chinino, wś niewielka w południowo-wscho-dniej stronie pow. ihumeńskiego, niedaleko Chołuja (ob.), w gm. pohorelskiej, w 3-im stanie policyjnym, w 1-ym okręgu sądowym.
Chinków, wś, pow. stopnicki, gm. Zborów, par. Ostrowce. W 1827 r. było tu 8 dm. i 48 mk.
Chinocza, wś, pow. łucki, ma kaplicę katoł. parafii Włodzimierzec.
Chiliów, 1.) stary i nowy, _ wś rządowa, pow. kozienicki, gm. i par. Świerze G-órne. Posiada olejarnię. W 1827 r. było tu 25 dm. i .171 mk., obecnie CL liczy 50 dm., 418 mk.. 846 mórg. ziemi włość, i 6460 mórg. leśnego obszaru rządowego. 2.) Ch., ob. Cliynów.
Chiliów, Chinowje, Oki/nowo, wś, pow. lęborski, ziemi pomorskiej.
Chinowo, ob. Chynów.
ChirÓW, Chirmoka, ob. CJn/rtiw, Chyrówka.
Chirzyna, ob. Cliyrzyna.
Chiślarze, wś, pow. częstochowski, gm. WanCerzów, par. Mstów.
Chiszowice, ob. Cltyszmmce.
Chitrowo, ob. Chytrowo.
Chiźawka, Chyżawka, wś, pow. nowograd-

wołyński, gmina żołobeńska, włościan dusz
116, ziemi włość. 610 dzies. Niegdyś wła
sność Puławskich, w 1834 r. za długi wzięta
przez Johanowych, a od tych nabyta przez Wo
roniczów; należy do dóbr prawutyńskich Wo
roniczów.	L. R.
Chiźna, Chyżna, wś, pow. humański, nad niewielką rzeczką wpadającą do Tykicza, o 26 w. odległa od Kumania. Mieszk. 1480, wyznania prawosławnego. Cerkiew parafialna i szkółka. Należy do Parfiekowa. Duża gorzelnia wyrobu wódki z melasy. Ziemi pierwszorzędnego czarnoziemu 4291 dzies. Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny w Kumaniu.
Chiżne, węg. Chizsne, wś, w hr. orawskiem (Węg.), w pięknej lecz nieurodzajnej nizinie; kościół katol. parafialny, wielkie pastwiska, kopalnie żelaza, uprawa lnu, płóciennictwo, 1728 mieszk. W tej liczbie 1501 Polaków.
Chiżniki, Chyżniki, wś, pow. nowogradwo-
łyński, gminy rajeckiej, włościan dusz 231;
mają 608 dzies. ziemi; gruntu dworskiego 642
dz., własność Łozińskich.	L. Ii.
Chiźowice, Chiżówka, ob. pod Chy.
Chiżyńee, Chyżyńce, 1.) wś, pow. zwino-gródzki, nad rz. Chorobrą, wpadającą do Rosi,
0 8 w. od m. Łysianki, o 3 w. od wsi Pisarów-'
ki.    Wioska   rozrzucona   na górach,   obfituje
w sady (śliwki węgierki).   Mieszk.   1400 wy
znania   prawosławnego.    Cerkiew    parafialna
1 szkółka.  Należy do  bużańskiego  klucza  lir.
Potockiego.    Ziemi 1217 dzies.  drugorzędnego
czarnoziemu  pomieszanego   z  glinką.    Zarząd
gminny  we  wsi Żurzyńcach,  policyjny i par.
katol.   w   m.   Łysiance.    Przez grunta wioski
przechodzi   droga  pocztowa ze Zwinogródki do
Taraszczy a także niedaleko   ode  wsi początek
tak zwanego   Żmijowego wału,   ciągnącego się
z przerwami aż do Rosi, niewiadomo   przez ko
go i kiedy sypanego lecz bardzo   starożytnego:
znaleziono w nim monety rzymskie.    Legenda
mówi,   że  wał  ten   wyorał   żmij  czyli smok,
niegdyś   pustoszący te okolice, podstępem zła
pany  przez  kowala  i  wprzężony  do   pługa.
2.)   Ch.,  wś,  pow.  winnicki,  dusz mez. 351;
należała   do   starostwa winnickiego,  dziś rzą
dowa.
Cliłaby, wś niewielka w środku pow. piń
skiego, w 3-im okr. policyjnym, gm. Lemiesze-
wicze, w miejscowości otoczonej moczarami
i niedostępnemi błotami, o 18 w. od Płotnicy
odległa. Własność dawniej Butrymowicza,
dziś Czajkowskiego, 73 mk.	X. A. M.
Chlapali (niem.); ob. Chłapowo.
Chlastnwa, niem. Chlastawe i Klastawe, 1.) wś, pow. międzyrzecki, 26 dm., 164 mk., 154 ew., 10 kat., 18 analf. Stać. poczt. Dąbrówka (Gross-Dammer) o 4 kil., st. koi. żel. Babimost o 10 kil. 2.) Ch., domin., pow. miedzy-

CM.

Chl.

581

 

rzecki, 1447 mórg. rozl., 4 dm., 79 mk.,46 ew
33 kat., 6 analf.	M. St.
Chlądowo, CMędowo 1.) wś, p. gnieźnieńsk 31 mk., wszyscy kat., 11 analf. Stacy poczt. Witkowo. o 4 kil., st. koi. żel. G-niezn
0	16 kil.    2.) Ch., domin.,  pow. gnieźnieński
1645  mórg.  rozl.,  8 dm.,   133 mk., wszyscj
kat., 61 analf.	M. St.
Chlebczyn, wś i folw., pow. konstantynow-ski, gm. Chlebczyn, par. Sarnaki, szkoła gmin na, rozległ, gruntów włościan, m 565,   dm. 28 ludn.   366;   folwark należy do dóbr Klimczyce (ob.).    Grm. Ch.,   pow.  konstanty no wski, graniczy   z   gm.   Hołowczyce,   Łyso w,   Kornica
1	Czuchleby.'   Zarząd gm.   w   os. Sarnaki, oc
Konstantynowa   25   i pół w. odl.,   s. gm. okr
II Hoi'oszki, st. p. Janów-Siedlecki.    W prze
myśle: gorzelnia, młyn, olejarnia, tartak, mły
do   kości,   wszystkie   parowe   w   Krośniewie
(chyba w Gruszniewie czy Hruszniewie?),   fa-
brykacya serów szwajcarskich  w Ostromęczy-
nie, cegielnia w Chłopkowie, smolarnia w lesit
Kisielewskim; wiatrak, browar, garbarnia, ole
jarnia   z   deptakiem   w  Sarnakach,   gorzelnia
i młyn par. w Chybowie, gorzelnia w Mężeninie
i 17 kuźni; w całej gm. szkoły 2. Ludn. 5320
rozl. 25114 mórg. W skład gm. wchodzą: Ada
mów,   Binduga,   Budki, Chlebczyn, Chłopków,
Chybów, Drobnik, Grzybów,   Hruszniew, Gór
ki, Klimczyce, Kuczanka,  Kurki, Lipno, Męźe-
nin, Michałów, Mierzwice, Ostromęczyn, Pasie
ka,   Rozwadów, Rybniki,   Rzewuski,  Sarnaki,
Szydłów i Taraski.	Rz,
Chlebczyn, ob. Chleliczyn.
Chlebicowo, Chlebsz, niem. Klebsali, Klepsah, wś, pow. raciborski, par. katol. Wielkie Ho-szyce, ma 615 m. roli ornej, własność włościan. Przed stu laty folw. klarysek opawskich.
Chlebiczyn, Chlebczyn, 1.) polny, wieś, pow. śniatyński, leży nad rzeką Prutem; przez tę wieś przechodzi kolej żelazna Iwowsko-czer-nłowiecka, której najbliższa stacya znajduje się w Zabłotowie, miasteczku o l,9,kil. na wschód od Chlebiczyna oddalonem; od Śniatyna oddaloną jest ta wieś na zachód or 3 mile, lecz kolej żelazna idąca z Kołomyi do Śniatyna nadzwyczajnie ułatwia komunikacyą. Przestrzeń posiadłości wiek. roli orn. 343, łąk i ogr. 12, past. 64; pos. mniej, roli orn. 580, łąk i ogr. 36, past. 135 mórg. Ludność rzym. kat. 30, gr. kat. 531, izrael. 6: razem 570. Należy do rzym. kat. par. w Zabłotowie, gr. kat. parafią ma w miejscu, do której należy sąsiednia wieś Borszczów z 903 duszami gr. kat. obrządku; parafia ta należy do dekanatu kołomyjskiego. W tej wsi jest szkoła niezreorganizowana. Właściciel posiadłości większej: Robert Ra-dliński. 2.) Ch. leśny, wieś, pow. kołomyjski, leży nad potokiem Czerniawa, który ma swoje źródło na polach tej wsi, przepływa po pod

Obertyn, i na północ od Harasymowa wpada do
Dniestru; wieś tę przecinają: kolej żelazna
Iwowsko-czernowiecka w drodze ze Stanisła
wowa do Kołomyi, i gościniec rządowy, idący
tym samym kierunkiem. Okolica nadzwyczaj
urodzajna, kukurydza i tytuń doskonale na
polu się udają. Przest. pos. wiek. roli orn.
366, łąk i ogr. 100, pastwisk 35, lasu 760;
pos. mniej, roli orn. 1209, łąk i ogród. 263,
past. 68. Oddalona od Kołomyi w półn. zach.
kierunku o mil 3, od Obertyna w zach. kierunku
o l milę austr. Ludność rzym. kat. 5, gr. kat.
1389, izrael. 46: razem 1440. Należy do rzym.
kat. parafii w Ottyni; gr. kat. par. ma w miej
scu, należącą do dek. żukowskiego. W tej
wsi jest szkoła etatowa męska. Właściciel
wiek. posiadłości: Mikołaj Asłan.	B. B.
Chlebiotki, Chleivwtki, 1.) okolica szlachec. nad jeziorkiem maleszewskiem, pow. łomżyński, gm. Chlebiotki. par. Zawady. W obrębie jej leżały Ch. Wądołowo (dziś nieistniejące), Ch. stare i Ch. nowe. Ch. stare liczyły w 1827 r. 8 dm. i 58 mk., Ch. nowe zaś 21 din. i 132 mk. Ch. wspominano są już w dokumentach
1421 r. (Gloger). Gm. Ćh. ludn. 6222, rozl. 12204 mórg., s. gm. okr. IV Kołomyja, st. p. Zambrów, urząd gm. we wsi Ożary-Wielkie. W skład gm. wchodzą: Chlebiotki, Cibory, Czo-chanie-góra, Dobrochy, Góra Strenkowo, G rasowo, Jawory, Konopki, Krzewo, Kurpiki, Łoś-toczyłowo, Maleszewo, ^Ożarki-Olszanka, 3żary - Wielkie, Rudniki. Świątki - wertyce, Targonie-krytuły, Targonie-Wielkie, T.-Wity, Zalesię, Zambrzyce i Zawady-kościelne. Gm., 31'zeważnie zaludniona drobną szlachtą, w pię-iu tylko miejscowościach posiada ludność czysto włościańską, w 13 zaś czysto szlachecką; reszta mieszana włość, i szlachta. 2.) Ch., wś, >ow. pułtuski, gm. Czajki, par. Nasielsk. W 1827 r. było tu 9 dm. i' 74 mk. Br. Ch.
Chlebiszki,   1.) folw., pow.   inaryampolsld,
.   Chlebiszki,   par.   Prony.    Ch.   wchodziły Lawniej   w   skład  rozległego  starostwa preń-kiego   (ob.  Preny).    Obecnie stanowią dona-yą.    Znajduje  tu się 7 dm.   i 138 mk.    Gm )h., ludn. 6495, rozległości 20793 mórg., s. gm. ikr.   IV i   st. p.   m.   Preuy o 8 w.    W skład jm. wchodzą:   Antoniszki, Banioniszki, Bindu-Ta, Bograny  wś i folw.,  Bograny-nowe, Bud-wiecie - Chlebiszki,   B. - Michaliszki,   B.-nowe, uchta-nadniemeńska,   Chlebiszki,   Ch.-nowe, )ichabuda, Czepieliszki, Czudyszki,  Czudyszki-łyn, Darżo wiecie, Degimy, Degimy-Przy lesie, Jąbrowa, Dąbrowa nowa,  Dąbrowo, Drobinga, Jarszwinie,   Ginjuny,   Girajtyszki, Glińszczy-na, Grajżbuda,  Grajżbuda-zaścianek, Gustaw-zczyzna, Ignacowo, Ingowangi, Iżdagiele, Ja-łonowo, Janówka, Jedorajście, Jurgiszki, Kaj-miny,   Kalwieliszki,   Kaźmierzowo,  Kępiszki, Cłokiszki,   Kubielciszki,  Lećkiszki,   Lepołaty

582

Chl.

Cbl

 

wś i folw., Lipowa-buda, Mełdarzyszki, Miesz-
kopiewie, Michalin, Moczuny, Mogiszki, Na-
rawkiele, Nowe-Preny, Nowina-Makały, No-
wosady, Pietrajtyszki. Pirktowiecie, Podczu-
dyszki, Pojedupie, Pojesie, Pokępiszki, Pokie-
wliszki, Połajszczota, Pomorgi, Potelwiszki,
Powierzchnia, Pożarstwo, Prenowłoki, Preny,
Preński młyn, Pudziszki, Raudonupie, Ru
da, Rudkiszki, Ryngołowszczyzna, Spryndy-
szki, Strzelce, Szałtyszki, Szawle, t Szawlisz-
ki, Szyłowata, Szukucie, Śzurupie, Święciowi-
szki, Trakinie, Wolengiszki i Żarstwo. 2.) Ch.,
ob. Budwiecie.	Br. Ch.
Chlebna, wś, pow. krośnieński, ma 1125
mórg. rozl., w tem 778 m. roli ornej, 47 do
mów, 296 mieszk., paraf, w Jedliczu, położenie
pagórkowate, gleba żytnia, kasa pożyczkowa
gminna.	M. M.
Chlebllice, węg. Chlelnicze, wś w hr. oraw-
skiem (Węg.), w ważkiej dolinie, kościół katol.
parafialny, młyn wodny; tylko owies tutaj się
rodzi; 1259 mieszk.	H. M.
Chlebów, wś, pow. łowicki, gm. Łyszko-wice, par. Lipce. Ma 19 dm. i 58 mk.
Chlebów, por. Chlebowa.
Chlebowice, 1.) świrslde, wieś,^ pow. prze-myślański, leży nad potokiem Świrz, o 4,5 kil. na południe od miasteczka Świrz, od Prze-myślan oddaloną jest na połud. zachód o l13 mili, od Bobrki o l i pół mili na wschód. Okolica leśna, grunt wilgotny. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 347, łąk i ogr. 122, past. 15, lasu 2267; pos. mniej, roli orn. 1074: łąk i ogr. 432, past. 141, lasu 209. Ludność rzym. kat. 380, gr. kat. 550, izrael. 179: razem 1109. Należy do rzym. kat. parafii w Świrzu, gr. kat. parafią ma w miejscu do której t należą filie: Niedzieliska z 200, Świrz z 450, Świrzek 140, Kopań 140 duszami; cała parafia liczy zatem 1470 dusz gr. kat. obrządku i należy do dekanatu bobreckiego. W tej wsi jest szkoła etatowa. Właściciel większej posiadł. Julia hr. Caboga i kilku spółwłaścicieli. 2.) Ch. wielkie, wś, pow bobrecki, leży przy kolei żelaznej Iwowsko-czerniowieckiej, której dworzec znajduje się w tej wsi; oddaloną jest od Bobrki na południowy zachód o 6,6 kil.; przez tę wieś przepływa potok Krywula, którego dolina w tem miejscu ma formę elipsy długiej na l a szeroki około pół mili; grunt moczarowaty, na około rozlegają się znaczne lasy. Przes. pos. wiek. roli orn. 605, łąk i ogr. 217, past. 76, lasu 1233; posiadł, mniej, roli orn. 2195, łąk i ogr. 475, pastw. 250, lasu 59 m. Ludność rzym. kat. 158, gr. kat. 1452, izrael. 27: razem 1637. Należy do rzym kat. par. w Staremsiole; gr. kat. par. i urząd telegraficzny w miejscu; grec. kat. par. należy do dek. bobreckiego. Wieś ta posiada szkołę etatową i kasę pożyczkową z funduszem zakład. 619

zr. Tamże jest hamernia miedzi. Właściciel
wiek. posiadł. Alfred hr. Potocki.	B. B.
Chlebówka, wieś, pow. bohorodczański, nad potokiem Sadzawka, który na południowy zachód od tej wsi na gruntach wsi Rosulna ma swe źródło, a o l milę na północ pod wsią Stary Łysieć wpada do Bystrzycy; wieś ta położona na podgórzu karpackiem, w dolinie rzeki Bystrzycy, o l milę tylko od samych gór oddalona; z Chlebówki do Bohorodczan jest 9,9 kil. we wsch. kierunku. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 19, łąk i ogr. 8, past. 7, lasu 403; pos. mniej, roli orn. 895, łąk i ogr. 1092, past. 239, lasu 25 mórg. Ludność gr. kat. 736, izrael. 59: razem 795. Należy do rzym. kat. par. w Sołotwinie, gr. kat. par. w Sadza-wie. Właściciel wiek. pos. towarzystwo przemysłowe dla produktów leśnych w Wiedniu.
Chlebowo, 1.) wś, pow. warszawski, gm.
Pruszków, par. Pęcice. 2.) Ch., wś, pow. tu
recki, gm. Pęcherzew, par. Turek. Leży o kil
ka wiorst od m. Turku, 70 osad, przecięciowo
10-morgowych. Wieś ta powstała z rozkolo-
nizowanych dóbr Szadów przed 40 laty. 3.)
Ch., wś, pow. nieszawski, gm. Boguszyce, par.
Sadlno. W 1827 r. było tu 9 dm. i 77 mk.
4.) Ch. stare i nowe, wsie włość., pow. płocki,
gm. Łubki, par. Blichowo, o 3 w. od urz. gm.,
mają 13 dm., 148 mk., 297 m. rozl., 263 m.
roli ornej. W r. 1827 było tu 10 dm., 82 mk.
5.) Ch., wś i folw.. pow. lipnowski, gm. Ja
strzębie, par. Karnkowo. \V 1827 r. było tu
11 dm., 131 mk., obecnie ma 11 dm., 118 mk.;
folw. należy do wsi Karnkowo, liczy 2 dm.
30 mk. 6.) Ch.- Olszewo, wś, pow. mławski,
gm. Dębsk, par. Zmijewo.	Br. Ch.
Chlebowo, 1.) folw., pow. obornicki, ob. Ludomy. 2.) Ch., wieś, pow. wrzesiński, 30 dm., 401 mk., 28 ew., 373 kat., 198 analf. Stać. poczt, najbliższa Pogorzelica. 3.) Ch., domin., pow. gnieźnieński, 1066 mórg. rozl., 5 dm., 84 mk., 9 ew., 75 kat., 49 analf. Stać. poczt. Kłecko o 6 kil., st. koi. żel. Gniezno
0	9 kil.	M. St.
Chlebsz, ob. Chlebicowo. Chlewczany  (z Maziarkami  i Podołhem), wieś,  pow.  Rawa  ruska,  leży śród  piasków
1	lasów,   przy  gościńcu prywatnym   idącym
z Żółkwi na Wiązowe, Kulawe, Lubellę, Chlew
czany do Bełza. Oddaloną jest na półn. wschód
od Rawy ruskiej o 3 mile,   od Bełza na połud.
zachód, o   l pół mili,   od miasteczka Uhnowa
0	l pół  mili  n;;  połud.   wschód.    Przestrzeń
pos. wiek.   roli orn. 125,  łąk i ogr. 286,  past,
123, lasu 5478; pos. mniej,  roli orn. 1223, łąk
1	ogr. 2842, past. 645, lasu 5.    Ludność rzym.
kat.   130,  gr.  kat.   1372,  izrael. 173:  razem
1675.    Należy do rzym. kat. par. w Brucken-
thal   (albo   Choronów);   gr.   kat.   paraf,   ma
w miejscu,   do której należy wioseczka Choro-

Chl.

Chl.

583

 

nów ze 156 dusz gr. kat. obrządku; par. ta
należy do dekan. uhnowskiego, szkoła etatowa.
Właściciel większej posiadłości: Leopoldyna
Hroczyńska.	B. R.
Ghlewice, wś, nad rz. Nidą, przy jej źró
dłach, po w. włoszczowski, gm. Moskorzew,
par. Chlewice. Leży przy szosie myszkow-
sko-jędrzejowskiej, w odległości wiorst 13 od
Szczekocin, 54 od Kielc, 60 od Myszkowa, 35
od rz. Nidy, 42 od rz. Pilicy, oraz 22 w. od
Jędrzejowa. Posiadają kościół par. drewniany,
wystawiony w 1863 r. na miejscu dawnego.
Parafia istniała tu już w XV w.; wtedy Ch.
były dziedzictwem Odro wazów (Długosz I-
18). Ogólne położenie dosyć niskie, w stronie
południowo-wschodniej nieco wzgórzyste. Roz
ległość wynosi morgów 2573, z których na
grunta dworskie przypada: gruntów ornych
morgów 586, nieużytków mórg. 45, lasów
mórg. 1350 (nabyte Ch. 1876 za rs. 50205); na
grunta włościańskie (osad 75) gruntów ornych
mórg. 583, nieużytków mórg. 9; łąki i past.
tak dworskie, jak i włościańskie, rozrzucone
małymi kawałkami po częściach niskich i mo
krych w lasach. Grunta pokościelne 61 m.
rozl. Ziemia urodzajna; pszenica i rzepak do
brze się udają. Grunta o tnę składają się
z dwóch warstw, z których górna, rędziniasta,
zawiera dużo części wapiennych; warstwa dol
na iłowata, nieprzepuszczająca. Lasy przewa
żnie dębowe, obecnie bardzo zniszczone. Po
nizinach i piaskach rośnie niskopienna sosna.
W 1827 r. było tu 26 dm. i 279 mk., obecnie
ludność Ch. wynosi głów 667 (mężczyzn 315,
kobiet 352), domów 58, z których murowa
nych 5, drewnianych 53. Budowli dwór.
drew. 27, mur. 15. Lud w ogóle dosyć zamo
żny, oprócz roli zajmuje się obróbką drzewa
w lasach, oraz furmanieniem do kolei. Męż
czyźni ubierają się w białe sukienne kapoty
z czerwonemi dosyć misternemi wyszywania-
mi, oraz w czapki tak zwane magiery. Z za
kładów przemysłowych znajdują si<;: młyn
wodny na rzece Nidzie z produkcyą roczną
rs. 960; młyn wodny "Średni" na Nidzie z pro
dukcyą roczną rubli 720; piła na Nidzie z pro
dukcyą roczną rs. 162; smolarnia z produkcyą
roczną rubli 360 i cegielnia wydająca dobrą
cegłę. Par. Ch. dek. włoszczowskiego liczy
dusz 883.	Dr. B. i A. Pal.
Chlewiotki, ob. ChleMoiki.
Chlewiska, 1.) wś, pow. konecki, gmina i par. t. n. Dobra Ch. składają się z folwarków Ch. i Smagowa, z wsi Ch., Smagów, Wola Zagrodna, Szkłoby, Zaława, Nadolna, Ilusinów, Kochanów, Stefanów, Huta Chlew-ska, Leszczyny, Hucisko Szkłopskie, Gawo-rek fryszerka, Młyn Stelmachów, Aleksandrów, wsi Sołtyków, Budki, Borki, Rutków, Antoniów lub Mościska i Majdanki; odległe od

Radomia w. 36, od Końskich w. 34, od Szy-dłowca w. 8, przez territorium droga bita przechodzi; od rzeki Pilicy w. 80. Dobra niniejsze, łącznie z dobrami Pawłów, n-tbyte przez Marcelego i Zofią małżonków Sołtyk w 1867 za rs. 578,896. Ogólna powierzchnia Chlewisk i Smagowa wynosi m. 13,627; fol. Chlewiska posiada m. 13,427, a mianowicie,1 w gruntach ornych i ogrodach m. 275, w łąkach m. 93, w pastwiskach m. 16, w lasach m. 12647, w nieużytkach i placach m. 396. Folwark Smagów posiada m. 199, a mianowicie: w gr untach ornych i ogrodach m. 154, w łąkach m. 37, w pastwiskach m. l, w nieużytkach i placach m. 7; w Chlewiskach budowli dworskich murowanych 10, drewnianych 54; z budowli zasługuje na wzmiankę pałac fundowany przez biskupa Sołtyka, który jest utrzymywany w należytym stanie; w Sma-gowie budowli dworskich kamiennych l, drewnianych 9. Dobra posiadają bogate i obfite pokłady rudy żelaznej, dającej wyborny gatunek żelaza, co stanowi źródło bardzo wysokich dochodów. Fabryki i zakłady przemysłowe istnieją: w Aleksandrowie wielki piec, w Stefanowie i Goworku fryszerki, oraz 5 młynów wodnych i tartak. Młyny posiłkują się wodami ze stawów. Kościół parafialny fun-dacyi podobno 1121 r. (Dunina), odnowiony i powiększony przez biskupa Sołtyka, posiada zabytek oryginalnego obrazu Smuglewicza "Nawiedzenie św. Elżbiety przez Matkę Boską". Par. Ch. dek. koneckiego 5053 dusz liczy. Zakłady żelazne istniały tu od wielu wieków. Trzeci wielki piec zbudowano tu w 1838 roku. W 1875 r. produkcyą wynosiła żelaza surowcu 141,170 pud., kutego 113,282 pud., blachy 2,040 pud. W 1877 r. wyrobiono 166,766 pud. surowcu i 138,232 pud. żelaza walcowanego. Zakłady te należą obecnie do F. Na-rzymskiego. W 1827 r. Ch. miały 51 dm. i 531 mk., obecnie liczą 102 dm., 632 mk. i 701 m. ziemi włość. Wieś Chlewiska nm osad 100, z uposażeniem ogólnem gruntu m. 719; wieś Sołtyków ma osad 2, gruntu m. 29; wieś Rusinów osad 23, gruntu m. 203; wieś Wola Zagrodna osad 38, gruntu m. 328; wieś Hucisko osad 15, gruntu m. 160; wieś Huta osad 23, gruntu m. 138; wieś Budki osad 40, gruntu m. 238; wś Borki osad 18, gruntu m. 68; wieś Smagów osad 54, gruntu m. 422; wieś Nadolna osad 19, gruntu m. 230; wś Leszczyny osad 4, gruntu m. 42; wieś Aleksandrów osad 19, gruntu m. 559; wieś Rutków osad 8, gruntu m. 35; wieś Antoniów czyli Mościska osad 13, gruntu m. 34; Kochanów osad 27, gruntu m 253; Stefanków osad 46, gruntu m. 199; Zaława osad 24, gruntu m. 405; Majdanki osad 16, gruntu m. 84; Szkłoby osad 71, gruntu m. 434. Gm. Ch. ludn. 6000, rozległo-

584

Chl.

Chl.

 

ści 19822; w tem ziemi dwór. 14701 m.; st. p. Szydło wiec, fabryk żelaza 9, fabryk zapałek 1. W skład gm. wchodzą: Aleksandrów, Anto-nów, Andrzejów, Bendery, Borki, Budki, Chlewiska, Cychrówka, Goworek, Jabłonica, Ko-chanów, Koszorów, Knraszowa Wola, Leszczyny, Majdanki, Mędralów, Nadolna, Osta-łów, Ostrówek, Pawłów, Romanów, Rudków, Rusinów, Rzuców, Szkło by, Smagów, Stanisła-wów, Stelanków, Wando w, Zagrodna-Wola, Zaława i Zawonia. 2.) Ch., folw. i Kownaty tblw., pow. siedlecki, gm. i par. Zeliszew; od Siedlec w. 17, od Kałuszyna w. 17, od drogi bitej Mingosy i Broszków w. 8, od st. dr. żel. warsz.-teresp. Kotuń w. 3, od rz. spławnej Liwca w. 30. Nabyte w r. 1872 za rs. 42,300. Rozległość folw. Chlewisk wynosi m. 973, tblw. Kownaty m. 446, czyli razem m. 1419, a mianowicie: folw. Chlewiska w gruntach ornych i ogrodach m. 450, w łąkach m. l, w pastwiskach m. 59, w lasach m. 435, w nieużytkach m. 27, budowli drewnianych 14; folw. Kownaty w gruntach ornych i ogrodach mórg. 106, w łąkach m. 116, w pastwiskach m. 41, w lasach m. 176, w placach i nieużytkach m. 12, budowli drewnianych 4. Dawniej do dobitych należały wieś Trzemuszka, mająca osad 23, z uposażeniem ogólnem gruntu m. 257, z gruntami na wsi Trzemuszce, z gruntami odprzedanemi pod drogę żel. warsz.-teresp. i z gruntami oddanemi za służebności włościanom wsi Trzemuszka; lecz obecnie posiadają one oddzielne księgi hyp. i tym sposobem realności powyższe nie należą do dóbr Chlewiska. 3.) Ch., wś, pow. lubartowski, gm. Berejów, par. Syrniki. W 1827 r. liczyły 25 dm., 195 mk. Chlewiska, 1.) wieś, pow. samborski, leży na północ od Sambora, o 11.4 kil.; od stacyi kolei żelaznej naddniestrzańskiej Wojutycze-Nadyby na północy wschód o l milę; od wsi Barańczyc na południe o pół mili. Przestrzeń pos. dwór. 136, łąk i ogr. 83, past. 32, lasu 206; pos. mniej, roli orn. 101, łąk i ogr. 17, past. 43 mórg. Należy do rzym. kat. par. w Wojutyczach, gr. kat. par. w Barańczycach. 2.) Ch. (z Lipieni), wieś, pow. cieszanowski, leży o 3 mile na półn. wschód od Cieszanowa, o 3/4 mili na wschód od Lipska, o milę na wschód od Narola i tyleż od Krupca; bowiem Narol, Lipsko i Krupiec stanowią jakby jedne gminę, tak blisko graniczą jedno obok drugiego. Przest. pos. wiek. roli orn. 399, łąk i ogr. 63, past. 32, lasu 398; posiadł, mniej, roli orn. 900, łąk i ogr. 38, past. 76, lasu 402 mórg. Wieś ta leży przy gościńcu prywatnym, idą-bym z Narola na wschód do gościńca rządowego Iwowsko-bełzeckiego, z którym się łączy o pół mili na północny wschód od Lubyczy. Ludność rzym. kat. 330, gr. kat. 259, izrael. 20: razem 609. Należy do rzym. kat. par.

w Lipsku, gr'. kat. parafii w Krupcu; od komo
ry celnej w Bełżcu oddaloną jest o 3/4 mili na
południe.	B. R.
Chlewiska, niem. Chlewisk, kolonia, pow. szamotulski, 2 dm., 18 mk., 3 ew., 15 kat., 6 analf. 2.) Ch., domin., pow. szamotulski, 3877 mórg. rozl., 2 miejsc. 1) wieś szl. Chlewiska, 2) folw. Brzeźno; 20 dm., 287 mk., 55 ew., 232 kat., 111 analf. Stać. poczt. Kaź-mierz o 2 kil., st. koi. żel. Szamotuły o 10 kil. 3.) Ch., gmina, pow. inowrocławski, 3 miejsc.: 1) domin. Chlewiska, 1131 mórg rozl., 2) folw. nal. do probostwa, 3) kolonia Chlewiskie budy; 20 dm., 205 mk.. 65 ew., 136 kat., 4 izrael., 92 analf. Kościół paraf, dekanatu gniewkow-skiego. Stać. poczt. Dąbrowa (Louisenfelde) o 2 kil., st. koi. żel. Gmiewkowo (Argenau)
0	10 kil.	M. St.
Chlewiska, ob. Chliwiska.
Chlewiszcze, wś, pow. brzeski gub. grodzieńskiej, miała kaplicę b. parani katol. Mie-lejczyce.
Chlewki, wś tuż pod Przasnyszem, przy drodze ku Mławie.
Chlewna, wś, pow. wadowicki, o 11 kil. od Wadowic, w par. rzym. kat. Barwałd górny.
Chlewna, ob. Chworka.
Chlewnia, wś ' i folw.,  pow.  błoński,  gm.
1	par.   Grodzisk, z attynencyą Dąbrówka i ko
lonią Czarnolas,   odległe  od Warszawy w. 28,
od,Grodziska w. 3, od drogi   bitej tarczyńsko-
nowogieorgiewskiej w. l, od fabryki cukru Jó
zefów w. 9.   Nabyte w r. 1879 za rs. 110,000.
Rozległość ogólna wynosi m. 1086 a mianowi
cie:  w  gruntach   ornych  i ogrodach m. 670,
w  łąkach  m. 204, w pastwiskach m. 6, w la
sach m. 180,  w nieużytkach m. 26.    Budowli
dworskich   murowanych   3,  drewnianych   20;
w dobrach znajdują się pokłady marglu,   torfu
i   szlamu.    R.   1827   wś  Ch.  liczyła 25 dm.,
213 mk.,   obecnie ma  242 mk.    Wś Chlewnia
ma  osad 29, uposażonych gruntem w ogóle m.
213.    Kolonia Czarny  las  ma osadników 14,
uposażonych w ogóle m. 199.	A. Pal.
Chlewnoje, wś, pow. zadoński, gub. woro-neska, st. poczt., niedaleko Zadońska.
Chlewu, wś, pow. kaliski, gm. Staw, par. Chlewo, z przyległością Kąblowo; od Kalisza w. 21, od Błaszek w. 8, od drogi bitej łódzko-kaliskiej w 6, od Łodzi w. 70, od rzeki Warty w. 10.' Nabyte w r. 1876 za rs. 15,000. Ogólnej powierzchni m. 482 a mianowicie: w gruntach ornych i ogrodach m. 286, w łąkach m. 25, w pastw. 30, w lasach m. 109, w nieużytkach i placach m. 33. Budowli dworskich murowanych 3, drewnianych 6. Znajduje się tu wiatrak; od cukrowni w Cielcach w. 5. Wieś ma osad 25, uposażonych gruntem w ogóle m. 89. W 1827 r. Ch. liczyło 12 dm" 126 mk. Posiada kościół muro-

CM.

CM.

585

 

wany z XVIII w. Dawniejszy drewniany niewiadomo kiedy był założony. Znajduje się tu cudowny obraz Matki Boskiej, obwieszony licznymi wotami. Par. Ch. dek. kaliskiego 1612 dusz liczy. Filia w Gaci. A. Pal.
Chlewa, niem. Klewe, l) gmina, pow. ostrze-szowski, 2 miejsc.: 1) wieś Ch., 2) kolonia Si-tków; 36 dm., 356 mk., 40 ew., 316 kat., 85 analf. Stać. poczt. Grabów o 6 kil., st. koi. żel. Ostrz-jszów (Schildberg) o 10 kil. 2) Ch., domin., pow. ostrzeszowski, 2832 mórg. rozl.; 15 dm.. 244 mk., 86 ew., 158 kat., 104 analf. Xiegdyś własność Macieja Bojanowskiego.
Chlcwska wola, wś i folw., pow. wło-
szczowski, gm. i par. Moskorzew, o 56 w. od
Kielc, o 18 od Włoszczowy, o 10 od Szczeko-
cin, o 49 od Myszkowa, o 38 od rz. Nidy.
Ogólna ludność 228 głów (mężczyzn 120, ko
biet 108). Domów 22 (murowanych 4, dre
wnianych 18). Ogólna rozległość mórg. 1283,
a mianowicie gruntów dworskich przypada:
gruntów ornych mórg. 400, nieużytków mórg.
31, lasów mórg. 550, pastwisk mórg. 89; grun
tów włościańskich: gruntów ornych mórg. 167,
nieużytków mórg. 3, lasów mórg. 43. Wieś
i grunta znajdują się na lekko falistej powierz
chni śród lasów. Ziemia urodzajna, rędzi-
niasta, z dolną warstwą iłowatą. Lasy podni
szczone, poręby jednak dobrze utrzymane.
Lud dosyć zamożny. W Ch. znajduje się pasieka
i gorzelnia z roczny produkcyą 225 rubli. Tak
w Chlewicach, jako i w Chlewskiej Woli smo
łę wytapiają w dołach ziemnych, wybrukowa
nych zwykłym feldspatem. Należy tu jeszcze
dodać, że na gruntach Ch. W. znajduje się
wspomniany feldspat czyli brukowiec w wiel
kiej ilości.	Dr. B. i A, Pal.
Chlibów, ob. Illibów.
Chlina, dobra rządowe, pow. olkuski, gm.
Poręba Dzierzna, par. Chlina; z przyległościami
Wójtostwo Chlina, wś Chlina, wójtostwo Jeżów
ka; do r. 1856 stanowiły jedne całość z dobrami
Wola Libertowska, które nadane zostały jako
majorat jenerałowi Uszakow. Ogólna rozległość
Chliny z przyległościami wynosi m. 2161. Ch.
leży przy trakcie z Wolbromia do Żarnowca.
Posiada kościół murowany z XIII w. i szkołę
początkową. Poczta w Żarnowcu. W 1827 r.
było w Ch. 123 dm., 637 mk. Par. Ch. dek.
olkuskiego liczy 2085 parafian. Kościółek
tutejszy, bardzo starożytny, ma na belce datę
1292 r. a wedle świadectwa wizyt założony
był w 1090 r.	Br. Ch. i A. Pal.
Chlinitza, przysiółek Bojan.
Chlipnówka, wś, pow. zwinogródzki, nad rz. Tykiczem, o 5 w. od m. Zwinogródki. Mk. 603 prawosław., 94 katolik., 67 żydów. Cerkiew parafialna i szkółka, ziemi piaszczystej 565 dzies. Założona około 1700 r. (Baliński "Starożytna Polska" t. l str. 1387). Należała

niegdyś do zwinogródzkiego starost., obecnie
do rządu. Zarząd gminny we wsi Nemoroźy,
policyjny w m. Łysiance.	Kl. Przed.
Chlipte (z Chlipecką Wolą), wś, pow. Rudki,
leży o 3 mile na zach. odRudek, a o pół mili na
wschód od Krukienic. Przestrzeń pos. wiek.
roli orn. 523, łąk i ogr. 178, past. 33, lasu
406; pos. mniej, roli orn. 949, łąk i ogr. 262,
past. 27 mórg. Ludność rzym. kat. 5, gr. kat.
576, izrael. 8: razem 589. Należy do rzym.
kat. par. w Radenicach; gr. kat. par. ma w
miejscu, do której należą miejscowości: Sudko-
wice i Wólka z 439 dusz. gr. kat. obrząd.; pa
rafia ta należy do dekanatu komarniańskiego.
Wieś posiada kasę pożyczkową z funduszem
zakładowym 1015 złr.	B. B.
Chliwiska, Chlewiska, rum. CMwestie, wś, pow. kocmański na Bukowinie, o 12 kil. od Kotzmanu, z parafią grecką nieunicką w miejscu.
Chliwny, potok górski, wytryska w obr.
gm. Woli michowskiej, w pow. Lisko, wBeski-
dzie lesistym, w dziale baligrodzkim, tworzą
cym tutaj dział wodny między Osławą a llo-
czewką, w płn. stronie tej gm., na granicy
gmin Smolnika, Mikowa, Rabego i tejże Woli,
z kilku strużek leśnych, w głębokim (Hłuboki)
lesie. Płynie w kier. płd. krętem łożyskiem
w głębokim j-irze, opływając zachodnie stoki
Krąglicy (943 m.)', wzdłuż drogi gm., wiodą
cej z Baligrodu przez Rabę i Wolę michowską,
przez główny grzbiet Beskidu lesistego prze
łęczą (789 m.) do Jabłonki na Węgrzech; po-
czem paśmistymi łąkami wolskimi zdąża zwar
tą doliną, nad którą od zach. wznosi się Chli
wny wierch (649 m.), a od wsch. Dylec (751.)
i Pawlat (651 m.); wpada do Osławy z pr.
brz. w samej Woli michowskiej. Wody gór
skie, rwące, spad nagły; źródła leżą na wys.
800 m. a ujście 550; więc ogólny spad 250
m. na 5 kil. długości biegu.	Br. G.
Chludnie, okolica szlachecka nad rz. Narwią, pow. kolneński, gm. Rogienice, par. Mały Płock. W obrębie jej leżą Ch. Brzeszczetno lub Brzegietno, Ch. Kupnino i Ch. Wąski lub Waszki. W 1827 r. Brzeszczetno miało 38 dm., 251 mk., Kupnino 7 dm i 64 m. a Waszki 11 dm. i 63 mk. Jestto gniazdo Chludzińskich, wspominane pod 1413 r. (Gloger).
Chludno, 1.) wieś, pow. poznański, 12 dm , 138 mk., 5 ew., 125 kat., 8 żydów, 28 analf. Stać. poczt, w miejscu, stać. koi. żel. Rokietni-ca o 9 kil. 2.) Ch., domin., pow. poznański, 3761 mórg. roi., 2 miejsc: 1) wieś szl. Chludno, 2) folw. Ottowo; 35 dm., 402 mk., 113 ew., 289 kat., 243 analf. Kościół, dawniej parafialny, należy do parafii w Chojnicy, dekan. rogozińskiego. Gorzelnia, młyn parowy. Posiadłość należała w wiekach ubiegłych do panien cystersek w Owińskach, które założyły

586

Chł.

Chł.

 

i uposażyły kościół parafialny zapewne w XV
las XVI wieku. W wieku XVIII wcielono
go do kościoła owińskiego.	M. St.
Chłaniów, folw. z wsią Chłanłów i Chła-
niówek, pow. krasnostawski, gm. Zółkiewka.
par. Chłaniów, od Lublina w. 49, od Krasnego-
stawu w. 28, od Szczebrzeszyna w. 14, od
Żółkiewki w. 7, od drogi bitej w Izbicy w. 18,
od Łukowa w. 120, od rzeki spławnej Wieprza
w. 18. Nabyte w r. 1869 za rs. 75,000.
Ogólnej powierzchni mają m. 1989, a mianowi
cie: w gruntach ornych i ogrodach m. 961,
w łąkach m. 166, w pastwiskach prętów 277,
w lasach m. 730, w nieużytkach i placach m.
130- Budowli dworskich murowanych 2, dre
wnianych 13. Wieś Chłaniów ma osad 61
z uposażeniem gruntu ogólnem m. 481. Kość.
drew. z XVIII w. 1827 było tu 58 dm., 349
mk. Par. Ch. dekan. krasnostawskiego li
czy dusz 1683.	A. Pal.
Chłaiiiówek, wś, pow. krasnostawski, gm. Zółkiewka, par. Chłaniów, ma 18 osad włośe., 214 m. gruntu włość.
Chłapowo, 1.) olędry, pow. średzki, 10 dm., 72 mk., 62 ew., 10 kat., 14 analf. Stać. poczt, najbliższa Nekla o B kil. 2.) Ch., domin., pow. średzki, 1666 mórg. rozl., 2 miejsc.: 1) wieś szl. Chłapowo, 2) osada leśna Gierlatowo; 28 dm., 235 mk., 85 ew., 150 kat., 67 analf. Stać. poczt. Giecz o 2 kil., st. koi. żel. Środa o 9 kil. Własność Potworowskich.
Chłapowo, niem. Chlapau, wś włość, nad Bałtykiem, w pow. wejherowskim, st. p. Puck. II. 1359 komtur gdański Wolfram yon Balders-heim zamienił prastare prawo polskie na chełmińskie; włók miała podówczas ta wieś 30, z których sołtys otrzymał wolne trzy włóki, od reszty zaś płacono po 14 skotów i 2 kury od włóki krzyżakom, biskupowi za dziesięciny l i pół wiardunka pieniędzy. Obecnie Ch. zawiera 84 włók, kat. 270, ewang. 8, domów mieszk. 38, par. Swarzewo, ludność trudni się rybactwem. Przy Ch. znajdują się też znaczne pokłady brunatnego węgla. Kś. F.
Chłe^doWO, ob. Chlandoiao.
ChłoUlCZC, ob. Hłomcze.
Chłop, ob. Chołop i Pszczew,
Chłopczyce, wieś, pow. Rudki, leży nad
rzeką Strwiążem, która o pół mili na południo
wy wschód od Chłopczyc wpada do Dniestru;
o ' i mili od tej wsi przechodzi gościniec rzą
dowy, prowadzący z Rudek do Sambora. Wś
oddaloną jest o l milę na południowy zachód
od Rudek. Przestrzeń posiadłości większej
roli orn. 351, łąk i ogr. 202, past. 10, lasu
537; pos. mniej roli orn. 612, łąk i ogr. 745,
past. 242, lasu 116 mórg. Ludność rży m. kat.
130, gr. kat. 218, izrael. 21: razem 369. Na
leży do rzym. kat. parafii w Rudkach, gr. kat.
w Zagórzu.	B. R.

Chłopia-łć\ka, wś, nad rz, Orzyc, pow. ma
kowski, gm. i par. Krasnosielc. W 1827 r.
było tu 16 dm., 115 mk.; obecnie ma rozl. 630
mórg.	Br. Ch.
Chłopiały u, wieś, pow. sokalski, o 3 mile na zach od Sokala, a o pół mili na północ od Oserdowa, o milę od suchej granicy między Galicyą a gub. lubelską. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 416, łąk i ogr. 44, past. 10, lasu 33; pos. mniej, roli orn. 535, łąk i ogr. 85, pastw. 17 mórg. Ludność rzym. kat 19, gr. kat. 370, izrael. 19: razem 408. Należy do rzym. kat. parafii w Sniatynie, grec. kat. w Oserdowie. W tej wsi jest szkoła filialna. Właściciel większej posiadłości: Teodor Hulimka. B. R.
Chłopiec, wś, pow. jarosławski, o 8.9 kil.
od Jarosławia. Par. rz. kat. dek. pruchnickie-
go: 1692 wiernych. R,. 1786 kość. niegdyś
unicki, oddany przez rząd austr. rz. katolikom;
kość. drew., 1688 zbud.; w lesie cudowny
obraz M. B., na którego utrzymanie Józef II
przeznaczył po 1200 złp. rocznie. Mają Ch.
szkołę filialną.	B. R.
Chłopków, 1.) wś, pow. zamojski, gm. Ilo-
decznica, par. Mokrelipie. W 1827 r. było tu
68 dm., 400 mk. 2.) Ch., wś, pow. konstan-
tynowski, gm. Chlebczyn, paraf. r. 1. Górki,
r. gr. Chłopków, okr. sąd. Komarno, rozl.
m. 467, 20 dm., 278 mk. W 1827 r. było tu
13 dm. i 137 mk.	Rz.
Chłopówka, wieś, pow. husiatyński, nad
potokiem Tayną, dopływem Zbrucza, oddaloną
jest od Husiatyna na północny zachód o 3
mile, od Chorostkowa na wschód o '/4 mili,
od Kopyczyniec na północ o l i pół mili. Oko
lica bardzo urodzajna, podolska. Przestrzeń
pos. wiek. roli orn. 697, łąk i ogr. 83, pastw.
15, lasu 6; posiadł, mniej, roli orn. 1483, łąk
i ogr. 103, past. 9 mórg. Ludność rzym. kat.
520, greek, katolików 502, izraelitów 10:
razem 1032. Należy do obudwn parafij
w Chorostkowie. W tej wsi jest szkoła eta
towa. Właściciel większej posiadłości Zofia
Siemińska Lewicka.	B. R.
Chłopowo, niem. Kloppoico, osada w pow.
Chojnickim, par. Brusy, nad strugą Niech warz,
dopływem Czarnej wody, po prawej stronie;
nieco poniżej wpada do Niechwarzy z północy
struga Zastawa; obejmuje 387 mórg., 4 domy,
40 kat. i ew. 5.	K* F. _
Chłopy, wś, pow. Rudki, o 2,8 kil. na zachód od Komarna a o l '/4 mili na wschód od Rudek, przy gościńcu rządowym idącym ze Lwowa na Lubień, Komarno, Rudki do Sambora, nad potoczkiem Błah, który wpada do kanału wykopanego z Koirarna do Dniestru. Przest. pos. wiek. roli orn. 844, łąk i ogr. 356, past. 57, lasu 230; pos. mniej, roli orn. 1698, łąk i ogr. 278, past. 286 mórg. Okolica płaska, mocza-rowata. Ludność rzym. kat. 2213, gr. kat.

CM.

Cfnn.

587

 

43, izrael. 45: razem 2301. Należy do obu-
dwu parafij w Komarnie. W tej wsi jest
szkoła etatowa. Właściciel wiek. posiadł. Ka
zimierz hr. Lanckoroński.	B. R.
Cłlłypllówka, inaczej Wereski, wś, pow. zwinogródzki, dawniej w starostwie zwino-gródzkiem, o 5 w. od Zwinogródki, nad Tyki-czem. Mieszk. prawosł. 720, katol. 65, żydów 60. Ziemi 565 dz., cerkiew parafial. Do tej samej paraf, należą wsie: Murzynce i Gudzówka; katolicka paraf, w Zwinogródce. Wieś cała otoczona lasami dębowemi, które są własnością dóbr państwa. Wiele rodzin byłej szlachty, dziś prawosławnych, tu mieszka. Zarząd policyjny w Łysiance. Dr. T. Hr.
Chłystynówka, wś, pow. czerkaski, nad
rz. Olszanką, wpadającą do Dniepru, o 8 w.
od m. Horodyszcz. Mieszk. 2060 wyznania
prawosławnego. Cerkiew parafialna, zbudowa
na w 1746 r. (Wizyty śmilańskiego dekanatu
za r. 1798). Ziemi 4900 dzies., nadzwyczaj gó
rzystej lecz urodzajnej. Należy do ks. Woron-
cowa. Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny
W Śmile.	Kl Przed.
Chmajerowice, ob. Falmirowke.
Chinarka, ob. Zadwieja.
Chmarówka, wś, pow. hajsyński, u zbiegu rz. Udycz z Bohem; dusz męz. 274, ziemi włość. 478 dz. Należy do Lipkowskich, ob. Krasnosiółka.
Chmaryszki, wś, pow. wyłkowyski, gm. i par. Giże, przy trakcie z Maryampola do Wyłkowyszek. ±1. 1827 r. było tu 16 dm., 204 mk., obecnie 31 dm. i 230 mk. Br. Ch.
Chmarzyszki, wś, pow. wilejski, gmina
Hermaniszki, majętność zawierająca ziemi 362
dz., z dwu zaściankami Nowikowszczyzną
i Bagińszczyzną (nie licząc ziemi włościań
skiej); już w pierwszej połowie 16 w. była
własnością rodziny Chmarów herbu Krzywda,
w posiadaniu której zostaje dotychczas; dawniej
(nawet przy schyłku 17 w.) zwana Starzyn-
kami; dla odróżnienia zaś od innych posiadło
ści okolicznych tegoż nazwania, wspominana
w dokumentach pod nazwą Starzynki Chma-
rzyskie lub w skróceniu Chmarzyszki. Ziemi
włość. 216 dz. Grunta dosyć urodzajne, łąki
i pastwiska dobre. Granica gub. mińskiej
przerzyna grunta majątku Chmarzyszek; ztąd
kilkadziesiąt dzies. ziemi zostaje w obrębie tej
ostatniej gub. Od stacyi kolei żelaznej Ole-
chnowicze na linii Libawa-Romny odległość 8
wiorst.	A. Ch.
CbnielentZ, ob. Chmieleniee.
Chinelno (niem.), ob. ChnMno.
Chmelowken, ob. Chmielówko.
Chmiel, wś i folw., pow. lubelski, gm. Piotrków, par. Krzczonów. W 1827 r. Ch. liczył 71 dm. i 220 mk. Donacya Chmiel i Brzo-stówka z wsiami tejże nazwy. Rozległość

nomenklatury Chmiel (w r. 1844) wynosiła m. 3418, zaś Brzostówki m. 2328; razem m. 5746.
Chmiel, wś, pow. Lisko, o 13.2 kil. od Lu-towisk, w par. rzym. kat. Polana, z par. gr. kat. w miejscu.
Chmielarze lub Baków, wś włość, i os. kar-
czmarska z leśną, do dóbr Garnek należące, nad
rz. Wiercicą, pow. noworadomski, gm. Garnek,
par. Mstów. Liczy 42 dm. i 223 mk., rozl.
393 m.	Br. Ch.
Chmiele, folw.,pow. szczuczyński, gm. Przestrzelę, par. Rajgród, odległy od Szczuczyna w. 28, od Rajgrodu w. 7, od drogi bitej w. 28, od dr. żel. grajew. w. 14, od rzeki spławnej w. 14. Nabyte w r. 1868 za rs. 8550. Rozległość wynosi m. 211 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 128, łąk m. 38, pastwisk m. 4, lasu m. 34, nieużytków i placów m. 7, budowli drewnianych 7. Osadnik uwłaszczony jest jeden, gruntu m. 2 pr. 159. A. Pal.
Chmiele-pogorzele, wieś. pow. ostrowski, gm. Warchoły, par. Rosochate. W 1827 r. było tu 3 dm. i 18 mk.
Chmielek, wś, pow. biłgorajski, gm. i par.
Łukowo. Cerkiew parafialna dla ludności ru-
sińskiej. Ch. należy do ordynacyi Zamojskich.
W 1827 roku było tu 173 domów i 1198
mieszk.	Br. Ch.
Chmieleń-wielki, wieś drobnej szlachty, pow. przasnyskl, gm. i par. Krzynowłoga mała, ma 360 mk., 44 dm., powierzchni 598 m., w tej liczbie 410 mórg. gruntu ornego, przy wsi 'wiatrak. Roku 1827 było 38 dm., 212 mieszk.
Chmieleniee, niem. Chmekntz, wś, pow. lęborski ziemi pomorskiej.
Chinielew, wieś i folw., pow. węgrowski, gm. i par. Korytnica. W 1827 rokn było tu 16 dm., 121 mk.; obecnie ma 16 dm., 146 mk. i 732 m. obszaru.
Chmielewko, 1.) wś, pow. pułtuski, gm. Gołębie, par. Nasielsk. W 1827 r. było tu 10 dm. i 162 mk. Folw. Ch. z przyległością Ostrowy ma rozl. 483; rzeka Narew przecina territorium dóbr. 2.) Ch. Wąsosze, folw. nad strumieniem, pow. mławski, gm. Mława, par. Wieczfnia; 14 dm., 95 mk., obszaru gruntu 431 m., w tem 351 ornego.
Chmielewo, 1.) wieś szlach. i dobra, pow. łomżyński, gm. i par. Miastkowo; z przyległością Chmielewko i wsiami Chmielew i Dzierżgi, odległe od Łomży w. 12, od Miastko-wa w. 3, od drogi bitej warsz.-petersb. w. 2, od Czyżewa w. 56, od rzeki Narwi w. 2. Nabyte w 1855 za rs. 13,500. Rozległość wynosi m. 627, a mianowicie: w gruntach ornych i ogrodach m. 379, łąk m. 54, pastwisk m. 30, lasu m. 149, wody m. 3, nieużytków i placów m. 12; budowli murowanych 4, drewnianych 5; znajdują się pokłady torfu. Wieś Chmielew

588

Chm.

Chm.

 

osad 19, gruntu m. 84; wś Dzierzgi osad 7
m. 2 pr. 48. 2.) Ch. (Podbicie), wieś szlach.
nad rz. Orz, pow. łomżyński, gm. i par. Lubo-
tyń. W 1827 r. było tu 20 dm. i 93 mk. 3.)
Ch., wieś włość., pow. płocki, gm. Rembowo,
par. Czerwińsk, nad Wisłą położona, liczy 67
mk., 6 osad włość., 9 dm. mieszk., powierzchni
213 m.; przy wsi znajduje się karczma i młyn
wodny, rządowe. 4.) Ch., folw. pryw. nad
rz. Soną, pow. ciechanowski, gm. Bartołdy,
par. Pałuki; 105 m. rozl., 18 mk. R. 1827
było tu 3 dm., 26 mk. 5.) Ch. wielkie, folw.
nad rzeką bez nazwy, pow. mławski, gm. Mła
wa, par. Grzebsk. W 1827 r. było tu 24 dm.
i 114mk.; obecnie liczy 38 dm., 156 mk.,
obszaru gruntu 684 m., w tem 428 orn. 6.)
Ch. małe, folw. nad rz. Orzyc, pow. mławski,
gm. Mława, par. Grzebsk, 15 dm., 112 mk.,
464 m., w tem 231 ornej, wiatrak. 7.) Ch.,
wieś rządowa nad rz. Jasionką, pow. ostrow
ski, gmina i parafia Jasienica, przy trakcie
z Ostrowia do Andrzejowa. W 1827 r. było
tu 27 dm., 189 mk., obecnie ma 24 dm., 314
mk., 821 m. ziemi ornej włość, pszennej gleby,
łąk 30 m. Poi. należy do donacyi Jasienica ge
nerała Kostandy; ma 200 m. ornej ziemi, 36 m.
łąk. 8.) Ch., wś, pow. sejneński, gm. i par.
Lejpuny. Ma 4 dm. i 22 mk.	Br. Ch.
Chinielewo, niem. Klm<jbeilt pow. obornicki, 592 m. rozl., ob. Łopiszewo.
Chuiielewo, niem. Ilopfenthnl, kolonia, pow.
bydgoski, ob. Moc.li.el.	M. St.
Chuiielewo, 1) niem. Chmilewen, wieś, pow. jańsborski, 2) niem. Klein- Chmilewen, dobra tamże i 3) niem. Chmilewen lub Neuendorf, dobra tamże, wszystkie pod Szymonką, 4.) niem. Hopfenthal, folw., pow. wggoborski, pod Kru-klankami.
Chmielewszczyzna, wieś nad rz. Czernicą, pow. lipnowski, gm. Osiek, par. Ligowo, liczy 158 mk. należących do drobnej szlachty, w tej liczbie 119 m. ornych, 6 budynków mieszkalnych, 59 mk., t. j. 28 męż. i 31 kob. F. O.
Chiuielinek, wieś drobnej szlachty, pow. przasnyski, gm. i par. Krzynowłoga mała, nad rzeczką Bystrzycą, posiada 3 dm., 15 mk.
Chinieliniec, to samo co Chmielenieo (ob.)
Chmielinko, wieś, pow. bukowski, 91 dm., 678 mk., 479 ew., 199 kat., 56 analf. St. pocztowa najbliższa Lwówek (Neustadt bei Pinne) o 5 kil., st. koi. żel. Buk o 24 kil. M. St.
Chmieliska, wieś, pow. skałacki, nad potokiem, który na polach tej wsi ma swe źródło a o l i pół mili na wschód pod wsią Mysłowa wpada do Zbrucza. Wieś ta leży na północ od Skałata o l' 4 mili, w urodzajnem Podolu,
0	l milę   na wschód   od Hałuszczyniec.   Prze
strzeń posiadłości większej roli ornej: 753, łąk
1	ogrodów 6,  pastwisk 9, lasu 190;  posiadłość
mniejsza: roli ornej 2191,  łąk  i  ogrodów 77,

pastwisk 46 m. Ludności rz. kat. 773, gr. kat.
528, izraelitów 11: razem 1312. Należy do
rz. kat. par. w Hałuszczyńcach; gr. kat. ma
w miejscu, należącą do dekanatu skałackiego
(715 dusz), posiada kasę zaliczkową z fundu
szem zakładowym 1045 złr.	B. R.
Chmieliła, folw., pow. włodawski, gmina Romanów, par. Wisznice.
Chmielkowo, folw., pow. wschowski, ob. Swierozyn.
Chmielna, wieś, pow. kijowski, śród lasu,
0	8 w.  od miasteczka Makarowa.    Mieszkań
ców 280; trudnią się przemysłem leśnym. Ziemi
3937 dzies.    Należy do parani Kolońszczyzny,
własność Butowicza.
Chmielna, rz., wpada w pow. kijowskim do rz. Buczy.
Chmieliiicka Jurydyka, ob. Księdzówka.
Chmielnieki młyn, ob. Kierpień.
Chiiiielniczki, wś, pod Bytowem, w reg. koszalińskiej.
Chinielniczna, szczyt w Karpatach lesistych, niedalko Tołstoj, 815 m. wys.
Chmielnik, 1.) miasto, pow. stopnicki, leży w piaszczystej okolicy, posiada kościół par. murowany, szkołę początkową, sąd gm. okr. I
1	dom   przytułku  dla   starców i kalek,   stacyą
poczt. Odl. od Warszawy 216 w., od Stopnicy
30 w.    Istnieje tu 6 garbarni, zajmujących 45
robotników z produkcyą  na 9,496 rs.,   l my-
dlarnia produkująca za 1320 rs.,   4 fabryki su
kna włościańskiego  z 37  robotnikami i produ
kcyą na 7325 rs.,   l fabryka machin  z 12 ro
botnikami  i  produkcyą na 5125  i  l browar
zajmujący 4 ludzi i  wyrabiający  za 6175 rs.
Fabryka maszyn ma swój piec dla topienia su
rowcu, tokarnię i warsztaty dla wyrobu narzę
dzi  rolniczych.    Największa  z  garbarni  we
dług  nieurzędowych  wykazów produkuje do
13,000   skór  rocznie  wartości  80750 nt. Do
chody   miasta   wynoszą (1876 r.)   3074  rs.,
rozchody zaś 2099 rs.    W 1827 r.   Ch. liczył
197 dm. i 1514 mk., w 1860 r. było 285 dm.,
w tem   73 murów,  i  3488 mk.   (w tem 2724
izraelitów).    Obecnie 5181 mk. Ch.  pamiętny
jest  krwawą  bitwą z  Tatarami,  stoczoną  tu
w 1241 r.    W 16 w.  był  dziedzictwem Ole
śnickich h. Dębno,  za których  staraniem kró
lewskim przywilejem w r. 1551 municypalne
otrzymał   prawa.    Pod opieką możnych dzie
dziców Samuela i Mikołaja Oleśnickich,  posia
dali tu akatolicy zbór i  utrzymywali  szkołę.
Później   miasto przeszło do rąk familii kalwiń-
ikiej Głuchowskich, którzy tutejszy zbór aż do
roku 1689 utrzymywali. Należał ten zbór do naj znacz ni ej szych i najlepiej uposażonych w Ma-tejpolsce. Ztąd odbywały się tu bardzo często ynody prowincyonalne, np. w roku 1644, na ttórym obrany został na seniora dystryktu lubelskiego sławny Andrzej Węgierski, tudzież

Cłtm.

689

 

w latach  1650, 1663, 1666  i  1676.    W naszych  czasach Ch. został własnością rodziny Tańskich.    Niewiadome  komu należy  przypisać  założenie   starożytnego  kościoła   w Ch. wyprzedzać on musi dawnością swoją lokacyą miasta.    Kiedy  nawa jego   upadkiem grozie zaczęła,    Ożarowski i Elżbieta  z Przebendow-skich, jego małżonka, w r. 1732 upatrzywszy dogodniejsze  dla wzniesienia  nowej   świątyń miejsce,   węgielny   do  niej   położyli   kamień a wykończył ją  zupełnie  w  roku   1787 Andrzej Moszyński i zaraz w tymże samym roku przez biskupa Wojciecha Boxę Radoszewskie-go została poświęconą.    Następnie rozrzucono upadającą  nawę  starego kościoła, a pozostałą część kapłańską przerobiono na kapliczkę, która  do dziś  dnia  stoi.    Nowy  kościół w Ch. z wzorową utrzymany czystością, ma kilka nagrobków, z pomiędzy których najdawniejszych jest   ks. Macieja Bąkiewicza,   kanonika   wiślickiego, zmarłego   w roku 1799.    Straszny pożar  w dniu 2 sierpnia   1876 r.  zniszczył prawie  całe miasto.    Spaliło  się  208 dm. i 416 budynków rozmaitych.   Szkoda w zabudowaniach wynosiła 153,204 rs.,  w rzeczach spalonych 140,000 rs.    Ź pod Ch. wypływa rzeka Wschodnia.    Par. Ch. dek. stopnickiego   2700 dusz   liczy.    Gmina   Ch. należy  do   sądu gm. okr. I w Chmielniku,  od Stopnicy szosą 33 w., drogą  zwyczajną 26 w.    W  gminie  istnieje: gorzelni 4,  piła wodna l, wapiarnia l,  cegielnia l,   młynów wodnych 8,   z tych   2 amerykańskie. Ludności 4159.    Dobra Ch., składające się z folwarków: Łagiewniki, Przededwo-rze i Dezydorów, wsi Łagiewniki,   Przededwo-rze, Jasień i Holendry Chłapowskie Chude, są odległe od m. Ch. i stacyi poczt. w. 3,  od drogi bitej kielecko-buskiej w. 3, od dr. żel. w Łazach w. 84, od rzeki Nidy w Pińczowie w. 19. Nabyte w r. 1863 za rs. 54,000 (r. 1842 własność b. generała Kaź. Tańskiego),  mają ogólnej rozległości m. 2206 a mianowicie: w gruntach ornych  i  ogrodach m. 977,   w łąkach m. 58,   w pastwiskach m. 79,  w wodach  m. 8, w lasach m. 1038, w nieużyt. i placach m. 44. Miastu Ch. dla 376 osad nadano gruntu mórg. 1214;  wś,  Łagiewniki  36 osad, gruntu mórg. 184;  Przededworze  osad 22,  gruntu  m. 241; wś Jasień osad 20, gruntu m. 304; wś Holendry Chłapowskie Chude  osad 30,  gruntu  m. 470. 2.) Ch., wieś, i Chmielnik majkowski, pow. kaliski,  gm. Tyniec,  par. Kalisz.    W 1827 roku było tu 32 dm., 249 mk.    Znaleziono tu cmentarzysko przedhistoryczne.    Chmielnik   i   Tyniec stanowią  przedmieścia m. Kalisza i  mają ogólnej   rozległości  dworskiej   m. 52;   we wsi Tyńcu jedna osada,  gruntu m. 2 pr. 121; we wsi Chmielnik 5 osad, m. 2 pr. 181.    3.) Ch., wś, pow. włoszczowski, gm. i par Słupia.    4.) Ch., wś, pow. sokołowski, gm. Sabnie, par. Ski-

bniew, ma 262 m. obszaru. 5.) Ch., wieś,
pow. szczuczyński, gm. Bogusze, par. Grajewo.
6.) Ch. Stary i Nowy, wieś, pow. nowoale-
ksandryjski, gm. Wrono w, par. Końskawola
7.) Ch., wś i folw., pow. lubelski, gm. Woj
ciechów, par. Bełżyce. W 1827 r. było tu 30
dm., 148 mk. Folw. Ch. i Góra, z wsiami Ch.,
Nowy Ch., Góra, Nowa Góra, odległe od Lu
blina w. 26, od Bełżyc w. 5, od drogi bitej
w Kurowie w. 17, od rzeki Wisły w. 18. Na
byte w r. 1867 za rs. 35,700. Rozległość
dworska wynosi m. 1264 a mianowice, w grun
tach ornych i ogrodach m. 1053, w łąkach m.
20, w lasach m. 157, w nieużytkach i placach
m. 34; budowli dworskich murowanych 4,
drewnianych 25. Wiatrak. Dobra posiadają
pokłady kamienia białego, zwanego opoką, do
budowli zdatnego. Wś Ch. osad 53, gruntu
m 752; Nowy Chmielnik osad 6, gruntu m. 41;
Góra osad 11, gruntu m. 8,); Nowa Góra osad
5, gruntu m. 31.	A. Pal i Br. Ch.
Chmielnik,  m. nadetatowe,   pow.  lityński, nad  rzeką Bohem (a raczej na rzece Boh, gdyż w mieście   trzy razy   przejeżdżać ją potrzeba). Ludności 7787, w tem 3500 izr.   Jedno z najstarszych miast na Podolu.    W 1448 r. w czasie  pobytu  Kazimierza Jagielończyka  w Kamieńcu   otrzymało prawo   magdeburskie a Zygmunt I ponowił je.    W 1534 r. Jan Tarnowski zamek silnie umocnił i msto wałem opasał. Ponieważ  leżało  na szlaku tatarskim,   często więc było niszczone i  często tu staczane były potyczki.    Tworzy to ono oddzielne  starostwo chmielnickie  a  starostami:   byli  Jazłowiecki, Struś, Ossoliński i inni.    W 1774 r. Stanisław August, otrzymawszy od rzplitej prawem wie-czystem tutejsze starostwo, darował je ks. Józefowi Poniatowskiemu,   zostawiając   dożywo-ie S. Ossolińskiemu.    Dochód z miasta wynosił 27915 złp., ze starostwa zaś ogółem 141,583 iłp.    W 1795 starostwo chmielnickie, darowane przez Cesarzową Katarzynę na dziedzictwo ks. Aleksandrowi Bezborodce, dziś należy do hr. Kuszelewa Bezborodki.    Dziś miasto źle zabudowane  i   błotniste,   ślady zamku dotąd prze-;rwały; ma kościół parafialny, oddział pocztowy,  3 cerkwie,   l kość., synagogę,   1000 dm. Marczyński utrzymuje, żo za jego czasów wpo-izątkach teraźniejszego stulecia żyli w tej oko-icy potomkowie Bohdana Chmielnickiego. Par. łościół  katol.  św. Trójcy,   z muru odnowiony L 728, na miejscu dawnego z r. 1603.    Parafia jatol. dekanatu lityńskiego:  dusz 2070.    Filia w Kożuchowie, kaplica w Kuryłówce. W ogrodzie dominialnym Ch. rośnie Morus nigra (Ascle-iias syriaca, aklimatyzowana  w Litynie   przez drą Stankiewicza).    Na 3 dzies. plantacya ty-uniu.    Około 1820-30 hr. Kuszelew Bezbo-rodko, naówczas  posiadacz Ch., zaprowadził tu edwabnictwo   ale   dziś   zaniedbane.    Powiat

590

Ohm.

 

chmielnicki w 1530 r. odpowiadał dzisiejszemu
lityńskiemu.	Dr, M.
Chmielnifc (z Lisim Kątem, Kołem i Hajdu
kami), wś, pow. rzeszowski, 3768 m. rozl.,
w tem 2487 m. roli ornej, 307 dm., 2000 mk.,
par. w miejscu, dek. rzeszowskiego, istniała
już w r. 1421 (liczy 3000 dusz), potwierdził
ją zaś nowym przywilejem w r. 1438 Jan
z Pilczy Pilecki, kasztelan krakowski, dziedzic
Tyczyna; kościół murowany pod wezwaniem
św. Bartłomieja wybudował w r. 1745 Stani
sław Wacławski, par och; poświęcił zaś w r.
1753 Wacław Sierakowski bisk. przemyski;
kasa pożyczkowa gminna, położenie pagórko
wate, gleba żytnia.	M, U.
Chmielnik, 1.) wś, pow. poznański, 4 dm.,
30 mk., 26 ew., 4 kat., 2 analf. 2.) Ch., do
minium, pow. poznański, 10,675 mórg. rozl.;
7 miejsc.: 1) wieś szlach. Chmielnik, 2) folw.:
Dembno, 3) Wielka wieś (Grossdorf), 4) Ora-
nienhof, 5) Tomice, 6) Wytobel. 7) kolonia
Tomice; 41 dm., 689 mk., 171 ewang., 518
kat., 189 analf. Posiadłość króla niderlan
dzkiego. Stacya poczt. Stęszewo o 2 kil., st,
koi. żel. Mosina o 11 kil.	M, St.
Chmielnik, znaczny prawy dopływ Strugu,
wpadającego do Wisłoku. Powstaje ze źródlisk
leśnych w Hussowskim lesie, na granicy gmin
Handzlówki, Zabratówki i Tarnawki. Płynie
głębokimi debrami leśnymi na południe między
lasami Grabnikiem (do gm. Zabratówki) a Li-
pnikiem (do Tarnawki), tworząc granicę mię
dzy Zabratówką a Tarnawką; poczem wszedł
szy w obr. gm. Zabratówki, gdzie przyjmuje
nazwę Zabratówki, zwraca się na zachód, a po
tem półn. zach., opływając Grabnik, południo
wą część lasu hussowskiego i zabierając wody
od południa, jak Tanecznik potok i od północy;
przerzyna Błędową słocińską śród domostw,
a następnie gminę Chmielnik, w której od pr.
brzegu bierze wody spływające od Woli rafa-
łowskiej i potok Wylewne; zwraca się poza dwo
rem chmielnickim na połd. zach. i w obr. gm.
Kielnarowej wpada z pr. brzegu do Strugu.
Długość biegu 19 kil. Liczne potoki i strugi,
spływające z sąsiednich stoków, zasilają jego
wodę.	Br. G.
Chniieluiki, wieś w pow. sokolskim, gub. grodź., o 41 w. od Sokółki.
Chmielniki, niem. Hopfengarten, 1.) mała koi.,
nad jeziorem chmielnickiem, pow. bydgoski; 16
dm., 112 mk., 111 ew., l kat., 19 analf. 2.) Ch.,
st. kolei żelaznej poznańsko-bydgoskiej, pow.
bydgoski, 28 mk., wszyscy ewang. i niemcy,
urzędnicy koi. żel. Stacya ta leży na grun
tach przyległej wsi Brzoza.	M. St.
Chmieliło albo Chmilno, wieś, pow. brodzki, nad potoczkiem wypływającym pod pobliską na wschód leżącą wioską Memiłów a o l i pół mili na połud. wschód wpadającą pod Stani-

sławczykiem do Styru, odległą jest od Brodów
na półn. zachód o 4 mile, od Łopatyna w tym
że kierunku o pół mili, leży śród płaskiej pia
szczystej, leśnej okolicy. Przestrzeń posia
dłości większej: roli ornej 738, łąk i ogr. 353,
pastwisk 4, lasu 1423; posiadłość mniejsza:
roli ornej 679, łąk i ogr. 508, pastwisk 32 m.
Należy do rz. kat. par. w Łopatynie, gr. kat.
par. ma w miejscu, która liczy dusz gr. kat.
obrządku w Chmielnie samem 722, we filii
Memiłów 572: razem 1294 dusz gr. kat.; nale
ży do dekanatu hołojowskiego. Rzym. katol.
jest w Chmielnie 56, izrael. 30, zatem wszyst
kiej ludności w Chmielnie 808. W tej wsi
jest szkoła etatowa 1-klasowa i kasa poży
czkowa z funduszem zakładowym 100 złr.
Właściciel większej posiadłości Kazimierz Ste
fan Młodecki.	B. B.
Chmieliło, niem. Chmelno, wieś włościańska w powiecie kartuskim, położona w nadzwyczaj uroczej okolicy nad trzema jeziorami: Kło-dno, Białe i Rekowe; w pobliżu znajdują się wielkie jeziora: Brodno, Ostrzyce, Trzebnia około dwie mile długie raduńskie jezioro; przez wszystkie przechodzi rzeka Radunia (ob.); wzgórza po nad jeziorem są po największej części zielonym lasem porosłe. Turyści, mianowicie z Gdańska, często zwiedzają tę okolicę, którą zowią "Szwajcaryą Kaszubską." Ważniejsze jest w Ch. w historyi; należy bowiem do najstarszych miejscowości Pomorza. Xa wąskim przesmyku między jeziorem Bia-łem i Kłodnem, gdzie teraz wiedzie droga do Kartuz, znajdował się gród prastary, fosami i okopami warowny; dziś jeszcze są po nim znaki, a lud zowie to miejsce "Ogrodziskiem." Jest ogólne mniemanie, że z chmielnieńskiego ogrodziska czyli ogrodu wyszli sławni książęta pomorscy, jako to Świętopełkowie, Sam-borowie, Mestwinowie i inni liczni, którzy następnie nad całem Pomorzem wschodniem zapanowali. Kiedy chmielnieńscy panowie przenieśli się jako książęta do miast znaczniejszych, np. Gdańska, Świecia, Gniewu, Starogrodu, w Chmielnie pozostał podwładny im kasztelan, który całą okolicą pobliższą zarządzał; pierwszy raz jest o nim wzmianka r. 1235; do pomocy miał chorążego, który był dowódzcą W boju, Wojskiego do sądu i innych dworzan. Głównym dochodem kasztelana była trzecia ryba z połowu; słowiańscy, pomorscy mieszkańcy dzielili się w XIII wieku na szlachtę, rycerzy i na kmiotków (kmetones). Dopiero krzyżacy znieśli chmielnieńską kasztelanią i przyłączyli ją r. 1390 do pobliskiego Miracho-wa. Wieś Chmielno podarował r. 1280 książę Mestwin klasztorowi norbertanek w Żukowie. Kościół w Chmieluie (jak donoszą akta żu-kowskie) zbudowała księżniczka Damroka, córka Świętopełka, która umarła roku 1223 dnia,

Chin.

Chm.

591

 

25 maja. Był on cały z grubych bali dębo
wych stawiany, takiemiż nadto gontami ze
wnątrz poobijany; u góry nad dachem z gon
tów dębowych miał małą wieżyczkę dębową
po obu stronach były trzy małe okna. W ta
kim stanie przetrwał ten drogi zabytek więce_
niż 650 lat; w r. 1845, kiedy budowano nowy
teraźniejszy kościół, dawny został, niestety, zu
pełnie rozebrany. Obecnie liczy Ch. 3936 m.
obszaru (w tem 1236 m. jezior), dwie posia
dłości folwarkowe, jedno wolne sołectwo, 22
włościańskich gruntów i 42 zagrodników.
Mieszkańców jest wszystkich 612, z pomiędzy
których katolików 575, ewang. 25, izrael. 12,
domów mieszk. 75, szkoła katol. w miejscu.
Od Kartuz wynosi odległość l milę, od Gdań
ska około 4 mile. Wysoki wiek tej osady
stwierdzają także pogańskie grobowiska, nie
dawno temu odszukane. Wieś Ch. leży zre
sztą 555 stóp po nad powierzchnią bałtyckiego
morza, podczas gdy pobliskie jezioro raduńskie
leży 504 stopy wysoko.	Kś. F.
Chmielonek, wś i folw. z przyległością na Chmieleniu, położone w pow. przasnyskim, gminie i parafii Krzynowłoga mała, ogólna rozległość wynosi m. 510 (1830 r.)
Chmielonko, młyn przy Chmielnie w pow,
kartuskim, nad rz. Eadunią, która z jeziora Ra-
dunia przez wąski przesmyk uchodzi do jeziora
Kłodno; należy do Chmielna.	Kś. F.
Chmielów, 1.) osada, powiat nowomiński, gm. i par. Siennica. 2.) Ch., wś, pow. piń-czowski, gm. Sancygniów, par. Działoszyce. Leży pod samymi Działoszycami, przy drodze bitej od Miechowa, odl. od Kielc w. 56, od Pińczowa 21, od Książa Wielk. 17, od Zawiercia 67, od rz. Wisły 21. W 1827 r. było tu 10 dm., 103 mk. Dobra Chmielów składają się z folw.: Chmielów i Szczotkowice, z wsi: Chmielów, Łabędź, Obrytki, Niewitro-wice, Szczotkowice i Pociecha. Eozległość dóbr wynosi m. 691. a mianowicie: fol. Chmielów gruntu ornego i ogrodów m. 403, łąk m. 50, pastwisk m. 38, wód m. 5, nieużytków i placów m. 12: razem m. 510; budowli murowanych dworskich 5, drewnianych 5; folwark Szczotkowice gruntu ornego i ogrodów m. 136, łąk 22, pastwisk m. 13, wód m. 3, nieużytków i placów m. 9: razem m. 181; budowli dworskich murowanych l, drewnianych 5; dobra posiadają młyn posiłkujący się wodami ze stawów i kopalnię gipsu, stanowiącą źródło dochodu. Wieś Chmielów ma 10 osad włość., gruntu m. 26; wś Łabędź 10 osad, gruntu m. 69; wś Obrytki osada l, gruntu m. 4 pr. 150; wś Nie-witrowice 28 osad, gruntu m. 119; wś Szczotkowice osad 12, gruntu m. 31; wś Pociecha osad 2, gruntu m. 5. 3.) Ch., wieś nad rz. Kamienną, pow. opatowski, gm. Częstocice, par. Szewna. Posiada rudę żelazną, fabrykę wy-

robów żelaznych i wielki piec. W 1875 r.
wyrobiono żelaza surowcu 50,000 pud. W r.
1827 było tu 38 dm., 221 mk., obecnie ma 42
dm., 315 mk., 545 m. ziemi włość., 592 m.
ziemi dworskiej. 4.) Ch., wś i Chmielówek,
wś, pow. kozienicki, gm. Roźniszew, par. Ma-
gnuszew. W 1827 r. było tu 21 dm., 235
mk., obecnie 21 dm. i 173 mk., oraz 236 m.
ziemi włość. 5.) Ch., wieś i folw., nad rzeką
Piwonią, pow. włodawski, gm. Dębowa Kłoda,
par. Parczew, ma 1878 in. rozl., (w tem 1047
m. dworskiej), glebę żytnią, 32 dm., 221 mk.,
z tych 56 rz. kat. Rzeka Piwonia dzieli tę
wś na część półn., która się zowie "Koroną,"
i na część płd., zwaną "Litwą;" według poda
nia rzeczka ta stanowiła tu istotnie granicę
Korony od Litwy a za dowód tego służyć mają
znajdywane w niej duże kamienie, jakoby gra
niczne. R. 1827 Ch. miał 31 dm., 138 mk. 6.)
Ch., wś, pow. sokołowski, gm. Grochów, par.
Czerwonka. Liczy 16 dm., 219 mk. i 308 m.
obszaru.	Br. Ch. i A, Pal.
Chmielów (z Mogiłami), wieś, pow. tarno
brzeski, 3652 m. rozl., w tem 1302 m. roli or
nej a 1113 m. pastwisk, 239 dm., 1469 mk.,
parafia w Miechocinie, szkoła ludowa 2-klaso-
wa, gorzelnia i cegielnia; położenie równe, gle
ba piaszczysta.	M. M.
Chmielowa, wioseczka w pow. winnickim, należała niegdyś do Bykowskich.
Chmielowa, 1.) wieś, pow. horodeński, nad Dniestrem,   który  w tem  miejscu   tak krętem płynie korytem,   że cała  wieś wraz   gruntami znacznemi  lasami leży na rodzaju półwyspu, z trzech stron bowiem  otacza ją Dniestr, a tylko 4-ta południowo-zachodnia strona jest przesmykiem,   którym się można  z tego półwyspu suchą nogą  wydostać.    Wieś ta leży o 2 i pół mili na północ od Horodenki, a o 3/4 mili również na północ od Czernelicy.    Przestrzeń posiadłości  większej:  roli ornej 60,  pastwisk 3, lasu 422; posiadłość mniejsza 236, łąk i ogr. 5, pastwisk 33 m.    Tutejsze brzegi Dniestru ob-itują w piękne widoki.    Ludności rz. kat. 11, ;r. kat.   300,  izrael. 21:  razem 332.    Należy do  obudwu  parafij  w Czernelicy,   do  której Chmielowa  jest właściwie przysiółkiem.    2.) Ch., wieś,  pow. złoczowski, leży o l milę na jółnocny wschód od Złoczowa, na samym dzia-e   wód  między   Dniestrem  a  Bugiem,   śród ogromnych lasów ciągnących  się od Złoczowa iu  granicy rossyjskiego Wołynia;   oddaloną est o 2 mile na południowy wschód od Oleska, a o 3 ćwierci mili od Sassowa.   Przestrzeń po-iadłości   większej:   roli ornej   322,   łąk i ogr. l,  pastw. 27,  lasu 108;   posiadłość  mniejsua: oli ornej 367,  łąk i ogr. 31,  pastw. 12,  lasu 15 m.    Ludności  rz. kat. 296,   izraelitów  50: razem 346.   Należy do obudwu  parafij   w Sa-ssowie.    3.) Ch., wieś, pow. zaleszczycki, le-

592

Ćhifl.

Chiil

 

źy  na  lewym  brzegu Dniestru,   naprzeciwko Chmielowy w pow. horodeńskim, oddaloną jest
0 4 mile na półn. zach.  od Zaleszczyk, a  o l i
pół na płd, od Jazłowca w przedniej glebie po
dolskiej.   Przestrzeń pos. wiek.: roli ornej 416,
łąk i ogr. 15,  pastw. 14,  lasu 91;  posiadłość
mniejsza:   roli ornej 540, łąk i ogr. 76,   pastw.
1 m.    Ludności rz. kat. 22, gr. kat. 509, izrae
litów 70: razem 601.    Należy do rz. kat. par.
w Jazłowcu, gr. kat. par. ma w miejscu, z filią
Swierszkowice;    należy   do   dek.    zaleszczy-
ckiego (wiernych 1067).    W tej wsi jest szko
ła filialna o l nauczycielu.	B. B.
Chmielowa, strumień, wytryskujący w obr.
gm. Kołodziejówki, w pow. tarnopolskim, na
gr. 7, gm. Połapanówką, u połd. podnóża wzgó
rza Sabaroszczyzny (361 m.); przepływa staw
w Kołodziej owce, do którego zlewa się kilka
innych strug, spływających z tego wzgórza;
następnie przepływa Panasówkę, przybierając
od połd. strugę spływającą z Popław (333 m.)
i od płn. strugę z pod wzgórza Sabarychy
(360 m.); poczem przechodzi w obr. gm. Cho-
daczkowa, gdzie poniżej kościoła z pr. brzegu
wpada do Baworowskej wody czyli Kaczawy.
Długość biegu 10 kil.	Br. G.
Climielowice, wś, pow. jędrzejowski, gm. Sobków, par. Łukawa. W 18i!7 r. Ch. liczyły 19 dm., 125 mk. Dobra Ch. i Kawczyn lub Kawczyn i Ch., składające się z 2 folwarków tejże nazwy, odległe od Kielc w. 17, od Jędrzejowa w. 24 (droga bita przechodzi przez terytoryum dóbr), od Zawiercia w. 84, od rzeki spławnej Nidy w. 6. Nabyte w r. 1867 za rs. 19,000. Rozległość wynosi w ogóle m. 728, a mianowicie: folw. Kawczyn gruntu ornego i ogrodów m. 178, łąk m. 8, pastwisk m. 22, lasu m. 56, nieużytków i placów m. 6, razem m. 269. Budowli dworskich murowanych 7, drewnianych 1. Folw. Ch. gruntu ornego i ogrodów m. 259, łąk m. 9, pastwisk m. 75, lasu m. 113, nieużytków i placów m. 2, razem m. 458. Budowli dworskich murowanych 3, drewnianych l, płodozmian zaprowadzony 9-polowy. Dobra obfitują w pokłady wapna i marmuru. Dobra powyższe powstały w r. 1869 z segregacyi dóbr Dębska Wola. A. Pal.
Chmielowice, niem. Chmiellowitz, wś i dobra, pow. opolski, par. Opole, nad rz. Prószką, przy dr. żel. górno-szląskiej i nad osuszonym stawem Babią łąką (Bablunka). Dobra mają 1133 m. rozl., w tem 852 m. roli ornej, a wś 165 m. rozl. Szkoła ludowa katolicka. W pobliżu leży Proszków.
Chmielowiec, wś, pow. piotrkowski, gm. Kluki, par. Kaszewice.
Chmielówka, wś i folw., pow. suwalski, gm. Kukowo, par. Bakałaizew. Leży oliw. od Suwałk. R. 1827 r. było tu 64 dm., 330 mk., obecnie ma 51 dm., 494 mk. Br. Ch.

Chmielówka,  1.)  wś  w pow. sokolskim.
b. grodź., o 14 w. od Sokółki. 2.) Ch., wś.
niewielka, w połudnkwo-zachodniej stronie
pow. mińskiego, nad rz. Swisłoczą, w górnym
jej biegu, gminy zasławskiej, w 2-gim stanie
policyjnym (rakowskim), w 4 okręgu sądowym
(zasławskim), od Zasławia i stacyi zasławskiej
na kolei libawo-romeńskiej o kilka wiorst od
ległe. AL Jel. 3.) Ch., wś, pow. prosku-
rowski, gm. i parafia Felsztyn, dusz męz.
włość. 374 i 54 jednowor., 642 dz. ziemi włość.,
850 dz. ziemi używalnej właściciela, podzielo
nej na 3 oddzielne folwarki. Należała do Gra-
bianków, dziś Ludwika Modzelewskiego. Dr. M.
4.) Ch., wś, pow. lipowiecki, nad rz. Postawą,
wpadającą do Sobu, o 19 w. od m. Piatyhor.
Mieszk. 928, wyznania prawosł.. cerkiew pa
rafialna i szkółka. Ziemi wybornego czarno-
ziemu 1342 dzics. Należy do Jaworskich; za
rząd gminny w Łukaszówco, policyjny w Mo-
nastyrżyskach.	Kl. Przed.
Chmielówka, 1.) wieś, pow. trębowelski. leży przy gościńcu krajowym buczacko-stru-sowskim, założona śród strusowskich stepów, oddalona od Trembowli o 2mile napołud. zach., tyleż od Strusowa w trochę więcej południowym kierunku, o l milę na wschód od Wi-śniowczyka i o l milę na północny zachód od Mogielnicy. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 855, łąk i'ogr. 224, past. 94; pos. mniej, roli orn. 1101, łąk i ogr. 65, pastw. 5 mórg. Ludność rzym. kat. 46, gr. kat. 734, izrael. 14: razem 794. Należy do rzym. kat. parafii w Mogielnicy; gr. kat. paraf, ma w miejscu, do której należy wś Bieniawa z 331 duszami gr. kat. obrządku; ta parafia należy do dekanatu trembowelskiego. W tej wsi znajduje się szkoła etatowa i st. poczt, przy trakcie z Tarnopola do Jazłowca, o 43 kil. od Tarnopola. 2.) Ch., wieś, pow. bohorodczański, leży nad potokiem Chmielówka. Wioska ta, na podgórzu karpackiem położona, przypierająca z pół-nocno-zachodniej strony do lasów ciągnących się wzdłuż biegu potoków: Łukawa i Łukawi-ca, dopływów Łomnicy, oddaloną jest l'|4 mili za zachód od Bohorodczan, a o l i pół mili na północ od Sołotwiny. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 12, łąk i ogr. 8, past. 4, lasu 258; pos. tnn. roli orn. 446, łąk i ogr. 666, past. 92; lasu 550. Ludność gr. kat. 465, izrael. 12: razem 477. Należy do rzym. kat. paraf, w Sj-łotwinie, gr. kat. parafii w Głębokiem. Właściciel większej posiadłości: towarzystwo przemysłowe dla płodów leśnych w Wiedniu. B. R.
Chmielówka, potoczek, wytryska tuż powyżej wsi tej samej nazwy (pow. bohorodczański), z pod lasu Mokrą Sehłą (533 m.) zwanego, i przepływa wieś samym środkiem, a zabrawszy poniżej wsi z lew. brz. potok płynący z pod góry Bani (512 m.), wpada po 3 kil.

Uhm

Oho.

593

 

biegu do Chuśnika, dopływu Sadzawki. Br. G.
Chillielówko, 1.) niem. Climelnwken, folw., pow. morąski, st. p. Miłomłyn. 2.) niem. Chmielowkeri, folw., pow. szczycieński, st. pocz. Biskupiec (Bischofsburg).
Chmilewen, o b. Chmielewo,
Chlllillio, ob. Chmielna,
Chinjelow, niem. Suhmellwitz, wieś na dolnych Łużycach, pod Chociebużem. W r. 1860 założono tu szkołę elementarną. A. J. P.
Chiliilowkeii, ob. Chmielówko.
Chnetesa, szczyt w Karpatach lesistych miedzy Czai'nohorą a Rozrogiem, 1763 m. wys.
Cbnisze\vskie Brzeziny, ob. Brzeziny.
dłubanin, wś, pow. wieluński, gm. (Jałowice, par. Wieruszów. R. 1827 r. było tu 30 dm., 250 mk.
Chobt^lza, wś i folw., puw. miechowski,
gm. Ilzcrzuśnia, par. Gołcza. U. 1827 r. było
tu 18 dm. i J 41 mk., obecnie 22 dm., 215 mk.
Wspomina ('h. Długosz (II 39), i wtedy już
jak i dziś wraz z pobliską wsią Buk stanowiła
jedne posiadłość. Dobra Cli. składają się z fol
warku ('h. i Kamienica i dwu wsi togoż na
zwiska, odległe od Kielc w. 76. od Miechowa
w. 12, od drogi bitej miechowsko-olkuskiej w.
3, od Zawiercia w. 34. Nabyto w r. 1852 za
18120 rs. Rozległość ogólna m. 906, a miano
wicie: folw. Chobendza gruntów ornych i ogro
dów m. 472, nieużytków i placów m 30, ra
zem 502; folw. Kamienica gruntu ornego
i ogrodów m. 229, lasu m. 169, nieużytków
i placów mórg. 5, razem mórg. 403, budowli
dworskich razem z kamienia 13, z drze
wa 6. W Cli. osad włość. 27. gruntu m.
243.	A. Pal.
Chobie, koi., pow. opolski, par. Szozedrzyk, o 4 mile od Opola, utworzona 1755 r. z folwarku, ma 15 osadników i przysiółek Kuciory, który liczy 12 dm.
Chobielin, 1.) domin., pow. szubiński, 1572
mórg. rozl. wraz z folw. należącym do młyna;
5 dm.. 98 mk., 47 cw., 51 kat., 51 analf.
Stać. poczt. Samoklęsk wielki o 2 i pół kil.,
stać. koi. żel. Nakło o 8 kil., niegdyś własność
J. Hulewicza. 2.) Ch., folw. z młynem, pow.
szubiński, 3 dm., 78 mk., 57 cw., 21 kat., 16
analf.	M. St.
Chobieilice, niem. Koelmitz, wieś, pow. ba-bimoski nad jeż. chobienickiem, które łączy się z jeż. wielowicjskiem a więc i z Obrą, 47 dm., 418 mk., 4 ew., 414 kat., 90 analf. Kościół filialny należący do parafii i dekanatu Zbąszynia (Beiitschen). 2.) Ch , domin., pow. babimoski, 10.174 mórg. rozl., 5 miejsc.: 1) wieś bzl. Ch., 2) folwarki: Nowina (Ileide-yorwerk), 3) Tominica, 4) Wojciechowo, 5) Go-dziszowo, 6) Morgi; 36 dm., 434 mk., 36 ew., 398 kat., 95 analf. Stać. poczt, w miejscu, st. koi. żel. Zbąs/.yń (Boiits^hon) o 12 kil.
VIII.

l Własność hr. Karola Mielżyńskiego. Pod wsią wykopano młotek kamienny, 48 pierścieni brązowych różnej wielkości, po części jeszcze nie wykończonych, urny, brązową fibulę, przedmioty służące do stroju, żelazne śpilki, żelazną siekierkę. Przedmioty te znajdują się w mu* zeum tow. przyjaciół nauk poznańskiego. Owczarnia chobienicka należała przed rokiem 1850 do najcelniejszych i najcieńszą wełnę posiadających w w. ks. poznańskiem, i można powiedzieć, że owczarnia w Chobienicach hrabiego Macieja Mielżyńskiego była tom samem dla Poznańskiego czein dla Szląska owczarnia w Kuchelnie księcia Lichnowskiego, a nawet pod każdym wzlędem tej ostatniej bardzo mało ustępowała. Stado dziś liczy około 3000 sztuk.
Chobinie, wś, pow. lepelski, z zarządem gminy marchiowskioj, nad rz. Obola.
Chobiio, wś i dobra we środku pow. rze-
ezyckiego, nad rz. Wicią, w najgłuchszej one-
go miejscowości, śród błot i lasów; dobra ma
ją obszaru 9477 mórg. i są dziedzictwem Mo
rawskich.	Al. Jel.
Chobot, wś, pow. nowomiński, gm. Dębe
wielkie, par. Długa kościelna.	Br. Ch.
Chobut, przysiółek Woli Batorskiej.
Chobotowo, stacya drogi żelaznej riazań-sko-tambowskiej w gub. tambowskiej.
Choboty, osada, pow. ostrowski, gm. i par. Por e. ba.
Oiobrzany, wś i folw., pow. sandomierski, gm. Klimontów, par. Chobrzany. Posiada kościół par. murowany. W 1827 r. było tu 24 dm., 185 mk., obecnie liczy 34 dm., 198 mk., 461 mórg. dworsk. i 230 włość. Par. Ch. dek. sandomierskiego 1610 dusz. Zbigniew i Gor-goni Słupeocy, dziedzice tej wsi a bracia świątobliwego Jana Grotta. biskupa krakowskiego, założyli tu w roku 1333 kościół z drzewa modrzewiowego. W r. 1741 zaciągnięto pod niego nowe przyeiosi, co gdy tak starożytną budowlę nie na długi czas zabezpieczało, jeden z dziedziców tutejszych, Rej, zapisał sumę 50,000 złotych na budowę nowego kościoła. Spadkobiercy, unieważniwszy ten zapis, przeznaczyli na ten cel złp. 9,000. Ks. Marcin Ciślewicz, ówczesny pleban, oastąpił dziedzicowi Ch., sześcioletnie użytkowanie z wszelkich dziesięcin, a ten zato swoim kosztem kościół z przygotowanych materyałów wystawił. Dawny zaś wtedy rozebrano. Nowy żadnych osobliwości w s-ibie nie zawiera. Dobra Ch., odległe od Radomia w. 84, od Sandomierza w. 14, od Koprzywnicy w. 5, od Klimontowie w. 7, od drogi bitej sandomiersko-opatowskiej w. 14, od rzeki Wisły w. 6. Nabyte w r. 1872 za rs. 24000. Rozległość wynosi m. 488, a mianowicie: gruntu ornego i ogrodów m. 371, łąk m. 42, pastwisk m. 18,
,'18

594

Ćho.

Ćho

 

lasu m. 28, nieużytków i placów m. 29. Bu
dowle murowane 2, z drzewa 5; wś Ch., osad
37, gruntu m. 265.	A. Pal.
Olioc, Chociaż, Conny dawnego imienia (Choci-sław czy Chocim!r), od których pochoib.fj nazwy jak: Choć/, Choaeń, Clioeiw, Ohoeiszew.
Choceń, wś, pow. włocławski, gm. Smiło-wice, par. Choceń. Wieś Ch. graniczy z wsiami na północ Smiłowice, na wschód Żąbin i ł!o-dzanów, na południe Janów, na zachód Boży-mów i Jarantowice. Od Włocławka odległa 2 i pół mili, od m. Kowala 10 wiorst. Da-wnłej przy kościele choceńskim stała wieś Ghocenkiem zwana, lecz przez właścicieli Ch. włościańskie grunta zostały wykupione, a mieszkania ich zupełnie rozebrane, tak, iż wieś ta znikła zupełnie. Ch. należał do Bliznmkich a obecnie posiada go Fryderyk Lange. OL.ok kościoła, w odległości od niego na 120 prętów, widać ruiny starego zamku. Poza wsią, otoczony błotami stoi na wzgórku, jakoby na wyspie kościół nad jeziorem bożymowickiem zwa-nem; dla tego przystęp do niego niegdyś był trudny, dawniejszy kościół był budowany w XIV wieku, drewniany, także pod tytułem św. Idziego i Marcina. Ale z przyczyny niedbalstwa, zbutwiała podłoga, zniszczał i dach tak, iż kościół ,ruiną groził i kapłan nie mógł w nim Mszy Św. odprawiać. Dopiero 1628 roku niejaki Ząbiński, w młodym wieku wstępujący do klasztoru reformatów, kościołowi choceńskiemu, w którym chrzest św. przyjął, zapisał na dobrach swoich Ząbino 200 złp., który to fundusz ksiądz Jan Gołębowski^miejscowy administrator a proboszcz parani Środa, obrócił na restauracyą kościoła. Rozebrawszy kościół stary i już zbutwiały, częścią z pozostałego materyału, częścią z ofiarowanego sobie drzewa przez niejakiego Arnolfa Kryskiego, wybudował 1630 roku nowy kościół, ale i ten 1700 roku tak już był uległ zniszczeniu, iż ówczesny dziedzic Ch. Ludwik Kretkowski zmuszony był w zupełności go wyrestaurować. W tym stanie kościół ów dotrwał aż do dnia dzisiejszego. Ch. posiada fabr. sera, otwartą w 1876 r,, wyi-abiającą za 7000 rs. rocznie. W 1827 r. było tu 22 dm., 212 rak. Dobra Choceń, składające się z folw. Choceń i Jaiiowo, z naleźącemi wsiami: Choceń, Janowo i Za-krzewek, są odległe od Warszawy w. 154. od Włocławka w. 20, od Kowala w. 4, od drogi bitej z Kowala do Włocławka w. 8, od rzeki Wisły w. 20. .Nabyte w r. 1856 za rs. 49575. Rozległość ogólna m. l197, a mianowicie: folw. Choceń grunta orne i ogrody m. 520, łąk m. 7J, pastwisk m. 3, wody 56, lasu m. 58, nieużytków i placów m. 27: razom m. 735; folw. Janowo grunta orne i ogroiy m. 396, łąk m. 48, nieużytki i place m. 18: razem m, 462. Budowli dworskich w folw.

Choceń murowanych 7, z drzewa 2; na folw. Janowo budowli murów. 3, z drzewa .">. Plo-dozmian zaprowadzony 13-polowy; w teryto-ryum dóbr znajduje się jezioro chocińskio lub bożymowickie, mające m. 56; wieś Choc-t-ń osad 54, gruntu m. 199; wś Janowo osad 12, gruntu m. 12; wś Zakrzewek osad 14, gruntu m. 96. Par. Cli. dek. włocławskiego, dawniej kowalskiego, liezy dusz 1670. Br. (;!>., A. Pal.
Choceń, Chocień, wieś, pow. sanocki, par. rz. kat. Krzywe, a gr. kat. Scrednie Wielkie, o 17 kil. od'Liska.
Chocenek ł Jarantowiozl-i, dwa folw., pow. włocławski, gin. Smiłowice, par. Choceń, do których należy wieś Chocenek, odległe od Warszawy w. 162, od Włocławka w. 18, od m. Chodcza w. 7, od Kowala w. 4. od rzeki Wisły w. 18. Nabyte w 1851 za rs. 13950. Rozległość wynosi m. 614, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 438, łąk m. 76, pastwisk m. 11, wód m. 52, lasu m. 16, place i nieużytki m. 20, budowli dworskich murowanych 4, z drzewa ']. Płodozmian zaprowadzony 13-polowy; na terrytoryum dóbr znajdują się pokłady torfu i marglu. Rybołóstwo stanowi źródło dochodu. Dobra powyższe położone są w bliskości 2 gorzelń w Rzeczniowie o w. 4 i Strzygach o w. 7, oraz cukrowni w Ostrowach; skład buraków na stacyi dr. żel. w Kowalu o w. 4; wś Chocenek osad 16, gruntu m. 16.
Choccńka, potok górski, wytryskający na wschodniej granicy gm. Choaeń, w pow. Lisko, płynie na zach., opływając północne stoki góry Gabora (742 m.); poczem zwraca się na północ i w obr. gm. Serednich wielkich po krótkim biegu, bo 4 kil., uchodzi z pr. brz. do Tarnawy. Prąd szybki, wody czyste i górskie. Źródła leżą na wysokości 580 m. npm.; ujście zaś 423 m. Całkowity spad 157 ni. na
Br. G.
4 kil., czyli 31/, "/" spadu.
ChoL-hłuszka, wś, pow. suwalski, gm. Ku-ków, odl. o 2 mile od Suwałk, liczy 14 dm., 65 nik.
Chochoł,   Clwcholigrund, ob. Chochoł.
Chochoł, wś, pow. nowomiński, gm. i par. Mińsk.
Chochoł, niem. Chochol lub Fnedriuhufelile,, dobra, pow. szc/.ycieński, ze stacyą pocztową i z folw. zwanym Chocholski grąd, niein. Cho-choligrund.
Chochołek, młyn, pow. łęczycki, gm. Go-stków, par. Domaniew.
Chochołów, wś, pow. kutnowski, gm. i pa
rafia Żychlin, dm. 26, mk. 230; posiadają grun
tu żytniego m. 186.	W. W.
Chochołów, wieś podtatrzańska, na Podhalu nowotarskiem, pow. nowotarski, graniczy od zachodu z Orawą, a zwłaszcza z gm. Buclią-horą i Hładówką; od półn. / Podczerwonem, od wschodu z Cichem, a od połd. z Dzianiszem

Oho

Chó.

595

 

i Witowem. Legła ona w zwężonej tutaj dolinie Czarnego Dunajca, na prawym jego brze-bu. Od zachodu w południowej części wznosi się wzgórze Krowiarki (905 m.), z kilku zabudowaniami w pobliżu potoku Domagałowego, tworzącego granicę Ch. od Witowa. Wzgórze to zwolna opada ku północy, a północne stoki jego przechodzą w torfiska Borem zwane. Po wschodniej stronie rozpościera się podłużne wzgórze, Ostryszem zwane, które tuż nad Ch. dochodzi do 896 m. npm. Zachodni jego stok do Ch. należący zwie się "Za borki". Czarny Dunajec rozwidla się na kilka ramion, obejmując sobą wielkie kępy drzewiną zarosło. Most na Cz. D. w Ch., przez który wiedzie droga z Witowa do Ch., wznosi się 774 m. npm. Początek tej wsi nie jest tak dawny; zaledwie sięga końca XVI wirku. Chochołów założył "na dzikim gruncie uczciwy Bartłomiej Chochołowski", za panowania króla Stefana Batorego, za odznaczenie się swoje na wyprawach wojennych sołtysem dziedzicznym mianowany, jak świadczy oryginalny przywilej Zygmunta III w posiadaniu Chochołowian dobrze przechowany. Parafia łacińska dekan. nowotarskiego w miejscu (akta od r. 1776). Do parafii tej należą Kaniowka (1.8 kil.) 350 dusz, Ciche 1240 dusz, Dzianisz (7.5 kil.) 1060 dusz, Wi-tów (3.5 kil.) 665 dusz. Chochołów zaś sam liczy 900 dusz, między nimi 456 męż., 444 kob. Cała parafia liczy 4215 katolików a 40 izrael. To wsi bowiem tworzą osobną parafią dopiero od r. 1817, poprzednio należały do parafii Czarnego Dunajca. Pierwotny kościółek, drewniany powstać miał około r, 1600; była to właściwie kaplica obrócona na wschód. Z czasem rozszerzono ją tak, iż stanowiła część głównej nawy późniejszego kościółka. Później dobudowano prezbiteryum, a wieżę wystawił r. 1780 miejscowy wikary X Jan Babicki. Rysunek tego starego Chochołowskiego kościółka podal nasz artysta-malarz Walery Eliasz w "Wieńcu-(Warszawa, 1872. t. II, str. 902). Kościółek nie mieścił w sobie nic osobliwego. Z pierwotnych jego ozdób zostały 1872 roku jeszcze resztki szafiastego ołtarza, który może. jest dawniejszym zabytkiem od czasu założenia tego kościółka, może zkądinąd tu darowany. Jestto kwadratowy obraz, dAva łokcie wysoki i szeroki, na grubo biuło-klejowo-gruii-towanych deskach namalowana św. Trójca, i zupełnie odpowiednej wielkości dwa skrzydła; drzwi szerokie po jednym łokciu a wysokości po dwa łokcie na dwa p ila podzielone, także tworzą cztery kwadratowe obrazki z życia Chrystusa i Świętych Pańskich. Kościółek t on zdobiły stare lipy; rosły one tu bowiem na wysokości przeszło 770 m. npm. W miejscu tego drewnianego kościółka stanął w pobliżu kościół z kamienia ciosowego w stylu gotyckim

obudowany, poświęcony 14 czerwca 1874 r. Fundatorem jego był kś. Wojciech Błaszyński, proboszcz sidziński, urodzony w Chochołowie z zamożnych górali Józefa i Rozalii Błaszyń-skich r. 1806. Począł on zbierać składki W całej okolicy, obracając na ten cel własne dochody i zachęcając do spółudziału w pracy wszystlcich parafian. Dnia 17 sierpnia 1853 r. położono kamień więgielny nowej świątyni według planu krakowskiego budowniczego Feliksa Księżarskiego. O ile pozwalały mu obowiązki pasterza dość oddalonej Sidziny, bo o 5 mil od Ch., doglądał osobiście budowy. Do r. 1866 stanęły mury kościelne, wieża i dach miedzią kryty. Gdy właśnie t. r. 11 sierpnia rozbierano rusztowanie wieży, a ks. Błaszyński, według zwyczaju, doglądał tej roboty, ugo-dzany w głowę spadającą belką padł zabity na miejscu. Po jego śmierci z pozostałych składek prowadził dalej budowę ks. Tomasz Kos-sek, dawniej wikary Chochołowski, a obecnie proboszcz w Ptaszkowej. Kościół ten jest prawdziwą ozdobą Nowotarżczyzny. Kościół zbudowany jest w krzyż; ma trzy nawy. Długość jego od wielkich drzwi do ściany po za ołtarzem wielkim czyni 37 m., szerokość zaś wzdłuż ramion krzyża 22 m., wysokość od posadzki do sklepienia 16.5, a w nawach bocznych 7.5 m. Wieża o trzech kondygnacyach do gałki ma wysokości 47 m. Cała facyata frontowa i wieża, skarpy naokoło kościoła i filary wewnątrz są z ciosowego kamienia, ściany z wapienia, a sklepienia z cegły. Drzwi jest troje, wszystkie w facyacie frontowej. Oprócz nich wiodą do zakrystyi z zewnątrz wprost osobne drzwi. Okien wszystkich 27, z tych 5 mają po 10 m., reszta po 3 m. Kaplica św. Wojciecha ma posadzkę marmurową, a sklepienie pomalowane błękitno ze złoconymi gwiazdami. Jedne ścianę zajmuje ołtarz z dwoma obrazami św. Tomasza i św. Wojciecha w chwili męczeństwa, malowane olejno przez Wojciecha Eliasza (ojca); ścianę z oknem zajmuje ornamentyka malowana, a dwie drugie ściany zajmują freski wykonane r. 1871 przez Wale-rego Eliasza (syna). Obrazy na ścianie prawdziwe alfresko na świeżym murze wykonane w rozmiarach kolosalnych przedstawiają po jednej stronie scenę z życia św. Wojciecha, patrona księdza fundatora, gdy święty biskup naucza Polaków zasad wiary chrześciańskiej, po drugiej stronie św. Jacek, patron kościoła tegoż, poleca Matce Bożej z Dzieciątkiem Jezus. siedzącej w obłokach, nowy ten dom boży i jej fundatora ks. Wojciecha Błaszyńskiego, klęczącego przed swojem dziełem. Lud Chochołowski biedny, bo nieurodzajna ziemia nie zdoła go wyżywić; a dobytek z bydła ledwo go odzieje. Musi zatem szukać zarobku, to jako kamieniarze, to jako pomocnicy wędrown

596

Cho.

Cho.

 

przy fabrykach budowlanych, jako najemnicy
przy kolei żelaznej, zwłaszcza po Węgrzech;
to znowu trudnią się furmanką, lub też wre
szcie handlują jajami. Chochołów luzy o 24
kil. od N. Targu, przy drodze powiatowej, po
czta w Czarnym Dunajcu (9 kil.). Gruntów
ornych 2027 m., w glebie ubogiej, oraz łąk
ogrodów i pastwisk na halach, lasów żadnych.
Domów 181. własność gminy. Lud czystej
krwi górale tatrzańscy, silnej i pięknej budo
wy ciała, mający wszystkie zalety i ujemne
strony swej rasy: religijni, trzeźwi, pracowici,
przemyślni i oszczędni, ale też i bardzo prze
biegli i nieco wolnych obyczajów. Ubierają
się w sukno własnego wyrobu: brunatna
gunia, uiedosięgająca kolan, białe spięte spo
dnie ściągnięte paskiem, sznurowane kyrpcio
lub węgierskie buty na nogach, maleńki okrą
gły kapelusz, koszula po pas spięta pod
szyją mosiężną klamrą i toporek w ręku,
oto ubiór górala z Chochołową. Ch. zasłynął
w r. 1846. Żyje do dziś dnia kilku przywódz-
ców, co siedzieli po twierdzach w więzieniu za
krajową sprawę. Tutejszy proboszcz ksiądz
Józef Kmietowicz i organista Jan Andrusikie-
wicz okryli sławą to zakącie podtatrzańskie.
Były to postacie mogące służyć drugim za
przykład do życia. Pracowali oni spoinie nad
oświatą ludu w duchu narodowym i umieli po
zyskać zaufanie i miłość swoich parafian. Ze
Spilbergu uwolniła ich dopiero amnestya r.
1848. Ob. Wład. Czaplicki: "Pamiętnik;" Wal.
Eliasz, "Illustr. Przewodnik do Tatr, Pienin
i Szczawnic". Poznań, 1870. Wal. Eliasz,
Chochołów w "Wieńcu" t. II, Warszawa 1872.
Moriz Freihh. v. Sala, "Geschichtedes Aufstan-
des vom Jahre 1846". Wien, 1867. Dr. A.loizy
Altli w "Pamiętniku towarzystwa tatrzańskie
go" (1879) opisał wycieczkę do doliny Chocho
łowskiej w lipcu 1878 r. 2.) Ch., przysiółek
Ilulczy.	M. Ż. S., M. D. i Br. G.
Chochołowski potok, potok tatrzański, w obr gm. Witowa, na Podhalu nowotarskiem. jeden z trzech potoków, tworzących Czarny 'Dunajec. Wypływa z pod skalistych, półno-cno-wschodnich stoków Wołowca (2066.5 m. Kolbenheyer, 2065.27 Korzistka, 2065 m. spe-cyalna mapa mon. austr. węg. szt. gen. w Wiedniu), wzbijającego się w samym głównym grzbiecie Tatr, a tworzącego p łudniowo-za-chodni narożnik Tatr nowotarskich, liptowskich i orawskich. Stąd płynie w kier. płn. wsch. doliną Chochołowską, aż do przyjęcia z pr. brz, wód potoku Jarzębczego, nastającego zpod północnych stoków szczytu Jarzębczego, co następuje nieco powyżej szałasu Chochołowskiego. Tym sposobom połączony potok Chochołowski płynie na północ, a odbijając się od południowych stóp Bobrowca (ob.), tuż przy polanie Chochołowskiej zwraca się na półn.-wschód, l

Kierunek ten zachowuje aż do połączenia się z potokiem Starorobociańskim (1035 m.). Ten płynąc z południa na północ ze stoków szczytu Starej-Iloboty (ob.), nadaje więc ten kierunek potokowi Chochołowskiemu, który go zachowuje aż do ujścia doń zlew.brz. potoku nastającego z pod północnych stoków góry Krytej. Tutaj zwraca się znowu na północny wschód, płynąc już w tym kierunku aż do połączenia się z potokami Lejowym i Kościeliskim na polanie Rostokami zwanej. Poniżej polany Chochołowskiej wpada do p. Ch. od południa potok Trzydniowiański, nastający z pod północnych stoków Trzydniówki (1760 m. Spec. mapa mon. austr. węg. gen. sztabu w Wiedniu). Na, samej zaś polanie Chochołowskiej od zach. wpada do pot. Ch. potok nastający z pod przełęczy między Bobrowcem a Kończystym wierchem, tworzącej przejście (1355 spec. mapa) z dol. Chochołowskiej do dol. Bobrowca. Potok ten według dr. E. Janoty (Przewodnik w wycieczkach na Babią górę, do Tatr i Pienin. Kraków 1860, s. 26) zowie się pot. Chochołowskim. Namienić tu wypada za Drem Janotą, że w ogóle niekiedy dosyć trudno dowiedzieć się dokładnie nazw w Tatrach. Niezbitym dowodem tej niepewności jest właśnie niezgoda co do nomenklatur tych tu potoków, podanych przez L. Zejsznera (Podhale i północna pochyłość Tatrów czyli Tatry polskie w Bibl. War. z r. 1849), E. Janotę, na specyalnej mapie mon. austr. gen. sztabu w Wiedniu, na mapie Galicyi Kummersberga (Sęk. 35), na mapie Tatr wydanej przez prof. Kolbenheyera z polecenia węg. tow. karpackiego (Kartę der hohen Tatra mit den naechsten Yoralpen (1: 100.000), jakoteż na sekcyi H2 specyalnej mapy Węgier, wydanej ' w instytucie geograficznym wojskowym wiedeńskim (1870, Aug.; 1: 144.000), jakoteż na mapach komitatów orawskiego i liptowskiego, wydanych w tymże instytucie, (1871; 1: 144.000). Otóż Zejszner uważa za dolinę Chochołowską tę dolinę, która od pot. Ch. ciągnie się wprost na południe aż do stóp Wołowca; Janotą zaś nazywa p. Ch. ów mały potok, nastający od przełęczy bobrowieckiej, a główny potok, do którego ten uchodzi, aż do połączenia się jego z p. Starorobociańskim, zowie Jarzębczą. Tak też czytamy na mapie Galicyi Kummersberga (sekc. 35), jakoteż na spec. mapie Mon. Austr. (Z. 9, Gol. XXI., gdzie mylnie Jarzębica napisano). Według Zejsznera zaś Jarzębczą jest tylko potok łączący się z potokiem Chochołowskim, powyżej polany Chochołowskiej. Zdanie Zejsznera zgadza się z rzeczywistością. Górale nasi tak zowią te potoki i doliny nad nimi rozpościerające się. Z togo też powodu tego uporządkowania rzeczy trzymałem się tutaj; o czem także przekonałem się naocznie

Cho

Cho.

597

do dóbr  starosądeckich,   własność   konwentu św. Kunegundy panien klarysek.
Chochllłwa, Chochotwa, Chuchutwa, wś, pow.
kaniowski, należy do Bohusławia, położona jest
po prawej stronie rz. Rosi, przy ujściu stru
mienia Repjach do Rosi. Ma cerkiew prawosł.,
fabrykę cukru, liczy mieszkańców prawosł.
940 i katol. 26; o parę wiorst od Chochutwy
jest przysiółek Iwka, biorący swą nazwę od
drzew iwowych, po większej części tu rosną
cych; liczy ludności prawosł. ob. pł. 310. Obie
te wioski mają ziemi wykopowej 624 dz. Ch.
leży o 3 w. od Bohusławia, o 55 w. od Kanio
wa. Cukrownia, założona 1859 r., wyrabiała
rocznie około 44000 pud. mączki cukrowej ale
w ostatnich czasach spaliła się. Ch. należała
dawniej do hr. Branickiego, obecnie do "Udzia
łów". Zarząd gminny i policyjny w m. Bo-
husławiu (ob.).	Kl. Przed.
Chocianowice,   wś i karczma, pow. łaski, gm.   Widzew,    par.   Pabianice.    W   1827   r. było tu 33 dm. i 234 mk., obecnie liczy   wraz os. Chociauowiska   60  dm. i  480 mk.; ziemi włość. 1145 mórg.    Należy do dóbr \\idzew.
Chocicza, 1.) wieś, pow. wrzesiński, 2 dm.,
121 mk., wszyscy kat., 3 analf. Stać. poczt.
Września. 2.) Cli., domin., pow. wrzesiński,
1699 mórg. rozl., 10 dm., 118 mk., 26 ew.,
)2 kat., 61 analf. Własność Szeliskiego. 3.)
Ch., niem. Falkstaett, wieś, pow. ploszewski,
5 dm., 32 mk., wszyscy kat., 8 analf. Stać.
poczt, i kolei żel. w miejscu. Ta ostatnia na
linii Poznań-Jarocin, ostatnia od Jarocina,
o 15.8 kil. od Jarocina. 4.) Ch., domin., pow.
pleszewski, 12 dm., 197 mk., 29 ew., 168 kat.,
68 analf., 4641 m. rozl. Niegdyś własność
Sadowskich. 5.) Ch., domin., pow. średzki,
7 dm., 1457 mórg. rozl., 119 mk., wszyscy
kat., 53 analf. Stać. poczt, i koi. żel. Miło
sław o 7 kil.	M. St.
Chuciczka, domin., pow. wrzesiński, 1164
mórg. rozl., 11 dm., 149 mk., 6 ew., 143 kat.,
47 analf. Stać. poczt, i koi. żel. Września o 3
kil.	M. St.
Chociebadz, ob. Kocolędz. Chociebuż, właściwie po dolnołużycku Cho-siebuz, także Chosiobuz, po gornołużycku Khotie-buz, niem. Cottbus, Kottbus, m. powiat, na Dolnych Łużycacb, nad Sprewją, w okręgu regen-cyi frankfurckiej. Okoliczny lud serbski zwykle nazywa je ogólnem tylko imieniem miasta, "Mjesto "; gdy zaś mówi o innych bliskich miasteczkach używa właściwego nazwiska. Istniało już w wiekach średnich. W połowie XV stulecia Reinhard, pan na Ch., oddał się w o-piekę kurtirsta brandenburskiego a ten wkrótce potem nabył na własność Ch. z okolicą. Odtąd wchodzi w skład Marchii brandenburskiej. Charakter miasta zupełnie niemiecki, lubo okolica jest serbską. Mieszkańców 24090, prze-
podczas pobytu  mego  w  Tatrach w r. 1871, wreszcie  za  tom też przemawia   dr.   A.  Alth w swojej cennej rozprawie "Wycieczka do doliny Chochołowskiej w lipcu w r. 1878."    (Pamiętnik tow.  tatrz.  T.  IV 1879. 139-149). Główny więc potok ciągnie się od Wołowca aż do połączenia   się z p. Kościeliskim i zowie się p. Chochołowskim. Potoki zaś Jarzębcza, Trzy-dniowiański i Starorobociański a wreszcie i Lejowy   są jogo prawymi dopływami.    Od połączenia   się   potoku  Ch. i Kościeliskiego nastaje potok zwany Czarnym Dunajcem (ob.).    Dr. E. J ano ta w swoim "Przewodnika w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin,  (str. 24 i 25) nadaje,   idąc  ze  mapami  katastralnymi   tych okolic,   potokowi   powstałemu    z   połączenia Jarzębczego i Starorobociańskiego, nazwę Czarnego   Dunajca   (ob.   artytuł   Czarny Dunajec). Tę też nazwę   znajdujemy na nowej spocyalnej mapie mon. austr. węg. Ż. 8. Col. XXI i XXII. Na spccyalnej   zaś mapie Węgier (sekcya H2), i mapach komitatów liptowskiego i orawskiego, wydanych   w   instytucie   geogr.   wojskowym w Wiedniu, dolina tego potoku Ch. nosi nazwę, "doliny Suchej",   a sam potok nazwę "Siwy", aż do   polany   Roztok.    Nazwę  zaś Siwa zna-chodzimy   także na mapie Tatr Kolbenheyera. Na Ibt.   mapie Tatr zamiast Jarzębcza p.; czytamy   Jasomca   p.    Z  tej  nar'.wy wytworzyła się.   nazwa  Jasenica,   którą  czytamy na spec. mapie mon. austr. węg. (Z. 9. Col. XXI).    Ani Jasomcy ani Jasenicy nie ma.    Ma być Jarzębcza.    Wzdłuż   potoku Ch. rozciąga się dolina Chochołowska. Długość Ch. 11.6 kil.    Br. O.
Chochoniów, wieś, pow. rohatyński, leży nad potoczkiem, który o V4 mili od tej wsi na zachód wpada do potoku Bybełka, dopływu Dniestru, w górach brzożańskich; oddaloną jest od Rohatyna o 4 mile w połud. wsch. kierunku, od Bursztyna o 2 i pół mili na wschód, od Bołszowca o l'/4 mili na półn. wschód, od Ką-kolnik o 3/4 na północ, wschód. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 76, łąk i ogr. 19, past. 43, lasu 153; pos. mniej, roli orn. 1110, łąk i ogr. 206, past. 73 mórg. Ludność rzym. kat. 125, gr. kat. 560, izrael. 22: razem 707. Należy do rzym. kat. paraf, w Kąkolnikach, gr. kat. par. w Dydiatyczach. Należy do dóbr stołowych rzym. kat. arcybiskupstwa lwowskiego. S. Ii.
Chochoiiiowski, strumyk, w obr. gm Cho-
choniowa, w pow. rohatyńskim, wytryska
w płd. wscli, joj części, płynie łąkami między
wzgórzystomi, dolinką niezbyt szeroką, nad
którą od płn. wznosi się Średni garb (.362 m.),
w kier. płn. zach. i wpada do Bybełki z lew. brz.
po 3 kil. biegu.	Br. G.
Chochorowice, wś, pow. sądecki, o 7 kil. od N. Sącza, w par. rzym. kat. Podegrodzie; mk. 130 kat., ma obszaru gm. 413 m,, należy

598

Cho.

Cho.

 

ważnie Niemców wyznania ewangelickiego.
W tej liczbie 1168 wojskowych. Domów
2200. Rozwinięte fabryki sukna. Stacya trzech
kolei żelaznych: Zhorjelc-Berlin, Halle-Gubin
i Grossenhain-Frankfurt. Dwa kościoły lute-
rańskie; przy jednym z nich nabożeństwo w ję
zyku serbskim, głównie dla ludności wiejskiej.
Parafia serbska, według zapewnienia pastora
Bronisza, wynosi w 1880 r. 4000 osób. Ko
ściół reformowany, katolicki, synagoga. Gi-
mnazyum z biblioteką druków łużyckich, ze
braną głównie staraniem dyrektora drą Tschir-
nera. Co tydzień wychodzi tu "Bramborski
serbski Gasnik", jedyne czasopismo w narzeczu
dolno-łużyckiem, nakładem i drukiem Brandfa
pod redakcyą Szwjeli. D. 27 maja 1880 r.
odbyło się w Ch. pierwsze zebranie dolnołuży-
ckiego oddziału Maticy serbskiej. W pobliżu
Gh. leży piękny park księcia Puckler-Muskau.
Herb miasta: złoty rak na białem polu. Obszer
niej czyt. "Kirchengeschichte der Stadt und
Herrschaft Cottbus in der Niederlausitz", Cott-
bus 1798 i "Heimatskunde des Kreiscs Cott
bus", Cottbus 1880.	A. J. Parczewski.
Chocielowo, niem. Cfiotzelow, wś, pow. lęborski na Pomorzu.
Chocieu, ob. Choceń.
Choeieszewice, gin. i donrn., pow. krobski, nad Dobrążną, dopływem Orli. 12,000 mórg. rozległości, 9 miejscowi iści: 1) dominium Cho-oieszewicc, 2) domin. Babkowice, 3) Pempowo, 4) Siedlec, 5) folwarki Anielin. 6) Dąbie. 7) Bielawy, 8) Kościuszkowo, 9) leśnictwo Elę-cin; 39 dm., 788 mk., 17 ew., 771 kat, 230 analf. Stać. poczt. Pempowo o l kil., stać. koi. żel. Rawicz o 26 kil. Dominium jest własnością ks. Wilhelma Radziwiłła. Tu od n. roku 1880 p. Leon. F. Strabowski zaczął wydawać pismo peryodyczne p. t. "Pszczelarz".
Chocim, dobra w pow. tureckim, gm. To-kary, paraf. Goszczanów, o 35 w. od Kalisza,
0	19 w.   od Turku,   o 7 w. od Dobry,  o 20 w.
od Morawina, o 72 w. od Kutna, o 8 w. od rz.
Warty.    Rozległość w ogolę mórg. n. p. 3420;
w tem ziemi ornej dworskiej m. 1140, łąk 240
m.,   lasu   1200 m.,   ogrodów,   pastwisk i dróg
300   m.    Włościanie   uwłaszczeni   w   r. 1864
mają osad 122, posiadających  ziemi 540 niorg.
Dobra  te składają  się z tblw. Chocim, Nowo
gród i Olesiec lub Wielgopole, oraz z wsi Ka-
szew, Ziemięcin i Okręglica.    Ludność  ogólna
wynosi  głów  około 1000.    Chocim w począt.
XVII   w. był własnością Wojciecha   z Sienna
Bulmowskiego,   potem   po  kądzieli przechodził
na rodziny Koryoińskich, Pokrzywnickich, Go-
molińskich, Czarnookich a w r. 1836 został ku
piony przez Józefa Zaborowskiego  z Zaborowa
1	w   posiadaniu   tej   rodziny po   mieczu dotąd
pozostaje.    Ma ładną   owczarnię Rambouillct-
Nogretti, a także owczarnię zarodową Rainbouil-

letów i stadninę koni. Gorzelnia na 50
korcy zacieru dziennie. Wiatrak o 3 gankach.
Gospodarstwo od lat 30 płodozmienne 10-po-
lowe. Stawów 8, gospodarstwo rybne. Las
podzielony na poręby; kolej 100-letnia. Zaga
ję z własnych szkółek, dębowe, modrzewiowe,
brzozowe, sosnowe, świerkowe. O kurhanach
i mogiłach dawnych, będących na terrytoryum
tych dóbr, ob. Kaszew i Ziemięcin. Wś Cho
cim ma osad włość. 14, gruntu m. 8; wś Okrą-
glica osad 26, gruntu m. '91; wś Ziemięcin
osad 54, gruntu m. 160; wś Kaszew osad 28,
gruntu m. 152. H. 1827 Ch. liczył 23 dm.,
115 mk.	A. Fal. i M. Tr.
Chuchu, po turecku Cfiut'n, po rossyjsku Chotin, miasto pow. i _twierdza w Bessarabii, naprzeciw miasteczka Zwańca i dawnej granicy polskiej, o trzy mile od Kamieńca podolskiego, o 1519 w. od Petersburga, o 269 od Kiszyniewa, na prawym brzegu Dniestru, obecnie ma 19400 mieszkańców, cztery cerkwie, trzy fabryki świec i fabrykę fajek glinianych. Ma też stacyą poczt, i stacya telegraficzą międzynarodową. Parafia katol. dek. bessarab-skiego w Cli. liczy dusz 2136. Kościół pod wezw. św. Mikołaja bisk. został wzniesiony 1863 r. kosztem parafian. Jestto jedyna parafia katolicka w całym powiecie, który zajmuje 3502 w. kw. rozl. Chocim należał niegdyś do Turcyi i jako twierdza graniczna, ważnem był zawsze stanowiskiem w wojnach Polski przeciw muzułmanom. Turcy umocnili go znakomicie w r. 1718, przy pomocy inżo-nierów francuzkich; pomimo to, po dwakroć przez Rossyan, w latach 1739 i 1769, a przez Austryaków w r. 1788 zdobyty, Turkom zwrócony został. Na mocy traki atu w Bukareście 1812 roku, wraz z całą Bcssarabią, ostatecznie został Rossyi ustąpionym. W środkowej fortecy znajduje się cytadela: ściany jej na zewnątrz ozdobione są krzyżami z cegły czerwonej. W niej znajdowała się cerkiew św. Mikołaja, podług podania przez księżnę grecką założona, następnie przez Turków na meczet zamieniona, dziś służy na skład efektów wojskowych. Sławna tu jest studnia na 33 sążni głęboka i wodociągi z czasów tureckich, dostarczające wody czystej. Chocim zasłynął w dziejach naszych dwoma painiętnemi zwy-cięztwami: za Zygmunta III w r. 1621 i w 52 lat za Michała Korybuta w r. 1673. Sułtan Osman, rozgniewany napadami Kozaków, wypowiedział wojnę Polsce w tej nadziei, że gdy rozgromi przewagą sił swoich chorągwie nasze, dalszy podbój Europy łatwo mu przyjdzie. Zygmunt III po złożonym sejmie 1620 r. przeznaczył na wodza mającego się zibrać wojska, sławnego zwycięzcę Szwedów pod Kirchholmem, sędziwego Jana Karola Chodkiewicza. Rozesłał król posłów, wzywając monarchów chrze-

Oho.

Cho.

599

 

śeiańskich  o  pomoc;  wszyscy   wymówili się różnemi   pozorami;   papież  ówczesny  przysłał swoje błogosławieństwo i oświadczył, że jeżeli Polacy   zwyciężą,   poleci   dzień   ten   święcić w kościele  katolickim.    Chodkicwicz   wezwał w pomoc Lubomirskiego z wojskiem koronnem. Gdy   się zebrały  szczupłe   hufce,   ruszono  ku Dniestrowi,   postanowiono   przejść   tę   rzekę i stanąć  pod Chocimem  w warownym  obozie. Dnia 16 sierpnia po ułożonym   moście przeszły wszystkie   chorągie. i zastały  miasto   Chocim puste,   bo wszyscy   mieszkańcy, widząc na jak krwawą   zanosi   się   walkę,   opuścili  je   spiesznie.    Dogodne   wybrał miejsce   Chodkiewicz na swój obóz dla okopów, i dobro na stoczenie bitwy.    Z jednej   strony otaczały je   skaliste Dniestru brzegi z padołami i wzgórkami, z drugiej krzewiny i lasy, pełne dróg krętych i wąwozów  zatoczystych,   zdatnych   do  zasadzek. Środkiem   ciągnęła   się  równina,   sposobna do zwabienia  pohańców   i  starcia się  z nimi, nie tak atoli obszerna, aby nieprzyjaciel mógł użyć całej   przewagi sił swoich.    Tył   obozu zasłaniał   zamek na wysokiej   i   przerywanej skale zbudowany, o której krawędzie Dniestr w półkole   rozbijał swoje fale.    Tu stanął   Chodkiewicz   z Litwą, przy boku jego były  dwie cerkwie ruskie;   bliższą drewnianą   zajął   Donhoff z piechotą  i   tu się oszaucował; przy murowanej stanął  Kochanowski   ze swojemi   regimentami;   przedział pomiędzy   nimi zapełniała niemiecka piechota.    Plac pozostały   ciągnący się ku   Dniestrowi   zostawiony stanowisku  B,usi-nowskiego  z Lissowczykami i Zaporożców. Na prawem   skrzydle osadził wojska  koronne hetman polny Lubomirski; środek zostawiony dla pułków z królewiczem Władysławem  przybyć mających.    Po drugim   brzegu.   Dnieslru   usypany wał z przekopem przy moście i osadzony silnie dla utrzymania z Podolem komunikacyi. Wszystkie   miejsca   na przykopach   uzbrojono w gęsto czaty  i  armaty.    Chodkiewicz kazał otrąbić prawo  wojenne; subordynacya tak ściśle  była zachowaną,   że gdy jeden   z ochotników, rotmistrza  wysyłającego go  na czatę nie usłuchał, mówiąc,   że pola tylko  powinien pilnować,   zaraz go ściąć  kazano.    Przykład ten surowy utrzymał   wszystkich w karności i posłuszeństwie.    Wieść   o   ogromnych siłach tureckich nadbiegła do obozu; gdy usłyszał o tem wódz sędziwy,   pochwyciwszy rękojeść  szabli zawołał: "Ta ich policzy."    Staro wolski pisze, że gdy się rycerstwo frasowało,  jakoby wojna długo trwać miała,   pocieszał ich  Chodkiewicz
temi słowy:  "Nic
się;   skończym ją prę-
dzej niż słoninę waszą zjecie." Osman wyruszył 10 czerwca ze Stambułu pośpiesznie. wrzący gniewem, za śmiałe napady Kozaków, którzy na czajkach około Białogrodu, gdzie się ściągała ciężka artylerya, rozgromili Turków

lub wysiekli.    Uderzyli na Stambuł, zburzyli wieżę  Jedykułę, a wracając Dunajem  aż pod G-alacz,   srogie zadali Turkom klęski.    Sułtan stanął na czele   wojska wynoszącego  300,000, oprócz 100,000 Tatarów,   z 260 działami polo-wemi,   nie  licząc  burzących.    Cztery   słonie dźwigały namioty cesarskie,   10,000 wielbłądów  z bagażami  i  żywnością,  przy  każdym z nich  na siodle  była kopia  z proporcem,  co dawało  pozór jeszcze  większego wojska.    Zastępy  murzynów w turbanach pierwszy raz się ukazały  rycerstwu naszemu.    Zbliżała się ta ogromna potęga pohańców powoli; z drugiej strony  do nasze-go   obozu ściągały   posiłki panów i szlachty.    Nadciągnęli i oczekiwani kozacy,   szablą   sobie utorowawszy   drogę  przez gęste zastępy Tatarów,   zajęli wyznaczone stanowisko, pod  wodzą   dzielnego   Piotra  Kona-szewicza, zwanego Sahajdacznym. Wojsko polskie przeliczone  liczyło 30,000 i 30,000 Zaporożców,   z   któremi   Chodkiewicz   na   400,000 Turków   oczekiwał.    Dnia  2 września   wielki tuman zapowiadał zbliżanie się Osmana z potężną armią, a wkrótce całe pole i wzgórki zabielały namiotami,   między któremi   trzy  okazałe świetnie się odznaczały.    Cesarski   czerwony, w  pośrodku   taboru   nad   samym   Dniestrem, więcej   do pysznego   pałacu niż namiotu   miał podobieństwo;   pełno w nim było sal, pokojów drogiemi kobiercami obitych i wysłanych.  Baszowie przesadzali się  w swoich.    Całe to płócienne  miasto  jaśniało utkwionemi  po wierzchołkach   gałkami   pozł icistemi,   albo   proporcami  i   chorągwiami różnych kolorów;   przed namiotem   sułtana stały   owe cztery słonie, co przydźwigały  jego   namioty,   z  zawieszonemi na   grzbietach dzwonami,   dla dawania  znaku do poruszeń  wojskom.    Zbudowano  obok wysoka wieżę,   aby  z niej sułtan mógł patrzeć na obroty swoich   w czasie harców   i   bitew, gdy sam   w nich   nie brał   udziału.    U straży tego namiotu  stanęli   w   gęstych   zastępach   najbi-tniejsi z całego wojska janczary i spahy.    Widok   tego ogromu  zbrojnych   mógł   zastraszyć każdego,   ale nie rycerstwo  polskie i mężnego ich wodza.    Gorącą przemową  zagrzał  ich do walki krwawej,   w obronie wiai-y świętej i miłej ojczyzny.    Na wrzawę pohańców   i głośne ich dzwony, odpowiedzieli wojownicy nasi pieśnią  "Boga rodzica."    Po kilku  walkach morderczych, 3 września przybył królewicz Władysław, a we trzy dni i jego pułki.    Dotknięty febrą nie brał żadnego udziału w całej wyprawie, przykuty do łoza;   chociaż f óźniej sławy niemałej   używał za te krwawe prace rycerstwa  i   wodzów Chodkiewicza  i   Lubomirskiego.   Walka nie ustawała ciągła. Osman po doznawanych  klęskach,   występował  z  coraz nowemi zastępami,   uderzając  na obóz  polski, który  stał jak mur żelazny,   niewzruszony za-

600

Cho.

Cho.

 

dnym ciosem. Szczegóły tych bitew gorących, bohaterskich poświęceń, osobną księgę stanowić mogą, dla tego nie możemy ich tu powtarzać. Dość powiedzieć, że nieraz w stanowczej chwili sędziwy Chodkiowicz sam prowadził do boju chorągio swoje i zwycięskim pogromem rzucał postrach na pohańców. Dumny Osman, poniósłszy wielką klęskę, po gniewie i wściekłości napełniał wspaniały namiot wrzaskliwym płaczem. Chodkiewicz, starością, trudami i chorobą złamany, po ostatni raz zsiadł z konia i zaległ łoże boleści. Schorzałego bohatera złożono na wóz i przewieziono do zamku chocimskiego; mężne rycerstwo cisnęło się do niego, zawodząc rzewliwym płaczem. Tu złożył dnia 23 września buławę z władzą najwyższego hetmaństwa w ręce Lu-bomirskiego i Bogu duszę oddał. Ukrywano śmierć Chodkiewicza jeszcze, gdy Turcy 28 września straszny szturm przypuścili, i Avalka mordercza od świtu do zachodu słońca trwała, ale odparci z ogromną stratą zostali. Te klęski, głód w obozie tureckim i zimno, zmusiły sułtana Osmana do zawarcia pokoju, którego i l'olacy życzyli sobie, bo brak amunicyi czuć się dawał, frdy zostawała jedna tylko beczka prochu. Stanisław Zurawiński, kasztelan bełz-ki, i Jakób Sobieski, wojewodzie lubelski (ojciec króla Jana III), wysadzeni jako komisarze Rzeczypospolitej, podpisali warunki pokoju d. 9 października 1621 roku. Grłówne warunki były: przymierze zaczepne i odporne; Kozacy powstrzymani od napadu granic tureckich być mają, jak nawzajem Tatarzy; granice stale oznaczone zostaną; na hospodarów wołoskich wybierani będą ludzie baczni i spokojni, którzyby z dawnych wieków królowi polskiemu i Rzeczypospolitej winną oddawali powolność; Chocim zwrócony być ma hospodarom wołoskim; pokój wieczny. - W tych samych miejscach za panowania Michała Korybuta w r. 1673, marszałek i hetman wielki koronny Jan Sobieski odniósł pamiętne zwycięztwo. Dziewiątego listopada stanął z chorągwiami swemi pod warownym obozem tureckim, w którym zawarło się przeszło 30,000 turków, wybór walecznych pohańców. Równo z brzaskiem dnia generał artyleryi Kącki rozpoczął ogień armatni. Książę Dymitr Wiśniowiecki, hetman polny, dowodził prawem skrzydłem, środek trzymał Jabłonowski, wojewoda ruski, lewe skrzydło wiedli hetmani litewscy, piechotę pod same poprowadzili okopy, a konnicę na otwartsze pole. Hetman wielki iSobieski, pierwszy raz i ostatni zsiadłszy z konia, wiódł pieszo z szablą w ręku piechotę. Wprowadziwszy piechotę na okopy, sam dosiadł konia. Długo wahało się zwycięztwo, bo Turcy dzielnie dotrzymywali pola; cały dzień ten trwała zawzięta walka i zdobyto część tylko wałów.

Zachód słońca przerwał bitwę. Wiatr mroźny z deszczem i śniegiem bił noc całą na wojsko stojące w szyku pod bronią. Nazajutrz skoro świt, w dzień św. Marcina, rozpoczęto nanowo walkę. Piechota resztę wałów, jakkolwiek z wielką stratą, zdobyła i zrobiła przystęp otwarty dla jazdy. Czekał na to tylko wojewoda Jabłonowski, w 15 chorągwi husarskich wjechał na czele, a dawnym zwyczajem kazawszy złożyć kopie w pół ucha końskiego, skoczył z kopyta na zbite i nieprzełamane dotąd szeregi janczarów. Janczary zasłonili się ostrokołami, ale przesadziły je dzielne rumaki hussaryi. Dotrzymywali pola, dopóki o ich pierś nie zaczęły się kruszyć kopie, których trzask odbijał jakoby grzmot bliski. Hussejn, wódz turecki, pierwszy zemknął; Kijaja, do-wódzca janczarów, wskroś w gardło przeszyty kopią i Janisz basza, w piersi ugodzony, zginęli. Padł popłoch na Turków; złamani w ucieczce szukali ocalenia i ginęli w ogólnej już nic bitwie, ale rzezi. Zdobyto obóz cały i bogato łupy. Hetman Sobieski, w namiocie, na papierze i piórem Hussejna, doniósł o zwycię-ztwie świetnem podkanclerzemu Koronnemu. Król Michał Wiśniowiecki już nie żył. Pogrom ton Turków dał koronę Sobieskiemu. Dwa zwycięztwa pod Chocimem były to walki krzyża z pohańcami, cywilizacyi z barbarzyństwem, które podkopały potęgę bisurmańską, a tej ostatni cios zadał tenże sam bohater w dziesięć lat później, w pamiętnej odsieczy Wiednia. Chodkiewicz, Lubomirski i Sobieski: oto bohaterowie chrześciańscy, którzy ocalili Europę od przewagi księżyca. Wyprawę pierwszą chocimską zachowały liczne Dya-ryusze, jak .Takóba Sobieskiego i w. i. Naruszę wieź w życiu J. K. Chodkiewicza szczegółowo opisał tę walkę krwawą. Wypadek ten znakomity był treścią i utworów p'oety-cznych. Ignacy Krasicki napisał poemat p. n. "Wojna chocimską," a w r. 1850 ukazał się. prawdziwy poemat bohaterski w X częściach, pod tymże napisem, Wacława Potockiego (Dopełniono z Encykl. Orgelbranda).
Chociinierz, Chocimirz (z Sielcem), mko, pow. tłumacki, leży przy gościńcu powiatowym Jezierzańsko-Zabłotowskim (Tyśmienica-Horodenka), nad potokiem Chocimirką, od Tłumacza o 2 mile na południowy wschód, od Obertyna na północ o l milę. Przestrzeń pos. wiek.: roli ornej 992, łąk i ogr. 199, pastw. 39, lasu 1389; posiadłość mniejsza: roli ornej 2507, łąk i ogr. 393, pastwisk 57 m.; leży w urodzajnej i ciepłej okolicy, na początku Pokucia. Ludności rz. kat. 300, gr. kat. 1627, izraelitów 298: razem 2225. Parafia rzym. katol. założona w 1602 roku przez Wojciecha Chocimierskiego, starostę lubaczowskiego. Do tej parafii należą: Borodyczyn, Bortniki,

Cho

Cho

 

Isaków, Piotrów, Siekierczyn, Podwerbce, Pu-źniki, Żabokruki, Żywaczów. W całej parafii jest rz. kat, 1257, akat. 4, izrael. 284; w Bo-rodyczynie jest kaplica; paratia ta należy do dek. horodcńskiego. Gr. kat. par. należy do dek. żukowskiego, liozy 1516 wiernych. Jest tu szkoła l-klasowa. W pobliżu tego miasteczka zaszła w 1624 roku bitwa z Tatarami. A. H. Kirkor badał tu jaskinie, mogiły, kurhany , wykopaliska. Opisał czaszki Izydor Kopernicki. Tuż za ogrodem, na wschód od dworu, na zachód od kurhanów, dwie olbrzymie skały malowniczo się wznoszą, prawie równoległe, przedzielone wązkiem przejściem, jakby korytarzem; przy zakończeniu zaś jednej ze skał jest otwór szeroki na pięć metrów, prowadzący do jaskini, zarzuconej znacznemi odłamami skał (Kirkor, Pokucie, str. 8).
DUM imirka. potok, ma leśne źródła na płd.-
zach. miasteczka Chocimirza, w okr. horodoń-
skim, u stóp płn.-wsch. wzgórza Puźnicką zwa
nego (386 m.), płynie na półn.-wsch. przez
Chocimirz, zabierając wody stawów chocimir-
skich; poczem zwraca się na półd. wsch., opłu-
kując płd. stoki Wilczej góry, wznoszącej się
w półn. wsch. stronie nad Chocimii'zem> do wys.
322 m. npm., dostaje się w obr. gm. Źabokru-
ków, gdzie opływa płd. stoki wzgórza Zabo-
kruków (296 m.), tworząc łuk na połd. wy
gięty, a przyjąwszy z pr. brzegu potok Okna,
zwraca się łąkami na półn. wschód, w którym
to kierunku przez gm. Harasimów i Niezwiska
zdąża do Dnicstru. Nad lewym jego brze
giem przy ujściu, naprzeciw Niezwisek, wznosi
się znaczne wzgórze Wiwaczów (317 m.), stro
mo spadające do Dniestru. Oprócz potoku
Okna przybiera z pr. brz. jeszcze wody Czor-
towca i Woronowa a niegdyś jeszcze Krwawy
potok z pod Bałahorówki. Długość biegu
19 kil.	Br. G.
Chocim), wieś w powiecie witebskim, z kaplicą katolicką witebskiej parafii św. Antoniego.
Chocimów, wś i folw., pow. opatowski, gm. Waśniów, par. Kunów. Posiada gorzelnię. W 1827 r. było tu 13 dm., 83 mk., obecnie liczy 19 dm., 161 mk. Dobra Ch., składają się z folw. Chocimów, Biechów, Świeszkowice, Strupice i Gaj, z wsi: Chocimów, Biechów i Strupice, odległe od Radomia w. 50, od Opatowa w. 24, od Ostrowca w. 8, od drogi bitej suchedniowsko-lubelskiej w. 3, od Wisły w. 50. Rozległość dóbr wynosi m. 1575, a mianowicie: folw. Chooimów grunta orne i ogrody m. 349, łąk m. 9, pastwisk m. 23, lasu m. 133, nieużytki i place m. 13: razem m. 527. Płodo-zmian 14-polowy. Budowli dworskich murowanych 5, z drzewa 15. Folw. Biechów grunta orne i ogrody m. 249, łąk m. l, zarośli m. 13, nieużytki i place m. 17: razem m. 380, płodo-

zmian 4-polowy. Budowli murowanych 5,
z drzewa 6. Folw. Swieszkowico grunta orne
i ogrody m. 344, łąk m. 10, pastwisk m. l,
nieużytki i place m. 9: razem m. 364; płodo-
zmian 4-polowy, budowli dworskich murowa
nych 2, z drzewa 6; folw. Strupice grunta orne
i ogrody m. 303, łąk m. 25, nieużytki i place
m. 8: razem m. 336; płodozmian 4-polowy.
Budowli murowanych l, z drzewa 7. Folw.
Gaj grunta orne i ogrody m. 60, łąk m. 4,
nieużytki i place m. 4: razem m. 68. Płodo
zmian 4-polowy. budowli z drzewa 3. Wieś
Chocimów osad 11, gruntu m. 188; wś Bie
chów osad 6, gruntu m. 138; wś Strupice osad
24, gruntu m. 426.	A. Pal.
Chocimsk, mała mieścina na samej granicy gub. smoleńskiej, pow. klimowicki. Należała niegdyś do starostwa krzyczewskiego; późniejsi dziedzice Hołyńscy fundowali tu kaplicę katolicką. Starożytne, bo wspominano w akcie wstąpienia na tron Swidrygiełły.
Chocin, Chotin, wś, pow. rówieński, z kaplicą katol. parafii Równe.
Chocin, wieś, pow. kałuski, leży nad rzoką
Łomnicą, przy kolei żelaznej Arcyksięcia Al-
brechta i przy gościńcu stryjsko-stauisławow-
skim. o ćwierć mili na wschód od Kałusza.
Przestrzeń pos. wiek.: roli ornej 245, łąk i ogr.
31, pastw. 93; pos. mn.: roli ornej: 591, łąk
i ogr. 249, pastw. 145 m. Okolica piękna,
gdyż dolina Łomnicy należy do najładniej
szych na podgórzu wschodniem galicyjskiem,
ziemia więcej trawom pastew. niż zbożu sprzy
jająca. Ludności rz. kat. 85, gr. kat. 870,
izrael. 54: razem 1009. Należy do rz. kat.
parafii w Kałuszu, gr. kat. parafią ma w miej
scu, do której należy miejscowość Zagórze,
354 dusz gr. kat. obrząd.; par. ta należy do
dek. kałuskiego. Wieś ta ma szkołę niezreor-
ganizowaną i kasę pożycz, z funduszem zakł.
287 złr. Są tu okazałe ruiny starożytnego
zamku.	B. R.
Chocina, Chocin, niem. Chotzen Fluss, rzeczka w Prusach Zachodnich, początek bierze przy Wierzchocinie (Oberchotzen) w powiecie człuchowskim, płynie w kierunku południowo-wschodnim przy podleśnictwie Borowy młyn (Heidemiihl); pod szklaną hutą, zwaną także Borowy młyn, przyjmuje po lewej stronie strugę z pod Prądzony i Osuszriicy, mija Bindugę, Zielone (Griinchotzen), Dzięgiel i uchodzi do jeziora Karsin, przez które płynie rzeka Brda. Długość Ch. wynosi około 2 i pół mili.
Chociński młyn, niem. ChotzermiMe, pow.
człuchowski, nad rzeczką Chocina, która wpa
da do jeziora Karsin, folw. należący do Ma
łych Konarzyn, par. Konarzyny, ma 4 domy
mieszk., kat. 111, ew. 126.	Kś. F.
Chociszcw, 1.) folw. donac. i koi., pow. łęczycki, gm. Chociszew, par. Parzęczew; folw.

002

Cho.

Cho.

 

liczy morgów 481, kolonia 418. W 1827 r.
było tu 28 dm. i 199 mk. Do r. 1671 mniej
więcej Ch. miał kościół i tworzył osobną para
fią. Gmina Ch. należy do s. gm. okr. IV w Pa-
rzęezewie, st. p. w Ozorkowic, od Łęczycy 15
wiorst. W gminie znajduje się 24 większych
posiadłości z rozległością 3713 m., włościanie
zaś posiadają, 6502 m. i 321 oddzielnych osad.
Szkółek gminnych ma cztery. 2.) Ch., folw.,
pow. kaliski, gm. Staw, par. Góra, od Kalisza
w. 28, od m. Warty w. 5, od drogi bitej w. 5,
od Łodzi w. 70. Nabyty w r. 1862 za rs.
15,000. Rozległość wynosi w ogóle m. 297,
a mianowicie: grunta orne i ogrody rn. 253,
łąk m. 11, pastwisk m. 14, lasu m. 9, place
i nieużytki m. 9, płodozmian 8-polowy. Bu
dowli dworskich murowanych 5, z drzewa 1.
Znajdują się tu pokłady torfu, który jest eksplo
atowany i oprócz potrzeby miejscowej przynosi
dochód; o w. 5 jest cukrownia w Cielcach
i o w. 2 i 4 gorzelnie; wś Chociszewo ma osad
16, gruntu m. 36. 3.), Ch., koi., pow. rawski,
gm. Zelechlin, par. Żelechliuek. W 1827 r.
było tu 11 dm., 36 mk.	A. Pal.
Chociszewice, ob. Chocieszewiue.
Chociszewo, 1.) llotiszewo, wieś i folw.,
pow. kolski, gin. i par. Izbica, o 84 w. od Ka
lisza, o 24 od Koła, o 3 w. od Izbicy, o 24 w.
od Kowala, ma 20 dm., 118 mk., w tem 5 izr.,
186 m. gruntu folwarcznego. 276 ni. włościań
skiego. Kopalnia torfu. W pobliżu jezioro Ko-
morowskie. Nabyte w r. 1874 za rs. 10,333
kop. 60; folwark powyższy kupny z dóbr Ir/bi-
ca. Znajdują się pokłady torfu, który jest
eksploatowany na sprzedaż. 2.) Ol., wieś
i folw., pow. płoński, gm. Wychodź, par. Cho
ciszewo. Posiada kościół par;1 f. drewniany.
W 1827 r. było tu 12 dm., 140 mk., obecnie
z Lewocinem 39 dm., 271 mk. Par. Ch, dek.
płońskiego 1426 dusz liczy. Folw. (niegdyś
własność Onufrego Lewockiego) Ch. jest od
legły od Płocka w. 49, od m. Płońska w. 24,
od Czerwińska w. 7, od Zakroczymia w. 14,
od Łowicza w. 49, od rz. Wisły w. 3. Nabyty
w r. 1866 za rs. 34.500. Rozl. wynosi mórg
690 a mianowicie grunta orne i ogrody m. 580,
łąk m. 21, pastwisk m. 27, wody m. 4, nieu
żytki i place m. 15, zarośla m. 42. Budowli
dworskich murowanych 3, z drzewa 28; znaj
dują się 2 stawy z dochodem z rybołówstwa.
Wiatrak l, pokłady glinki białej zastępującej
w okolicy wapno; w blizkości znajduje cukro
wnia Leonów, buraki zaś dostawia się do Wy-
chodca na statki wodne. Wś Chociszewo ma
osad 27, gruntu m. '84.	A. Pal.
Chociszewo, niem. Kutsohkau, 1.) olędry, pow. wągrowiecki, 64 mk., 38 ew., 26 kat., 13 analf. 2.) Cli., domin., pow. wągrowiecki, 131.14: m. rozl., 9 dm., 115 rak., 34 ew., 81 kat., 28 analf. Stacya poczt. Skoki (Schocken)

, i gość. o 7 kil., st. koi. żel. Pobiedziska (Pu-
dewitz) o 25 kil. Niegdyś własność Scrodyń-
skich.	M. St.
Chociiichowo, dobra, pow. borysowski, wł. Brodowskiego, 2500 dz. rozl.
Chociiiń, ob. Chocuń.
Chociw, 1.) wś nad rz. "Widawką, pow.
łaski, gm. Chociw, par. Restarzew. Leży od
Widawy 6 wiorst, przy trakcie z Widawy do
Szczercowa, o 45 w. od Piotrkowa, o 21 w. od
Łasku, o 14 w. od rz. Warty. Gmina Ch. na
leży do sądu gm. okr. V w koi. Restarzów.
W gminie są 4 młyny wodne, 2671 mk. Fol
wark Chociw i Łazów z przyległością łąki na
Rudzie i Chrząstawce, z wsiami Chociw, Łazów
i Klęcz, nabyte w r. 1843 za rs. 24750. Po
wierzchnia ogólna m. 1087, a mianowicie:
grunta orne i ogrody m. 540, łąk m. 74, pa
stwisk m. 137; wody m. 46, lasu m. 250, nie
użytki i place ni. 400; budowli drewnianych
11. Znajdują się pokłady marglu. Rzeka Wi-
dawka przepływa przez terytoryum, na którem
jest młyn. Wieś Chociw ma osad 28, gruntu
włość. m. 321, wieś Łazów osad 21, gruntu
m. 212; wieś Klęcz osad 16, gruntu m. 168.
2.) Ch., wś i folw., pow. rawski, gm. Czernie-
wice, par. Krzemicnica. W 1827 r. Ch. liczył
28 dni. i 198 mk., • obecnie ma 46 dm.. 428
mk., ziemi włość. 565. dwór. 1350 m., w tem
ornej 600	Br. Ch. i A. Pal.
Choeiwok, wś i folw., nad rz. Krzemionką,
pow. rawski, gm. Boguszyce, par. Krzemienica.
W 1827 r. liczył 12 dm. i 78 mk., obecnie ma
12 dm., 89 mk. Folw. Ch. z attynencyą Zie
lonka, z wsią Chociwek i Zielonka, odległe od
Piotrkowa w. 116, od Rawy w. 7, od Skier
niewic w. 32, od rzeki Pilicy w. 21. Nabyte
w 1872 za rs. 8550. Rozległość wynosi m.
432, a mianowicie: grunta orne i ogrody mórg.
293, łąk m. 78, pastwisk m. 33, lasu m. 10,
nieużytki i place m. 18. Budowli dworskich
murowanych 3, z drzewa 13. Wieś Chociwek
ma włość, osad 12, grunta m. 67; wieś Zie
lonka osad 5, gruntu m. 34. W Ch. urodził
się, znakomity lekarz polski dr. Tytus Chału
biński w r. 1820.	Br. Ch. i A. Poi.
Choćki, wś, pow. suwalski, gm. Koniecbór,
par. Raczki. Leży w odległości 2 mil od Su
wałk. W 1827 r. było tu 11 dm., 161 mk.,
obecnie liczy 30 dm.. 290 mk.	K. H.
Chocs, ob. Chocz.
Chocim, Chociuń, mylnie (Jhauiuk w wielu
książkach, wieś, pow. piński, nad jeż. Lubiadz-
kiem, a raczej u zbiegu Stochodu z Parokiem,
niedaleko traktu pocztowego z Pińska do Lu-
bieszewa wiodącego, w gm. Lubieszewskiej,
w 2 stanie policyjnym (Lubieszewskim), w 4
okręgu sądowym, ma 129 mk. Własność Pa-
leologowej.	X. A. M.
Chocz, osada,  dawniej miasteczko  nad rz.

Cho.

Cho.

603

 

Prosną, pow. kaliski, gin. i par. Chocz, na samej granicy między Królestwem Polskiem a wiel. ks. poznańskiem; jest to osada rolnicza. W 1827 r. było tu 133 dm. i 1199 mk.; w r. 18()0 liczono 105 dm., 1157 mk., w tem 15 żydów; ma do roku 4 jarmarki; posiada szkółkę elementarną, kościół parafialny, oraz kościół i klasztor po ks. reformatach. Przy kościele parafialnym był pałac infułatów Lipskich. Naruszewicz (Hist. t. X, str. 160), nazywając ('h. Chodcem, mówi: że w roku 1382 w czasie zamieszek po śmierci króla Ludwika, Bartosz, starosta odolanowski, przyjazny Ziomowitowi księciu mazowieckiemu, pretendentowi do korony, a nieprzychylny Zygmuntowi brandenburskiemu, zabrał tutaj dom niegdyś przez króla Kazimierza W. wymurowany, z którego zrobiwszy zameczek, osad/ił go swoimi ludźmi, sam potem po moście rzuconym na rzece Prośnie ruszył na oblężenie Koźmina. W XVI w. Ch. należał do rodziny Marszewskich herbu Rogala. Jeden Marszewski, przyjąwszy protestantyzm, pood-dawał im wszystkie katolickie kościoły w dobrach swych znajdujące się. a prócz tego zbudował dla spółwy znawców wiele innych, w dostatnie opatrzywszy je fundusze. Tenże Wojciech Marszewski około r. 1555 odebrał farę katolikom w Ch., a oddał ją Braciom Czeskim, przeznaczając znakomity fundusz na utrzymywanie ministrów tutejszego zboru. Jeden z tych ministrów Piotr Abdel, rodem Polak, (umarł r. 1568) słynął niepospolitą nauką. Syn Wojciecha Marszewskiego Jan, objąwszy w dziedzictwo dobra po ojcu swoim, uroczystym przywilejem roku 1575 wydanym, wszystkie nadania rodzicielskie potwierdził. Od rodziny Marszewskich przeszedł Ch. na początku XVII' wieku na własność dyssydcn-ckiej rodziny Mycielskich. Z niej Krzysztof Mycielski potwierdził w r. 1612 dawne przywileje Braciom czeskim w miejscu tem nadane. Po Mycielskich dostał się Ch. rodzinie Lipskich, która, wkrótce opuściwszy wyznanie mo rawskie, wróciła do katolicyzmu. Potomek tejże rodziny Andrzej Lipski, najprzód biskup kujawski a następnie krakowski, wydaliwszy r. 1620 Braci czeskich z Ch., odebrał im kościół, wzniósł i założył wspaniałą kolegiatę na wyspie rzeki Prosny, przy dawnym zamku, jak o tem wspomina przywilej króla Zygmunta III z r. 1629, potwierdzający tę fundacyą. Ustanowieni przez tegoż mansyonarze znaczne uposażenie otrzymali. Do głównych warunków tej fundacyi należy, że proboszcze kota giaty chockiej są infułatami i że po wieczne czasy godność i beneficyum to ma pozostawać w rodzinie Lipskich herbu Grabie, lub też w braku jej, w najbliżej spokrewnionej z nią familii. Kolegiata istniała tu do 1818 r., gdy

zaś w 1822 r. spalił się kościół parafialny drewniany, kościół kolegiacki obrócono na parafialny. Par. Ch. dek. kaliskiego 3450 dusz. Tenże Andrzej Lipski, biskup krakowski, przeznaczył w Choczu fundusz na szkołę dla dwunastu młodzieży, szczególniej muzyki uczyć się mającej; a nadto, między r. 1623 a 1631 ufundował w temże miasteczku kościół i klasztor ks. reformatów. Dotąd Chocz jest własnością prywatną i w 1860 należał do hr. Ra-czyńskiego, szambclana dworu pruskiego. Gmina Ch. należy do sądu gin. okr. 11 w os. Sta-wiszyn, od Kalisza 27 w., ludn. 4966.
Chocz, węg. Chocs, szczyt w halach liptow • sko-orawskich,  obejmujących   zachodnią dzielnicę   pasma Tatr.    Na grzbiet  tych hal przypada granica Liptowa  i   Orawy.    Sięgają one od połączenia   Orawy   z Wagiem  aż  po p ze-cznicę bobrowiecko-zuberecką.    Większe   doliny poprzeczne, przytykające górnymi końcami swymi   tak od północy,  jak od południa, więc w przeciwnych sobie kierunkach, do głównego grzbietu, który   w tych  miejscach   najbardziej się obniża, tworzą   przecznico, przez które prowadzą drogi i ścieżki, z jednej strony  grzbietu na drugą.    Takich przecznic mamy w tych halach   cztery,   mianowicie:   pierwszą   prowadzi droga z Ilozembergu na Liptowie do Kubina na Orawie; drugą   w tym samym kierunku  z Łu-czck (ob.) do Osadki;  trzecią z Sielnicy do Zu-berca; czwartą wreszcie przechodzi  się ścieżką z Bobrowca   także do Zuberca.    Między  przecznicą  rozembersko-kubińska a przecznicą Łu-czki-O.sadka, wzniosła się grupa Choczów, t. j Mały i Wielki Chocz.    Idąc do Łuczek   doliną potoku Roztocznej   w górę ku północy napotyka się tutaj naprzód  czerwone piaskowce a na nich dolomit   (neokomski).    Przy   ujściu   dwu najbliższych   dolin   bocznych, po   obu   bokach głównej doliny, w łożysku potoku pokazują się powtórnie   piaskowiec czerwony,   a   na   nim w dolinie bocznej warstwy kosseńskie z Tere-bratula gregaria (Suess)   i  przekrojami inaych zwietrzałych   skamielin,   a   następnie   margle plamiste utworu Kasowego   z licznemi, ale jak zwykle, źle zachowanemi  cefalopodami,   z pomiędzy   których   oznaczono Ammonites Nodo-tianus (d'0rb.),  A. raricostatus (d'0rb.) i Ino-ceramus ventricosus sp. (Sów.). Powyżej ścieżki na Chocz prowadzącej leżą na pomienionych marglach   plamistych   szare,   zielone i czerwonawe wapienie   marglowo,  idące  na przemian z   pokładami   rogowców.    Minąwszy   ważkie przejście w tych utworach jurasowych, zawierających aptychy,  wchodzi się między  margle nieokomskie,    sięgające   daleko    w  górę   pod szczyt Chocz i zawierające Ammonites   crypto-ceras (d'0rb.),   A. Grasianus (d'0rb.),  A. qua-drisulcatus   (d'0rb.), A. Nisns (d'0rb.), Apty-chus lineatus (Peters.)   Na tych marglach spo-

604

Cho

Cho

 

ożywa wreszcie dolomit neokomski, tworzący szczyt Chocza. Margle wymieniono sięgają na północny wschód aż do Małaciny a na południowy zachód przez Mały Chocz aż do Hrboł-towa nad Wagiem. (Ob. Dionys Stur, "Geolo-gischo Uebcrsichts-Aufnahmc des Wassergebie-tes der Waag und Neutra." Wien, 1860). Wzniesienie szczytu wielkiego Chocza: 1599,7 m. (Wahlenberg), 1622,83 (Osfeld), 1609,8 (dawny pomiar sztabu gen.), 1613 (nowy pomiar sztabu gen.), 1622,95 (Steczkowski), 1620,37 (Zejszner). Pod Choczem w dolinie Hrohotnej w wapieniu liasowym na wysokości 1072,3 m. (Zejszner) tryska źródło, którego ciepłota średnia = 5,89°ll. (Zejsznor). Br. G.
Choczeń, wieś nad rz. Skrwą, pow. lipnow-
ski, gin. Osiek, par. Ligowo. W 1827 r. li
czył 10 dm., 123 mk., obecnie ma 8 dm., 192
mk. Folw. Ob. z gruntami na Zglenicach Ma
łych, odległy od Płocka w. 28, od Lipna w.
15, od Sierpca w. 7, od Włocławka w. 35, od
i-7.. Wisły w. 15. Nabyte w 1866 za rs. 11400.
Rozległość wynosi m. 410, a mianowice: grun
ta orne i ogrody m. 159, łąk m. 7, pastwisk
m. 7, zarośli m. 150, wody m. 45, nieużytki
i place m. 42; budowli z drzewa 14. W bli-
zkości są dwie cukrownie w Glinowiccku i Du-
ninowio, tudzież hamcrnia w Poniatowie. Wś
Choczeń osad 15, grunta m. 15.	A. Pal.
Choczeń, wieś, powiat mozyrski, nad Stwihą.
Choczew, Choczowa, rzeka, w powiecie radom yskim (nad nią wieś Dciuenówka), ujście ma z lewej strony do rz. Teterowa. E. R.
Choczewa, wieś, pow. radomyaki, u zbiegu
Choczewa z Teterowem, o 82 w. od Kijowa
i o 7 w. od Przyborska. Mieszk. 201, wyzna
nia prawosławnego. Należą do oranowskiej
paralii. Ziemi piaszczystej, pokrytej lasem,
984 dzies. Należy do Łukomskiego. Zarząd
gminny w Przyborsku, policyjny w Iwan-
kowie.	Kl. Przed.
Choczewko, wieś, pow. lęborski ziemi pomorskiej.
Choczewo, wieś, pow. lęborski ziemi pomorskiej.
Choezliwo, wieś, powiat słupski na Pomorzu.
ChocziniroAVo, wieś, pow. słupski na Pomorzu.
Chocziiia, wieś, pow. wadowicki, 3368 m. rozl., w tom 1637 m. roli ornej, 390 dm., 2250 mk., parafia dek. wadowickiego w miejscu (2737 wiernych), istniała już przed r. 1598. Kościół paraf, drewniany wybudowany został w r. 1798 przez Jana Bibersteina Starowicj-skiego, starostę barwałdzkiego, poświęcony przez Jędrzeja Gawrońskiego bisk. krakowskiego w r. 1808 pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Szkoła ludowa 2-klasowa, poło-

żenie pagórkowate, przy gościńcu wiedeńskim,
gleba żytnia.	M. M.
Choczno (błędny odsyłacz od Arnswalde), Choczowa, ob. Choczew, Choczewa.
OIiocl, Chotłek, formy dawnego imienia czy też nazwiska; dały początek nazwom takim jak Chodów, Chodcza, Chodeez. Chocz, Chodków, Chodel.
Chodaczków, 1.) wielki (z Kalasantówką),
wś, pow. tarnopolski, leży nad potokiem mają
cym źródło na polach chodaczkowskich a wpa
dającym o l i pół mili na wschód pod wsią
Buczniów do Seretu; oddaloną jest o l i pół
mili na połud. zachód od Tarnopola, w okolicy
bardzo urodzajnej lecz zupełnie bezleśnej. Prze
strzeń pos. wiek. roli orn. 1465, łąk i ogr. 78,
past. 23; pos. mniej, roli orn. 2549, łąk i ogr.
158, past. 197 mórg. Ludność rzym. kat.
1527, gr. kat. 140, izrael. 21: razem 1688.
Należy do rzym. kat. par. w Nastasowie; urząd
pocztowy i gr. kat. parafią ma w miejscu, do
której należy filia Zabojki z 368 dusz gr. kat.
obrządku. Parafia ta leży w dekanacie tarno-
polskim. R. 1879 w dzień srebrnego wesela
Franciszka Józefa (24 kwiet.) położono tu ka
mień węgielny pod budowę kościoła rzymsko
katolickiego. W Ch. ur. się biskup-ekonomi-
sta Hieronim Strojnowski. Osada prawie wy
łącznie przez mazurów zamieszkała. Przechodzi
tu droga krajowa brzeżańsko-tarnopolska. Go
spodarstwo przy dużej oddawna istniejącej
gorzelni poprawne, liczy się do lepszych na
galicyjskiem Podolu; włościanie odznaczają się
również porządnymi gospodarstwami i takiem-
że prowadzeniem się. W tej wsi jest szkoła
2-klasowa i kasa pożyczkowa z funduszem za
kładowym 348 złr. Właściciel wiek. posiadł.
Kazimierz i Karolina Szeliscy. 2.) Ch. maiy
(z Konstantynówką), wieś, pow. tarnopolski,
leży nad potoczkiem Doliną, dopływem pobli
skiej rzeczki Gniła, przy gościńcu powiatowym
oddzielającym się w Smykowcach od gościńca
krajowego tarnopolsko-podwołoczyskiego i idą
cego do Grzymałowa, oddaloną jest od Tarno
pola na wschód a 2 milo. Ludność rzym. kat.
75, gr. kat. 1200, izrael. 76: razem 1351.
Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 1026, łąk i ogr.
239, pastwisk 16; pos. mniej, roli orn. 2438,
łąk i ogr. 271, past. 191 mórg. Należy do
rzym. kat. paraf, w Hałuszczyńcach, gr. kat.
ma w miejscu, należącą do dokan. tarnopolskie-
go (wiernych 1469). W tej wsi jest szkoła
etatowa 1-klasowa. Właściciel wiek. posiadł.
Józef hr. Baworowski.	B. B.
Chodaczów, wś, pow. łańcucki,  par. rzym. kat. Grodzisko, o 7 kil. od Grodziska.
Chodaki, 1.) wś,  pow. sieradzki, gm. i par. Wierzchy, odl. od Sieradza wiorst 24,   ludności katol.   138,   starozak. 6, ogółem 149 mk.    2.) Ch.,  koi. na gruntach powyższej wsi powstała, 6   osad  złożona,  liczy  60  mk.    Dobra Ch.

Chó

6ho.

605

 

składają się z fol. Ch. i Kraszyn, z wsiami Ch. i Kraszyn, odległe od Szadku w. 9, od Łodzi w. 35, od rzeki Warty w. 10. Nabyte w r. 1867 za rs. 44000. Ogólna rozległość wynosi m. 982, a mianowicie: folw. Chodaki grunta orne i ogrody m. 459, łąk m. 35, pastwisk m. 7, lasu m. 123, nieużytków i placów m. 26: razem m. 650. Budowli dworskich murowanych 3, z drzewa 15. Folw. Kraszyn grunta orne i ogrody m. 285, łąk m. 12, pastwisk m. 25, nieużytki i place m. 10: razem 332. Budowli dworskich murowanych l, z drzewa 7. O wiorst 6 znajduje się cukrownia w Pucznie-wie. Wś Chodaki rna osad 25, gruntu m. 173, wś Kraszyn osad 23, gruntu m. 76. A. Pal.
Chodaki, 1.) lub Hudaki i Słolódka Chodac-ka, wsie, pow. latyczowski, gmina Zeniszkow-ce, mieszk. 879, w tej liczbie jednodworców
10,	żyd. 28. Ziemi włość. 613 dz., dwór. 1540
dzies.    Duże  ogrody  owocowe  i młyn.    Ch.
należą   do   Karola Starorypińskiego.    Do tego
majątku  należy także   przysiółek Poterniawa.
2.) Ch., wś, pow. mohylowski  gub. podolskiej,
z kaplicą katol.   parafii Jałtuszków.    3.) Ch.,
wś, pow. czerkaski,   o 2 w. od Dniepru i o 18
w.  od  m. Czerkas,    Mieszk.   2419  prawosła
wnych i 183 izrael. Cerkiew parafialna i szkół
ka; pola miejscami  piaszczyste i błotniste; ka
żdej niedzieli targi. Ziemi 3000  dzies.    Nale
żała   niegdyś   do starostwa czerkaskiego, obe
cnie  do rządu.    Zarząd   gminny w tejże wsi,
policyjny  w  Czerkasach.    4.) Ch.,   wś, pow.
owrucki,   na granicy  pow. radomyskiego, nad
potokiem płynącym od wsi Kaleńskie, odległa
od mka Iskorościa oliw.   Nad potokiem spo
tyka się w wielkiej ilości labradoryt.
Chodaków, wś, i Chodakówek, wś, pow. so-chaczewski, gm. Chodaków, par. Trojanów. Wr. 1827.było tu 11 dm., 122 mk. Gmina Ch. należy do s. gm. okr. III w Sochaczewie, ma 4480 lud. Folw. Ch. z wsią Ch., odległy od Warszawy w. 46, od Sochaczewa w. 3, od Rudy Guzow-skiej w. 12, od rzeki Wisły w. 8, mają 330 m. rozl. a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 262, łąki m. 10, pastwiska m. 16, nieużytki, place i wody m. 42; płodozmian 10-polowy, Budowli dworskich murowanych 7, z drzewa
11.	Młyn wodny amerykański  przerabiający
dziennie 120 korcy zboża, i obszerna piekarnia
w oddzielnym budynku;   w   bliskości dwie cu
krownie,   których   składy  na buraki   są urzą
dzone od folwarku o l i 3 wiorsty;   przez tery-
toryum przepływają dwie rzeczki Utrata i Bzu
ra.  Wś Chodaków ma osad włość. 8, gruntu m.
136.	Br. Cli. i A. Pal.
Chodakówka, wś, pow. łańcucki, par. rz. kat. Sietesza, o 6 kil. od st. p. Kańczuga.
Chodciwicze, wś, gub. witebska, przy drodze z Lepią do Połocka.

Chodcza, wś, pow. kielecki, gm. Morawica,
par. Brzeziny.	Br. Ch.
Chodec, ob. Chocz. Chodecka Huta, wś, pow. włocławski, gm.
1	par.   Chodecz,   ma 11 dm.,   107 mk.,  t. j. 81
kat., 26 ewang.    Kozi. 32 ni.	X. M.
Chodecka Ruda, młyn, pow. włocławski,
gm. i par. Chodecz, 2 dm., 14 mk., 9 ewang.,
5 kat.; 60 m. rozl.	X. M.
Chodeckie liodzauowo, ob. BoAzanowo.
Chodecz, osada, dawniej mko, pow. włocławski, gm. i par. Ch., o 245 w. od Warszawy, o 28 w. od Włocławka, o 17 od Ostrów, przy b. trakcie głównym z Warszawy do Torunia, między Krośniewicami a Brześciem, o
2	i pół mil   za  Krośniewicami,   założone przez
Jana Kretkowskiego,   podstolego dobrzyńskie
go i starostę brzeskiego, a  potwierdzone przy
wilejem   dnia 2   listopada   1442   roku  przez
Władysława kr. węgierskiego i polskiego. Mia
sto położone   na  wzgórzu małej wysokości, od
strony   zachodnio-północnej    lasem   otoczone.
Miejscowość   zdrowa i przyjemna.    Obok mia
sta tuż  przy niem  od strony   połud. zach. jest
jezioro   Chodeckiem   zwane,   głębokie   na   6,
a miejscami 9 sążni, szerokie 60 sążni.    Z tego
wypływa struga  i przepływa   przez dwa sta
wy, do dóbr Strzygi   należące;   dalej struga ta
wpada   do  jeziora lubranieckiego,   które przez
podobną  strugę   łączy   się  z  jeziorem   Uklej-
nicko-Szczytnowskim,   a dalej  jeziorem Boży-
mowskiem i Siewierskiem, a z tego struga pły
nąca   przechodzi  przez   terytorya  należące do
Świątnik,   Kłobi,   Ossowa i pod Lubrańcem w
punkcie  młyna, zwanego  Górniak, wpada do
rzeki Zgłowiączki, mającej swe ujście pod Wło
cławkiem w Wiśle.   Na prośbę Jana Kretkow
skiego, jenerala ziemi dobrzyńskiej   i starosty
brzeskiego,    ówczasowego   dziedzica    Chodcza
d. 8 grudnia 1512 r.,   wieś wóczas w powiecie
przedeckim  Wrzącą   król Władysław wyniósł
do rzędu   miast   z prawem   teutońskiem, czyli
z prawem jakiego m. Brześć i inne miasta kró
lewskie używały.    W  r.   1544  kr. Zygmunt
nadał  miastu Chodecz 3 jarmarki.    W r. ] 666
Jan  Kazimierz  nadał   znowu   jeden  jarmark.
St. August  d. 15 listop.   1746 r.,   nie   znosząc
tamtych,   nadał miastu 6  nowych jarmarków.
W skutek   wojen w pierwszych latach b. stul.
miasto podupadło i na oaadę wiejską zamienio
no zostało   pod administracyą wójta   gm.  Cho
decz;  dopiero   d. 2 kwietnia 1822 r. na doma
ganie się dziedzica Ignacego Lipskiego wynie
siono zostało   napowrót do rzędu V miast, i na
uposażenie   kassy   miejskiej   tenże dziedzic po
rs. 90   rocznie   płacić zobowiązał się.   'Miesz
kańcy Ch. opłacali dziedzicowi czynszu 300 rs.
60 kop.    Ludności w r. 1853 było żydów 440,
chrześcian   534;  w 1823   r. było tu 8 sukien
ników,   3  tkaczy, l szmuklerz; od 33 lat prą-

006

Oho.

Oho

 

wie już oni nie istnieją. W r. 1860 ludność wynosiła katol. 381, ewang. 83, żydów 451. R. 1860 wybudowana szosa sieradzko-wło-oławska. Przez miasto przechodził trakt trzeciego rzędu, dawniej zwany militarny war-H/awsko-toruuski. Kościołów jest 3: katolicki murowany parafialny, kościół św. Jakóba na cmentarzu i kościół ewangelicki. Kościół parafialny katolicki po spaleniu w r. 1844, na nowo został odrestaurowany za sumę 6600 rs., utensylia do niego sprawione zostały przeszło za rs. 2000, wszystko kosztem i ze składek parafian. Ludność parafii 5829 dusz (dek. włocławskiego, dawniej izbickiego). Kościół odznacza się czystością i elegancyą, wnętrze sklepione; ma kaplicę sklepioną, ołtarzy 7 z ładną malaturą. Kościółek na cmentarzu murowany; przy tem są katakumby murowane po jednej stronie a po drugiej dom murowany dla dziadów (szpital). Cmentarz obmurowany. Kościół ewangelicki murowany, w dobrym stanie. Par. ewang. liczy dusz 4000. Bóżnica drewniana. Szkół jest dwie ewang i katol. elementarne. Miasto niebrukowane; jednakowoż w połowie ma trotuary, rynek i 10 ulic. Dobra Ch. składają się z fol. Chodeczek, Kromszewice, Ignalin i Prósno, oraz m. Chodecz i wsi Chodeczek, Józefki, Psa-ry, Prósno, Kramszewice i Florkowizna. Rozległość wynosi w ogóle m. 2017, a mianowicie. Fol. Chodeczek (ob.). Fol. Kromszewice grunta orne i ogrody m. 466, łąk m. 40, nieużytki i place m. 114, razem m. 620, płodozmian 13-polowy, budowli murowanych 4, z drzewa 8. Poi. Ignalin grunta, orne i ogrody m. 237, łąk m. 6, nieużytki i place m. 12, razem m. 255, płodozmian 12-polowy, budowli murowanych 2, z drzewa 2. Fol. Prósno grunta orne i ogrody m. 244, łąk m. 69, lasy m. 63, place i nieużytki m. 13, razem m. 389. płodozmian 8-po-lowy, budowli murowanych l, z drzewa 3. Znajdują się pokłady marglu i torfu; eksploatacya odbywa się tylko dla miejscowych potrzeb. W bliskości cukrownia w Ostrowach. M. Chodecz ma osad 51, gruntu m. 204; wś Chodeczek osad 22, gruntu m. 18; wś Józefki osad 23, gruntu m. 688; wś Psary osad 27, gruntu m. 911; Prósno osad 16, gruntu m. 154; wś Kromszewice osad 31, gruntu m. 76; wś Florkowizna osad 10, gruntu m. 56. Gmina Ch należy do s. gm. okr. IV w os. Chodecz, st. p. w Ostrowach. Ludn. 2636. gruntów dominialnych 13617 mórg. Liczą 90 osób szlachty. 2300 włościan, 201 mieszcz., 42 kupców, 2 urzędników, 3 duchownych. X. M. i A. Pal.
Chodeczek, wś i folw., pow. włocławski gin. i par. Chodecz, 15 dm., 136 mk., 109 kat. 27 ewang. Fol. ma 1647 m. rozl. (nieużyt 75 m., lasu 180), wś 14 m. Własność Jgn Lipskiego. R. 1827 było tu 13 dm., 123 mk.

Chodeczka. Tak zowią strugę płynącą pod Chodczem (ob.); dopływ Zgłowiączki.
Chodel. Chotel, os., przedtem mko, pow. lubelski, gin. i par. Chodel, odl. od Warszawy 154 w., od Lublina w. 35, od Opola 14, od Bełżyc 14 i od Wisły 14. Posiada kościół par. murowany, urząd gminny, szkołę początkową, dom przytułku dla starców i kalek, garbarnię i cegielnię. W 1827 r. było tu 57 dni. 387 mk., w 1860 r. liczył 74 dm, i 582 mk. Założone w 1440 r., dla braku odpowiednich warunków nie mogło się rozwinąć należycie
pozbyć się cechy wiejskiej osady. Najpomyślniej stosunkowo musiało tu być za dziedzictwa jezuitów, którzy posiadali Ch. wraz
przyległym Ratoszynem  i Godowem.    Założyli tu oni piękny ogród i swą letnią   siedzibę, '.budowali kaplicę Matki Boskiej   Loretaru-kiej. Verdum   wtedy  widział   tu  sklepiony  ratusz trwałej budowy i drewniany szpital,   należący do kolegium jezuickiego   w Lublinie (str. 110 wyd. Liskego).    W XVIII wieku  Ch. stał się aapowrót wioską, później znowu figuruje jako miasto   do 1825 r.    Odtąd   do 1838 zamieniony na osadę wiejską,   należy do gminy Ratoszyn.    Wskrzeszony nanowo jako miasto, wle--ze   swą egzystencyą do 1866 r.    Nie było tu ani fabryk, ani jarmarków, nawet targów zwykłych;   ludność   cała    oddaje    się   rolnictwu. Główną ozdobą Ch. stanowi   kościół parafialny w stylu ostrołukowym, wzniesiony przez Bernarda   Maciejowskiego, kasztelana lubelskiego (ojca  Samuela),   około   1530 r.    Kościół   ten zbudowany z cegły bez tynku, ma wieżę o pięciu   kondygnacyach, wysoką na 109 stóp, zakończoną   blankami.    Znajdują się się tu  marmurowe   pomniki   w całej postaci samego fundatora  i  drugiej   jego  żony.    Rysunek i opis tego kościoła podał Tyg. 111. (z 1867 r.  t. XV sfcr. 4).    Par.   Ch.   dekanatu lubelskiego  5308 dusz liczy.    Gmina Ch. należy   do   s. gm. okr. I w os. Bcłżyce.    Garbarnia i cegielnia  w os. Chodel, młyny 4, tartaki 2 i cegieł., ludn. 3511. Dobra   Ch., składające się z fol. Ratoszyn i Jeżów, z nomenklatur Przytyk, Budzyń i Kawen-czyn oraz osady Chodel, wsi Ratoszyn,   Jeżów i Budzyń, należały niegdyś  do funduszów ko-misyi edukacyjnej.    Rozległość ogólna wynosi m. 3.943 a mianowicie:  folw. Ratoszyn grunta orne i ogrody m. 1263, łąk m. 30, pastwisk, m. 16, lasu m. 1871,  wody m. 49,  zarośli m. 39, nieużytki i  place m. 14, razem m. 3283; folw. Jeżów grunta   orne   i   ogrody m. 517, łąk m. 112, past. m. 16, wody m. 4, nieużytki i place m.   16,   wody m. 4,   nieużytki  i place m. 11, razem m. 000. Budowli murowanych l, z drzewa   26;   tery tory urn- dóbr  przerzyna   rzeczka Chodelica; znajdują się tu 3 stawy przynoszące dochód   z   rybołóstwa,   dwa   młyny,   tartak i  smolarnia.    Chodel ma osad 126,  gruntu  m.

Ćho.

Ćho.

607

 

1551; wś Ratoszyn osad 93, grunta m. 1691; wś Jeżewo osad 8, gruntu m. 198; TYŚ Budzyń osad 12, gruntu m. 147.. A. Pal. i Br. Ck.
Chodel, Cliodelica, Chodlik. rz., bierze po
czątek z połączenia się kilku drobnych stru
mieni, wypływających ze wzgórzystej i po czę
ści lesistej okolicy na południe od Bełżyc
w pow. lubelskim między Wierzchowiakami
a Kłodnica. Płynie w kierunku zachodnim do
Chodla, zwraca się więcej ku północy i płynie
śród lesistej i nizkiej okolicy przez Chodllk,
Żmijowiska, Kłodnicę, Wilkowi ubiegłszy 5'/2
mil wpada pod Zastawem do Wisły z prawego
brzegu. W biegu swym tworzy liczne stawy,
dostarczające wody tartakom i młynom, z któ
rych największy jest młyn amerykański
w Rudzie pod Opolem. Niedaleko ujścia swe
go Ch. zabiera wody jezior Rybackiego, Kło-
dnickiego i Szczekarkowskiego, będących wła
ściwie łachami Wisły, których wody odpływa
ją strumieniami do rzeki Chodel pod wsią Pod
górze. Długa 30 w.	Br. Cli.
Chodenicc (z przysiółkiem Trinitatis), wś, pow. bocheński, nad rz. Rabą, par. rz. kat. Bochnia, o 2.2 kil. od Bochni. Właścicielem posiadłości tabularnej Ch. jest gmina Bochnia.
Choderkowce, wieś, pow. Bóbrka, leży nad potokiem Ług, o 6.6 kil. na południe od Bóbr-ki oddalona. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 287, łąk i ogr. 24, past. 13, lasu 634; pos. mniej, roli orn. 338, łąk i ogr. 92, past. 77. Ludność rzym. kat. 207, gr. kat. 200, izrael. 11: razem 418. Należy do grec. i rzym. kat. par. w Sokołówce.
Chodków, ob. Chotków.
Chodkowce, 1.) wś, pow. płoskirowski, gm. Chodkowce, parafia Płoskirów, 238 dusz męz., 463 dz. ziemi włość.; wś bezleśna, należała do ks. wirtemberskiej, następnie do Swiejkowskich, dziś z Peczyskami do Dajczma-nów,którzy razem mają używał, ziemi 1007 dz. 2.) Ch., wś, nad Bożkiem, pow. płoskirowski, gm. Chodkowce. par. Mikołajów, 309 dusz męz. i 610 dz. ziemi włość., 382 dz. ziemi uży-walnej właściciela. Zarząd gminny. Należy do Klukowskich. R. 1868 było tu 95 dm.
Chodkowo, AVŚ włość, i iblw. majoracki, pow. płocki, gm. Mąkolin, par. Bodzanów, o 4 w. od urz. gminnego. Folw. ma 729 m. rozl., należy do dóbr Mąkolin, wś ma 26 osad, 9 dm., 95 mk., 93 m. rozl., 90 m. roli ornej. E, 1827 było tu 8 dm., 65 mk.
Chodlik, nad rz. Chodlik (ob. Chodel), pow.
nowoałeksandryjski, gm. i par. Karczmiska.
W 1827 r. było'29 dm., 183 mk., obecnie jest
39 dm., 333 mk. Młyn wodny.	77. W.
Chodnńw, wś i iblw., pow. rawski, gm. Stara wieś, par. Biała. Leży na lewo od drogi z Biały do Nowego Miasta. W J 827 r. było tu 39 dm., 356 mk., obecnie liczy 30 dm.

i 294 mk. Fol. Choduów z wsiami Chodnów, Józeibwo, Janów i Piidencyauów, odległy od Piotrkowa w. 84, od Rawy w. 21, od Rudy Guzowskiej w. 26, od rz. Pilicy w. 14, nabyte w r. 1855 za rs. 33750. Rozległość wynosi m, 728, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 462, łąki m. 6, lasu m. 251, place i nie-żytki m. 9, płodozmian 8-polowy, budowli dworskich murowanych l, z drzewa 13; huta szklana i wiatrak z gruntem m. 32. Wś Chodnów osad 34, gruntu m. 618; Józefowo osad 17, gruntu m. 186; Janów osad 13, gruntu m. 124; Pudencyanów osad 6, gruntu m. 38. A. Pal.
Chodnowice, wieś, pow. przemyski, nad potokiem Popowiec, dopływem Wiaru, oddaloną jest na południowy wschód od Przemyśla
0 2 mile,   od Hussakowa na zachód o pół mili,
od Niżankowic  na   północny   wschód   l i pół
mili.    Przestrzeń  pos. wiek. roli orn. 239, łąk
1 ogr. 68, past. H, lasu 282; pos. mniej, roli orn.
274, łąk i ogr. 63, past. 63 m. Ludność rzym.
kat.   6,  gr.  kat. 345,  izrael. 11:  razem 362.
Należy do   rzym.   kat.   paraf,   w Hussakowie;
grec. kat. ma w miejscu, należącą do dekanatu
i dyecezyi  przemyskiej;   ta  parafia   obejmuje
filie: Popowice i Dowiatycze z 459, Tyszkowi-
ce   z 447,   Chraplico  z 140,   Boratycze   z 214
duszami gr. kat. obrządku.    W tej parafii  jest
5   cerkwi,   przy   każdej   był   dawniej  osobny
ksiądz,   dopiero  przy  regulacyi  gr. kat. pro
bostw ściągnięto je w jedne.    W samych Cho-
dnowicach erygował probostwo Marcin Kątski,
wojewoda kijowski, podolski, artyleryi koron
nej generał, kainienieclu, latyczewski, maryam-
polski   etc.   starosta,  dokumentem podpisanym
we wsi Drozdowice 1699 roku na rzecz Dyoni-
zego   popa   chodnowickiego.    Dla   Tyszkowic
zaś   Stanisław z   Giergątów na Tyszkowicach
Giergątów,  Dorota   Giergątowa, Adam Domi
nik   Giergątów  i   Teresa Giergątowa,  wydali
list czyli prawo dnia 27 kwietnia 1681 księdzu
Hrehoremu Mikołajowiczowi   popowi  tarnow
skiemu  na popostwo cerkwi  w Tyszkowicach.
Popowieckiej erekcyi nie ma w oryginale i nie
było jej już w 1774 roku,   gdyż ówczesny pa-
roch   popowiecki   Jan   Basiewicz   przedłożył
ówczesnemu sądowi przemyskiemu tylko odpis
tejże,   mocą  której Stefan Fredro z Pleszowic,
dziedzic na Chodnowicach, dnia 9-go lipca 1549
roku sprzedał popowstwo popowieckie, cerkiew
ze  wszystkiemi   prawami i gruntem, zagonów
100, łąkę i pole za lęgiem, dalsze pole za ogro
dem, ogród zwany Proczyńskij obejście około cer
kwi i ogród za ogrodem Fedorskim za złotych 200
monety i liczby polskiej na wieczne czasy Mar-
tynowi popowi z P^odusznicy  i jego potomkom.
Co do Boratycz   nie ma żadnych aktów,   tylko
jest wzmianka w akcie wizytacyjnym dekana
tu dobromilskiego, spisanym przez Jakóba Jur-
kowskiego  parodia jureckiego  z  1776 roku,
0 
608

Cho.

Cho

 

który to akt znajduje się. w konsystorzu przemyskim, że erekcya cerkwi w Boratynie, nadana przez Jakóba z Bledzianowa Bełchackiego, skarbnika zakroczymskiego w 1680 roku, złożona została w Przemyślu w 1720 roku. Ma to być pergamin opatrzony pieczęcią w blaszanej puszce na żółtawym sznurku. Tu jest podanie, że była druga cerkiew, która się spaliła, i pokazują jej miejsce teraz błotniste w lesie dworskim. Z archiwum grodzkiego przemyskiego z 1604 roku się okazuje, że 1604 r. boratycka cerkiew już istniała. Właściciel większej pos. Stadnicki lir. Stanisław. B. K.
Chodoraiek, wś i iblw., pow. lipnowski, gm. Skępe, par. Karnkowo. Grunta włość. 100 mórg., w tem 62 ornych, 38 dm., 254 mk, Folw. należy do dóbr skępskich, liczy 4 dm. i 15 mk.; 2 karczmy, l dm. i 15 mk. 2.) Ch., koi., liczy gruntów włość. 360 mórg., w tem 291 mórg. ornych, 36 dm., 232 mk. F. O.
Chmlorki, wś, pow. augustowski, gm. Dow-spuda, par. Janówka. Lic/y 9 dm., 20 mk.
Chodorki, wieś, pow. nowogradwołyński,
gm. horodnicka; włościan dusz 45, ziemi włość.
205 dzies. Należy do dóbr kurczyckich hr.
z Kuczyńskich Męcińskiej.	L. R.
Chodorków (zowią też roś. pisarze: Cho-dorok), mko, pow. skwirski, o 50 wiorst od Skwiry, o 120 w. od Kijowa, po obu stronach rz. Irpenia. Po lewej stronie Irpeniowego po-rzecza kraj przybiera naturę Polesia, po prawej zaś ciągną się miejsca otwarte i stepowe. Pierwiastkowa osada Ch. sięga odległych czasów. Chodorków, Krzywe i Sokolczę dawne-mi czasy nazywano "polnemi osadami," chociaż pola na których leżały, z tyłu lasami były dokoła zamknięte. Wioski te jednemu 7, monasterów kijowskich z dawien dawna trzy kadzie miodu dawały, zanim "z dawnych lat zapuściały" (Ant. Sborn. str. 32). Zniszczone prawdopodobnie od Tatarów, zamieniły się w "sieliszcza pustowskie" i jako takie przeszły już na własność zamku kijowskiego. Owóż Fryderyk Hlebowicz ks. Proński, wojewoda kijowski, dzierżawca czarnobylski, dwa te "sieliszcza pustowskie" Chodorków i Krzywe w pow. kijowskim, nad rz. Irpeniem i We-lią, nadał Teodorowi Tyszy, bojarzynowi kijowskiemu, słudze hospodarskicmu pogranicznemu. Król Zygmunt August w 1554 r. d. 19 grudnia w Wilnie osobnym przywilejem potwierdził mu to nadanie, w którym przywileju wyraża, że za zasługi jego, które okazywał tak przy nimże będąc jak i na każdem miejscu w Kijowie i na Ukrainie, nadaje tak jemu, jak i żonie jego i potomstwu jego, owe dwa sioli-szcza, z tem jednak, żeby służbę hospodarską wojenną na równi z inną szlachtą w. ks. lit. zawsze odbywali. Tysza więc ów stał się odtąd założycielem starożytnego domu Tyszów

Bykowskich na Chodorkowie. Tyszowie roż-gnieździli się odtąd w tych stronach i rozpostarli się szeroko. Obszerne posiadłości ich rodzinne, jako: Krzywe, Skoczyszcza, Byków i inne grupowały się dokoła Chodorkowa, który dzielił się za ich czasów na stare i n>we miasto. Wznieśli tu też Tyszowie obronny zamek, bo lubo Ch. leżał na boku czarnego tatarskiego szlaku, jednakże nie przestawał on cierpieć pospołu z inncmi okolicznemi osadami na obawę niepokojących od czasu do czasu napadów tatarskich. Były tu dwie cerkwie: jedna na starem mieście, druga na nowem. W pierwszej był sklep murowany, gdzie się Tyszowie grzebali. Wszelakoż, jeżeli Ch. był uniknął w tym okresie czasu pustoszącego najazdu od Tatarów, to natomiast nie wybiegał się przecież od zagonów kozackich. Pomimo uśmierzenia buntów Kosińskiego i Kalewajki, kozacy nic przestawali w sposób dorywczy dopuszczać się czynów gwałtownych. W 1618 roku pod pretekstem zbierania się na ekspedy-cyą przeciw Rossyi, kupy ich wałęsały się po kraju i rabowały. Siejaki Wasyl, przezywający się Mirowickim, będąc wpierw urzędnikiem ekonomicznym w Krzywem, majętności Teodora Tyszy Bykowskicgo, i nie chcąc zdać liczby z zawiadywania temi dobrami, zbiegł, i stanął na czele jednej z tych kup swawolnych. Tegoż jeszcze roku tenże Miro-wicki "czatą ubiegł" Chodorków i zrabował tak dziedziców, jak poddanych, na 10,000 złp. (Archiw, J. Z. U. t. I str. 211). Tyszowie następnie rozrodzili się znacznie i spółdziedzi-cząc na Chodorkowie sporzyli ze sobą i zajeżdżali się wzajemnie. O tych sporach ich nie-tylko akta sądowe zachowały narn pamięć, ale zaświadcza o nich i Joachim Jerlicz, autor " La-topisu," którego rodzona siostra była za Jere-miaszem Tyszą, dziedzicem Chodorkowa. Jakoż nawet Adam Tysza, syn Jeremiasza, w 1647 r. rugował go z wioski Bykowa (t. I str. 61). Ale najburzliwszy pomiędzy nimi był Jan Tysza, który tak z bracią jak i sąsiadami miał ciągłe zajścia. Spotkał go atoli tragiczny koniec. W sąsiedztwie Ckodorkowa, w lloma-nówce, mieszkał Samuel Łaszcz, strażnik koronny, znany "banita i zbytnik;" trzymał przy boku swoim całe poczty zbrojne, złożone po większej części z synów rodzin podupadłych z bracławskiego, gdzie Tatarzy poniszczyli byli wszystkie ich dobra i posiadłości. Owóż Łaszcz rad był tedy dźwigać ich z materyal-nego upadku przez swatanie ich w zamożniejszej kijowszczyźnie i pomaganie do bogatego ożenku. Dla jednego z nich w sąsiedztwie Chodorkowa wypatrzył był już właśnie pewną bogatą dziedziczkę. Ale Jan Tysza, czy z powodu . własnych jakichś widoków, czyli też wprost na przekorę p. strażnikowi, dowie-

ĆKó.

Cho.

609

 

dziawszy się o tem, uprzedza go w swatowstwie i porywa szlachcianką. Łaszcz atoli, zebrawszy swoich, wpada w nocy na dwór Tyszy w Chodorkowie. pozbawia go życia i odbiera bogatą dziedziczkę. Zabitego Tyszę pochowano w rogu klasztoru kapucynów, w osobnej mogile, a nie na cmentarzu, jako wyjętego z ,pod prawa banitę. Ale niedługo potem nadeszły wojny Chmielnickiego. Tyszowie nie znajdywali już czasu na zajścia osobite i wszyscy prawie przed mieczem rozbrykanego koza-ctwa wynieśli się na Wołyń. Jeremiaszowa Tyszyna, siostra kronikarza Jerlicza, oparła się aż w stronach Białegostoku, gdzie w 1651 r. umarła w Okoraku. Chodorków padł też ofiarą srogiej tej wojny. Mamy przed sobą ciekawy spis wsi należących do Chodorkowa K 1650 r.; otóż pokazuje się, że nietylko Chodorków "rozszedł się" lecz jeszcze 15 wsi okolicznych, przed wojną tą ludnych i zagospodarowanych, przez mieszkańców swych zostało opuszczonych. Wszyscy poddani tych wsi wynieśli się za Dniepr. Jakoż z potokiem tej emigracyi musiał wtedy z pewnością spłynąć na Zadnieprze i Iwan Samujłowicz, późniejszy hetman carski, który według źródeł małorossyj-skich miał się urodzić, w Chodorkowie (Bant. K. cz. II, nota 93). I dopiero po ustaniu burzy kozackiej, tyle lat się srożącej nad Ukrainą, Tyszowie wrócili do swoich popiel isk. W r. 1720 jeszcze stary Chodorków był pustem uroczyskiem; zupełnie tedy na nowem miejscu zaczął się zabudowywać. Jeden atoli z współdziedziców Chodorkowa, Michał Tysza, był wzięty jeszcze za wojny kozackiej do niewoli tatarskiej. Pomimo wywiadywania się żony i brata Gabryela o miejscu jego pobytu, przez czas długi nie było wieści o nim. Żona też, sądząc że już nie żyje, wyszła za mąż za Rościszewskiego, konsystującego ze swą chorągwią W jej dobrach a następnie i córkę swoją Ludwikę wydała za syna tegoż Stanisława Ko-ściszewskiego. Tymczasem pewnego razu zjawia się w ich progach jakiś starzec z siwą brodą i z kijem podróżnym w ręku. Był to Michał Tysza, powracający z niewoli. Postępkiem żony swej jak gromem uderzony w serce, gorzkie jej uczyniwszy wyrzuty, boleścią złamany, w żalu nieutulony, przyjął habit braciszka w jakimś klasztorze i tam życia ostatki dokonał. Chodorków tedy przeszedł na brata jego Gabryela, któremu część swoją w tych dobrach był odpisał, ale gdy na tym Gabryelu dom Tyszów Bykowskich był się w linii męz-kiej skończył, cała ich fortuna, zwiększona jeszcze spadkiem po Piasoczyńskich, zlała się na Rościszewskich. Franciszek Ksawery Nito-sławski, podwojewodzi kijowski, wuj rodzony Kajetana Rościszewskiego, wnuka Stanisława, ożenionego z Tyszanką, dziedzic Cho-
Słownik Geograficzny Zeszyt VIII.

dorkowa. fundował tu w 1742 r. kościół i klasztor dominikanów, którym zapisał wieś Sobo-lówkę. Byłto kościół parafialny. Znajdował się w nim obraz Matki Boskiej cudowny. Kościół ten był poświęcony d. 17 czerwca 1753 przez Kajetana Sołtyka, koadjutora kijów., pod tytułem św. Stanisława biskupa. W 1763 zaś roku stanął tu drugi kościół i klasztor oo. kapucynów, fundowany przez Kajetana Rościszewskiego, łowczego brzeskiego, dziedzica Chodorkowa, benedykowany przez proboszcza chodorkowskiego ks. Jaworskiego, przeora dominikańskiego, pod tyt. św. Kajetana. Przy klasztorze oo. dominikanów był szpital i szkółka parafialna. Ze smutnych przygód jakiemi dotknięty został Chodorków, rok 1768 stał się dlań pamiętnym. Hajdamacy tu wpadli, kościół dominikanów spalili, księży pozabijali (zginął ks. Woroniecki i Kotowicz). Tymczasem nadciąga kniaź Meszczerski. Hajdamacy, opuściwszy miasteczko, w pobliskim lesie zasiekami obwarowują się. Las aż kipiał chłopstwem. Meszczerski, nie mogąc skłonić ich do złożenia broni, wziął się na sposób: oto zaproponował im, żeby wyszli z lasu póki czas, bo potem będzie za późno; gdy zaś to zrobią, on ich nie będzie zaczepiał. Złożywszy tedy upór wyszli z lasu, ale Meszczerski, wywabiwszy ich z kryjówki, poszedł w trop za nimi i w polach dopędziwszy, zniósł ze szczętem (Socha-rzewski). Spalony kościół został w 1779 r. na nowo odbudowany przez dziekana Kajetana Rościszewskiego. "Teraz zaś, mówi księga de-kanalna kijowska z 1819 roku, z cel górnych i dolnych uformowano prezbiteryum, do którego przybudowano kościół z drzewa w figurze po-długowatej." Znajdowało się w klasztorze tym księży pięciu. W 1832 r. klasztor dominikanów został skasowany. Widzieliśmy, że w Chodorkowie w 17 wieku było cerkwi dwie; obecnie jest jedna drewniana, zbudowana jeszcze w 1724, niegdyś uniacka. Chodorków od R,o-ściszewskich kupił Hadziewicz, brygadyer wojsk kor., którego córka Felicyanna. wyszedłszy za mąż za kajetana Swidzińskiego, kasztelanica radomskiego, wianem wniosła Chodorków w dom jego. Tenże Kajetan Swidziński przedał następnie Ch. prezesowi Morzkowskiemu, ale nieprawnie, bo to był majątek macierzysty jego syna Konstantego, który po śmierci już ojca, rozpocząwszy proces o Ch. z co; ką Morzkow-skiego księżną Radziwiłłową, wygrał go i na powrót też oddane mu zostały te dobra. Od 1838 aż do 1850 r. Konstanty Swidziński stale przemieszkiwał w Chodorkowie. Przez te wszystkie lata gromadził on tu niezmordowanie nieprzebrane skarby naukowych zbiorów, bogatych w rzadkie i ważne zasiłki do dziejów krajowych. W 1850 r. przedał on Chodorków Lewandowskiemu. Okolica przyległa Ch. •
39

610

Cho,

ĆhO.

 

jest posiana szczątkami odległej starożytności. Na gruntach  tegoż miasteczka, o 10 wiorst od niego,  śród lasów,  gdzie była niegdyś wioska Hrubsk,  przed laty zniesiona, a teraz  uroczysko  tego nazwiska,  w wierzchowinie  rzeczki Tuskwy, z błot wychodzącej, wznoszą się wały dosyć  dobrze zachowane.    Tworzą one jakby półkole,  niemające jak dwie wiorsty  obwodu. W tem zaś półkolu, zamkniętem dokoła wałami, mieści się inne jeszcze ufortyfikowane schronienie,  tworzące jakby cytadelę a raczej   pewien rodzaj klucza całego stanowiska,    Rowy czyli przekopy tych wałów,  z powodu nizkie-go położenia,  są dziś jeszcze napełnione wodą. Trzy jednym  z tych wałów kilka znajduje się mogił,  starymi dębami  porosłych.    Przy wsi Szczyglowce także jest wał.    Lud je nazywa "żmijowymi."    Lipoman robi  uwagę,   że ludy ówczesne,   zabezpieczając się wałem,   na przypadek  przemożnej   siły   nieprzyjaciół,   gdyby jej nie odparły, udawały się w drugie  warowne miejsca.    Jest podanie, że w tem miejscu, gdzie był Hrubsk,  mongołowie  pod Batucha-nem,  zgromadzonego ludu 40 tysięcy  wycięli, i że później około tegoż Hrubska "przeciw Tatarom przechodził wielki książę Witold z wojskiem"   (Lipoman. Zastań, nad mogił. str. 20) Mieszkańców obojej płci:  prawosł. 1446,  kat. 472,  starozakonnych 1421,  ziemi 6989 dzies. (Lewandowskiego) i 2215 (Marszyckiej).    Zarząd gminny   w Ch.,  policyjny   w Pawołoczy. Parafia katol. Ch. dek. skwirskiego liczy wiernych 2060 i ma kaplice w Krzywem, Werbo-wie i Zarubińcach.         (Edward Rulikowski). Chodorostaw, ob. Chodorów. Chodorów, mko, pow. kaniowski, przy ujściu rz. Chodorówki do Dniepru, o 8 w. od m. Rzyszczowa, o 24 od Kaniowa,   o 90 od Kijowa.    Ch. uważają także  za miejsce urodzenia hetmana Jana  Samojłowicza,  który miał być synem tutejszego popa (por. Chodorków). Ziemi dowyó urodzajnej 2019   dzies.   Zarząd gminny w  Rzyszczowie,  policyjny  w m.  Kaniowie. W początkach XVII wieku należał do Teodora na Łohojsku hrabiego Tyszkiewicza, podstolego województwa brzeskiego, a potem przeszedł do Szczeniowskiego, sędziego kijowskiego, i w roku 1717 stanowił własność syna sędziwego Franciszka  Ksawerego  Szczeniowskiego,   jenerała adjutanta wojsk  polskich.   Dzisiaj   należy do Władysława Jankowakiego, do którego należą i przyległe mu dobra, jako to: Tulińce, Litwi-niec, Jabłonów, Łukowica, Kotelów,  które razem z Chodorowem posiadają ziemi majątkowej 9,813 dz. dobrych urodzajnych i po części leśnych  gruntów,   w gatunkach glinias   0'0  iłu. Ch. ma cerkiew prawosławną z r. 1717 i ładną rezydencyą obywatelską, ozdobioną spacerowe-mi i fruktowemi ogrodami, i liczy obecnie 1120 mieszkańców  prawosławnych,   34   katolików

i 400 żydów; miewa dwutygodniowe targi
czyli tak zwane jarmarki na zboże, bydło i in
ne produkta.	El. Prztd,
Chodorów (z Wołczatyczami), mko, pow.
Bóbrka, niegdyś powiatowe, nad rzeką Ług.
która tu tworzy znaczny staw, przy kolei że
laznej Iwowsko-czerniowieckiej (między Bo-
ryniczami a Bortnikami, o 63 kil. ode Lwowa).
której stacya znajduje się w tem miasteczku:
oddalone jest o 4 mile na południe od Bóbrki,
o 2. m. od Żydaczowa, gniazdo Chodorowskich.
którzy 1694 wymarli. W Chodorowie jest sąd
powiat., należący do sądu obwód, w Złoczo-
wie. urząd pocztowy, urząd telegraficzny, wal
ne jarmarki, rzym. i gr. parafia. Rzymsko kat.
parafia w Chodorowie (dawniej Chodorostaw),
należąca do dekanatu świrskiego, założona
w 1460 r. przez Jurka (Grzegorza) dziedzica
na Chodorostawie. W Chodorowie samym jest
415 dusz rzym. kat. obrządku. W całej parafii
znajduje się rzym. kat. 1475, izraelit. 941; szkół
oprócz Chodorowa jest w tej parafii 4 trywial
nych i 3 parochialnych. ^ia cmętarzu chodo-
rowskim stoi kaplica zbudowana w 1863 roku
przez tamt. proboszcza, w której się od czasu
do czasu odprawia nabożeństwo. G-rec. kat.
parafia liczy 898 dusz i należy do deka
natu chodorowskiego archid. lwowskiej; ma
filią Wołczatycze. Przestrzeń pos. wiek. roli
or. 1,267, łąki ogr. 580, past. 124, lasu 540;
pos. rnn. roli or. 1,015, łąki ogr. 517, past. 111.
Ludność: rzym. kat. 464, gr. kat. 852, izrael.
670: razem 1986. W Chodorowie jest szkoła
etatowa 1-klasowa. Powiat chodorowski obej
mował 8,3 mil kw. Właściciel wiek. pos. Ka
zimierz hr. Lanckoroński.	B. R.
Chodorowa, wś, pow. grybowaki, o 4,5 kil. od Grybowa, w par. Wilczysko.
Chodorowce, wś, pow. kamieniecki, par. Żwaniec, przy trakcie pocztowym chocimskim, o 12 w. od Kamieńca, dawniej własność Da-rowskiego, dziś ma 343 dusz męz., 536 dz. ziemi włość:; do Rybickich należy 216 dz., do Dzikowickich 639 dz., do Gajewskich 173 dz. używ. ziemi. Według Marczyńskiego jest tu słone źróało; po przegotowaniu wody sól ma się osadzać. R. 1868 było tu 140 dm. Dr. M.
Chodorowiec, potok górski, w obr. gminy Hołowska, pow. Turka, wypływa w Beskidzie lesistym z pod wschodniego stoku Szymońca (1132 m.), najwyższego czubałka górskiego działu beskidzkiego, ciągnącego się w kier. płd. wsch. od Jasionki steciowej do Znbrzycy, tworząc dział wodny między Jasionicą i Radyckim p., a Po-pelką i Rybnikiem zubrzyckim. Potok ten słynie w kier. wsch. przepaścistymi debrami, awarią wąską doliną; od płn. wznosi się Bahnu (1060 m.) i Lisowa (987 m.), a od płd. las Jzertesz. Wpada z lew. brz. d.o Rybnika zu-brzyckiejjo po 3 ya kil. biegu. Źródła leżą 866

Ćho.

Cho.

611

 

m. wys., a ujście 602 m. Ogólny spad 264 m.
na 31\, kil.	Br. G.
Chodorówka, 1.) wś w pow. sokolskim gub. grodź., o 31 w. od Sokółki, ma kaplicę katol. par. Suchowola. 2.) ,Ch., wś w pow. witebskim, własność Józefa Żaby.
Chodorówka, wś, pow. brzozowski, par. rz. kat. Bachórz, o 7 kil. od Dynowa.
Chodorówka, rzeczka w pow. kaniowskim, uchodzi w mku Chodorowio do Dniepru.
Chodorówka, potok, ob. Dąbrowa potok i Bajkmvce.
Chodory, l.J^wś, pow. radomyski, nad rz. Wyrwą, wpadającą, do Irszy i z tą do Teterowa,
0	13 w. od m. Malina.  Mieszk. 265, wyznania
prawosławnego, należą do parafii worsowiec-
kiej, gdzie i zarząd gminny;   zarząd  policyjny
w Malinie.   Ziemi należącej   do   wielu wł;.ści-
cieli 3,239  dzieś.,  lesistej i błotnistej. 2.) Ch.,
wś w gub. grodź., w b. ziemi bielskiej.
Chodosa, rz., dopływ Niemna, uchodzi między Lubczem a Delatyczami.
Chodosówka, wś, pow. kijowski, o 17 w. od Kijowa ku południowi, śród lasów, na grzbietach tych samych wyniosłości, na których rozłożył się Kijów, ale które od Pirogowa oddalają się od koryta Dniepru i zmierzają ku Trypolowi, tworząc z odstępu tego spory obszar kraju, zaległy niziną i bagnami. Piękny jest widok z tych wzgórzy, szczególnie na wiosnę, gdy wzrok się zatapia w modrych przestrzeniach Dniepru. Przez samą wieś przepływa rz. Weta, do której wnosi swoje wody kilka jarowych przecieków, Hawryłkami zwanych, ciągnących się kilku odnogami i zmierzających ku rz. Stuhnie i Chodosówce, i oblewających ją jak wyspę. Brzeczka Weta rozlewa się tu w rozległy staw lub tworzy zabagnienia, przez które należy przeprawiać się w bród. Przeprawa ta nazywa się Korol, a to ztąd, że kiedyś w oddalonym czasie miał tu jakiś król zbudować most, którego pale jeszcze dziś są widoczne, ale mieszkańcy nie chcą zastąpić dziś niedogodności tej komunikacyi, ani mostem, ani groblą, z obawy przechodów wojsk i ich kwaterunków. Niedaleko wsi tej, w lesie, od strony Kijowa, między wioskami Hatnem, Jan-kowiczami i Chotowem znajduje się łańcuch wysokiego wału, w środku którego przecieka Weta. Leży on na garbach jednego z jarów Hawryłkami zwanych, i formując jakby półkole, pilnuje się kierunku wywyższeń miejsca, co go jeszcze więcej podnosi. Ciągnie się ten wał przez 10 wiorst. Wysokość jego jest na 4 sążnie pionowo; od Gwozdowa więcej stromy
1	opasany   rowem.    Starożytności jego dowo-
d/,ą   wiekuiste   dęby  po   nim rosnące, a także
i pnie olbrzymich zrąbanych   drzew.    Rfujj za
wałem   zaległ  las  i sośnina,  p«ii,om nizina, po
której przecieka Weta;  znów  las i znów łań-

cuch wałów jak powyżej opisany, tylko bardziej stromy z przeciwnej t. j. z północnej, od Kijowa strony i ztamtąd okolony rowem. Lud, stosownie do swoich podań, twierdzi, że ten wał sypali nie chrześcianie ale tatarzy, idący na Kijów, i opowiada fantastyczną legendę o złotej bramie Kijowa. W wałach tych wyoruja mnóstwo głów i kości niezwyczajnej wielkości; ktokolwiek zaś te kości wykopawszy niepo-grzebane zostawi na polu, tego potem, według opowiadań ludu, we śnie lub na jawie straszą jakieś mary i grożą mu śmiercią za niepo-szanowanie. W dawnych wiekach w borach tutejszych pełno było tajemniczych zakątów, połno miejsc niedościgłych. We wsi pobliskiej Pirogowie jest do dziś dnia pieczara, w której według podania bł. Antoni Pieczarski zamykał się na modlitwę. W parowach zaś tutejszych, w uroczyskach leśnych jak Kołpaków Kut, jak Szczerbaków Kut, Hry-ciów Ostrów, gnieździły się szajki rozbójnicze hajdamaków. Na zachód od Chodosówki znajduje się horodyszcze w kształcie wielkiego kwadratowego okopu, zakończonego tępemi węgłami i ze czterema osobnemi wjazdami. Na tem horodyszczu miał stać według podania zamek czyli baszta. Cała też ta okolica jest nasterczona podobnemi horodyszczami, których początek odnieśćby należało chyba do prawieku Kijowszczyzny i których miejsca mogłyby dać sprawiedliwe wyobrażenie zakresu, który tu w tej okolicy oddzielał posady ludów osiadłych od koczowniczych. Dalej ku południowi od wioski Podhorzec, a więc od stepu, wznosi się duży kurhan, na którym, według podania, miała stać wiecha, którą czatownicy zapalali jako sygnał, aby mieszkańcy w te, w którą się pochyli stronę, przed nadchodzącym nieprzyjacielem uciekali do lasów. Na szczytach tychże wyniosłości, nieopodal wsi Bezradycz nad rz. Stuhną, mnóstwo wznosi się mogił. Zostały one usypane, jak lud twierdzi, nad zwłokami nieprzyjaciół, z których wielu utonęło w rzece, a że topiąc się jęczeli (stohnali), przeto od jęków tych i rzeka Stuhną przezwaną została. Na wschód zaś od wsi Ch., na przeprawie przez bagniska do boru, znajdują się uroczyska tak zwane Prostyje i Pohoryłyje mosty. Przeprawa ta ciągnie się przez pół wiorsty i w dawnych czasach wyłożona była pomostem z faszyn. Mieszkańcy, cofając się przed nieprzyjacielem do boru, zapalali je za sobą. Niektórzy zaś waleczniejsi z gromady czynili zasadzkę w zaroółach u tejże przeprawy i sypali 03-1:11 z strzelby ręcznej na nieprzyjaciel. Z tych odważnych strzelców zachował się w pamięci ludu niejaki Bezruczko czyli Kryworuczko, który jednego razu gdy nieprzyjaciel nadchodził, strzegł i bronił tej przeprawy, po za którą w borze cała luduość

612

Oho.

Ćhd.

 

Chodosówki w czasie Wielkiejnocy była się schroniła, wraz z parochem, który święcił paski (ciasta). Ale wróg wziął się na sposób, nauczony przez zdrajców zaniechał tej przeprawy, i zaszedł inną przeciwną stroną, gdzie był most. Tentent atoli i rżenie koni nieprzyjaciół zbudziły uwagę kryjących się w lesie; ci też spalili ów most, i wróg nic nie spawiw-szy, musiał odejść. Ten most odtąd przezwany został Pohoryłym. Ch. jest starożytną osadą. Mieszkańcy utrzymują, że tu bł. Teo-dozy Pieczarski przebywał. Wiemy też z dawnych aktów, że Ch. w 16 wieku należała do metropolitów kijowskich i że w 1578 r. metropolita kijowski zamieniał Gh. na Sieraków z kniaziem Mateuszem Woronieckim. Następnie wieś ta, wraz z Leśnikami i Weta, była własnością księżnej Anny Joachimowej Koreckiej, siostry sławnego wodza Karola Chod-kiewicza. Synowie jej, Samuel i Karol, napełnili swoje posiadłości zastawnikami, po wie kszej części ludźmi rycerskimi. W 1646 r. trzymał Ch. i Leśniki zastawą u Koreckich za 8000 złp. Daniel Hołub. Po śmierci Samuela Koreckiego majętność ta została posiadłością Anny z Koreckich Leszczyńskiej. W 1652 r. już B. Chmielnicki nadał dwie wioski Ch. i Krynicze michajłowskiemu złotowierzchnie-mu monastyrowi (akty otn. k ist. Z. R. t. V, str. 88). Z kolei posiadał ją też florowski panieński monaster. Obecnie należy do Skarbu. Jest tu .cerkiew zbudowana w 1773 r. Mieszkańców 703, zajętych głównie ogrodnictwem i pszczolnictwem (Edward Rulikowski).
Chodosy, 1.) wś, pow. brzeski, gub. grodzieńskiej. Była tu kaplica katol. parafii Kamieniec Litewski. 2.) Ch., wś, pow. kobryń-ski, o 210 w. od Grodna, o 11 w. od Kobry-nia, ma zarząd policyjny 8-iu gmin powiatu.
Chodów, 1.) wś i folw., pow. miechowski, gm. Wielkie^Zagórze, par. Uniejów, przy drodze powiatowej do Żarnowca prowadzącej, o 7 wiorst w stronie zach.-półn. od Miechowa. W r. 1827 Ch. miał 31 dm., 220 mk. Obecnie wraz z utworzonym w r. 1869 z gruntów po-blebańskich wysiołkiem Chodowskim, liczy 62 dm., 413 mk. Osad włościańskich w Ch. 66, w Wysiołku 29, z przestrzenią gruntów mórg. 903; grunta dworskie zajmują 316 m. i osada karczemna l i pół morgi. Wieś Ch. należała niegdyś do klasztoru miechowskiego; nabył ją na rzecz klasztoru od Dobiesława z Grzybowa, proboszcz Michał Radomszczanin między rokiem 1395 a 1424. Pod owe czasy było tu 10 łanów kmiecych, z których płacili czynszu po pół kopy, oddawali daniny i osep, odrabiali dwa dni tygodniowo, jako też powaby w zimie i na wiosnę. Zagrodników było czterech, płacili po wiardunku i odrabiali dzień jeden; karczma czyniła klasztorowi pół grzy-

wny dochodu; mieli tu również Bożogrobcy
swój folwark (Długosz III, 16 i 17). W Ch.
znajduje się kościół pod wezwaniem św. Jana
Chrzciciela, przez Zawiszę, biskupa krakow
skiego, w T. 1381 wybudowany z drzewa.
Był niegdyś parafialnym i probostwo tutejsze
od r. 1404 należało do konwentu miechowskie
go, a od r. 1417 do konwentu tegoż zgroma
dzenia u św. Jadwigi w Krakowie. Po suppre-
syi miechowitów, w r. 1823 z całą swą para
fią przyłączony do Uniejowa, dziś jest filial
nym. Niewielki ten kościółek ma trzy ołta
rze, niczem się nie odznacza i nie posiada żad
nych osobliwości, ani pamiątek historycznych.
Wieś Ch. po kassacyi klasztoru miechowskiego
w r. 1818 przeszła na rzecz skarbu, od roku
zaś 1868 należy do dóbr donacyjnych Mie
chów. Mar. 2.) Ch., wś rząd., pow. siedlecki,
gm. Niwiska, par. Suchożebry. W 1827 r.
było 17 dm., 225 mk., obecnie liczy 32 dm.,
396 mk. i 1306 m. obszaru. 3.) Ch., koi.,
pow. łęczycki, gm. Gostków, par. Wartkowice.
W 1827 r. było tu 5 dm., 49 mk., obecnie 15
dm. i 93 m. obszaru. 4.) Ch., folw., pow. ku
tnowski, gm. Rdutów, par. Dzierzbice. Leży
przy szosie kaliskiej, między Krośniewicami
a Kłodawą. Posiada kościół drewniany filial
ny względem paraf, w Dzierzbicach, 1788
wzniesiony przez Aut. Jastrzębowskiego. Do '
roku 1859 istniała tu oddzielna parana dek.
gostyńskiego. W 1827 r. Ch. liczył 40 dm.
i 327 mk., obecnie ma 13 dm., 237 mk. i 1139
m. obszaru, w tem 1101 ornej ziemi pszennej
i 135 m. lasu. Włościanie, osad 14, mają 92
m. gruntu. Gospodarstwo starannie prowadzo
ne. Chmielnik daje dochodu po kilka tysięcy
rubli; podobnież znaezny chów koni, owiec
i trzody chlewnej.	W. W.
Chodowice, wieś, pow. stryjski, na prawym brzegu Stryja, o 12,1 kil. na północny wschód od Stryja. Przestrzeń pos. wiek.: roli ornej 20, łąk i ogr. 69, lasu 48; pos. mniej, roli ornej 343, łąk i ogr. 173, pastw. 285, lasu 44 mórg. Ludności rz. kat. 5, gr. kat. 341, izrael. 96: razem 442. Należy do rz. kat. parafii w Zulinie, gr. kat. par. ma w miejscu, należącą do dekanatu stryjskiego; do tej par. należą filie: Strykańce z 399 i Tatarsko z 260 duszami gr. kat. obrządku. Właściciel większej posiadł.: probostwo łacińskie w Sryju.
Chodscheseii, ob. Chodzież.
Chodup, wś, pow. ciechanowski, gm. Zalesię, par. Węgrzynów.
Chudupki, 1.) wś, pow. mławski, gm. Zielona, par. Kuczbork, nad rzeczką Miłotczynką; 9 dm., 63 mk., wiatrak; obszaiu gruntu 335 mórg., w tem 145 orn. Drobna szlachta. 2.) Ch., wś, pow. kaliski, gm. i par. Koźminek. W r. 1827 r. było tu 11 dm. i 97 mk. Br. Ch,
Chodywauce, wś,  pow. tomaszowski,  gm.

Cho<

Che.

613

 

Jarczów, par. Chodywańce, o 112 W. od Lubli
na, o 14 od Tomaszowa, o 42 od Bugu. Posiad
kościół par. od 1425 r. istniejący; obecny jes
drewniany, przez Grabowskich w 1757 wysta
wiony; dom schronienia starców i kalek
Ch. mają także cerkiew paraf, dla rusinóy
erekcyi niewiadomej, 1766 r. już istniała a na
leżały do niej filie Jnrów o l w. i Jarczów o 4 w
Wieś ta leży o 3 w. od pąsu granicznego Ga
licyi. W 1827 r. było tu 53 dm., 259 mk
Par. Ch. dek. tomaszewskiego 870 parafiar
liczy. Fol. Chodywańce z attynencyą Ple
bańka i łąką Dolne osady zwaną tudzie:
z wsią Chodywańce, nabyte były w r. 187
za rs. 38,000. Rozległość ogólna wynosi m
1668. a mianowicie grunta orne i ogrody m
929. łąk m. 208, pastwisk m. 267, lasu m. 241
w nieużytkach i placach m. 11; płodozmiai
zaprowadzony 4, 8 i 12-polowy; znajdują się
pokłady torfu. Budowli dworskich murowa
nych 1, z drzewa 21; wś Ch. osad 65, gruntu
m. 997.	'	A. Pal i Br. Ch.
Chodzierady, wś, pow. łaski,  gm. Bałucz par. Borszewice.
Chodzież, niem. Cłtodschesen, Chodziesen, Col-mar lub Kolmar in Poscn, miasto, pow. chodzic-ski,   w w. ks. pozn., okr. bydgoskim, położone pod  52° 59'  szcr.  półn. i pod  34° 53' dług. wschodn. od wyspy Ferro, nad jeziorem Rataje (rz.   Bolemka?),   niedaleko   Noteci   spławnej, w okolicy pagórkowatej z gruntem urodzajnym. Trzy  miejsc.:   1)   Ch.   miasto, 2) przedmieście Koenigswiese,   3)   przedm.   Koniecznik.    Ma 2912 mieszk. W r. 1871miało3092 mk. w 272 dm.;   1274 ew., 1020 kat., 3 dysydentów, 795 żydów.    Ludność  się  zmniejszyła  z  powodu emigracyi do Ameryki; po większej części niemiecka, zna jednakże obadwa języki  krajowe; część   używa  narzecza  niemieckiego:   "platt-deutsch". Głównem zatrudnieniem jest sukien-nictwo, rolnictwo, handel zbożowy i kramarski. Siedziba  landrata  czyli naczelnika pow. t. n. komisarza obwodowego, poborcy powiatowego, budowniczego pow.,  kontrolera katastru, fizyka, weterynarza.    Od   l października r. 1879 jest  umieszczony  w  mieście   sąd   okręgowy, należący    do    sądu    ziemiańskiego    w    Pile Schneidemiihl).    Poprzednio zasiadała komisya sądowa,  która należała  do sądu powiatowego w Pile.    Ma kościół parafialny katolicki, nal. do  dek.   czarnkowskiego;  kościół ewangelicki należący do dyecezyi chodzieskiej  i synagogę. Szkoła jest   elementarna   kilko-klasowa,  707 analfabetów, księgarnia, czytelnia i drukarnia. O stanie przemysłu nadto świadczą farbiernie, wielka fabryka fajansów, piła,  młyn, browar, cegielnia, towarzystwo pożyczkowe n;emieckie. Urząd pocztowy i telegraficzny trzeciej   klasy, poczthalterya; poczta osobowa do Piły i Rogo-źna,    Stacya    kolei   żelaznej   poznańsko-bel-1

gardzkiej.    Gościniec   państwowy   berlińsko-bydgoski łączy Chodzież z Czarnkowem i Wyrzyskami.    Gościniec  prowincyonalny prowadzi 1) do Wągrowca i Wyrzysk, 2) do Wałcza i  Wyrzysk,   2) do Wałcza   (Deutsch Krone), 3) z Piły  przez   Ujście, Chodzież   do Obornik. Przez kilka wieków miasto było w ręku rodziny Potulickich herbu Grzymała; w XVII wieku przeszło na własność Grudzińskich także herbu Grzymała.    Kto i kiedy kościół katolicki parafialny założył, nie wiadomo.    W XV wieku już istniał, jak się z wizyt kościelnych okazuje. Za Zygmunta   Augusta   Potuliccy,   przeszedłszy  do  protestantyzmu,   oddali   kościół  spół-wiercom.    Dopiero   Jan   Potulicki,   kasztelan santocki,   wrócił na łono kościoła  katolickiego przywrócił   go   pierwotnym   właścicielom. Pomników   z przeszłości  w kościele nie masz, chociaż należał do znakomitych rodzin.    Łuka-szewicz   w  historyi  kościołów   dyecezyi   poznańskiej przypuszcza, że po pożarze z r. 1798 wyrzucono nagrobki.    Dwa tylko   znajdują się obecnie wizerunki: 1) przechrzty, osoby nic nie-znaczącej, z napisem łacińskim, 2) biskupa chełmińskiego i proboszcza  w Chodzieżą   Rydzyń-skiogo,   zmarłego  r. 1814.    Dawniej   w Cho-dsdeżu dwa jeszcze były kościoły:   św. Trójcy i św. Barbary     W r. 1811   miało 268 domów m., 2986 mieszkańców; w r. 1837 domów 200, 2,925 mieszk., 1863 chrześcian,   1062  żydów; od  lat czterdziestu ludność zatem nie wzrosła. Powiat chodzieski graniczy  na  północ z powia->ami   okręgu  kwidzyńskiego,   wałeckim i zło-.owskim,   na  wschód  z powiatem wągrowie-kim,   na   południe  z   obornickim,   na zachód z powiatem  czarnkowskim,    Rozległość wy-aosi   19,865 kwadratowych mil czyli 109,436 lektarów.    Powiat jest  równiną   prócz   oko-ic   Rządkowa,   Kaczor   i   lasu  oleśnickiego, •dzie   się  wznoszą   wzgórza.    Trzy   czwarte jruntu  należą   do   klas   średnio  urodzajnych, izósta  część  do  lekkich,   a  reszta składa się , błot.    Jedna rzeka większa przepływa przez iowiat t. j.  Noteć;  rzeka  ta oddziela przez 3 •nile powiat chodzieski od wyrzyskiego, płynie w powiecie chodzieskim ze wschodu ku zacho-owi, przepływa pod miastem Ujściem i nieda-3ko folwarku Nowie   wpływa   do   powiatu zarnkowskiego.    Po  prawej   przybiera  Głdę Kiiddow), która wypływa z okręgu kwidzyń-kiego, oddziela przez milę powiat chodzieski d tegoż   okręgu,  potem dąży przez powiat do •niasta  Piły,  odkąd jest spławną, a pod mia-tem Ujściem wpada do Noteci.    Do Głdy na-eszcie płynie po lewej rzeczka Glumin, mająca rodło   w okręgu kwidzyńskim,  pod wsią Borami  (Borkendorf),   przepłynąwszy   część po-iatu  chodzieskiego łączy się z Głdą.    Jezior est w pow.  kilkadziesiąt.    Do większych na-eżą: Żelgniewo, Brody, Kaczory, Worowo,Nie-

614

Cho.

Cho.

 

winiko, Margonin, Rataje, Zbyszewice. Ludność ogólna powiatu wynosiła w r. 1875, 54,328 mk., z tych na miasta same przypadało 20,563 mk.;  w r. zaś 1871: ogółem było 52,750 mk., 25,653   męskiej    ludności,    27,097   żeńskiej, 31,259   ew.,   18,693  kat.,   102  dysydentów, 2696 żydów.    Na  milę  kwadratową wypada mniej więcej 2,700 ludności; powiat chodzieski należy  do  powiatów   najmniej   zaludnionych w  w.  ks.  poznańskiem.    Gmin jest w ogóle 129 (do r. 1875 przybyły 4 gminy dominialne): gmin miejskich 6, wiejskich 89, dominialnych 34  (do r.   1875 przybyły 4, jest ich odtąd  38),  5178 dom. mieszk. (w r. 1875, 5366 dm.).   Pod względem narodowości ludność niemiecka znacznie przeważa; mianowicie po miastach jest prawie całkiem zniemczona.    Miasta powiatu są: Budzyń  (Budsin),   Chodzież (Kol-mar  i P.),   Margonin,   Szamocin (Samotschin), Piła  (Schneidemiihl) nad Głdą (Kyddow), Ujście lub  Uść (Usch)  nad ujściem Głdy do Noteci; miasta  te w r. 1871 miały razem 18,711 mk. Głównem zatrudnieniem mieszkańców osad wiejskich jest rolnictwo, handel wodny na Noteci  i Głdzie i chów bydła.    Po miastach rzemiosła, przemysł, nawet fabryki w widocznym są   postępie,   co   się mianowieie odnosi do największego miasta  Piły,  cokolwiek  także do Chodzieżą,   mniej   daleko   do   reszty.    Powiat jest  podzielony  na  4  mniejsze obwody czyli komisaryaty: Chodzież, Szamocin, Piła, Budzyń. Chodzież  miasto  jest   siedzibą prawie wszystkich władz  administracyjnych,  landrata, poborcy powiatowego, budowniczego,  kontrolera katastru, fizyka i weterynarza pow.; cyrulik zaś powiatowy i inspektor szkolny mieszkają w Pile.    Sądy okręgowe od l października r. 1879 są  umieszczone: w Pile,  Margoninie i  Cho-dzieżu; sądy te są podwładne sądowi  ziemiańskiemu  kolegialnemu  umieszczonemu w Pile. Aż do nowej organizacyi sądowej w Pile znajdował  się  sąd powiatowy kolegialny z komi-syami  w Chodzieżu i w Margoninie.    Powiat chodzieski  liczy   10  parafij   katolickich  i   6 kościołów   filialnych.    Parafie   są   w dyece-zyi poznańskiej: Budzyń,  Chodzież, Margonin, Piła, Piłka,  Ujście; filialne  kościoły  są:  we wsiach:    Biała   góra    (Grosse   Witteuberg), Daleszewo,  Lubionka,  Pokrzywnica (Krumm-fliess),  Zawada (Springberg),  Wyszyna (Wi-schin);  w dyecezyi gnieźnieńskiej są parafie: Żon,   Jaktorowo,  Morzewo,   Śmiełowo.    Protestanckie  parafie, tworzące dyecezyą chodzie-ską, są: Chodzież, Sokołowo (Jankendorf), Margonin,   Piła   (Schneidemiihl),   Ujście   (Uscli), Zachas    (Zachasberg),    Wielki    Mierkowiec, i dwie  w  powiecie  wągrowieckim  położone: Wągrowiec i  Gołańcz.    Szkoły wyższe są w Pile  (ob. Piła miasto) t. j.  gimnazyum filologiczne  i średnia  szkoła żeńska rządowa.    Po

niniejszych miasteczkach  i wsiach  szkoły elementarne  są  pod nadzorem inspektora powia-owego, mającego siedzibę w Pile.    Na 52,750 mieszkańców  i 14,540 dzieci niżej 10 lat było w r. 1871, 11,654 analfabetów.    Powiat ma 6 jsięgarń, 3 czytelnie, 2 drukarnie.    Rozległość ałego   powiatu   obejmuje   428,418   morgów magdeb.     Większa   własność   wynosi   mniej więcej   183,150  mórg.,  w tem policzone kró-ewszezyzny  mórg. 50,473.    Od r. 1848 wyszło  z  rąk   polskich  14,752 mórg.    Obecnie ;ylko dwa  majątki jeszcze do polskich właścicieli należą: Próchnowo, fideikomis,   do hr. Po-iulickiego,  i Wyszyna  do hr.  Raczyńskiego, ordynacya, razem 31,990 mórg.    Dobra rządowe podzielone  są na amt ekonomiczno poborowy  Piła  i amt Podstolice.    Do  rządu należy ;akże rozległy las pod   Podaninem; obok tego istnieją jeszcze lasy prywatne podZelgniewem, Dziembowem, Chodzieżem, Oleśnicą,   Margoni-nem,   Szamocinem   i  Jabłonowem.    Gorzelnie mają:   Pietrunki  (Pietrunke), Jaktorowo, Podstolice,   Dziewoklucz  (Siebenschósschen), Próchnowo,   Wyszyna,   Jabłonowo,   Dziembowo, Szamocin,   Strzelice  (Strelitz),   Leśnice,    Ni-kelskowo,   Rządkowo;    browary:    Piła,   Rękawice,   Chodzież,  Szamocin, Margonin; młyny:   Chodzież,   Piła    (3),    Szamocin;    piły : Chodzież,    Nadolnik,   Piła (3), Szamocin;   cegielnie: Chodzież (3),   Budzyń, Lucienhof, Szamocin, Piła (4), Aschenfort,   Sypniewo, Jabłonowo, Węglewo (Kahlstaedt),   Lośnice,   Strzelice,   Borowskie   Ol^dry,    Brody    (Broddeu), Morzewo,  Rządkowo (2),  Śmiełowo   (Schmi-lau) (2), Stewy (Stowen), Ujście Nowa   wieś (Uschneudorf), Ujście Olędry   (Usch Hauland), Notecki młyn (WilhelmshÓhe); piece wapienne: Szamocin, Margonin;  farbiernie:  Piła,   Ujście dominium,   Chodzież    (2),   Szamocin, fabryki octu: • Szamocin,  Piła;  fabryki   mączki:    Zel-gniewo,  Piła; fabrykę fajansów:  Chodzież dominium;   fabryki  szkła: Dziembowo i Neufrie-drichsthal;  hutę żelazną:   Żelazna huta (Auer-bachshiitte).    Bite gościńce, utrzymywane kosztem państwa: berlińsko-bydgoski  łączy Chodzież z Czarnkowem i Wyrzyskami i przechodzi przez Piłę; z funduszów prowincyonalnych: idący z Wągrowca przez Margonin, Szamocin. Białośliwie,   łączy   Chodzież   z   Wągrowcem i Wyrzyskami; idący z Wałcza (Deutsch Kro-ne) do Chodzieżą; łączący Chodzież z Obornikami prowadzi przez  Piłę,   Ujście, Chodzież  i Budzyń.    Koleje  żelazne:   kolej wschodnia (Ost-bahn)  ze stacyą  główną w Pile; mniejsze sta-cye są w Kaczorze   (Erpel), w Skórce (Schón-felde) i Stewach (Stoewen).    Kolej poznańsko-belgardzka,  prowadząca z Poznania do pomorskiego miasta Belgardu,   przerzyna powiat na przestrzeni   60 kil.,   ze stacyami w Budzyniu, Chodzieżu i Pile.   Urzędy  pocztowe:  pierwej

Cho.

Cho.

615

obecnie  18  dm.,  113 mk. i  531   mórg ob
szaru.	Br. Ch.
Chojane lub Chojany, okolica szlachecka,
pow. mazowiecki, gm. Chojany, par. Kulesze.
W obrębie jej leżą: Ch. Bąki, Ch. Gorozany,
Ch. Pawłowięta, Ch. Piecki lub Piecuchy, Gh.
Sierocięta, Ch. Btankowięta. Dawniej były je
szcze Ch. Bozuty i Ch. Górki. W 1827 roku
Ch. Bąki liczyły 8 dm., 39 mk., Ch. Gorczane
10 dm. 78 mk., Ch. Pawłowięta 19 dm. 105mk.,
Ch. Piecki 20 dm., 109 mk., Ch. Sierocięta 13
dm. 74 mk., Ch. Stankowięta 18 dm. 144 mk.
Gmina Ch. należy do s. gm. ok. II w Wyso
kiem Mazowieckiem, od m. pow. odl. 10 w.
Ludn. 5863.	Br. Ch.
Chojeczno, okolica szlachecka, pow. węg
rowski, gm. Grębków, par. Niwiska. W obrę
bie jej leżą wsie: Ch. Sybiłlaki, które miały
w 1827 r. 17 dm.. 86 mk.; obecnie zaś liczą 14
dm., 134 mk. i 684 mórg obszaru; Ch. cesarze,
które w 1827 r. liczyły 10 dm. i 45 mk., obec
nie zaś 'O dm., 120 mk. i 398 mórg obszaru.
.Fol. Ch. Jagodne lit. A z wsią tegoż nazwiska:
Ptozległość wynosi m. 240 a mianowicie: grun
ta orne i ogrody m. 140, łąki m. 25, pastwisk
m. 5, lasu m. 61, nieużytki i place m. 9; wś
Chojcczno Jagodne lit. A. osad 21, gruntu
m. 32. Fol. Ch. Jagodne lit. B, nabyty w r.
1858 za rs. 6,300: rozległość ogólna m. 264;
budowli folwarcznych jest 8. Fol. Ch. Jago
dne lit. CD z wsią Chojeczno: rozległość ogól
na wynosi m. 527, a mianowicie: grunta orne
i ogrody m. 256, łąki m. 98, pastwiska in. 7,
lasu m. 58, zarośli m. 80, nieużytki i place m.
28. Budowli dworskich mur. 7; wś Chojeczno
osad 18, gruntu m. 3 .	A. Pal, Br. Ch.
Chojeniec, wś, pow. chełmski, gm. i par. Siedliszcze, od m. Lublina w. 42, od Chełma w. 28, od st. poczt. Piaski w. 14, od dr. żel. w Luko wie w. 91, od rzeki Wieprza w. 8. Folw. nabyty w r. 1865 za rs. 16,950. B,oz-ległość wynosi m. 1,414, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 200, łąk m. 472, pastwisk m. 145, lasu m. 559. zarośli m. 24, nieużytki i place m. 12. Budowli murowanych l, z drzewa 9; wś Ch. odsad 29, gruntu m. 772. R. 1827 miała 21 dm., 87 mk. Do r. 1859 tworzył Ch. osobną parafią gr. un. dek. lubelskiego. Żowią też Ch, Chojęcin. A.Pal.,Br. Ch.
Chojenko 1.) wś, pow. rypiński,gm. Chróst-
kowo, par. "Ruże, liczy 4 dm., 37 mk. 2.) Ch.
.ubHojenko,wś, pow. gostyński, gm.Rataje, par,
Gostynin.. Posiada szkołę początkową; w r.
1827 było tu 6 dm. i 82 mk.	.Br. Ch.
Chojenko, por. Chojno i Choinko.
Chojewo, wś, w pow. bielskim gub. grodź., irawie na pół drogi między Boćkami a Brań-skiem.
Chojęcin, ob. Chojeniec.
klasy w Pile, trzeciej klasy: w Budzyniu, Cho-
dzieżu,   Margoninie,   tózamocinie, Ujściu; agen
tura pocztowa: w Śmiełowie (Schmilau).  Urzę
dy telegraficzne:   drugiej klasy w Pile;  stacye
telegraficzne:  w  Chodzieżu,  Margoninie, Sza-
mocinie,   Ujściu.    Większa   połowa   powiatu
chodzieskiego   należała do dawnego wojewódz
twa  poznańskiego  z miastami  Piłą,  Ujściem
Budzyniem na przestrzeni   10,36  mil. kwadr.,
mniejsza połowa (9,50 mil. kwadr.), do dawne
go województwa  gnieźnieńnkiego   z miastami:
Chodzieżom, Margonincm   i Bzaniocinem.    lu
dność ogólna pow. chodzieskiego wynosiła w r.
1831 głów 33,430, na milę kwadr, przypadało
wówczas   1660   m.;   miejska wynosiła 11,735,
wiejska 21,695; katolicka 12,386, protestancka
18,283,   żydowska   2,761.    Z ludności  katoli
ckiej   w   tymże  roku  miejska wynosiła głów
4,214, wiejska 8,172, z ludności protestanckie j
miejska 13,387, wiujska niespełna 5000. 'L ży
dowskiej   miejska   głów   2,725,   wiejska   36
W   r.   1837   ludność  ogólna   wynosiła   głów
37,859, na mili kwadr. 1880;  miejska 12,584,
wiejska 25,275; w 6 latach przybyło 13,25 pro
centów ludności,   miejskiej 15,75°/0,   wiejskiej
16,5°/0-    Domów mieszkalnych było w r. 1831
miejskich   1,251,    wiejskich    2,397:    ogółem
3,648; w r. 1837 liczono 4000.   Pod względem
archeologicznym badano   i przedmioty ciekawe
wykopano:  w   Jabłonowic  i  Miłosławiu   pod
Ujściem;   w Laskowie pod Szamocinem, w Sza-
mocinie, w Ujściu, w Żelgniewio. w Żoniu pod
Margoninem (Żon).	M. St.
Chodziłonie, okrąg wiejski w gm. Pokro-
wie, pow. lidzki. liczy w swym obrębie wsie:
Domejki, Taniewice, Poddęby, Szóstakowce,
Chodziłonie, Ugolniki, Zamosciany, Zicniapisze,
Syrnie, Połujanowce, Lenciszki, Ostaniszki,
Podhaliszki, Szyszkowszczyzna, Przechody i oko
lice: Kupry, Wojniłowce, Chodziłonie, Szósta
kowce, Przechody.	T. O.
Choilziszewo, niem. Jf-titschJeau, l.)gm.,pow. międzyrzecki, 3 miejsc.: 1) Ch. wieś; 2) Łago-wice wieś; 3) Nowyświat (Neuewelt) kolonia; 68 dm.; 444 ink., 44 ew., 400 kat.; 50 analf; kościół parafialny dekanatu zbąszyńskiego. 2.) Ch., domin., pow. międzyrzocki, 1866 mórg. rozb.; 5 dm.; 56 mk; 14 cw., 42 kat.; 18 analf. Stać. poczt. Suchy Lutolek (Diirrlettel) o 2 kil., gość. w miejscu; stać. koi. żel. Zbąszyń (Bent-schou) o 16 kil.
Chuieil, ob. Chojna.
Choina, Choino, ob. Chojna, Chojno.
Choinka, wś, pow. lubelski, gpm. Kouopuica, par. Czwartek.
Choino, ob. Chojno
Choino-Butlen, ob. Budy.
Choja, wś, pow. siedlecki, gm. Czuryły, par. Zbuczyn. W 1827 r. było 19 dm., 102 mk.;

616

Cho.

Cho.

 

Chójki, wś, pow. koniński, gm. Brzeźno, par. Konin.
Chójki, pustkowie, pow. ostrzeszowski, ob. Słupia.
Chójkowy grunt, wś, pow. kolski, gm. Bu-dzisław Kolski, par. Osiek Wielki.
Chojna 1.) wś, pow. maryampolski, gni. Balwierzyszki, par. Gudele. Liczy 6 dm. i 45 mk. 2.) Ch" ob. Chojny.
Chojna, niem Choien, wś, pow. wągrowiecki; 41 dm., 466 mk.; 63 ew., 395 kat.; 160analf.Kościół par. dekanatu chcyńskiego dawniej dek. teknieńskiego; obecny wystawiony 1776 r. kosztem Mielżyńskiego. W r. 1608 Cli. była własnością Smoguleckiego. Stać. poczt. Gro-łańcz o 8 kil.; st. koi. żel. Chodzież o 20 ki).
Chojna, niem. Choina, mała wś, pow. kartuski, należy do Kistowa, leży przy pograniczu prow. pomorskiej, o 5 i pół mili od Kartuz, st. p. Sulęcin.
Chojnackie Budy, ob. Budy.
Chojnata, wś. pow. skierniewicki, gm. Ko-wiesy, par. Chojnata. Posiada kościół paraf, drewniany, erygowany przez Bolesława i Zie-mowita książąt mazowieckich. Do czasów pruskich byli przy nim benedyktyni. Par. Ch. dek. skierniewickiego 2111 dusz liczy.
Chojnata wola, wś i folw., pow. rawski,
gm. Stara wieś, par, Biała. Leży na prawo
od drogi bitej z Rawy do Biały. W 1827 r.
było tu 33 dm., 228 mk., obecnie liczy 28 dm..
370 mk. i 342 m. ziemi włość. Dobra Ch.
Wola składają się z folwarków: Chojnata wola,
Koprzywina, Podsędkowice, Stanisławów i li
czą 2296 m. obszaru; w tem 1427 mórg. ornej
ziomi.	Br. Ch.
Chojnatka, wieś, pow. skierniewicki, gm.
Kowiesy, par. Chojnata. W 1827 r. było tu
9 dm. i 66 mk. Fol. Chojnatka B. lub Choj
nata, odległy od Warszawy w. 56, od Skier
niewic w. 21, od Mszczonowa w. 9, od rzeki
Pilicy w. 30. Nabyty w r. 1876 za rs. 5050.
Rozległość wynosi m. 172, a mianowicie: grun
ta orne i ogrody m. 143, pastwiska m. l, lasu
m. 26, nieużytki i place m. 2. Budowli z drze
wa 4, płodozmian 10-polowy.	A. Pal.
Chojnę, Chojny, wś, nad rz. Wartą, pow. sieradzki, gm. Bogumiłów, par. Chojnę, odl. od Sieradza wiorst 8. W 1827 r. było tu 26 dm. i 328 mk., obecnie 581 mk. a w tej liczbie katol. m. 273, k. 190, ewang. m. 4, k. l, staro-zakonnych m. 6, k. 7. Kościół parafialny murowany. Szkoła elementarna na 40 uczniów. Świeżo założony wielki ogród owocowy ł rybołóstwo większych rozmiarów. Gospodarstwo staranne. Parafia tutejsza została założona w 1527 przez Jana Łaskiego biskupa. Przedtem istniała, o ile się zdaje, tylko kaplica, założona przez Jana Łyczeńskiego, Wojskiego sieradzkiego, i Ch. należało do parafii wStrońsku,

Obecny kościół murowany wzniósł dziedzic
Ch. Stanisław Zapolski w 1599 r. Wieża na
kościele ma datę 1681 r. Cały kościół został
wyrestaurowany w 1874 r. W kościele znaj
duje się grobowiec (bez napisu) fundatora i sy
na jego. Par. Ch. dek. sieradzkiego 2220 dusz
liczy; do niej należy kościół filialny w Dąbro
wie. Dobra Chojnę składające się z folw. Choj
nę, Wiechułki i Stoczki oraz Karczmy na Że-
glinie, tudzież wsi: Chojnę, Bobrowniki i Sto
czki. Nabyte w r. 1874, za rs. 110,000. Ro
zległość ogólna wynosi m. 1822, a mianowicie:
fol. Chojnę grunta orna i. ogrody m. 223, łąk
m. 120, lasy m. 728, nieużytki i place m. 46,
razem mórg. 1117. Budowli murowanych 16,
z drzewa 5. Poi. Stoczki grunta orne i ogrody
m. 433, nieużytki i place m. 12, razem m. 445.
Budowli murowanych 2, z drzewa 4. Fol. Wie
chułki grunta orne i ogrody m. 112, łąk m.
102, pastwisk m. 33, nieużytki i place m. 13:
razem m. 260, budowli murowanych 6, z drze
wa 1. Płodozmian zaprowadzony na wszyst
kich folwarkach 5-polowy; znajdują się pokła
dy marglu i torfu; wiatrak. Największa w Król.
Poi. plantacya morw (200 tysięcy drzew) i ho
dowla jedwabników barona Dangla. Wieś
Chojnę osad 98, gruntu m. 1426; wś Bobro
wniki osad 54, gruntu m. 825; wś Stoczki osad
27, gruntu m. 381.	A. Pal.
Chojnę, ob. Ochojne.
Chojnica, 1.) wioś, pow. poznański, 6 dm., 70 mk., wszyscy kat., 28 analf. Kościół paraf, dekanatu obornickiego istniał już na początku XVI wieku; w tymże wieku Jędrzej Przecław-ski, dziekan katedralny poznański, dziedzic Chojnicy, wystawił kościół murowany. Zachowano w nim dotąd trzy nagrobki, dwa z napisami łacińskiemi, jeden z napisem polskim na cześć 1) Janusza Przecławskiego, 2) Piotra Przecławskiego i 3) Joanny z Sadów Przecław-skiej, wszystkie z wieku XVI. Przed Prze-sławskimi Morawscy, herbu N iłęcz, posiadali Chojnice, po nich Manieccy. W naszym wieku należała do Bilińskich; kasztelan Biliński sprzedał ją rodzinie niemieckiej Treskow. 2.) Ch., gm. i domin., pow. poznański, 4107 m. rozległości, 3 miejsc.: 1) Ch. domin., 2) kolonia Janowo; 3) Łysymłyn (Lissmiihle); 19 dm., 261 mk., 45 ew., 216 kat., 113 analf.; stacya poczt. Chludowo o 4 kil., st. koi. żel. Złotniki o 5 kil., Poznań o 14 kil. M. St.
Chojnica, mała rzeka w Prusach zachodnich, dawniej tak zwana, teraz bezimienna; bierze swój początek na południe od Chojnic, płynie w kierunku półn. przez Chojnice i dwa jeziora Zielone i Jelencz, przechodzi przez małe jezioro przy Dunkershagen, gdzie pędzi młyn i tartak, przybiera dopływ z prawej strony z pod Zawiścią, obraca młyn w Jarcewie (Zan-dersdorf), mija Chojniczki (Kl. Konitz), pędzi

Gho.

Cho,

617

 

młyn i tartak zwany Funkermiihle i uchodzi
do jeziora Charzykowskiego, w którem się łączy
z rz. Brdą. Nazwę tej strugi obecnie niezna
ną śród ludności zniemczonej, podaje Święci-
cki: Opis staroż. Polski I 361; ob. też mapę
sztabu gen. pruskiego.	Kś. F.
Chojnice, niem. Konitz, m. pow. w Prusach Zachodnich, w reg. kwidzyńskiej, położone w żyznej dolinie, milę od rz. Brdy, między dwu jeziorami (Według Długosza niedaleko Ch. i Tucholi leży jeż. Stworzonagać?). Ge-lenc (po niem. Ziegelsee) z północy i Selon (PZielone, teraz po niem. Monchsee) z południa, z których płynie mała struga do jeziora Charzykowskiego (Miiskendorfer See). Imię swoje wzięło zapewne od chojny, ponieważ znajduje się w pobliżu obszernych, tucholskich borów. Co do wieku Ch. są jednem z najstarszych miast wschodniego Pomorza, już jako miasto istniały co najmniej w XII albo XI stuleciu; wielki murowany kościół dzisiejszy paraf, budowany jest r. 1205. Zdawna, jak tylko sięga historya, należało to m. do pomorskich książąt. Sambor I ufundował tu wspo-mniony kościół; w r. 1310 zabrali je krzyżacy; Polacy odzyskali pokojem toruńskim 1466; pod Prusami zostaje od r. 1772. Za krzyżaków, a poniekąd jeszcze i za polskich czasów, było bardzo warowne: opasane dokoła fosami pod-wójnemi, murami mocnemi i wałami, nazywało się kluczem, bramą Pomorza. Często toczyły się pod Ch. krwawe boje. Kiedy w r. 1433 husyci nawiedzili Pomorze, pierwszy zamek, na który uderzyli, były Chojnice. W mieście znajdował się komtur z Balgi (zamek pod Królewcem), przy nim kapelan, który, rzadki zaiste przypadek, odznaczał się celnem strzelaniem ze samopału. Husyci próbowali wszystkich środków, żeby zdobyć miasto. Jezioro północne spuścili głębokim rowem, chcąc się dostać pod mur mniej obronny. Ale zbyt niecierpliwi, przypuścili szturm za rychło, gdy błotniste dno jeszcze nie było wyschło: wielu się tam wtedy podusiło. Jakiś hrabia czeski (według Długosza zaś Piotr Oporowski, Polak) tuż pod murem tonący w błocie, błagał w rozpaczy oblężonych o pomoc i po spuszczonej linie dostał się z czterema szlachty na mur; po-czem ich wykąpano, a komtur wspaniałomyślnie obdarzył świeżym ubiorem i wrócić pozwolił do obozu. W zamian za grzeczność husyci uwolnili 500 jeńców. W ten sam dzień przypuszczono jeszcze na innych miejscach trzy szturmy, wszystko bezskutecznie. Jęto więc obstrzeliwaó miasto i pod ziemią podkopywać się do niego; z czterech stron rozstawiono działa, żeby wszystko zniszczyć w krzyżowym ogniu. W ciężkiej trwodze udali się mieszkańcy do lary błagać o zbawienie przed cudownym obrazem Matki Najśw., który z oba-

wy   przed  zbliżającymi   się   dotąd  przyniesiono.    Jakoż wiele  nie ucierpiano  od rzucanych  pocisków.    Kronikarz opowiada nawet, że kula kamienna, większa od wiadra,  wpadła pewnego  razu do kościoła, gdy lud był zebrany, ale  nie przeleciała aż do drugiego  końca, tylko, wirując po posadzce,  została na środku. Gdy  się potem  załodze  udało zagwoździć jedno z wystawionych dział,   poczęli husyci kopać ganek  podziemny, ale i w tem przeszkodzili   im  mieszczanie.    Także i ów   kapelan celny  dopomagał oblężonym,  który gdzie tylko spostrzegł przy murach większą  liczbę nieprzyjaciół, nadbiegał  i wielu zabijał, strzelając z muru.    W taki sposób trwało to obleganie   6 tygodni.    Nawet posiłki   polskie przysłane   przeciw   krzyżakom od Jana  z Ostroga, nie pomogły.    Ruszyli  więc husyci   dalej  na północ,   zostawiając około tysiąca trupów pod warownym  grodem, a wyniszczywszy okolicę do ostatniego  (zob. "die aeltere Hochmeister-chronik" w "Scriptores rerum pruss."   III 634 i ks. Kujot, "Opactwo pelplińskie" 463).    Daleko  krwawsze   walki  toczyły  się pod   Ch. podczas 14-letniej pruskiej wojny.    Kiedy bowiem r. 1454 miasta pruskie dobrowolnie królowi polskiemu się poddały, same tylko prawie Chojnice się sprzeciwiały.   Postanowiono przeto na zjeździe łęczyckim d. l maja  siłą zdobyć to miasto.    Zebrano   liczne wojsko   z Wielkopolan;   król sam   objął dowództwo.    Gdy stanęli pod Ch.,   radzono,   aby stojące   opodal na Pomorzu  wojska zaciężne krzyżackie wpuścić raczej   do   fortecy   i   ogłodzić, sprowadziwszy zewsząd wojska polskie.    Ale gdy 5-tysięczny hufiec Litwinów przybył,   a Jan Koniecpolski i Wielkopolanie   boju się naparli, pochwalając się,   że batami swych woźniców  nieprzyjaciół rozpędzą,   wydano bitwę nadciągającym krzyżakom.    Zrazu Polacy byli szczęśliwi, ale gdy załoga Chojnicka z tyłu uderzyła,   zupełnie zostali porażeni dnia 18 września.   Polegli Piotr ze Szczekecin. podkanclerzy, Jan Zawisza, syn Czarnego,   Jan B/ydzyński, Leliwa  i  Jan Dąbrowski,   wielka liczba  dostała się do niewoli. Zabrano cały bogaty obóz, a z nim do czterech tysięcy wozów różnemi kosztownościami naładowanych.    Sam  król Kazimiery,  zbytnie się narażając, z ledwością ocalał.    Drugi raz nadciągnął Kazimierz Jagieł,  z wojskiem   zdobywać Ch. r. 1461,  musiał jednak  po 14 dniach wrócić  do  Polski   gdzie  mu  umarła, matka. Dopiero  w r.   1466,  kiedy po trzeci  raz król nadszedł, zdobyto miasto d. 28 września, najbardziej przez rzucanie strzał palnych, któremi czwartą część domów zapalono. B,. 1520 Scho-nenberg, idący z posiłkami dla Alberta księcia pruskiego,  aby mu napowrót zdobyć Pomorze, gdy nie zastał tu żadnej załogi, miasto opanował.    Lecz wkrótce wyprawiony w te strony

618

Cfeo.

(c)ho

 

z wojskiem Mikołaj Firlej nie miał żadnej tru dności załogę nieprzyjacielską z 300 ludzi zło żoną  do poddania się nakłonić.    Bardzo wieli też ucierpiały Ch. przez  Szwedów.    R. 165( szwedzki generał Horn miasto zajął, spaliwszy poprzednio  przedmieścia i dwie  znajdujące się w nich prepozytury  św. Ducha i św. Jerzego Jeszcze tego  r. 1656 odzyskali prawda Polacy miasto napowrót,  pod osobistem  dowództwem króla Jana Kazimierza, ale w następnym roku 1657 przybył sam Karol Gustaw ze znacznem wojskiem do Chojnic i miasto przemocą  zabra; i   najnjelitościwiej wyniszczył;   nawet piękny kościół paraf, spalili  Szwedzi.    Wkrótce splądrowane miasto zajęli Folacy,   ale gdy odeszli ztąd r. 1658, Szwedzi znowu się pokazali roku 1659  i  co tylko jeszcze   znaleźli,   zrabowali. li. 1707   pomniejszy   oddział rosyjski  napad] miasto,   musiał  jednak odstąpić  przed   mężną obroną; dopiero kiedy potem   z większcm wojskiem przyciągnął pułkownik Schultz,   miasto zdobył; przez 2 tygodnie  trwało wtedy  rabowanie  po domach jako  i  spichlerzach.    Pod względem  narodowości Ch. oddawna  przeważnie bywały  i  są niemieckie;  poczyna  się to już   za krzyżaków,   a następnie polszczącą się powoli ludność niszczyło częste morowo powietrze; od r. 1352 do 1711 srożyła  się  ta plaga w Ch. niemniej jak 11 razy a to nieraz tak okrutnie, że w jedynym r. 1657 od zielonych świątek do adwentu   z 3000 mieszkańców pozostawiła  zaledwie 500;  miejsce  ubyłych zwykle zajmowali osadnicy Niemcy.   Za dawnych czasów słynęły Ch. z wyrobu sukna: r. 1348 Jan von Barkenfeld, komtur człuchowski,   nadaje licznym  sukiennikom tutejszym  osobno, przywileje. Podajemy ważniejsze wiadomości o kościołach i klasztorach.   Kościół par.  obszerny, murowany, pod wezw. ów. Jana Ścięcia,  należy do najstarszych wschodniego Pomorza, fundowany jest przez księcia  Sambora I r. 1205; był przedtem  bardzo okazały, u góry sklepiony,  po  bokach   dwie kaplice Dorengowskich i  św. Maryi Magdaleny; przed reform, utrzymywał około   10 księży;   nadto  przyłączone było do niego pobożne stowarzyszenie  duchownych pod wezw. Niepok. Poczęcia P. Maryi; wiele ucierpiał  od reformatorów,  którzy  go używali przeszło 60 lat, jak  świadczy  napis w kościele:   "Templum  hoc a secta Lutheri a. 1555 occupatum,  recuperatum  a  catholicis a. 1616." W tych stronach najwięcej krzewił protestantyzm   Stanisław   Latalski,   starosta człuchowski.    Zapalony przez  Szwedów  kościół, 1657 utracił piękne sklepienie  w nawie; drugi  raz zapalony   przez protestantów   1733 utracił  resztę sklepienia  w prezby teryum; ma jeden   znaczniejszy pomnik   Dorengowskiego, sędziego  tczewskiego,  który wielce  się przyczynił do wyratowania kościoła z rąk inowier-

CÓ\T r. 1616 i potem jezuitów tu ufundował. Na pizsdmieściu człuchowskiem istniała dawniej prepozytura św. Ducha, fundowana za krzyżaków, r. 1555 zabrana przez reformatorów, spalona przez Szwedów 1656, poczem na nowo wzniesiona; dziś jeszcze posiadają ten kościół protestanci. Druga prepozytura znajdowała się na przedmieściu gdańskiem pod wezw. św. Jerzego, także fundacyi krzyżackiej, od r. 1555 do 1616 w posiadaniu reformatorów, następnie katolicka; r. 1656 spalona przez Szwedów i więcej potem niewzniesiona. Pierwsi jezuici przybyli do Ch. r, 1620, fundowani są przez dwóch braci Dorengowskich, Jana oficyała kamieńskiego, który był zarazem proboszczem w Ch. i przez Dorengowskiego sędziego tczewskiego, który jest pochowany u fary; od tych braci mieli jezuici znaczne posiadłości ziemskie; do godności kolegium wy-niosieni przez arcyb. Wężyka 1630, utrzymywali wyższą szkołę, w której okoliczna szlachta kształciła swych synów; dla 7 ubogich uczniów mieli bursę, którą także ufundowali Doreagowscy; dzisiejszy pfękny kościół poje-
uicki, budowany r. 1718, przeszedł, po ich kasacie, na własność tutejszego katol. gimnazyum, itóre i klasztor jezuitów   dotąd zajmuje.    Klasztor  oo. augustyanów był tu założony już za pomorskich   książąt   około  r. 1265,   w nastę-jnych niepokojach podupadł. Kiedy w r. 1356 VViiiryk von Kniprode  mistrz w. krzyżacki go wznosił, wyraźnie mówi w swoim dokumencie, «e ostrów, który im darował, zdawna nazywał się mniszym ostrowem "Mónchswerder."  00. augustyanie jako ubodzy pustelnicy żyli z jałmużny,  zarówno  z jezuitami  byli  Polakami, jardzo   ulubieni u  ludu;   obraz Matki Boskiej Pocieszenia   w ich kościele słynął łaskami, do ttórego   lud  tysiącami   pielgrzymował;   rząd )ruski  zamknął ten klasztor  r. 1819,  kościół ,en zamienił na konwikt dla kilku ubogich gi-mnazistów  i  na   mieszkanie  dla nauczyciela religii przy gimnazyum.    W nowszym  czasie jrzy nieco pomyślniejszych stosunkach powstał dasztor  franciszkanek  w Chojnicach r. 1867; >aiiien  bywało zwykle 12; przyszły tu  z Ca->ellen w Holandyi, były niemki,   utrzymywa-y wyższą  szkołę kilkoklasową  dla dziewcząt z pensyonatem, szwalnią,  ochroną i szkołą elementarną dla dziewcząt  z miasta; odwiedzaały akże  chorych po domach;  r. 1875  wydalone w skutek kulturkampfu.    Szkoły  w Ch.: kró-ewskie  gimnazyum  katolickie, urządzone już 815  ze szkół dawniejszych jezuickich,  w r. 870   miało   20   nauczycieli,   uczniów   455,
tych kat. 239, ew. 175, żyd. 41, wykład we
wszystkich klasach i przedmiotach, na wet religii,
iemiecki,   nauka języka  poi.   nie obowiązuje,
wykłada się w2godz. tyg. po za planem. Szko-
a wyższa miejska dla dziewcząt  ma 3 klasy,

Cho.

Cho

619

 

80 uczennic, charakter protest. Szkoła elem. miejska liczy 12 klas, 13 nauczycieli, dzieci ew. 518, kat. 256, żyd. 42, charakter protest. ale i kat. nauczycieli ustanawiają. R. 1870 było katolików w mieście 2450, ew. 3500; prób. obsługuje nadto dwie filie w Mośnicy i w Szenfeldzie; wszystkich mieszkańców liczono 6370. W ostatnich latach Ch. znacznie się ożywiły w skutek nowo tu poprowadzonych kolei żelaznych: tczewsko-pilskiej, choj-nicko-węgorzyńskiej i chojnicko-jabłonowskiej; także i liczne bite trakty rozchodzą się z Chojnic do Berlina, Nakła, Tucholi (Terespola), Bytowa, Kościerzyny, Królewca. W mieście jest l drukarnia, l dziennik niem., fabryka machin, gazownia, 3 browary, poczta II kl., dworzec kolei żel., stacya telegr., 4 jarmarki, sąd ziemiański (Landgericht) i siedlisko superin-tendendenta luterskiego; obecnie- liczba mieszkańców może dochodzić do 10,000. Przed reformacyą, kiedy cała okolica była katolicka, istniał w Ch. osobny dekanat, który wraz z całym dawniejszym archidyakonatem kamieńskim przyłączony był do archidyecezyi gnieźnieńskiej; r. 1410 jest dziekanem Chojnickim Mikołaj, który wzywa podwładne duchowieństwo i gminy, ażeby składały dziesięciny przynależne arcybiskupowi; po nim r. 1415 zachodzi Pogge, który się kształcił na akademii w Paryżu i uzyskał stopień doktora teologii, miał wiele wzięcia, bo został od niej wybrany i posłany jako zastępca przy obradach na soborze w Kostnicy. R. 1410 należały do chojn. dekanatu następujące kościoły: Szenfeld, Brzeźno, Jęczniki, Wierzchowe, Blumfelde, Buchholc, Mośnica, Sztynborno, Marienfelde, Christfelde, Barkenfelde, Heinrichswalde, Priitzenwalde. Krumsee, Po wałki, Doręgowo, Chojniczki. Breitfelde, Strzeczona. Ponieważ zniemczone te po największej części gminy w czasie refor-macyi odpadły od kat. wiary, także i dekanat Chojnicki przestał istnieć; przyłączony jest teraz do człuchowskiego dekanatu. Pmciat clwj-nicki. Chojnice nie stanowiły dawniej osobnego obwodu, tylko należały do Człuchowa, tak za krzyżaków jako i za rządów Polski, dopiero po okupacyi pruskiej utworzony został dzisiejszy powiat Chojnicki. Na północ graniczy z bytowskim i kościerskim powiatem, na wschód ze starogrodzkim i świeckim, na południe ze świeckim i człuchowskiin; styka się więc z 2 prowincyami pomorską i poznańską, z 3 obwodami regencyjnemi: koszalińskim, gdańskim i bydgoskim i 7 wymienionemi powiatami. Długość ze wschodu na zachód wynosi 8 mil, szerokość z północy na południe 93/8 mili, w obwodzie 36 mil; co do rozległości jest drugim z góry w państwie pruskiem, zawiera przeszło 41 mil kwadr , ludności przeszło 65,000, na l milę kwadr, przypada 1580

dusz; Polaków podaje urzędowa statystyka 34,000, ale w rzeczywistości jest ich jeszcze więcej; katol. blisko 49,000, ew. 15,000, żydów 2300. Północno-zachodnią część zamieszkują Kaszubi (ob.), bory tucholskie Borowia-cy (ob. Tuchola), żyzną okolicę na południe od Chojnic t. zw. Kosznajderzy, Niemcy ale katolicy, których imienia trudno wytłumaczyć; także nie wiedzą, zkąd i kiedy ci osadnicy tu przybyli; najważniejsze wioski kosznajderskie są: Silno (Frankenhagen), Gronowo, Piasto-szyn (Petztin), Ostrowite (Osterwick),' Lichnowy, Sławęcin (Schlagentin), Niem. Ciechocin
Obrowo (Abrau). Najważniejsza rzeka jest Brda, płynąca prawie samym środkiem powiatu przez jezioro Charzykowo, Karsin i Wito-zno. Czarna woda przepływa tylko północną część, począwszy od wdzidzkiego jeziora, przy Wiccku wstępuje do pow. starogrodzkie-
. Jako pomniejsze dopływy wymieniają się: Nicohwarz do Czarnej wody, Kamionka zaś, Sępolna, Dobrzyca, Kłonisznica i Kicza do rz. Brdy. Do znaczniejszych jezior należy wdzi-dzkie jezioro w północno-zachodnioj części powiatu, 3/4 mili długie; Charzykowskie (Mii-skendorfer See) na zachodniern pograniczu 13/8 mili długie; jezioro Karchin na północ od poprzedniego '/3 mili długie; potem jeszcze z większych pelplińskie jezioro, sumińskie, wielkie przy wsi Stara Laska i inne; rzecz dziwna, że prawie wszystkie te jeziora mają podłużną rozciągłość z północy na południe. Oprócz Chojnic jest jeszcze jedno miasto w powiecie, wiosek znajduje się 387, kościołów katolickich paraf. 18, filial. 10; luter. paraf. Sil filia; kat. kościoły leżą w 3 dekanatach: choj-nickim, tucholskim i człuchowskiin; nad luter. jest postawiony supcrintendent. Posłów do Berlina obiera pow. chojn. razem z człuchow-skim w Chojnicach i to 2 do sejmu pruskiego, l do rzeszy niemieckiej; przedtem był tu posłem Leon Czarliński, obecnie Niemiec dla niekorzystnego podziału. Przemysł i handel w ogóle mało jeszcze jest rozwinięty; w całym pow. znajduje się między innymi: pieców do wypalania wapna 13, huty szklane 3, wodnych młynów 38, pił czyli tartaków 25, smołami, gdzie wypalają smołę 11, 2 fabryki mączki, 5 browarów, l fabryka machin, 40 pie-karzów, 39 rzeźników, 24 rybaków, 21 garn-carzów, 18 szklarzów, 151 kowalów, 23 śló-sarzów, 6 zegarmistrzów, 4 złotników, 298 szewców, 7 czapników, 196 krawców, 56 sto-larzów. Drogi kolei żelaznej powstały dopiero w ostatnim czasie: tozewsko-pilska, najkrótsza, łączna między Królewcem a Berlinem, chojnicko-węgorzyńska do Szczecina i chojni-cko-jabłonowska przez Grudziądz do Polski. Dróg bitych czyli, źwirówek jest 7: najstarsza berlińsko-królewiecka, dokończona r. 1829 i no-

320

Cho.

Cho,

wsze po r. 1854 rozpoczęte: z Chojnic do By
towa, z Chojnic do Nakła, z Chojnic do Ko
ścierzyny, z Chojnic do Tucholi, z Tucholi do
Terespola i do Bydgoszczy. Główne nazwi
ska polskie utrzymujące się dotąd śród oby
watelstwa ziemskiego tego powiatu są: Łuko-
wicz, Sikorski, Dobrski, Piekarski, Główczew-
ski, Kliński, Ostrowski, Lipiński, Sarnow-
ski i i. Uiuaga. R. 1875 został od Chojnickiego
odłączony nowy powiat tucholski; w powyż
szym opisie nie można było jednak uwzględnić
tego rozdziału, ponieważ odnośne urzędowe
statystyczne dane nie są jeszcze dotąd ogło
szone.	Kś. F.
Chojniczki, albo Mała Chojnica, niem. Kl.
Kouitz, wieś włość, w pow. Chojnickim, nieda
leko jeziora charzykowskiego (Miiskendorfer
See), 3/4 mili od Chojnic. Istniała za książąt
pomorskich, urządzona prastarem prawem pol-
skiem; r. 1326 Teodoryk von Lindenhain, kom-
tur świecki, nadał jej nowy przywilej, którym
przepisał prawo chełmińskie. Ch. stanowiła
od dawna oso bną parafią, w skład której wcho
dziły wioski: Chojniczki, Charzykowy, Fun-
kemel, Buszmel, Jarcowo i Zbyniny; proboszcz
posiadał 4 włóki; piąta włóka i dwa kawały
ziemi, które nazywano Kawie, były zapisane
na utrzymanie kościoła. Kościół sam był pa
tronatu rządowego, tytułu św. Michała Archa
nioła, z drzewa stawiany; w r. 1519 zburzyli
go krzyżacy, którzy się wtedy pokusili napo-
wrót zdobywać nasze Pomorze. Później zno
wu go odbudowano. Jeszcze po reformacyi
bywali przy nim proboszczowie, ostatni nazy
wał się Jerzy Rimcr. R. 1617 arcyb. Gębi-
cki przyłączył kościół w Ch. jako filialny do
fary w Chojnicach. Dopiero w czasie dru
giej wojny szwedzkiej dotyla ucierpiał ko
ściół w Chojniczkach, że już nigdy potem nie
został odbudowany. Obecnie tylko cmentarz
wskazuje po nim miejsce. Obszaru ziemi liczą
w Chi 3757 m., domów mioszk. 39, kat. 89,
ew. 248; szkoła jest w miejscu.	Kś. F.
Chojiiik, Choynik, wś, pow. tarnowski, ma
1414 m. rozl., w tem 933 m. roli orn., 132 dm.,
902 mk., par. w Gromniku, szkoła ludowa
jednoklasowa, położenie pagórkowate, gleba
żytnia.	M. M.
Chojnik, strumień, lewy dopływ Białej Du-
najcowej. Wytryska w obr. gm. Lichwina
w pow. tarnowskim w Galicyi z pod lesistego
wzgórza Wału (526 m.), w lesie bukowym;
płynie rączym prądem w kier. płd. z razu la
sem lichwińskim, poetom łąkami chojnickiemi,
i po 7 kil. biegu, przerżnąwszy gościniec bity
i tuż za koleją leluchowską, wpada do Białej
Dunajcowej z lewego brzegu. W Chojniku
odlewa dwa stawy.	Br. G.
Chojuiki, wieś, pow. makowski,  gm.  Sy-
pniewo,  par. Nowawieś.    "W 1827 r.  było tu
10 dm. i 75 mk.	Br. Cli.
Chojuiki, dobra ziemskie i mko,  w samem
sercu Polesia pow. rzeczyckiego, przy   małym
gościńcu  pocztowym,   idącym  z Jurewicz  do
Brahina, w gminie Chojnickiej,   w 2 stanie po
licyjnym (jurewickim),   w 3 okręgu sądowym
(narowlańskim), o 70 w. od Rzeczycy  i tyleż
prawie od Mozyrza odległe, przy drodze z Bar
baro wa do Brahina;  miasteczko  ma 500 mk.
Niegdyś to miejsce było własnością kniaziów
Wiśniowieckich, następnie Szujskich,   w końcu
przez wiano dostało się Prozorom i do dziś dnia
W tem ręku zostaje.    Józef Prozor, wojewoda
Witebski, miał rezydencyą naprzemian w Choj-
nikachi w Dudziczach   (ob.) a syn jego  Karol,
znany z zacności i światła,  ostatni wielki obo-
źny litewski, tu ciągle przemieszkiwał i umarł
około 1833 roku.    Dawna rezydencyą magna
cka wojewody i oboźnego  Prozorów,   do  dziś
dnia się podtrzymuje i muszą  tam być ważne
archiwa,  księgozbiór,  dzieła sztuki,  pozostałe
po dygnitarzach rodziny, odgrywającej   wybi
tną rolę  w ostatniej   dobie kraju.    W każdym
razie   zapewne potomkowie   zachowają  to pa
miątki dla przyszłości.    Dobra Ch. wraz z klu
czami Horodyszcze,   Ostrohladowiczo i Sawicze
stanowią jedne  z większych własności   w gu-
bernii  mińskiej,   obszar   ich zawiera   112,550
morgów.   Puszcze są tu wielkie, łąki niezmier
ne, wszelkie zasoby ekonomiczne nagromadzo
ne w naturze, lecz wszystko to oczekuje kiero
wnictwa umiejętnej i pracowitej   ręki, a na ta
kich  olbrzymich  przestrzeniach można rozwi
nąć myśl w czynie.    Dwa młyny wodne na
rzece Brahince w majętności Horodyszczu przy
noszą   dochodu   około 2,000 rubli;   tu znajduje
się niewielka fab'ryka żelaza.    W lasach Choj
nickich  wypęd  smoły  i  terpentyny stanowi
niejaki  dochód,  ale możnaby  było  ten prze
mysł  szeroko  praktykować kiedy są wielkie
;asoby w puszczach.    Gmina Chojnicka składa
się z 37 wiosek i liczy  3,584  włość, płci męz.
W Chojnikach jest szkółka wiejska i biuro po-
ztowe, a niedawno jeszcze był kościół filialny
parafii Ostrohladowiczc.    Klucz sawicki stano
wi gminę osobną,  w tej gminie jest 27 wiosek,
2,252 włościan płci męzkiej. Sawicze leżą w l
policyjnym stanie  (brahińskim),  w 2 okręgu
sądowym (łojowskim).	AL Jel.
Chojno, 1.) Choino, wś, pow. rypiński, nad jeż. chojnowskiem, gm. Chróstkowo, par. Ruże, o 63 w. od Płocka, o 14 od Rypi-na, o 17 od Lipna, o 35 od Włocławka, o 21 od Nieszawy. R. 1827 miała 36 dm., 339 mk., obecnie z wsią Chojenek 416 mk., 35 dm. Był tu niegdyś kościół paraf. Dotąd wskazują miejsce gdzie stał na pięknem .wzgórzu nad jeziorem. Jezioro to nazywają także "Księżem" a mnóstwo kości ludzkich, wykopanych na tem

Cho

Cho.

621

 

wzgórzu, kamień od święconej wody i serce oc dzwonu tam znalezione niedawno,  ora&  ślady w aktach klasztornych, stwierdzają to podanie Położenie Ch. bardzo górzyste   i piękne; grunta dobre  i dobrze  zagospodarowane;   lasu jes jeszcze dosyć.   B,. 1381 dziedzic dóbr Ch. Nem-sta przekonywał Wład. ks. Opolskiego (co Często chowę założył), który naówczas bawił u niegc w Ch., że tę wieś oraz wioskę zwaną  Sarnow-mlin  (prawdopodobnie  Sarnówka),  z przyle-głościami godziwie nabył  od poprzednika Jaś ka podstolego  dobrzyńskiego.   Około 1544 r Ch. z przyległościami było w ręku Heleny córki Mikoł. Radzikowskiego,   kasztel,   dobrzyńskiego, żony   St. Żawskiego, kaszt, liwskiego Około 1650 r.   należało  do Kosobudzkich, potem do Sumińskich, dalej do   Rutkowskich, oc 1730 r. do  Pląskowskich; po zaborze pruskim Kandyda  i Benigna  Pląskowskie  osadziły tu kolonistów Niemców na gruntach po wyciętym lesie; potem nabył Ch. Kalikst Borzewski, który po   1831   r.   służył  w   wojsku belgijskim a potem w Hiszpanii, gdzie poległ 1836 r.   Od 1836 r. należało do Jana Tokarskiego,   byłego kapitana wojsk poi. Jest też podanie że w tam-tejszem  jeziorze   "księżem,"    podczas   wojen szwedzkich zatopiono skrzynię  ze srebrem ko-ścielnem,   dotąd   niewydobytem.   Dobra   Ch. składające się z fol. Ch.   i   Huta  oraz   przyle-głości: Sobótki, Jastrzębie i Chojenko Brzuzek, tudzież wsi Chojno, m. 1571 rozl. a mianowicie: fol. Chojno grunta orne i ogrody  m. 356,  łąki m.  89,  pastwisk m.  80,  wody m. 38,  lasy m. 530, nieużytki i place m. 79, razem m. 1372; płodozmian 10-polowy; fol. Hutta grunta orne i ogrody m. 62 j płodozmian 6-polowy, w przyleg-łościachm. 131, budowli dworskichuiurowanyuh 21 z drzewa 55. Młyny, tartak i cegielnia (Jastrzębiec); wś Chojno osad 31, gruntu m. 84.   F. N. 2.) Ch., wś, pow. kaliski, gm. i par. Iwanowi-ce;   w   1827   r.   Ch.   miało   13 dm. i 153 mk. .Fol. Ch. z wsią Ch.  odległy od Kalisza w. 21, od   Blaszek  w.  5, droga   bita  kalisko-łodzka przechodzi przez terrytoryum, od Łodzi w. 82, od rz. Warty  w. 19, nabyte w r. 1865  za rs. 30,000, Bozległość wynosi m. 415 a mianowicie:  grunta orne  i ogrody m. 363,   łąk m. 40, nieużytki i place m. 12, płodozmian  zaprowadzony   10-polowy,   budowli   murowanych  8, z  drzewa   13;  wś   Chojno  osad 23,   gruntu m.  81.    A. Pal.    3.)   Ch.   stare  i  nowe, wś i fol.   pow.   chełmski,   gm.   i par.   Siedliszcze. W 1827 r. było 69 dm. i 508 mk.    Dobra  Ch. stare i nowe i Ch.   nowe  lit. A. D., składające się z fol. Ch. i Lipówki oraz wsi Ch. stare, Majdan   Wojciechów, Majdan  Anusin,   odległe od Lublina w. 40, od Chełma w. 28, od Krasnego-stawu w. 24, od Siedliszcz  w.   8,   (droga bita przechodzi przez territoryum), od dr. żel. Nad wiś. W. 8, od rzeki  Wieprza w.  6, nabyte w 1875

za rs. 77,500; ogólna rozległość m. 3630 a mianowicie:   fol.  Chojno    grunta   orne    i ogrody m. 922,    łąk    m.    271,  pastwisk  262,  lasu m. 1486, razem  m.  3077;   budowli  murowanych 8, z drzewa 18; fol. Lipówka grunta orne i ogrody m. 392,  łąk m.   40, pastwisk m. 58, nieużytki  i place m. 21,   razem m. 511; budowli  murowanych 2,   z drzewa 4;   znajduje się też browar piwny, pokłady  wapna,  kamienia zwanego opoką, kredy i torfu; wś Chojno stare osad 26, gruntu  m. 609; wś Majdan   Wojciechów osad   12,   gruntu  m. 165;  wś  Majdan Anusin osad 13, gruntu m. 106.   Br. Ch.A.Pal. Chojno,   1.) wś, pow. piński, nad Prypecią górną,  w 3-im okr. polic.,  ma 255 mk.,  5342 dz.   rozl.   Dziedzictwo  niegdyś   Marcinkiewi-czów, Żabów, dziś Ordy.    Jest tu cerkiew, zarząd  gminny,   do  którego   należy 51 wiosek; główne:   Chojno, Wielka Wólka, Mała Wólka, Para, Komory, Żytnowicze, Izyń, Żydcze, We-latycze,  Małe Dworce,  W. Dworce, Dzikowi-cze, Serniki, Łosica, Sarkowicze,  Miaskowicze, Iwaniki, Stetyczów, Newel, Przekładniki, Ho-rynicze, Omyt,  Pleszczyce,  Knubowo; ogółem dusz   2006.    Ch.   leży  w  glebie żyznej,   łąk obfitość,  dochód  z  rybołówstwa i propinacyi znaczny;   przy zarządzie gminnym jest szkółka wiejska.    Starostwo Ch.  płaciło niegdyś 3293 złp. kwarty.    X. A. M.    2.) Ch., wś, w środku pow. rzeczyckiego, nad rz. Wieżą (lewy dopływ Prypeci), śród głuchej poleskiej miejscowości, w 2-im stanie policyjnym (jurewickim), w 3-im okręgu sądowym (narowlańskim). J. A. Chojno, 1.) wieś nad Wartą i jeziorem Ch., pow.   szamotulski,  7 miejsc.:   1) wieś Ch.,   2) Chojno-Błoto, 3) Pustkowia: Kempiste, 4) Nie-dźwiady, 5) Jesienina,   6) Smugi, 7) B,adzisze-wiec;   102 dm.,  674 mk.,   173 ew.,   491 kat., 184 analf.    2.) Ch., gm. i domin., pow. szamotulski,  9484  mórg.  rozl.;  4 miejsc.:   1)  Ch. domin.,   2) folwarki:   Witoldowo,   3) Ochodza, 4) Cegelnia, 11 dm., 108 mk., 26 ew., 82 kat., 13 analf.    Stać. poczt. Wartosław  (Neubriick) o 3 kil., st. koi. żel. Wronki o 9 kil.    Niegdyś własność  Turnów.    3.)   Ch. Stare, wieś, pow. srobski,   29 dm.,   196 mk., wszyscy  kat.,  65 analf.    4.) Ch. Nowe, wieś, pow.  krobski,  44 dm.,   317  mk.,  6  ew.,  311   kat.,   91  analf. ).) Ch.   Stare  i Nowe,   domin.,   pow.  krobski, 2835 mórg.  rozl., należą  do dóbr Golejewka, dm.,   170  mk.    Stać.  poczt. Miejska Górka Gbrchen), stać. koi. żel. Rawicz o H kil.
Chojno, 1.) wielkie i małe, dwie posiadłości w pow. kartuskim, istniały od najdawniejszych czasów w pobliżu wsi Kokoszki przy Ma-i. B,. 1283 książę pomorski Mestwin II podarował je klasztorowi w Oliwie, razem z in-nemi wioskami, jako wynagrodzenie za ?aemię gniewską, którą zabrali krzyżacy. Teraz od niepamiętnych czasów o tych dwóch posiadło-

622

Oho.

Ćho.

 

ściach nic nie wiadomo. 2.) Ch., wś szlach.,
pow. brodnicki, posiada 2948 mórg. rozl., do
mów mieszk. 6, kat. 79, ew. 44, par. Mszano.
Ma gorzelnię. 3.) Ch.-JBudy, wś w pow. bro-
dnickim, par. Mszano, rozl. 486 mórg, domów
mieszk. 28, kat. 157, ew. 62.	Kś. F.
Chojno, ob. Chojnę.
Chojno W, 1.) wś i folw., pow. grójecki,
gm. i par. Jazgarzew. W 1827 r. było tu 12
dm. i 160 mk. 2.) Ch., wś, pow. kozienicki,
gm. Bobrowniki, par. Głowaczów. Ma 5 dm.,
37 mk. i 119 mórg. ziemi włość. 3.) Ch., ob.
Chojnowo.	Br. Ch.
Chojno wko, 1.) wieś włościańska, pow.
przasnyski, gm. Chojnowo, parafia Czernice-
borowe. Rozległość włók 4, mieszkańców 43,
domów 4. Dobrze zagospodarowana. 2.) Ch.-
fiożyńsko, folw. z wsią tegoż nazwiska, położo
ne 1843 r. w pow. augustowskim, gm. Bogusze,
par. Grajewo, rozległość wynosiła około m.
340; wś Chojnówko-Rożyńsko, osad 12, grun
tu m. 53.	A. Pal.
Chojnowo, 1.) wś gminna, pow. przasnyski, gm. Chojnowo, par. Czernice-borowe, o 7 w. odległa od Przasnysza, przy szosie prowadzącej z Przasnysza do Mławy, od stacyi kolei nadwiślańskiej Ciechanowa o 17 wiorst. Urząd gminny'i kaucelarya wójta we wsi Węgrze
0 3 i pół  wiorsty.    Rozległość  gruntu dwor
skiego ornego 676 mórg., past. i łąk 115,  lasu
120,   innych  pól  i  nieużytków  50 morgów;
włościańskie grunta zajmują 31 mórg. Wszyst
kich gruntów razem 992 m..    Do Ch. należała
wioska  Chojnówko, w której po uwłaszczeniu
włościan grunta  przeszły  na   ich   własność.
Domów  w  Ch. jest 26,  z tego 11 dworskich,
reszta włościan.    Na dworskich gruntach wy
siano   1879 r. oziminy 200 korcy, jarzyny też
200; zebrano zaś oziminy 1400 korcy, a jarzyny
1000.    Grunta  w  Ch. przeważnie pszenne II
klasy  i żytnie I i II.    Pokłady  torfu   3 i pół
łokcia grube.    Płodozmian 8-polowy, wieś do
brze zagospodarowana.    We wsi  znajdują się:
dwór  murowany  z dużym ogrodem,  wiatrak,
kuźnia; zabudowania dworskie  w dobrym sta
nie.   Mieszkańców 240,  z tego 233 wyznania
rzymsko-katol., 7 zaś  mojżeszowego.    Czytać
1 pisać umie 36, czytać 30.   W lesie tutejszym
niegdyś  ukrywała  się  szajka opryszków pod
dowództwem Kosobudzkiego,  którego stracono
w Makowie, wyciągnąwszy go w kościele z za
ołtarza gdzie się ukrył.    Własność Chełchow-
skiego.   Gmina Chojnowo zajmuje południowo-
zachodnią część  powiatu przasnyskiego.    Do
gminy należy 48 wsi i osad:  Borkowo-boksy.
Borkowo-falenta,  Brzezice,   Chojnowo,   Choj
nówko,   Chrostowo-brońki, Chrostowo-wielkie,
Chrostowo-zalesie,   Czernice-borowe,    Dzielin,
Górki,   Grójce,  Jabłonowo, Kijewice, Klewki,
Kot, Kownaty-Maciejowieta, Miłoszewiec kmie-

cy, Miłoszewiec-Ostafieje, Miłoszewiec-Toki, Slirowo, Mchowo, Nałęcze, Obrąb, Obrębiec, Olszewiec. Pierzchały-Błażeje, Pierzchały Sta-rawieś, Rostkowo, Rudno kmiece, Smoleń-jrzęczki, Smoleń-daćbogi, Smoleń-poluby, Smo-eń-suwino, Smoleń-trzcianka, Szczepanki nowiny. Szczepanki piechy, Szczepanki starawieś, Załogi-Jędrzejki, Załogi - Cibory, Zcmbrzus, Zbyroż, Żebry-Icki, Żebry-Kordy, Żebry Mar-
isze (Marcysie), Kuskowo-dzierzno i Łanięta. Z tych 48 wsi tylko 8 jest dworskich, 3 włościańskie, reszta zaś należy do drobnej szlachty. Ludność gminy wynosi 6264 dusz. Z tego 146 wyznania mojżeszowego i 12 ewang. Ludność rzymsko katolicka ma parafie w Czernicach, Węgrze i mieście powiatowem Przasnyszu. Przestrzeni gmina zajmuje 18488 morgów, z czego na drobno-szlacheckie grunta wypada 9894, na dworskie 6064 i na włościańskie 2530 mórg. Domów we wszystkich wsiach jest 609. Żadnych zakładów przemysłowych nie ma; l cegielnia, 9 wiatraków, l młyn wodny, 12 kuźni i 6 karczem. Gmina Ch. z Karwaczem stanowi sąd gminny okręgu we Mchowie. Szkółek elementarnych nie ma ani jednej. Gminę przerzynają rzeka Wę-
ierka, szosa z Przasnysza do Mławy i z Przasnysza do Chorzel. Boczne drogi w bardzo złym stanie. Lasów mało, ztąd daje się uczu-waó brak drzewa. We wsi Dzielinie izrael. dom módl. St. Ch. 2.) Ch., wś nad rz. Przyle-pnicą, pow. mławski, gm. Zielona, par. Sarno-wo. W 1827 r. było tu 24 dm. i 181 mk., dziś 39 dm., 341 mk. Fol. Ch. i wieś Ch. od Płocka w. 70, od Mławy w. 21, od Kuczborga w. 2, od Żuromina w. 7, od Szreńska w. 14, od rzeki Wisły w. 63. Nabyte w r. 1851 za rs. 15900. Rozległość ogólna wynosi m. 1286 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 539, łąk m. 167, pastwisk m. 42, lasu m. 393, zarośli m. 100, wód m. 21, nieużytki i place m. 25. Płodozmian 8-polowy, budowli murowanych 8, z drzewa 32. Rzeczka Szronka przepływa przez terytoryum; nadto jest staw zarybiony oraz młyn; znajdują się pokłady torfu i wapna. Wś Chojnowo osad 38, gruntu m. 673. 3.) Ch. i liakowo, pow. szczuczyński, gm. Szczuczyn, par. Niedźwiada, 2 folw. z przyległo-ściami część na Chajewie, część na Skojach, las na Okolu, tudzież z wsiami Chojnowo, Ra-kowo i Przeszkoda, od Łomży w. 42, od Szczu-czyna w. 3, od Grajewa w. 17, od rz. Narwi w. 40. Rozległość wynosi m. 313, a mianowicie grunta orne i ogrody m. 135, łąk m. 36, pastwisk m. 20, lasu m. 85, zarośli m. 20, wody m. • 4, nieużytki i place m. 13. Budowli murowanych 3, z drzewa 12; stawy przynoszą dochód z rybołóstwa. Wś Ch. osad 18, gruntu m. 100; Rakowo osad 10, gruntu m. 354; Przeszkoda osad 3, grun. m. 62. 4.) Ch., wś »zl.,

ĆhO.

Ćho.

623

 

pow.  makowski, gm. Sypniewo, par. Gąsewo E. 1827 było tu 8 dm. i 50 mk. Br. Ch. i A. Pal
Chojnowo,  wś w gub.  grodzieńskiej w. b ziemi bielskiej.
Chojny, 1.) wś, pow. włocławski, gm. Py-szkowo, par. Chodecz. 2.) Ch., wś, pow. włocławski, gm. i par. Kłóbka. 3.) Ch., wś, pow. kolski, gm. Krzykosy, par. Grzegorzów. R. 1827 r. było tu 20 dm., 180 mk. Folw. należy do dóbr rządowych Chełmno (ob.) 4.) Ch., wś, pow. łódzki, gm. Ch., par. Mileszki, o 7 w. od Mileszek, o 5 od Łodzi, o 63 od rz. Warty. Leży na lewo od drogi bitej z Łodzi do Pabianic. Ch. gmina należy do s. gm. okr. II w os. Rzgów, stacya pocztowa w Łodzi. W gminie znajdują się: cegielnie 4, młyn wodny, kopalnia torfu, szkoła, kantorat, lud. 2671. Wś Ch. ma kościółek filialny parafii Mileszki. Fol. Ch. z wsiami Ch., Dąbrowa, Dąbrowa Mała, Kowalszczyzna, Górki stare, Górki nowe. Rozległość wynosim. 1439, a mianowicie grunta orne i ogrody m. 772, łąk m. 183, pastw. m. 6, zarośli m. 373, wód m. 9, nieużytków i placów m. 42. Budowli dworskich murowanych 'j, z drzewa 21. Jest młyn wodny, gorzelnia z młynem, stawy 2, pokłady torfu na 11 mórg., który jest eksploatowany na potrzeby miejscowe; wś Chojny osad 75, gruntu m. 915, wś Dąbrowa osad 39, gruntu m. 725, wś Dąbrowa Mała osad 4, gruntu m. 25, wś Kowalewszczyzna osad 7, gruntu m. 114, wś Górki Stare osad 9, gruntu m. 132, wś Górki Nowe osad 13, gruntu m. 177. 5.) Ch.. lub Chojna, Chujny, wś, pow. wieluński, gm. Lutu-tów, par. Czarnożyły. W 1827 r. było 16 dm., 120 mk. Fol. Ch. z wsią Chojny, od Wielunia w. 17, od Lututowa w. 4, od Łodzi 84, od rz. Warty w. 21. Rozległość wynosi m. 1533 a mianowicie grunta orne i ogrody m. 163, łąk m. 94, lasu m. 809, zarośli m. 436, nieużytki i place m. 31. Budowli z drzewa 4. Wś Chojny osad 29, gruntu m. 272. 6.) Ch., folw., pow. jędrzejowski, gm. Mierzwin, par. Grudzyny. 7.) Ch,, wś, pow. jędrzejowski, gm. i par. Brzegi. W 1827 r. było tu 13 dm. i 67 mk. 8.) Ch., okolica szlachecka, pow. łomżyński, gm. i par. Szczepankowo. W obrębie jej leżą Ch. Stare, Ch. Śmieszę lub Śmisie; w 1827 r. były jeszcze Ch. Ńaruszczki. Ch. stare w 1827 r. liczyły 24 dm. i 114 mk., Ch. Naruszczki 13 dm. i 44 mk, Ch. śmieszę 4 dm., 38 mk. Jestto gniazdo rodu Chojnowskich, wspominane w dokumentach z XV w. (Gloger). We wsi Ch. Śmisie osad 7, gruntu 5 i pół. 9.) Ch., os., pow. lubelski, gm. Konopnica, par. Kalinow-szczyzna. 10.) Ch., wś i fol., pow. garwoliń-ski, gm. Pezonka, par. Parysów. Liczy 21 dm., 96 mk. i 728 mórg. obszaru. 11.) Ch., wś poduchowna, pow. nowo-miński, g-rn. Dem-

be Wielkie, par. Pustelnik. W 1827 r. było
tu 8 dm., 58 mk.	Br. Ch. i A. Pal.
Chojty, niem. Choiten, wś ryć. w pow. sztumskim, r. 1772 w posiadaniu Sierakow-skiego, 1804 r. Pawłowskiego; zajmuje obszaru ziemi 1364 mórg., domów mieszk. 7, kat. 74; ew. 52, par. Pozylia, st. p. Kiszpcrk. Kś. F.
Cholaki, duża wś w pow. winnick;m, miesz. 500, ziemi włość. 399; ziemi dworskiej 1,213 dzieś., gorzelnia; należała do hetmanowej Rze-wuskiej, Sobieszczańskiej, dziś do hr. Hejdena.
Cholerzyn (z Borami), wś, powiat krakowski, sąd pow, w Liszkach, o 4 kil. od Liszek, 116 domów, 740 mieszk., paraf, w Morawicy, poło-żożenie pagórkowate, obszar dworski należy do majoratu krzeszowickiego Artura hr. Potockiego i ma 37 m. roli ornej i 90 m. pastw.; mniejsza posiadłość 1,249 m., z czego połowa ziemi ornej a połowa łąk, pastwisk i ogrodów. W Ch. jest kaplica katolicka. Mac.
Cholewa,, st*rc nazwisko polskie, dało początek nazwom kilku wsi.
Cholewa, niem. Cholewę i Kolewe, młyn wodny i tartak, należy do dóbr Dziadowa Kłoda w pow. sycowskim.
Cholewiana-góra (z Pogorzałką i Gęsią
wsią), wś, pow. Nisko, 1680 mor. rozl., w tem
1,316 m. roli ornej; 259 domów, 1568 mieszk.,
paraf, w Jerzowem, szkoła ludowa jędnokla-
sowa, kasa pożyczkowa gminna, położenie ró
wne, gleba piaszczysta.	M. M.
Choiewianka, fol., pow. nowo-aleksandryj-ski, gm. Karczmiska, par. Kazimierz, o 42 w. od Lublina, o 14 od Puław, o 4 w. od Kazimierza. Ma 17 mk. Ch. ma 309 m. rozl. a miano wicie: grun. orne i ogrody m. 197, łąk m. 30, zarośli m. 76, nieużytki i place m. 3, budowla drewniana l; najdują się bogate pokłady kamienia wapieą-nego w blizkości Wisły; folwark ten świeżo oddzielony od dóbr Karczmiska i Rzeczyca. A. Pal.
Cholewice, niem. Cholewitz, wś ryć., pow. cheł
miński, przy trakcie chełmińsko-wąbrzeskim,
12 mili od Wąbrzeźna; obszaru ziemi 831 m.,
domów mieszk. 5, kat. 70, ew. 15; par. Płuż-
nica, st. p. Mgowo. Aż do r. 1850 posiadał Ch.
Julian Łaszewski; obecnie są one w ręku nie-
mieckiem.	Kś. F.
Cholewy, 1.) wieś, pow. błoński, gin. Pass, jar. Pawłowice, o 3 w. od Warszawy, o 8 w. od Błonia, o 10 od Grodziska, o 21 od rz. Wisły. Folwark Ch. z częścią na Pawłowicach Górnych, z wsią Cholewy, nabyte w 1857 r. za rs. 25,500. Rozległość wynosi m. 406, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 376, :ąk m. 22, nieużytki i place m. 8; budowli
drzewa 13; znajdują się pokłady marglu. l/.eczka Utrata płynie granicą folwarku; wś Ch. osad 9, gruntu m. 36. 2.) Ch., wieś włość., pow. płoński, gm. Naruszewo, paraf. Radzymin, liczy 102 mk. (47 męż., 54 kob.),

ChO.

oho

 

6 osad włość, i tyleż budynków mieszkalnych. Roku 1827 było 10 dm., 168 mk.; liczy dziś 255 m., w tej liczbie 244 m. gruntu ornego. Folw. Ch. należy do majoratu Gumino. 3.) Ch.-kołomyja, wieś szlach., pow. łomżyński, gm. Kossaki, par. Kołaki. W 1827 r. było tu 9 dm. i 43 mk. Jestto gniazdo Cholewiń-skieh, wspominane już pod 1414 r. (Gloger).
Choltyce, niem. Choltitz, koi., pow. głupczy-cki, par. Troplowice. Kolonią tę założył 1793 hrabia Sedlnicky na gruntach dóbr Peter-witz.
Chołchło, ChołcMa, dobra, pow. wilejski,
z miasteczkiem liczącem dusz 94, o 50 w. od
Wilejki, na samej granicy pow. oszmiańskiego.
Około 1780 dziedzictwo Galimskich, których
córka wyszła za Karnickiego, odtąd własność
Karnickich. Cerkiew Narodź. N. M. P., zało
żona 1842 staraniem parafian. Była też tu
kaplica rz. katol. parafii Hruzdowo-Oborek.
Okrąg wiejski Ch. w gminie Grudzk, liczy
w swym obrębie mko Chołchła; wsie: Wiel-
kie-Sioło, Witkowszczyzna, Kukowo, Sucho-
pary, Zadworce, Jarmaki, Łuczyńsk, Kuba-
ny, Kamieniczyna, zaścianki.: Brzezin, Ma-
tiukowszczyzna. Co do źródłosłowu por. Che-
chlo i Chełuhy.	A. K. Ł.
Chołcholice, osada wiejska w środku pow. borysowskiego, w gm. kiszczyńskiej (ob. Ki-szyńska słoboda), niedaleko rz. Berezyny i drogi z Krasuołuki doBorysowa wiodącej, w l stanie policyjnym (chołopienickim), w l okręgu sądowym (borysowskim), o wiorst 19 od Bory-sowa odległa. Mieszkańcy sieją dużo lnu i przerabiają na towar wywozowy. Ał. Jel.
Chołdawskie jezioro, koło wsi Zaboryszki,
w pow. suwalskim, na prawo od szosy z Su
wałk do Maryampola, ma 80 m. obszaru (we
dług L. Wolskiego). Mapa woj. topograficzna
(XlV-2) nie mieści jeż. i. n.; chyba że pod tą
nazwą rozumieć należy jezioro przy wsi Gra-
uże, w pobliżu Zaboryszek.	Br. Ch.
Chołtlowicc, wś, pow. pińczowski, gm. Ka
zimierza Wielka. Leży na lewo od drogi bitej
ze Skalbmierza do Proszowic, o 60 w. od Kielc,
o 21 od Pińczowa, o 11 od Działoszyc, o 83
od Zawiercia, o 14 od rz. Wisły. W 1827 r.
liczyła 20 dm. i 121 mk. Folw. Ch. z wsią
'Ch. nabyte w r. 1855 za rs. 21000. Rozle
głość wynosi m. 460, a mianowicie: grunta or
ne i ogrody m. 364, łąk m. 54, pastwisk m.
20, nieużytki i place m. 22. Budowli dwor
skich murowanych 4, z drzewa 13; płodozmian
9-polowy; staw 2 morgi mający; wieś Chołdo-
wice osad 37, gruntu m. 145.	A. Pal.
Chołm, miasto powiatowe gubernii pskow-skiej, 4989 mk., 368 wiorst od Petersburga a 272 od pubernialnego miasta odległe. Bank, stacya pocztowa.
Chołm, ob. Chełm,

ćhohnecz, mko, pow. rzeczycki, w l okrę-
gu sądowym, w 4 stanie policyjnym, przystań
nad rz. Dnieprem, o 300 w. od Mińska i o 30
wiorst od Rzeczycy, ma 700 mk. Jest to bar
dzo starożytna osada słowiańska. Ta w roku
1649 dnia 31 lipca został na głowę pora
żony przez hetmana Jana Radziwiłła, zbun
towany przeciwko Rzplitej wódz kozaków Po-
dobajło. Ch. pamiętny jest tem, że tu po
pierwszym rozbiorze w. 1775 d. 4 lipca osta
tecznie został podpisany akt rozgraniczenia
ziem białoruskich pomiędzy Rossyą a Polską.
Dawne dziedzictwo Wołłowiczow, dziś Ch. na
leży do rodziny Rokickich, posiada około 1100
dusz a dobra chołmeckie po odłączeniu ziemi
włościańskiej mają obszaru przeszło 10000 m.
ziemi uprawnej, lasów i wybornych siano-
żęci. Gospodarstwo zaniedbane ale z powodu
naddnieprzańskiego położenia Ch. odznacza się
niejakim ruchem handlowym; ztąd materyał
leśny, tudzież smoła spławiają się na "niż"
a wzamian statki przywożą tu sól, zboże i inne
produkta pierwszej potrzeby dla miejscowości
i dalszych gubernij. Ch. stanowi gminę, ma
szkółkę wiejską; gmina składa się z 27 wiosek
i liczy 1970 dusz męz.	AL Jel.
Chołmogory, m. pow. gub. archangielskn-j, 1259 mk., 1034 wiorst od Petersburga, 70 od miasta gubernialnego odległe. Stacya poczt, i przystań statków parowych.
Chołlliy, ob. Borki.
Chołodki, 1.) wś, pow. lityński, dusz męz. 181. Ziemi włość. 576 dzies. Należy do Ku-szelewa Bezborodki. 2.) Ch., ob. Antoniny.
Chołodowce, wielka wieś, pow. bracław-
ski, dusz 818, wraz z Zacharyaszówką ma
3515 dz. ziemi. Jest tu zarząd gminny. Na
leży do Potockich.	Dr. M.
Chołojów lub Ilolojów (z Rakowiskami, Babicami, Szajnohami i Wolą), miasteczko, pow. Kamionka strumiłowa, leży nad potokiem, dopływem pobliskiego Bugu, w okolicy piaszczystej i leśnej, przy prywatnym gościńcu idącym z Radziechowa na Chołojów do Dobrotworu nad Bugiem; komunikacya z powodu piaszczystych dróg ogromnie utrudniona; miasteczko liche i biedne, głośne było dawniej złodziejami końskiemi, którym blizkość graniczy od rossyj-skiego Wołynia i rozległe okoliczne lasy bardzo w ich rzemiośle sprzyjały; od czasu pomnożenia posterunków żandarmeryi, przemysł ten jeżeli nie całkiem upadł, to przynajmniej
0 wiele przycichł.   Przestrzeń posiadłości wiek.
roli or. 419, łąki ogr. 255,past.225, lasu 1850;
pos. mn. roli or.2,046,łąk iogr.1,798,past.419
mórg austr.   Ludność:   rzym.  kat. 99, gr. kat.
1,516, izrael. 1,667: razem  3282.   Należy  do
rzym. kat. par. w Dobrotworze,  wsi oddalonej
1 i pół mili na zachód; urząd pocztowy i gr. kt.
parafią ma w miejscu; do tej parafii należy filia
0 
Oho.

Oho

625

 

Staryki z 582 dusz grcc. kat. obrządku, w de
kanacie chołojowskimarchid. lwowskiej. W Ch.
•>dbywają się targi. Szkoła etatowa 1-ldasowa.
Właściciel większej posiadłości: Cecylia hr.
iHer.	B. R.
Chołojówka, strumień, prawy dopływ Bugu.
W ypły wa z błotniszcz w ob. gra. Ohołojowa, pow.
Kamionki Strumiłowej, popołd. zach. stronie wsi.
Płynie iniędzy Babicami i Eakowiskami, przy
siółkami Chołojowa; potom lasem, tworząc gra
nicy miedzy gm. Niestanicami a Chołojowem
i Sielcem. Opuściwszy lasy, zwraca się na płn.
zach., płynąc po pod lasami Lipnikami, granicą
gm. Niestanic i Tyszycy a Dobrotworem.
\V obrębie tej gm. pod folw. Jaz winem wpada
do Bugu. Wody leniwe, dno błotniste. Dłu-
ETOŚĆ biegu 15 kil., źródła leżąnawysokości 215
m. npm. a ujście 200 m.; ogólny spad 15 m.
na 15 kil. '	Br. G.
Chołomierz, Chotomierje, wś, pow. horo-decki, dawna własność Jana Korsaka, dziś jego sukcesorów, 1,117 dzies. rozl. Zarząd gminy 788 dusz liczącej, o 4 w. od Horodka. A. K. Ł,
Chołoniewicze, wś, pow. rówieński, ma kaplicę katol. parafii Derażne.
Chołoniów, wś, pow. włodzłmierski, ma kaplicę katolicką parafii Horochów.
Chułop, Chłop, rzeka na Ukrainie; nad nią wś WielkaPołowecka; rz. poczyna się w stepie, przy wsi Krasnolisach (pow. wasylkowski), a wpada do rz. Kamionki koło wsi Drozdy.
Chołopienicze, 1.) mylnie Chołopioze, mko i dobra wpow.borysowskim, w gm.chołopienickiej, w l-m policyjnym stanie, o 56 w. od miasta powiatowego w stronie północno wschodniej, o 3 w. od Essy, o 5 w. od źródeł tej rzeki, przy trakcie handlowym z Borysowa do Witebska. Miasteczko liczy dusz 1,014, niegdyś było własnością rodziny Chaleckich, potem Chrepto-wiczów. Joachim Chreptowicz, znany podkan-clerzy W. Ks. Lit., urządzając liberalnie i wzorowo dobra swoje, nadał w 1783 r. Chołopie-niczom wiele swobód ekonomicznych i odtąd to miasteczko zasiedlać się poczęło ludem wolnym, przeważnie Żydami; lecz ponieważ miejscowość, pozbawiona wód spławnych i dróg wielkich, nie przedstawiała dogodnych warunków dla rozwoju miasta, więc też Ch. nigdy się nie odznaczały dobrobytem i przeinysłowością mieszkańców; parę jednak razy szczęśliwsze chwile zabłysły temu miasteczku. I tak po pierwszym rozbiorze, gdy Biała Ruś odeszła do iioesyi, Chołopienicze aż do roku 1793 były miejscem sejmikującej szlachty z pozostałej przy Polsce południowej części powiatu orszań-skiego i pow. bracławskiego, wcielonych do województwa mińskiego. Sejmy te czasowo podniosły miasteczko, lecz po wypadkach drugiego rozbioru sejmy ustały i Ch. zeszły znowu do znaczenia lichej żydowskiej mieściny; dopie-
Siuwiuk <łeografie*ny Z«ezyt VIII,

ro od r. 1813, gdy po zniszczeniu Borysowa
W czasie wojny Napoleona I-go przeniesiono tu
szkołę powiatową, wróciło niejakie życie;
wszakże po zwinięciu tej szkoły w 1831 r. Ch.
całkiem podupadły i do dziś dnia nie mają
znaczenia dla okolicy. Tylko l października
bywa jarmark, jedyny w powiecie. Ireny
Chreptowicz, syn Joachima, oddał Chołopieni
cze w posagu dwu córkom Buteniowej i Tito-
wej; zaś w r. 1867 nabył je Eudolf Wilken.
Miasteczko posiada ludności obojej płci około
1,500 dusz, a dobra mają całego obszaru 12,400
m. i należą do l-go sądowego okręgu. Jest tu
kościół parafialny podominikański, fundacyi
Chaleckich, Marcyana Dominika i Konstancyi
z Sokołowskich, starostwa nowosielskich. 1703
roku; 1844 odnowiony staraniem ks. Jacnwicza:
parana dek. borysowskiego liczy przęsło 1,580
dusz. 2.) Ch., dobra ziemskie i wieś, nad Pty-
czą, pow. bobrujski, o 90 w. od ujścia Ptyczy,
w głębi Polesia, na głównym gościńcu wiodącym
z Hłuska do miasteczka Kopytkowicz, włas
ność obywatela Dominika Łappy. Po odsepa
rowaniu ziemi włościańskiej w dobrach tych
pozostało 5,250 m. obszaru. Grunta są piaszczy
ste lecz wyborne sianożęci nad Ptyczą stano
wią zasoby stcrkoryzacyi; lasu budowlanego
i opałowego wielki dostatek; zwierza dzikiego
i grzybów obfitość.	AL Jel.
Chołopijc, wś, pow. kijowski, u zbiegu Stuhny z Dnieprem.
Chołopy, wsi dobra, pow. rówieński, o której p. T. J. Stecki pisze w Wieku Nr. 187 z r. 1879. "O lekką tylko milkę od Siedliszcz położona jest wieś Chołopy, także nad brzegiem Słucza, który malawniczo oblewa ogród dziedzica. Etymologią nazwiska tej wsi łatwo odgadnąć. Niewolnik, sługa, nad którym pau miał prawo wykonywać samowładny wyrok, w narzeczu dawnej Rusi nosił nazwę Cho-łop, osada zatem z takich ludzi złożona, przezwana zo.tała zapewne Chołopy.' Chołopy, choć należały przez długi czas do majętności hubkowskiej, mają jednak nierównie starszą od Hubkowa znaną historyą, sięgającą połowy XV stulecia. Już w roku 1451, dnia 29 października, Aleksander Swidrygajło Olgierdo-wicz. wielki książę litewski, daje sioło Chołopy, ze wszystkiemi do tego przynależytościami. kniaziowi MichajłowiWasilewiczowi, przodkowi książąt Zbaraskich. Następnie spadły te dobra "jurę naturalis successionis" na kniazia Iwana Iwanowicza Czartoryskiego, który zastawił je za sześćset kóp groszy litewskich Andrzejowi Jerofejowiczowi Chaleckiemu, sędziemu rzeczyckiemu. Ten odstąpił swą zastawę dnia 3 sierpnia 1580 r. Aleksandrowi Bohdanowiczowi Siemaszce, kasztel, bracław-skiemu, i żonie jego pani Barbarze Aleksandró-waio kmęźnie Poryckiej. Po śmierci Iwana
40

626

Cho.

Cho.

 

Iwanowicza, spadły te dobra na brata jego Jerzego Iwanowicza Czartoryskiego, który spłaciwszy zastawę Siemiaszkom, znowu im ja. wypuścił, ale już za trzy tysiące kóp groszy litew. W 1629 r. dnia 30 czerwca, Mary-na Siemaszkówna, córka Mikołaja, zapisuje swe prawa zastawne do Chołop (z 75 dm. wówczas składających się), które w posagu bierze, mężowi swemu Stanisławowi Daniłło-wiczowi, staroście czerwonogródzkiemu. W liście tym jest już umieszczona Wólka Chołopską, która na gruntach Chołop okadzoną została. W tymże roku Mikołaj syn Jerzego Czar-toryski, kasztel, wołyński, chce wykupić Cho-łopy z zastawu, lecz Daniłowiczowie nie chcą ustąpić i wytaczają mu proces, bo pozakładali na gruntach chołopskich sioła osadzone, jako to: uprzednio Wólkę Chołopską, a teraz Ozirce, DruhowęiChotyń, co poświadcza wizya woźnego, dokonana 1637 r. Dalsze losy Chołop, były wspólne z Hubkowem; dopiero od Lubo-mirskiego, drogą sprzedaży przechodzi ta majętność w 1754 roku do Mikołaja Łubienie-ckiego, łowczego nowogródzkiego, którego prawnuk Jackowski dotąd ją posiada". W Ch. jest wielki skład drzewa budulcowego, spławianego z wiosną po rz. Słuczy.
Chołośno, Chołostiany, wieś, pow. żytomir-ski, nad potokiem wpadającym zprawego brzegu do TJźa. Wieś ta leży na granicy pow. owruckiego i jest o 11 kiłom, od mka Uszomie-rza odległa. Ma kaplicę katol. parafii Uszo-mierz.
Chołów, przysiółek Winniczek.
Chołowa (ze Słupami), wś, pow. pilzeński,
1807 mórg. rozl., w tem 900 m. roli ornej
a 733 m. lasu, 83 domów, 472 mieszk., paraf.
w Straszęcinie., położenie pagórkowate, gleba
żytnia.	M. M.
Chołowice, ob. Clwtowice.
Chołoźyn, Chołożynek, wś, pow. piński, gm. Porzecze, w 2-imokr. policyjnym, w 1-ym okr. sądowym, przy drodze z Pińska do Porzecza, własność Korsaka, 176 mk., 303 dz. gruntu.
Choin j, Chohtjce, wś i małe mko. w połu-dniowo-wschodniej stronie pow. ihumeńskiego, nad rz. Świsłoczą, przy drodze wiodącej z Ła-picz do Świsłoczy, o 50 w. od Ihumenia, wgm. pohorelskiej, w 3-im stanie policyjnym (bere-zyńskim), w 1-ym okręgu sądowym (ihumeń-skim); włościanie trudnią się tkaniem rohoż z włókna lipowego a żydzi miejscowi handlują tym towarem w znacznej ilości. Mko liczy 235 mk. i ma filią parafii katol. Świsłoez, z drewn. kościołem Chrystusa Ukrzyżowanego, wzniesionym 1797 przez jezuitów. Dobra Ch. należały 1797 r. do Niezabitowskiego.
Chołuj, wś, pow. wiuźnikowski. gul1, wło-dzimierska, st. p.
Chołlljca, Chołwiea, ob. Clialwica.

Cholytiicki zakład, stacya pocztowa, pow. słobodzki gub. wiackiej, 40 wicrst na północo-wschód od Słobodzka.
Ołiom, ob. Chomentów.
Chuni, 1.) wzgórze nad TIryniowem, w Go-łogórach, 451,67 metr. npm. 2.) Ch., szc/yt w Beskidzie Szerokim, na wschód od Oporu, 1338 m. wys.
Choniańce, przysiółek Kicimrawa.
Chomar, ob. Chomor.
Chomaszewo, os., pow. augustowski, gm. Sztabin, par. Krasnybór. Ma 2 dm., 14 mk.
Chomątowo, ob. Chomontowo.
Choniczyii, wś, pow. kossowski, nad poto -
karni górskiemi: Czerniatyn, Chomczyn, Pło-
skowiec, Wołowy i Tarnawiec, które mają swe
źródła w lasach na południe, zachód i północ
z tą wsią graniczących i wpadają wszystkie
po 1-milowym biegu na wschód do rzeki Ry-
bnicy, o pół mili na północny wschód od wsi
Rudniki. Wieś ta leży w głębokich górach
karpackich, śród lasów i górskich potoków; od
daloną jest na północ od Kossowa o 9.4 kil.,
od Pistynia na północny wschód o l milę.
Przestrzeń posiadł, wiek. roli orn. 12, łąk
i ogr. 17, pastw. 442, lasu 741; pos. mniej, roli
orn. 1459, łąk i ogr. 1216, past. 560 mórg.
Ludność rzym. kat. 5, gr. kat. 1769, izrael.
136: razem 1910. Należy do rzym. kat. paraf,
w Kosowie, gr. kat. par. ma w miejscu, nale
żącą do dekanatu kossowskiego. Dominium
Ch. należy do rządu.	B. E.
Chomczyn, strumień, wytryska w obr. gm.
Chomczyna, pow. kossowski, we wsch. jej czę
ści, na gr. z gm. Pistynia, z połonin karpa
ckich, z pod Tymkowego Gronia (450 m.),
z kilku strug;, płynie krętem łożyskiem na
wschód, doliną zwartą od północy wzgórzami
Bukowiną (442 m.), Ałamanowagórą (372 m.),
Sołotwiną (382 m.), Pawią górą (340 m.), a od
południa Malkową (442 m.), Łupinką (379 m.),
a która w obr. gminy Rożnowa coraz bardziej
się rozszerza i w dolnym biegu strum. łączy się
wraz z doliną strumienia Mielnicy. Opłynąw-
szy Rożnów od płn., wpada z lew. brz. do Ry-
jnicy, dopływu Prutu. Chomczyn przyjmuje
od płn. liczne potoki, spływające z okolicznych
wzgórz, jak z Bukowiny, Telackiej *(364 m.),
[wanowej (386 m.) i Pawiej góry. Długość
jiegu 13 kil. Źródła leżą 432 m. npm., ujście
'.as 273 m. Ogólny spad 59 m. na 13 kil.
biegu.	Er, G.
Choiliec, węg. Jlelmeczlee, wś w hr. zie-
mneńskiem (Zemplin Węg.), ma kościół katol.
filial., 335 mk.	//. M.
Chomrjki, okrąg wiejski w gm. Kobylniki, pow. święciański, liczy w swym obrębie wsie: Stuki, Strugołany, Pieczenki, Rzepiechy, Poso-szki, Niekrosze, Rybki, Bryle, Unuki, Czucze-

ChO.

Cho.

627

 

lice, Laski, Piszczę, Szuścickie, Szyszki, Ple-ciesze, Suchożauy, Łogwiny, Łapciki, Brzeskie, Sieredy, Giryny, Mołczany, Czerewki. F. O.
Clioinejowa wola, wś i folw. nad Bystrzycą, pow. radzyński, grru Biała, par. Radży ń. W 1827 r. było tu 81 dm., 206 mk., obecnie liczy 32 dm., 360 mk. i 757 mórg. obszaru.
Choiiienc, ob. Chomca.
Choinencice, gm., pow. poznański. 3 miej
scowości: 1) Ch. wieś, 2) leśnictwo Ch., niem.
Brand, 3) -kolonia Wypalaniu; 76 dm., 554
mk., 72 ew., 482 kat., 108 analf. Stać. poczt.
Sięszewo o 7 kil., stać. koi. żel. Poznań o 20
kil,	M. St.
Choiiienki, wś, nad rz. Murach wą, pow.
mohylowski, gub. podoi., par. Szarogród, 529
dusz męz., 965 dz. ziemi włość., 1370 dz.
dworskiej używalnoj i 81 dz. nieużyt. Należy
do Michała Sobańskiego. R. 1868 było w niej
200 dm.	Dr. M.
ów, nazwa pochodząca prawdopo
dobnie od dawnego imienia e/y nazwiska: Choin, Cho-
mej. Ohomęta znaczyło tyle co potomkowie Clioma,
jak Boleta. potomkowie Bolą (ztfjd Rolęcin). W ten
sposób powstały nazwy: Brow.ijein, Zielencin od Bro-
szęta. Zielęfa (dzieci Brosza, ZielaJ, Ten źródłosłów
Cliom spotykamy w nazwie wsi: Chomice, w nazwisku:
Chomiński,	Br. Ch,
Chomciitów, 1.) wś i folw., dawniej mko, oraz folw. Zagórze, pow. jędrzejowski, gm. Lipa, par. Chomentów. Posiada kościół par. drewniany i szkołę wiejską. W 1827 r. było tu 29 dm., 255 mk. Gniazdo rodziny Cho-mentowskich. Par. Ch. dek. jędrzejowskiego 1185 dusz liczy. Fol. Ch. od Kielc w. 20, od Jędrzejowa w. 13, od Myszkowa w. 75, od rzeki ludy w. 3. Nabyte w r. 1866 za rs. 270(jO. Ogólna powierzchnia wynosi m. 1099 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 514, łąk m. 44, pastwisk m. 59, lasu m. 476. Budowli murowanych 3, z drzewa 12; wś Chomentów osad 39, gruntu m. 240. 2.) G'h.-Puszcz, Ck.-Socha i Ch.-Szczygieł, wsie i folw., pow. radomski, gm. Gębarzów, par. Skary-szew, o 5 w. od Skaryszewa. W 1827 r. Ch.-Puszcz liczył 13 dm., ]]8 mk., obecnie ma 15 dm. i 171 mk. Ch.-Socha liczył w 1827 r. j 2 dm. i 86 mk., obecnie ma 11 dm., 100 mk. Ch.-Szczygieł miał 10 dm. i 64 mk., obecnie toż liczy 10 dm. i 64 mk. Fol. Ch. -Puszcz z wsią t. n. nabyty w r. 1855 za rs. 22500. Ogólna rozległość m. 530, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 292, łąk m. 49, pastwisk m. 74, lasu m. 90, nieużytki i place m. 20. Budowli murowanych l, z drzewa 14; pokłady torfu znajdują się na 6 mórg. pastwiska. W ś Chomentów-Puszcz, osad 24, gruntu ni. 190. Fol. Ch. -Socha z wsią t. n. rozległość wynosi m. 435 a mianowicie grunta orne i ogrody m. 265, łąk m. 60, past. m. 60, zarośli m. 32,

nieużytki i place m. 18. Budowli drewnianych 9; wś Ch.-Socha osad 11, gruntu m. 59.
Choineiituwck, wś, pow. stopnicki, gm.
Chmielnik, par. Sędziejowice. W 1827 r. by
ło tu 24 dm., 150 mk. Dobra Ch.. składające
się z folw. Ch. z awulsem Łysiny, attynencyą
Las Kolano na Sladkowie i folw. Borków, od
Kielc w. 37, od Stopnicy w. 28', od Chmielni-
ka w. 7, od Zawiercia w. 100, od rz. Nidy w.
12. Nabyte w 1877 za rs. 12000; ogólnej roz
ległości m. 683 a mianowicie folw. Chomen
tów grunta orne i ogrody m. 255, łąk m. 59,
pastwisk m. 97, lasu m. 93, nieużytki i place
m. 33: razem m. 538; folw. Borków grunta
orne i ogrody m. 124, łąk m. 13, nieużytki
i place m. 7: razem m. 144. Budowli na obu-
dwu folwarkach: murowanych 10, z drzewa 5;
o wiorst 7 i 14 są młyny amerykańskie; wś Ch.
osad 24, gruntu m. 302.	A. Pal.
Ciioineiitowu, niem. Hedwigshorst, domin.,
pow. szubiński, 1668 mórg. rozl., 10 dm., 158
mk., 43 ew., 115 kat., 47 analf. Kościół pa
rafialny a raczej od 1838 tymczasowa kaplica
dekanatu chcyńskiego. Ch. było pierwotnie
własnością arcybiskupów gnieźnieńskich a
W XIV w. przeszło w ręce świeckie i stało
się gniazdem jednej gałęzi rodu Cbomętow-
skich. Stać. poczt. Szubin o 11 kil., stać. koi.
żel. Nakło o 30 kil., Złotniki (Giildenhof) o 30
kil.	M. St.
Choinentowo, l.)wieś włość, i folw. pryw., pow. płocki, gm. Rogozino, parafia Miszewko-strzałkowskie, nad strumykiem Rasica zwanym położone, liczą 196 mk. (90 męż.,106 kob.); budynków mieszk. 21. Folw. Ch. od Płocka w. 10, od Kutna w. 49, od rz. Wisły w. 10, ogólnej rozległości m. 469 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 311, łąk m. 15, pastwisk m. 12, lasu m. 122, nieużytki i place m. 9. Budowli murowanych l, drewnianych 10; wś Ch. osad 32, gruntu m. 115. 2.) Ch., folw. z wsią t. n., pow. łomżyński, gm. i par. Śnia-dowo, ogólnej powierzchni m. 452; wś Cho-mentowo osad 17, gruntu m. 150. A. Pal.
Chomąc, CJiomoiicz, wś, p. sierpecki, gm. i par. Gradzanowo, liczy 327 mórg., 13 dm., 131 mk., w tem 73 męż.; wś włościańska. F. O.
Choilięcice, Chomętowo, ob. Chomencice, Cho-mentowo.
Chomąciska wielkie, Cli. małe i Ch. szlacheckie, trzy wsie, pow. zamojski, gm. i par. Stary Zamość. Znajduje się stacya pocztowa. W 1827 r. było 66 dm. i 451 mk. Na gruntach Ch. znajduje się jezioro, mające 50 mórg. obszaru.
Chuiniak, odosobniona góra w Beskidzie wysokim, 1,544 m. wys., nad doliną Żeńca, w paśmie Hreble. Czyt. art. "Do źródeł Prutu" (Wędrowiec z 15 lipca 1880).
Choiniaków, wś, pow. stanisławowski, nad

628

Ćhti.

Oho.

 

rzeką Bystrzycą czarną, na południe od Stanisławowa o 15 kil., w urodzajnej dolinie. Przestrzeń: posiadł, wiek. roli or. 69, łąk i ogr. 36, past. 55, lasu 27; pos. mn. roli or. 793, łąki ogr. 353, past. 253, lasu 14 mórg. austr. Ludność: rzym. kat. 16, gr. kat. 640, izrael. 12, razem 668; rzym. kat. paraf, w Stanisławowie; gr. kat. par. ma w miejscu, która należy do dekanatu stanisławowskiego, szkoła filialna 1-klasowa. Tu 27 lut. zmarł 1845 Dominik Magnuszewski.
Choiniakówka 1.) wieś,  pow. kołomyjski,
0	l kil. na południowy   wschód   od miasteczka
Gwoździec, nad  Potokiem  Czerniawą, dopły
wem Prutu, o 2 i pół mili na północny wschód
od  Kołomyi;   przestrzeń:   pos.  wiek. roli   or.
323, łąk i ogr. 47, past. 9, lasu 127;  pos. mn
roli or. 779, łąk i ogr. 73, past. 17 mórg. austr.
Ludność: rzym. kat. 9, gr. kat. 647, izrael. 10-1:
razem   750.    Należy   do   rzym.   kat.   paraiii
w Gwoźdźcu, gr. kat.   par. w Kułaczkowcaeh.
2.) Ch.,   wieś,   pow.   tłumacki, nad  potokiem
"Woroną,  dopływem  Bystrzycy czarnej,  o 3/4
mili  na południe  od  Tyśmienicy,   a o l i pół
mili na zachód  od Tłumacza.   Przestrzeń  poa.
wiek. roli or. 180, łąk i ogr. 97.  past. 18, lasu
387; pos. mn. roli or. 355, łąk i ogr. 277, past.
49 mórg. austr.    Ludność:  rzym.   kat. 20, gr.
kat. 558, izrael.   11:  razem   589.   Należy  do
rzym. kat. parafii  w Tyśmienicy; gr. kat. par.
ma w miejscu, należącą do dekanatu tyśmienic-
kiego.    W tej wsi jest kasa pożyczkowa z fun
duszem  zakładowym   100 złr.  a.w.   3.) Ch.,
wieś, pow, czortkowski, właściwie przedmieście
miasteczka Jagielnica.   Przestrzeń:   pos.  wiek.
roli or. 359, łąk i ogr. 28; posiadł, mn. roli orn.
895, łąk i ogr.  58, past. 43;  okolica   nadzwy
czajnie urodzajna.   Ludność:   rzym.   kat.   399,
gr. kat 282, izrael. 52, razem 7i!3.   Należy do
rzym. i gr. kat.  paraiii   w  Jagielnicy.   Posia
dłość większa należy do Ibl. jagielnickiego, sto
jącego  na przedmieściu zwanem  Nagórzanka.
4.) Cli., wieś, pow. czortkowski, nad  potokiem
Białą, dopływem poblizkiego Seretu, o !3/4 mili
na północny zachód od Czortkowa, o l'/4 mili na
południe    od  Budzanowa,   okolica  urodzajna.
Przestrzeń: posiadłości   wiek.   roli or. 235, łąk
i ogr. 33,  past.   15;   pos. mn. roli or. 121, łąk
1	ogr. 8, past. l m. austr.   Ludność: rzym. kat.
139, gr. kat. 3, izrael. 27: razem 169.   Należy
jako iilia do gr. kat. par. w Uomaszówce; rzym.
kat. parafią ma w miejscu, należącą do dekana
tu czoitkowskiego.    Kapelania   ta  rzym.   kat.
obrządku założoną   została  w 1854 r.,   a 1857
systetnizowana.  Ufundowana przez Waleryana
Podlcwskiego,   dziedzica   tutejszej    posiadłości
większej.   Do   tej  paraiii   należą miejscowości:
Białobożnica,  Biały Potok,   Byczkowce,   Kali-
nowszczyzna, Kossów, Komaszówka, Rydoduby
Siemiakowce,   Skorodyńce.     W  całej  parani

est: 3,337 rzym. kat. obrządku, izrael. 469.
W obrębie tej parafii znajdują się trzy szkoły
.rywialue i jedna parafialna. Wieś ta ma
casę pożyczką z funduszem zakładowym 120
•,łr. a. w.	B. R.
Choutiakowo, wś, nad rz. Kurynką, pow. Witebski, własność B. J. Ressgartena, 2,223 Izies. rozl.
Chominża kościelna, 1.) wieś, pow. szu-)iński, własność kościoła żnińskiego; 1,466 m. rozl., nad jeziorem; 16 dm., 203 mk., 22 ew., 18 L kat., 58 analf. Kościół paraf, dekanatu nińskiego, erygowany 1357; wystawiony obecny 1831 r. Stać. poczt. Barcin o 10 kil.; stać. col. żel. Mogilno o 21 kil. 2.) Ch. szlachecka,
. domin., pow. szubiński, <> 8 kil. na pohul-nie od (Jh. kościelnej, także nad jeziorem; 5,592 uorg. rozl.; 4 miejsc: 1) Ch. domin.; 2) folwarki: G-rzmiąca; 3) Gąsawka; 4) Tuczynek; 19 dm.; 309 mk.;2l ew., 288 kat., 188 analf. Stać, )oczt. w Gąsawie o 11 kil.; stać. koi. żel. Mogilno o 13 kil. Własność Lewandowskiego. M. St.
Choiuice, wś, pow. mazowiecki, gm. Kowa-
ewszczyzua, par. Waniewo. W 1827 r. było
tu 7 dm. i 57 mk.	J3r. Ch.
Chomicze, wś, pow. wyłkowyski, gm. i par. Bartnik!. W 1827 r. było tu 24 dm., 222 mk.; obecnie liczy 8 dm. i 118 mk. Er. Cli.
Chomicze, wś w pow. bobrujskim, u źródeł Oły.
Choiuiczew, wś, pow. piński, gm. Mokrze, w 2-m okr. policyjnym, własność Pusłowskie-
, 71 mk.	X. A. M.
Chuiuiec, ob Buy i Rużek oleski.
Chomiiice, wś, pow, płoskirowski, gm. Tre-
telniki, u źródeł rz. Płoski, 208 dusz męz.,
414 dz. ziemi włość., 389 dz. ziemi uży wal
nej właściciela; należała do Dłużniewskich,
dziś Mścisława Skibniewskiego.	Dr. M.
Chomończ, ob. Chomęc.
Choinuntowo, Chmnatowo, l.)wś, pow. płoc
ki, gm. Boryszewo, par. Miszewo. W 1827 r.
było tu 10 dm. i 81 mk. 2.) Ch., wś szlach.,
pow. łomżyński, gm. i par. Sniadowo. W 1827 r.
było tu 18 dm. i 85 mk. 3.) Ch., wś, pow.
augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka.
Liczy 11 dm. 97 mk.	Br. Ch.
Choilior, Cltomorzec, Chomar, Chamur, rz. w gub. wołyńskiej, dopływ rz. Słucz, głównie w pow. nowogradwołyńskim (ob.).
Choniranicc, wś, pow. sądecki, o 10 kil. od N. Sącza, nad pot. Smolnikiem, przy drodze gminnej i trakie budować się mającej koi. żel. Zagórze-Żywiec, ma rozległ. 850 m., w glebie glinki zimnej, nieprzepuszczalnej; mk. 362; rz. kat. szkoła, dobrze prowadzona. St. pocz. N. Sącz. W sąsiednich wsiach ślady nafty. Par. Ch. dok. sądeckiego liczy wiernych 2,271. Kościół drewniany, ma akta od r. 1694; W latach 1587-1635 zajmowali go aryanie. W gro-

Cho.

Cho.

629

 

bach pod kościołem pochowany jest konfedera
barski Mieroszcwski, poległy w walce  z koza
karni na gruntach   wsi Marcinkowico.   Ostatn
właściciel   Ch.   Znamięcki rozprzedał,   przed
laty   cały  obszar   dworski,   parcelami miedz
włościan.	M. Z. S.
Chomrzysko. przysiółek Złotni.
Cłiomsk. mko w pow. kobryńskim, nad Ja
siołdą. niedaleko  jeż.   Sporowskiego,   o 20 w
od   Drohiczyn^,   przy   b.  trakcie   handlowyir
z Pińska do Prużany; niegdyś własność   Naru
«cwk-zów.  później kolejno kniaziów   iJolbkich
Wiszniowieckich,    Ogińskich    i   Pusłows-kich
\Vandalin   Pnsłowski   założył   w Ch.   fabryk
»i:kna. która przez pewien czas   w gub. słynę
ła (około 1815); r. 1819 miała 800 robotników
wyrobiła   1,500   postawo w.   Od   r.   1879  st
pocztowa. D. l stycz. 1878 Ch. miał 1425 mk.
'.. i. 080 męz., 745 kob., w tem 983 Izrael. F. S
Cłiomutcć, wś, pow. radomyski, nad małą rz
wpadającą   do   Zdwiźu,   o 4 w. odległa od m,
Brusiłowa, mioszk. 708, wyznania prawosław.
cerkiew parafialna i szkółka.  Ziemi drugorzęd
nej 1,542 dzies. Należy do Czytyrkina. Zarząd
gminny w Brusiłowie,   policyjny   w Koro.sty-
szowio.	Kl. Przed.
Choiiuitowa, st. dr. żel. orłowsko-griaskie; w gub. orłowskiej.
Chomutyiice, duża wś, pow. winnicki; dusz
męz. 294; ziemi włość: 534 dzies.; należała do
klucza glińskiego hotm. lt,zewuskiej, następnie
do Borojków; z Mończyńcami ziemi używalnej
.1,285, nieużytków 52 dzics.	Dr. M.
Chonc/ynka; ob. Chąuzynht. Choniaków, Koniaków, wś, pow ostrogski, na wschód od m. pow. Ostroga o 24 w. położona, ma piękny dwór dziedzica z ogrodem angielskim. Ziemia orna zaliczona do 5 klasy. Pozycya od północy równa, zasłonięta lasami, a od południa wynioślejsza; pola okolone z trzech stron lasami. Najpiękniejsze uprawiają tu lny w wielkiej obfitości. Hodują owce, krowy, trzodę chlewną, ptastwo domowo i wodne, a niektórzy włościanie trudnią się pszczolnic-twem. W działo Janusza i Aleksandra ks. Ja-błonowskich 1603 r., ta wieś nazwana Koniaków; jeszcze w 1709 r. miała tylko kilka domków, odtąd zaczęła się powiększać. Gdy Karol Xli król szwedzki szedł pod Połtawę, a Stanisław Leszczyński jako jego sprzymierzeniec z 6,100 korpusem posiłkował Karola XII, wtedy Leszczyński król tu obłożnie zachorował i chorego złożono w chacie chłopskiej wsi leśnej Koniaków zwanej-na Wołyniu, a wojsko, nie mając hetmana, rozłożyło się na leże w pobłizkich wioskach. Przy królu był kamerdyner Francuz, a że król był ciężko chory i w malignie, doktor stracił nadzieję wyleczenia. Co widząc ów kamerdyner Bouillon, wszystkie domowe srebra, klejnoty i pieniądze

skradł i zakopał w lesie pod drzewem; gdy
król Stanisław Leszczyński zaczął przychodzić
do zdrowia, kamerdyner zląkł się odpowie
dzialności i uciekł, a król wyzdrowiawszy ru
szył pod Połtawę. Wieś Ch. w końcu prze
szłego wieku należała do ks. Jabłonowskich.
W 1802 r. sprzedana Stanisławowi Zwolińskie-
mu; dziedzic ów wycinał lasy, karczował je
i obracał na orne pola. W 1823 r. wyorane
zostały skarby, jako to: tace, nalewki, talerze,
łyżki, noże, widelce, łyżeczki, a nawet pienią-
dzie w złocie. Wieś ta należy obecnie do sy
na marszałka Zwolińskiego.	Z. Róż.
Chonskowci, węg. Hitnkouz, wś, whr. użho-
rodzkiem (Węgry), kościół par. gr. kat., młyn
wodny, lasy, piła; 665 mk.	H. M.
Chońkowce, duża wś w pow. mohylow-
kim; 563 dusz męz., 794 dz. ziemi włość., fa
bryka cukru, gmina wraz z Nagórzanami ma
1833 dz. ziemi używał, i 91 nieużytków,
położenie górzysto; należała do Czackich, dziś
Berozowskich.	Dr. M'
Olioi', dawne imię, o którego istnieniu świadczą,
alde nazwy jak: Chórowa .u^óra, Chórze w, Choroń,
Dhorzocin, Óhor/c-ń (wieś zamieszkana przez Chorzeją
potomków Chora).	Br. Ch.
Chorah lub Korab, wś, pow. rypiński, gm. Osiek pod Brodnicą, par. Radziki; l dm., 12 mk.
Chorab, dobra, pow. toruński, olmilęod Toru
nia, po nad bitym traktem toruńsko chełmińskim,
ar. Świorczynki. Osada ta należy do dóbr mia
sta Torunia, które w r. 1457 podarował miastu
•cról Kazimierz; powstała w nowszych czasach;
wprzód stanowiła owczarnię dowsi Leszcz, a te-
•az mały folwark   dołączony    do   bliższej wsi
Olek;   zawiera   dwa   mieszk.   domy,   kat.  33,
wan. 5.	Kś. F.
Chorap, wś, pow. niborski. st. pocz. Iłowo. 'or. Korab.
Chorągwica, wś, pow, wielicki, o 6 kil. od Wieliczki, par. Wieliczka.
Chora^anka, Cliornżówna, rz., dopływ Tlosi liemnowoj, w parani Wołkowysk.
Chorąic-Tańsk, wś drobnej szlachty, nad z. Orzyc, pow. przasnyski, gm. i par. Dzierżawo, o 6 w. od urzędu gminnego, ma 9 dm., 4 mk., 187 m. rozl., 94 m. roli ornej. K. 1827 yło 7 dm., 56 mk.
Chorąźec (z Laskówką), wś, pow. dąbrówki, o 6 kil. od Zabna, w par. rz. kat. Opo-yszów.
Chora/ika, tbl., pow. sieradzki, gm. Dzterąż-a, par. Rososzyca, od Kalisza 42 w., od Siera-za 15 w., od m. Warty 5 w., od Łodzi 49 w., d rz. Warty 3 w. Nabyty w r. 1872 za rs. 5,000; ogólna powierzchnia 371 m., a miano-icie: grunta orne i ogrody m. 97, łąk m. 245, astwisk m. 2, lasu m. 20, nieużytki i place a. 7. Budowli drewnianych 6; folwark ten

630

Cho.

Cho.

 

powstał  z odłączenia  od dóbr Rososzyca. Lu
dność 10 dusz.	A. Pal.
Chorążówna, ob. Charążanlca. Oliorq*y, starodawna godn«ść wojskowa, sięgająca niezawodnie przeddziejowych  czasów, jak o tem'prócz najstarszych dokumentów, świadczą, nazwiska miejscowości jak: Chorąże, Cliorążka i t, p. Br.Ch.
Chorąźyce, 1.) wś i tbl., nad rz. Szreniawą,
pow. miechowski, gin. i par. Koniusza, o 4 w.
na półn. zach. od Proszowic. W r. 1827 r.
17 dm. i 153 mk., obecnie 18 dm. i 148 mk.
Ziemi dworskiej 256 mórg., włość. 230 mórg.
W 15 w. Ch. należały do Jana Wierzbięty
oraz Piotra Pawła i Tomasza Kołaczowskich.
(Długosz I 62, II 171, 324). Mar. 2.) Ch.,
tbl., pow. mazowiecki, gm. Piekuty, par. Wy-
sząki, ma l dm., 418 m. rozl. Grunta w do
brej glebie. Ch. należą do klucza Rudka w Ce
sarstwie Rossyjskiern, własność niegdyś hr.
Ossolińskich, obecnie księżnej Wandy Jabło-
nowskiej. P. Ł. 3.) Ch., wś, pow.kalwaryjski,
gm. i par. Urdomin, odl 24 w. od Kalwaryi.
W 1827 r. było tu 33 dm., 200 mk.; obecnie
liczy 36 dm. i 339 mk.	Br. Ch.
Chorążyce, wś, pow. trocki, par. Merecz. W r. 1850 właściciel Żclnio, 20 d/,, gruntu.
Chora/ycha, wś, pow. sokolski gub. grodź..
0	21 w. od Sokółki.
Chorchaszki, wś, pow. ostrowski, gin. i pa-ratia Uługosiodło.
Chorohów, ob. Charchów.
Chorążyce, ob. Chorążyce.
Chorinskowitz (niem.),   ob.   Clwryńskowice.
Chórki, wś, pow. łęczycki, gm. Grabów,
par. Siedlce. W 1827 r. było tu 7 dm., 42 mk.
Fol. Ch. z wsią Ch., od Kalisza w. 85, od Łęczy
cy w. 11, od Grabowa w. 4, od rz. Warty
w. 24. Nabyto w r. 1877 za rs. 13,500. Po
wierzchnia ogólna m. 352, a mianowicie: grun
ta orne i ogrody m. 297, łąk m. 17, lasu m. 16,
nieużytki i place m. 15. Budowli murowanych
3, drewnianych 7; znajdują się pokłady mar-
glu; folwark ten powstał z odłączenia od dóbr
Golbice A. B.	A. Pal.
Cliorkówka (z Leśniowką), wieś, pow. krośnieński, o 9 kiłom, od Krosna, 1280 m. rozl., w tem 750 roli ornej, 70 dm., 420 mk., parafia W Zręcinie, szkoła ludowa murowana jedno-klasowa, kasa pożyczkowa gminna, założona przez Ignacego Łukasiewicza, z kapitałem do 2000 złr. Na obszarze dworskim pałac z pięknym ogrodem, wybudowany przez teraźniejszego właściciela Ignacego Łukasiewicza; gorzelnia i dystylarnia nafty, założona w r. 1865, należy do najznaczniejszych w zachód. Galicyi
1	przerabia  cały surowy  produkt  z kopalni
w Bóbrce i w Ropiance, i znaczną część surow
ca produkowanego   przez pow. jasielski.    Ch.
leży  w pagórkach,   w glebie żytniej, przy go
ścińcu  powiatowym  łączącym Krosno  z Żmi-

grodem a prócz togo posiada bitą drogę do kopalni nafty w Bóbrce. Od r. 1876 jest tu szkoła wyrabiania koronek pani Honoraty Łu-kasiewiczowej z Warszawy, która powzięła i wykonała tę pożyteczną myśl. Sprowadziła w r. 1875 nauczycielkę z Poznania i założyła szkółkę w Ch., następnie sprowadziła obfitą kolekcyą koronek t. zw. "point a Faigmlles valencicnnes ontre deux" a wydoskonaliwszy się sama w sztuce, objęła kierownictwo swojej szkółki, i to z tak świetnem powodzeniem, iż dziś w Ch. wyrabiają tak zwane koronki domowe, daleko doskonalsze i trwalsze od czeskich koronek gospodarskich (Wirthschaftsspi-tzen) a o wiele praktyczniejsze od "Valcncien-nes;" szkółka liczy obecnie 12 uczennic. (Gaz. Polska Nr. 34, r. 1880). W Bobowej i kilku innych miejscowościach pow. wadowickiogo wyrabiają także koronki, ale pospolitsze. W. \V.
Chorobiczc, st. dr. żel. landwarowo-romoń-skiej, w gub. czornihowskiej, na przestrzeni Romny-Homel, między Horodiiia-Ujezd a To-rcchówką, o 56 w. od Homla.
Chorobiliki, ob. KoralmiM.
Chorobra, rzeka, wycieka z jarów we wsi
Medwinie (pow. kaniowski); w akcie grani
cznym wspominana pod r. 1784. Ujście ma do
rzeki Rosi pod miastem Steblowem z prawej
strony.	E. B.
Chorobrów, 1.) wieś, pow, brzcżański, o 9
kil. od Zborowa, ma 198 mk. w 48 rodzinach,
93 męż., 105 kob., p-, kat. 171, rz. kat. 4,
izrael. 23 i przestrzeni 489 m. a to: 428 roli or
nej, 23 sianożęci, 18 m. ogrodów, 4 pastwisk,
9 dróg, 2 wody, resztę innej przestrzeni. Wieś
ta stoi na polach, na których niegdyś pasło się
stado koni Sobieskich; do gr. kat. parafii nale
ży do Augustówki, do rz. kat. do Zborowa.
Własność spadkobierców Ignacego hr. Komo-
rowskiego. 2.) Ch., wś, pow. sokalski, nad
potokiem Żłób, który na polach chorobrow-
skich ma swoje źródła, a o c/4 mili na wschód
pod wsią Konotopy wpada do Bugu. Ch. leży
od Sokala na północny zachód o 2 mile, w bar
dzo urodzajnej okolicy, śród bełzkiej ziemi,
o 7,5 kil. od Waręża. Przestrzeń posiadłości
większej: roli ornej 801, łąk i ogr. 85, pastw
9, lasu 133; posiadłość mniejsza: roli ornej
1300, łąk i ogr. 142, pastw. 15, lasu 2 mórg.
Ludności rz. kat. 60, gr. kat. 605, izrael. 30:
razem 695. Należy do rz. kat. parafii w So-
kalu; gr. kat. par. ma w miejscu, należącą do
dek. waręskiego. W tej wsi jest szkoła eta
towa 1-klasowa i kasa pożyczkowa z fundu
szem zakładowym 1247 złr.	B. B.
Chorochów, wieś, pow. opatowski, gmina Wojciechowice, par. Waśniów.
Chorocowa, Choroszowa, wś, pow. kosow-ski, nad rz. Czeremoszem, na południe od Kos-sowa o mil 5, od Kut na południowy zachód

Cho.

Cho.

631

 

0 mil  4,  od Uścieryk  na wschód  o  pół mili,
w głębokich górach karpackich; brzegi Czere
moszu sławne są tu z malowniczości widoków.
Przestrzeni: posiadłość większa  nie ma tu ża
dnych gruntów;  pos. mniej.: roli ornej 65, łąk
1 ogr. 268,  pastw. 269,  lasu 39 m.    Ludności
rz. kat. l,  gr. kat. 279,  izrael. 7:  razem 287.
Należy do rz. kat. par. w Białoborczce.    Nale
ży do dóbr rządowych.	B. R.
Chorol, miasto powiatowe gubernii połtaw-skicj, 5501 mk., 1268 wiorst od 1'etersburga, 100 od miasta gubcrnialnego odległe. Stacya pocztowa, 4 jarmarki.
Choromaiiy, 1.) wś, pow. opoczyński, gm. Kuniczki, parafia Kunicc. Ma 2 dm. i 84 mórg. obszaru. 2.) Cli., wś, pow. ostrołęcki, gm. Warchoły, par. Uossochato. 3.) Ch.-Wi-tnice, wieś szlach., pow. ostrołęcki, gm. i par. Piski. W 1827 r. było tu 17 dm., 102 mk. Jcstto gniazdo (Jhoromańskicli, wspominane w dokumentach z 1421 r. Dawniej były jeszcze (Jli.-Lubicze. 4.) Ch.-Zabielnc, wś, pow. ostrowski, gm. i par. Tros/yn. W 1827 r. było 23 dm. i 144 mk., obecnie 33 dm., 286 mk. drobnej szlachty i 816 m. obszaru. Bi: Cli.
Choroiłice, Choromieo, wieś, pow. bobrujski,
niedaleko Chołopienicz. Paraf, kościół katol.
N. M. P. i św. Michała Arch., przez parafian
wzniesiony 1845 z drzewa. Paralia katol. de
kanatu bobrujskiego dusz 1150. Kaplico w Llu-
dobiołce i Albrcchtowie, dawniej i w Ksawor-
polu.	F. S.
Churoiuyckie, wieś, w południowo-zacho-
dniej stronie pow. ihumeńskicgo, przy drodze
z Dołhinicz do Pereszewskicj słobody, w gm.
pereszewskiej, w l stanie policyjnym, w 4
okręgu sądowym; miejscowość lesista, w gle
bie dosyć urodzajnej.	AL Jel.
Choroń, wś, pow. będziński, gm. Choroń, par. Przybynów. Leży na lewo od linii kolei war. wied., o 2 w. od stacyi Poraj. W r. 1827 było tn 53 dm. i 400 mk. Lud wiejski trudni się wyrobem płótna. Gm. należy do s. gm. okr. IV w os. Koziegłowy, st. poczt. w Żarkach, od Będzina 45 w. Ludności 2974 dusz. Dobra Ch., składające się z folw. Ch. i Przybynów, osad: Baranowizna, Gałgów, Raj-czyk, Pohulanka lub Babia Góra, z wsi: Ch., Przybynów, Zaborze, Poraj, odległe od Piotr-kowa w. 98, od Częstochowy w. 15, Żarek w. 7. Nabyte przez Seweryna kr. Uruskiego w r. 1865, za rs. 85,000. Rozległość wynosi m. 3082, a mianowicie: f >lw. Choroń grunta orne i ogrody m. 489, łąki m. 86, pastwiska m. 17, lasy m. 1616, nieużytki i place m. 29. Płodozmian 9-polowy, budowli murowanych 11, drewnianych 14. Folw. Przybynów grunta orne i ogrody m. 538, łąk m. 90, nieużytki i place m. 538, łąk m. 90, nieużytki i place m. 217. Budowli murowanych 8. Znajdują

się pokłady torfu, kamienia wapiennego i mar-glu; zakłady przemysł.: gorzelnia, młynów 5. Rzeka Warta przechodzi przez territorium. Kościół parafialny w Przybynowie. Dziedzicowi służy prawo prezentowania beneficyatów do kościoła przybynowskiego. Wieś Choroń osad 69, gruntu m. 847; wś Przybynów osad 69, gruntu m. 857; wś Zaborze osad 54, gruntu m. 855; wś Poraj osad 15 gruntu m. 135.
Choronów (z Bruckenthalem), wieś, pow.
Rawa ruska, na granicy między piaszczystą
i leśną okolicą, ciągnącą się od Mostów wiel.
ku Rawie ruskiej, a urodzajną bełzką ziemią,
przy gościńcu prywatnym wiodącym z Żółkwi
do Bełza. Oddalona jest od Rawy ruskiej na
północny wschód o 3 mile, od Bełza na zacho
dnie południe o l i pół mili, od Uhnowa na
południowy wschód o 13/4 milli, z Chlewczana-
mi graniczy północno wschodnią stroną. Prze
strzeń posiadłości większej: roli ornej 118, łąk
i ogr. 37, pastw. 75, lasu 1457; -posiadłość
mniejsza: roli ornej 705, łąk i ogr. 539, pa
stwisk 117 m. Ludności rz. kat. 500, gr. kat.
156, izrael. 17: razem 663. Należy do rz. kat.
par. w Brukentalu, gr. kat. par, w Chlewcza-
nach; rz. kat. par. w Brukentalu założona przez
kamerę rządową w 1786 r, kościół drewniany
wystawiony 1862, poświęcony w J864 r.; do
toj parafii należą: Brukental, Chlewczany, Cho
ronów, Domaszów, Osłobuż, Sałasze, Tehłów,
Woronów. W całej par. znajduje się 970 rz.
kat.,100 izrael. Parafia ta należy do dek. bełz-
kiego. W Brukentalu jest szkoła filialna l-kla
sowa.	B. R.
Chorościec, wieś, pow. brzeżański, nad rz.
Strypą, 344 mk. w 79 rodzinach, męż. 179, ko
biet 165; gr. kat. 314, rz. kat. 6, izraelit. 24;
przestrz. 1031 m. roli or., 55 m. łąk, 33 ogro
dów, 15 pastw., 23 m. dróg, 2 m. wody: razem
1159 m. To co powiedziano o Chorobrowie
odnosi się także do Chorośóca; wsie te bowiem
graniczą z sobą o miedzę.	B. R.
Chorośnica i Nowosielica, wieś, pow. Mo
ściska, nad potokiem Chorośnicą, mającym swe
źródło pod wsią Twierdza, o pół mili na połud.
.achód od Chorośnicy. Pod tę wieś przecho
dzi kolej żelazna Karola Ludwika między sta-
cyami: Sądowa Wisznia i Mościska; Chorośni
cą oddaloną jest na północny wschód od Mo
ścisk o l i pół mili, od Sądowej Wiszni na pół
nocny zachód o l milę. Przestrzeń posiadłości
większej: roli ornej 262, łąk i ogr. 67, pastw.
66, lasu 256; pos. mniej.: roli ornej 523, łąk
i ogr. 101, pastw. 184, lasu 200 m. Ludno
ści rz. kat. 84, gr. kat. 551, izrael. 10: razem
595. Należy do rz. kat. par. w Stojańcach,
gr. kat. w Siedliskach, urząd pocztowy ma
w miejscu.	B. R.
Chorośnicą, potok, ob. Nowy poiok. Chorosna, potok,  powstaje z dwu silnych

632

Cho.

Oho.

strug, wypływających z lesistych wzgórz Cho-
rosuą (407 m.) zwanych, w obr. gm. Siedlisk,
w pow. nadworniańskim w Galicyi. Płynie
w kierunku płn, zach. przez Siedliska, Moło-
dyłów, gdzie z lewego brzegu zabiera potok
Wibcze, następnie przez Hołosków, gdzie z te
goż samego brzegu przyjmuje Bobrówkę,
a w końcu, połączywszy się z potokiem Koze-
lowem, uchodzi do Holiszanki z lewego brzegu.
Długość biegu 9 kil. Lewy dopływ Chorosny,
Bobrówka, wytryska z płn. stoków lesistych
Chorosny w obrębię gminy Siedlisk w pow.
nadworniańskim. Płynie na płn. równolegle
do Chorosny i w Mołodyłowie po 7 kil. biegu
łączy się z Chorosną.	Br. G.
Chorosna, Chworosna, Porosną, pasmo wzgórz, przedłużenie Karpat lesistych, między Woroną a Prutem.
Ckorostek, wś, pow. ostrogski, na wschód od m. pov,r. Ostroga o 27 wiorst. Od s tacy i kolei żelaznej brzesko-kijowakiej o 15 w., nad rzeką Chotyczyn zwaną, z której uformowany staw niewielki. Należała niegdyś do ogromnych dóbr ks. Ostrogskich, później do Jabło-nowskich a w 1802 r. kupił ją Ignacy Potocki, po śmierci którego prawem spadku otrzymał siostrzeniec jego Breza. Gleba pszenna.
Chorostków,   1.) mko,  pow.  husiatyński, nad rz. Tayną, na północny  zachód   od Husia-tyna o 3 i pół mili, od Kopyczyniec   na północ o l i pół mili.    Leży w bardzo urodzajnej okolicy. W kluczu chorostkowskim, do którego liczne wsie okoliczne  należą,   znajduje   się znaczna   stadnina  koni rasowych.    Majątek   ten został,   za staraniem ojca teraźniejszej   właści-cicielki ś. p. Kajetana hr. Lewickiego, przemieniony na ordynacyą,   która  spadła na jedyną córkę rzeczonego hr. Lewickiego:   Zofią   z hrabiów   Lewickich   hr.   Siemińską,  której   mąż Wilhelm hr. Siemiński przybrał z tego powodu drugie nazwisko tak że się  teraz nazywa: Sie-miński-Lewicki.    Przestrzeń  posiadłości  większej: roli ornej 2046,   łąk   i   ogr. 136, pastw 281f  lasu 74;   posiadłość mniejsza:   roli   orne 4111,   łąk i ogr. 367.   pastw. 72, lasu (j mórg Ludności rz. kat. 1500,   gr. kat. 1890,   izrael. 1511: razem 4901; obiedwie parafie ma w miejscu.    Rzym. kat. ekspozytura została ustanowioną  w Chorostkowie 1851,   kapelania 1855 roku, do rzędu systemizowanych parafy została wyniesioną 1875 roku.    Fundator: Kajetan hr. Łowicki i konkurencya paraf.    Kościół wymurowany w 1859 roku, ładny, w czystym gotyckim  stylu,  poświęcony w 1872.    Jednakże okazuje się z dekretu reformacyjnego, wydanego w 1748 roku   przez   arcybiskupa  Mikołaja Wyżyckicgo,   że   ta  parafia już   na początku XVII istniała w.  Do tej parafii należą miejscowości: Chłopówka, Howiłów wielki, Howiłów mały, Karaszyńce, Kluwińcc,   Mszaniec, Pere-
miłów, Uwisła, Wierzchowce. W całej pa
rtii jest 3715 dusz rz. kat. obrządku, a 2000
zraclitów. Parafia ta należy do dek. czort-
cowskiego. W obrębie parafii chorostkow-
ikiej znajduje się 7 szkół ludowych, a na
imentarzu chorostkowskim kaplica publiczna,
w której się czasami odprawia nabożeństwo.
Grec. kat. parafia obejmuje także filią w Chło-
lówce z 582 duszami gr. kat. obrządku i nale
ży do dekanatu łmsiatyńskicgo. W Ch. jest
izkoła etatowa 2-klasowa. Ozdobą tego mia
steczka są: kościół powyżej wspomniany i wspa
niały pałac z obszernym ogrodem. Właści
ciel większej posiadłości: Zofia hr. Siemińska-
Lewicka. 2.) Cli., z Kotelnią i Wygodą, wś,
pow. rohatyński, leży na l rz. Lipą, przy kolei
żelaznej Iwowsko-czerniowieckiej o ćwierć mili
na północ od Halicza, o pół mili na południe
od Bołszowca, o 2 i ćwierć mili na połud
niowy wschód od Bursztyna, a o 4 i ćwierć
mili na połud. wschód od Rohatyna. Prze
strzeń posiadłości większej: roli ornej 240, łąk
i ogr. 97, pastw. 3; posiadłość mniejsza: roli
ornej 316, łąk i OJT. 198, pastwisk 43 mórg.
Ludności rzym. kat. 400, gr. kat. 54, izrael. 6:
razem 460. Należy do rz. kat. parafii w Boł-
szowcu, gr. kt. par. w Tustaniu. W tej wsi
jest kasa pożyczkowa z funduszem zakłado
wym 157 złr.	B. B.
Chorostów, wieś i dobra ziems. w zacho-dnio-północnej stronie pow. mozyrskiego, niedaleko rz. Łani, w miejscowości głuchej zapadłego Polesia; należy do 4 stanu policyjnego (biuro w Leninie), w 3 okręgu sądowym (biuro w Turowie). Dobra Ch. są dziedzictwem Zamojskich, mają obszaru przeszło 9460 m.
Chorostyta, Iloi-ostyta, wś, pow. włodaw-
ski, gm. Kr/.y wo wierzba, par. Chorostyta. Cer
kiew par. dla ludn. rusińskiej, fundacyi Kop
ciów. W 1827 r. było tu 54 dm., 265 mk.,
obecnie zaś 68 dm., 456 mk. i 2873 m. obsza
ru. Ch. należała niegdyś do dóbr opolskich
i zostawała w ręku Kopciów, później Szlubow-
skich i Sierakowskich. Dotąd przechował się
tu starożytny skarbczyk, murowany, piętrowy,
z czasów dziedziców Kopciów z początku XVII
wieku.	Kaj. Kr.
Chorosza, wieś, pow. lipowiecki. nad rz.
Pohanką, wpadającą do Sobu, o 9 w. od miasta
Lipowca, mieszk. 160 wyznania prawosław.;
należą do parafii Skitek. Ziemi 913 dzies. wy
bornego czarnoziemu. Własność Bartoszcwi-
ckicgo. Zarząd gminny we wsi Ilososzy, po
licyjny w m. Lipowcu. 2.) Ch., wieś w za
chodniej stronie pow. borysowskiego, przy
drodze z miasteczka Hornej do Pieszczenie
wiodącej.	AL Jel.
Choroszcza, Clioroszuz. Chworoszuza, mko. pow. białostocki, nad Choroszczanką i Narwią,

Cho,

Oho-

633

 

ma 1512 mk., w tom 778 męż., 739 kob., 7651 izr., 200 ewang. (w 1857 liczono ów. 667?). Wielka fabryka kortów C. A. Moesa i sp., na 215 warsztatach wyrabia 250 tyś. arszynów tkanin. Bila pary 120 koni, robotników 800. Przy fabryce szkoła elementarna protestancka 2-klasowa, w 2/3 kosztem właściciela utrzymywana. Domki dla robotników z ogródkami. Fabr. założona 1846. Paraf, kościół ka-tol. św. Jana Chrzc., murowany. Parafia kat. dekanatu białostockiego: dusz 4563. R. 1880 nawiedził Ch. wielki pożar. Zygmunt Stary w 1507 r. wydał prawo miastu Choroszczy, i zobowiązał tem prawem dawać królewskiemu wojsku 5 żołnierzy konnych i każdemu rycerzowi po 100 tymfów płacić podczas wyprawy wojennej. Miasto Ch. posiadało grunta od rz. Supraśla do Narwi; od wschodu, gdzio bierze źródło rzeczka Choroszczanka, cały obwód należał do parafii dominikańskiego kościoła. Dominikanie choroscy byli obowiązani ze swej szkoły uczniów wysyłać do uniwersytetu krakowskiego i wyprawiać do rycerstwa polskiego kosztem miasta. Posiadłości tego zakonu były wsie: Borszczowo, Krupniki, Łyski, Ogro-dniki, Sińkiewicze, Nicroniki i Ruszczany; wymienione wioski noszą teraz nazwę włościan rządowych. Za panowania Jana III w 1683 r. pożar zniszczył całe miasto, liczące 600 domów, i kościół wyżej wspomniony, za co Jan III ndarował miasto przywilejem. Odbudowany po pożarze kościół drewniany, także dominikański, o pół wiorsty ku zachodowi, gdzio obecnie sianożęć kościelna, przezwana Gajem, istniał lat 26 i także zgorzał w 1707 roku nim biskup wileński Pac zbudował do dziś dnia istniejący kościół w stylu gotyckim. Parafia Ch. składa się. z miasta i przyległych wiosek jako to: Rogówka-szlachty (dawniej), przedmieścia Rogowa, Dzikich, Nowosiołek i Zastawia, oraz Izbiszcz, Kruszewa, Pańków, Ko-nował, Kościuk, Zaczerlan, Borszczewa, Rusz-czan, Żółtków, Fast, Oliszków, Ogrodników, Baciut, Łysków, Bacieczek, Krupnik, Porosłów, Topilca i Fabryki. Parafia grecka liczy obecnie 200 parafian; cerkiew założona była w r. 1769 przez hetmana Branickiego. Ewangelicka także 200 osób. Miasto liczy 250 domów.
0	30 sta] od Choroszczy na południe leży góra
Switkowizna (dziś Sieśkowizną zwana),   poro
śnięta   karłowatemi   dębami;   na   tej   górze za
czasów pogańskich oddawano   cześć Światowi
dowi.
Choroszczailka, Choroszczynka, WŚ i folw., pow. bialski w gub. siedleckiej, gm. Połoski, par. Piszcząc. Cer. par. dla ludności rusiń-skiej b. dek. kodeńskiego, orygowana 1752 przez Augusta*!!!. W 1827 r. było tu 79 dm., 481 mk. Obecnie liczy 38 dm., 268 mk.
1	2609 mórg. obszaru.

Choroszćzanka, rz., dopływ Narwi pod m. horoszczą.
Choroszewicze, Chorosiowczyce, wś, pow. słonimski, na granicy gub. mińskiej. Była tu kaplica katol. parafii Słonim.
Choroszowa, ob. Chorocowa.
Chórów, wś. pow. ostrogski, o 7 w. na
północ od Ostroga, przy dawnej drodze z Ostro
ga do Równego, należała pierwotnie do ks]
Ostrogskich, a ostatni ordynat ostrogski ks.
Janusz Sanguszko tę wś z innemi darował
1756 r. w Kolbuszowio Małachowskiemu kanc.
w. koron., który tu wymurował piękną cor-
kiew dla parocha unickiego. Później, to jest
1794 r., Cli. z innemi majętnościami uległ kon
fiskacie i był darowany generałowi Forseu,
a ten w 1802 r. sprzedał go Józefowi Augu
stowi hr. Ilińskiemu, senatorowi państwa ros-
syjskiego. Wnuk tegoż Aleksan. Iliński Ch.
z całą swą majętnością 1873 r. sprzedał rzą
dowi. Wieś na górno i wszystkie orne pola tak
że po górach się rozciągają, ziemia glinkowaU,
pszenna, sianożęci obfite po nad rz. Horyniera.
Lud zamożny. Hąd gminny, wójt gminny
i szkółka.	Z. Róż.
Chórowa góra, wś, pow. radzymiński, gm. i par. Radzymin.
Chorowice, wś, pow. wielicki, o 3.8 kil. od Mogilan, w par. rz. kat. Mogilany.
Chorowice, wś i folw., pow. zasławski, należy do klucza sławuckiogo.
Chorożowce, Clwniżowce, wś, pow. augu
stowski, gm. Kuryanka, par. Lipsk. W 1827
r. było tu 12 dm. i 70 mk., obecnie liczy 22
dm. i 147 mk.	Br. Ć/t.
Chorpacze, Charpaczka, Chorpaczl-a, wś,
pow. hajsyński, dusz me,z. 576, ziemi włość.,
1471 dz., dworskiej używalnej 515 dz., niou-
żyt. 38 dz. Należy do Jełowickich. Por. Char-
paczlca.	Dr. M.
Chorsk, wś z zarządem gminnym w zacho
dniej stronie pow. mozyrskiego, w żyznej
miejscowości nad rz. Horyniem, kędy z dru
giej strony rzeki leży historyczny w dziejach
Rusi Dawidgródek. Tu jest cerkiew paraf,
i szkółka wiejska; gmina składa się z 20 wio
sek, liczy 2785 niieszk. płci męz., leży w 3-im
stanic policyjnym (turowskim), w 3-im okręgu
sądowym (turowskim). Mieszkańcy trudnią
się rybołóstwem i flisactwem, nie zaniedbując
uprawy ziemi.	AL Jel.
Chortyca, wyspa na Dnieprze, tuż "za po-rohami".
Chomła, niem. Chorulla, wś i folw., pow. wielkostrzelecki, par. Odmęt, przy trakcie z Opola do Krapkowic, nad Odrą. Folw. Ch. wraz z folw. Dalekim ma 3249 m. rozl., w tem 1568 m. roli ornej, 1424 m. lasu, gorzelnię, łomy wapienia i piec wapienny na własną potrzebę. Kamień spławiają Odrą. Na

634

Cho.

Cho

 

rzece prom.    Wś ma 12 dm., 120 m. rozl.
Churupnik, wś, pow. krasnostawski, gm. i par. Gorzków. Ma 40 osad włość., 672 m. gruntu włość, a 1072 dworskiego. Folw. należy do dóbr Gorzków. R. 1827 Ch. miał 31 dm., 187 mk.
Choruschke, ob. Komszlca.
Chorya, jezioro, pow. kalwaiyjoki, o 3 w. na południe od Kalwaryi, brzegi nizkie, mokre.
Chwryń, gin. domin., par. kościański, 4225 mórg. rozl., 3 miejsc.: 1) Cli. domin., 2) leśnictwo Ch., 3) folwark Granicznik; 19 dm., 385 mk., 36 ew., 349 kat., 180 analf. Kościół dawniej parafialny dekanatu kościańskiego, obecnie filialny kościoła w Wyskoci. Stać. poczt. Wyskoć o 2 kil., st. koi. żel. Kościan
0	10 kil.    Ch.   wieś była  dawniej własnością
rodziny Choryuskich, herbu AbJank,   dziś wy
gasłej;   następnie   Bojanowskich,   Sliwnickich,
a teraz Taczanowskich.	M. St.
Choryńskowice, niem. Chorlnskowite, koi.,
pow. toszecko-gliwicki, par. i st. p. Sośniczo-
wice, ma 12 osadników, wyłącznie gwoździa-
rzy, 84 m. roli ornej, l m. łąki. W pobliżu
leży osada leśna D/iśnawa.	F. S.
Chorywica, ob. Wyszogród.
Chorzałk:, wieś, pow. średzki, 12 dm., 113
mk., wszyscy kat., 36 aaalt'.; st. poczt. Ko
strzyn o 3 kil., st. koi. żel. Pobiedziska o 13
kil. Poznań o 23 kil.	M. St.
Chorzeck, ob. .Korzeck.
Chorzele, 1.) osada, przedtem mko, pow. przasnyski, na prawym brzegu rzeki Orzyca, gm. i par. Ch., tuż przy granicy pruskiej. Pod 53°15'9" północnej szerokości, a pod 38°34'1" wschodniej długości położona. Odległa od Warszawy 116 wiorst, od Płocka 114, a od Przasnysza 33. Miasto zbudowane było za Zygmunta I w 1542 r., prawo niemieckie otrzymało 1551 r. Otrzymywało przywileje od Jana Sobieskiego 1690 r.. Augusta III 1757 r., Stanisława Augusta 1776 r. Upadło w czasie wojen szwedzkich i wypraw Napoleona. Po tych ostatnich coraz bardziej upadało i utraciło miano miasta. Mieszkańców ma 2883 (1458 męż., 1425 kob.), (251 dm., 2 mur.) a/, izr., '/s kurpiów i prusaków, przeważnie rzemieślników i rolników. R. 1827 było 184 dm., 1684 mk.; r. 1860 zaś 186 dm., 2032 mk., w tem 1119 izr. Prowadzi handel z Prusami wołami i końmi. Co rok odbywa się 6 jarmarków, a co tydzień 2 targi t. j. we wtorek
1	piątek.    Handel w ręku żydów.    W osadzie
jest: urząd gminny i kancelarya wójta, kordon
straży pogranicznej,  przez który 1876 wywie
ziono za 220,143 rs. a przywieziono za 15,875
rs., st. poczt.,   szkółka elementarna,   5 wiatra
ków,   2 browary,   18   sklepów,   10 szynków,
dom zajezdny, apteka,  kościół katolicki paraf.,
należący   do  dek.  przasnyskiego, fundowany

przez Bonę, nowo wzniesiony 1878. Przedtem Ch., wś, należała do par. Krzynowłoga Wielka. Dziś par. Ch. liczy dusz 6104. (Gmina Ch. należy do sądu gm. okr. III w Krzynowłodze W. i ma 3000 ludn.). We wsi Jednorożec pod Ch. kurpie wystawili dla siebie i uposażyli wikaryat par. Ch., kościółek drewniany. Dobra Ch. mają 3250 m. rozl., rządowe. Folw. Ch. 544 m.; wieś Ch. osad 22, gruntu 96 m. W gminie Chorzele i innych pogranicznych, dotykających Prus w północnej części żyje plemię mazurskie: "Poborzanie," a we wschodniej części spotykają się wsie zajęte przez kurpiów, chociaż właściwie w przasnyskim powiecie kurpie zamieszkują tylko gm.:Baranowo, Jednorożec i Zaremby. Br. Cha. 2.) Ch. Jaskółki, wś szlach. i włość., pow. łomżyński, gm. i par. Zambrowo. W 1827 r. było tu 14 dm., 109 mk. Dawniej były jeszcze Ch.- Sulkowstok. Ch. są gniazdem Chorzelskich i wymieniane w dokumentach z 1476 r. (Glogor).
Chorzclów (z Borkami, Berdechowem, Mościskiem i Chrząstówkiem), wieś, pow. miele-cki, 3595 m. rozl., w tem 1462 m. roli ornej, 1397 m. lasu, 184 dm., 1043 mk.; par. w miejscu dek. nueleckicgo (4985 wiernych). Ch. był jakiś czas filią parafii Mielec, od 1854 (jak i pierwotnie) osobna parafia. Kościół paraf, drewniany, pod wezwaniom Wszystkich SS., wybudowany niewiadomo kiedy, a 1596 przez iomasza Oborskiogo bisk. sufragana krakowskiego poświęcony; ma akta od r. 1612. Instytut ubogich, założony przez Stanisława hr. Morsztyna; majątek zakładowy: 6000 złr. w obligacyach i dom drewniany; szkoła ludowa jednoklasowa, gorzelnia. Na obszarze dworskim właściciel Jan hr. Tarnowski (Chorze-lowski) utrzymuje znakomity chów koni i produkuje nawet konie wyścigowe. Znane na arenach całej Europy konie jak "Meteor" "Przedświt" pochodziły ze stajni chorzelow-skiej. Ch. leży w równinie, przy gościńcu krajowym z Dębicy do Nadbrzozia, o 3,2 kil. od Mielca, i ma glebę urodzajną, żytnią. F. S.
Chorzelowska wola, wieś, pow. mielecki, o 9,7 kil. od Mielca, w par. łacińskiej Cho-rzelów.
Chorzeiliiil lub Cliorzymin, wieś, pow. ba-
bimoski; 54 dm., 462 mk., 18 ew., 444 kat.,
112 analf. Stacya poczt. Wolsztyn o 6 kil.,
st. koi. żel. Zbąszyń o 16 kil. 2.) Ch., folw.,
pow. babimoski, należy do dominium Kieł-
pina.	M. St.
Chorzempowo, wś nad Wartą, pow. mię-
dzychodzki; 18 dm., 183 mk., 45 ew., 138 kat.,
21 analf. St. poczt. Sieraków (Zirke) o 5 kil.,
st. koi. żel. Wronki o 20 kil.	M. St.
Chorzeń, wieś nad rz. Wartą, pow. koniński, gm. Gosławice, par. Morzysław. Leży na wyniosłym brzegu Warty i ztąd nie podle-

Cho.

Che.

635

 

ga wylewom; odl. o 4 w. od Konina. Do Ch.
należy młyn zwany Kaszuba. W 1827 r.
było tu 28 dm., 180 mk.; obecnie Ch. ma 285
mk. i 545 m. obszaru.	/. Ch.
Chorzenciii, ob. Chorzęcin.
Chorzcnicc, 1.) wieś, pow. noworadomski,
gm. Brudzice, par. Sulmierzyce. Leży na pra
wo od drogi z Radomska do Sulmicrzyc, st.
poczt. Brzeźnica. Dobra Chorzcnice składają
się z folwarku Chorzenicc i Kąty oraz młynów
wieczysto - dzierżawnych w Bendkowie, tu
dzież wsi: Chorzenice, Bogunńłów, Karolew,
Aleksandrów, Faustynów, Złobnica, Antoniów-
ka; odległe od Piotrkowa w. 35, od lladomska
w. 14, od Brzezin w. 8, od drogi żel. w. 12,
od rz. Warty w. 19. Nabyte w 1871 r. za
rs. 72,750; ogólna powierzchnia wynosi m.
3411 a mianowicie: folw. Chorzcnice grunta
orne i ogrody m. 893, łąk m. 341, lasu m.
1587, wody 54, nieużytki i place m. 47: razom
m. 2921. Płodozmian 18-polowy. Budowli
murowanych 17, drewnianych 1. Folw. Kąty
grunta orne i ogrody m. 405. łąk m. 31, nieu
żytków i placów m. 8: razem m. 444, budowli
murowanych l, drew. 2, płodozmian 8-polowy.
Znajdują się trzy stawy i 3 młyny, torf na 60
m. i pokłady marglu. Wieś Chorzenice osad 61,
gruntu m. 562; wś Bogumiłów osad 84, gruntu
m. 673; wś Karolów osad 68, gruntu m. 604;
wjś Aleksandrów osad 35, gruntu m. 423; wś
Faustynów osad 42, gruntu m. 423; wś Zło-
bnica osad 93, gruntu m. 1208; Antonwwka
osad 18, gruntu m. 266. W r. 1827 Ch. mia
ły 35 dm., 369 mk. 2.) Ch., wieś, pow. no
woradomski, gm. Rzeki, par. Borówno. W r.
1827 r. Ch. liczyły 23 dm., 159 mk. Dobra
Ch. składają się z folwarków Chorzonico, Mi
chałów i Wymysłów, oraz wsi Chorzenicc
i Przybyłowo. Rozległość ogólna wynosi m.
1312 a mianowicie: grunta orne i ogrody m.
644, lasu m. 429, pastwisk i zarośli m 183,
nieużytków m. 56; wieś Chorzenice osad 28,
gruntu m. 232; wieś Przybyłowo osad 8, grun
tu m. 31.	A. Pal.
Chorzepin, wś nad rz. Ner, pow. turecki,
gm. Zelgoszcz, par. Chwalborzyce. Na 27
włókach jest 33 osad, utworzonych w roku
1830. Wylewy N cni psują łąki, zamieniając
je w błota. W r. 1805 dobra Ch. zostały na
byte za złp. 165000. R. 1827 Ch. miał 15
dm., 127 mk.	W. S.
Chorzeszów, folw., pow. łaski, gm. Wo-dzierady, par. Mikołaj owice. Leży przy drodze z Pabianic do Szadku. W 1827 r. było tu 24 dm. i 220 mk. Fol. Chorzeszów z wsiami: Babieniec, Ludowirka, Pelagia, Julianów, Elo-dya i Adolfów. Rozległość folwarku wynosi m. 229; wś Babieniec osad 12, gruntu m. 280; wś Ludwinka osad 12, gruntu m. 211; wś Pelagia osad 23, gnmtu m. 353; wś Julianów

osad 22, gruntu m. 383; wś Elodya osad 14,
gruntu m. 299; wś Adolfów osad 7, gruntu m.
121.	A. Pal.
Chorzew, ob. Chorzów.
Chórze W, gm. domin., pow. pleszewski,
1341 mórg. rozl., 2 miejsc.: 1) Ch. domin., 2)
Dom leśny; 6 dm., 123 mk., 32 ów., 91 kat.,
48 analf. Stać. poczt, i koi. żel. Pleszew o l
kil.	M. St.
Chorzcwa, wś rządowa, pow. jędrzejowski, gm. Przęsław, par. Jędrzejów. W 1827 r. było 21 dni. i 203 mk. Posiada młyn. Br. Ch.
Chorzewka, strumień w pow. płockim, do-
pły iv Skrwy, ma źródło w błotach pod os.
Bielskiem, płynie przez wsie Giżyn, Śmiłowo,
Gołociu (tu łączy się z drugą strugą bez na
zwy), Gutówko, Chorzewo, Górki, Słupię, Maj
ki (młyn), Szumanie, Schabajcwo, Grabieć,
Borkowo (młyn) i wpada pod Sierpcem (młyn)
do Skrwy. Na wiosnę zwykle znacznie rozle
wa i w polach szkody czyni.	Jó. Ch,
Chorzewo, wś, pow. międzychodzki; 16 dm.;
184 mk., 38 cwan., 146 kat., 22 analf. Stać.
poczt. Pniewy (Pinnc) o 4 kil., stać. koi. żel.
Szamotuły (Samter) o 28 kil.	H. St.
Chorzewo, wś, pow. płocki, gm. Majki, par. Słupia.
Chorzijcin, CJtorzęriny, wś rządowa, nad rz.
Wolborką, o 3 w. od Wolborza, o 9 w. od To
maszowa, przy trakcie z Piotrkowa do Rawy,
pow. brzcziński, gm. Łaziska, par. Chorzęcin.
Loży przy drodze bitej z Bab do Tomaszowa,
posiada kościół par. drewniany, erekcyi nie
wiadomej, 1776 r. w/.ttiosiony, dawniej do
kolegiaty wolborskiej należący, obecnie ma 41
dm., 300 mk. i 603 mórg. ziomi włość. W 1827 r.
było tu 29 dm. i 174 mk. Ch. par. dek. brze-
zińskiego 2853 dusz liczy. Dobra rządowe^h.
składały się niegdyś z folwarków: Świ
nek lub Chorzęcin, Popielawy, ,wsi Łanow-
skawola, Popielawy, Andrzejów, Świnek, Cho
rzęcin, Chrusty, Bondzulin, kolonii Zielona
Góra, wsi Nowosolna, Wienczyn Górny,
Wienczyn dolny, Wienczyn Nowy, Godaszewi-
ce, Podwienczyn, Łagiewniki, Żakowice, Są-
sieczno z garbarnią Poręby, Zarzewo, Stefa
nów, Mikołajów, osady Huty Szklanej, od
padku leśngo Sobień. miasta Łodzi, wsi Wołka
z młynem, wsi Augustów, Widzewo, sołtystwa
Zakrzew, folwarku Łódź, i miały przestrzomi
folwarcznych mórg 1046, pod wsiami m. 14.007
czyli razem m. 15053; następnie w czasach
późniejszych oddzielono na majorat Łaznów
folwark, wieś i probostwo Łaznów i Rokiciny.
Na majorat Gałków folwark, wieś i probostwo
Gałków, wieś i kolonią Gałkówek i kolonią Bo
rowe. Reszta pozostała przy dobrach rządo
wych Chorzęciny	A. Pal.
Chorzów, Chorzeiu, wś, pow. wieluński, gm. i par. Siemkowice; w 1827 r. było tu 40 dm.,

836

Cho.

Oho,

 

328 mk. Dobra Ch., składające się z fol. Cho rzew i Ławiany, tudzież wsi Oh., Józefina, Ba gaj i Tuchań, od Kalisza .w. 98, od Wielunit w. 28, od Działoszyna w. 10, od Radomsk w. 28, od rzoki Warty w. 8. Nabyto w r. 1872 za rs. 70,000. Rozległość wynosi m. 2345 a mianowicie: fol. Chorzów, grunta orne i ogro dy m. 674, łąk m. 231, pastwisk m. 150, łasi m. 995, wody m. 7, nieużytki i place m. 49 Płodozmian 8-polowy; budowli murowanycl 14, drew. 4. Folw. Ławiany, grunta orne i ogrody m. 153, ł;ik m. 20, pastwiskm. 30, wody m. l nieużytki i place m. 3, płodozmian 7-połowy budowli drewnianych 3; znajduje si<; gorzelnia i młyn wodny, znaczne pokłady tortu. WśCho-rzew osad 53, gruntu m. 473; wś Józefina osad 2, gruntu m. 26; wś Bugaj osada l, gruntu m. 7; wś Tuchań osad 22, gruntu m. 90 Chorzów, ob. Chożóiv.
Chorzów, wś, po w. Jarosław ski, o 4.3 kil.
od stać. poczt. Pruchnik, w par. łac. Pruchnik.
Chorzów,dawniej Charzew, Charków, wś, fol.
i osady górnicze, pow. bytomski, blisko Kró
lewskiej Huty, »t. dr. żel. z Dziedzic do Byto
mia, o 5 kil. od Bytomia, 985 st. paryskich nad
pow. morza wzniesiona. Folw., własność bi
skupów wrocławskich, ma 1,800 m. rozl., głó
wnie lasu. Wś z koi. Wę/.łowice ma 850 m.
rozl. Kopalnia Koenigsgrubo (węgla) i huta
cynkowa Friedenshiitte. Starożytny kościół
kat., parafia dek. mysłowickiogo liczy 5,205
kaL, 180 ów., 95 Izrael.; szkoła 1-klasowa ma
500 uczniów. R. 1853 wzniesiono tu pomnik
pruskiemu ministrowi von lihcden. Piękny
park.	F. S.
Chorzowski Grunt, niem. llospiuil-ijnmd, przedmieście Bytomia, niegdyś 10-morgowa osada, własność szpitala ś. Ducha w tem mieście.
Chorzyiuin, ob. Chorzemin. Chorzyna, wś, pow. wieluński, gm.   Kono-pnica, par. Ossyaków.   W 1827 r. było   tu 28 dm. i 275 mk.
Chosiebuz, ChosMuz, ob. Chociebuż.
ChoHciowy, ob. Choszczeuio.
Chośllica, Chośnice, Chostnwa, niem. Chost-
nitz, wś rycerska z osadą Chałupa, w pow.
kartuskim, tuż nad granicą prowincyi pomor
skiej; za krzyżaków należała do Mirachowa.
Razem z trzema wybudowaniami zawiera 9,442
morgów rozl. (w czem 338 mórg jezior), miesz
kańców 238, z których jest kat. tylko 10, dm.
mieszk. 22. W miejscu znajduje się szkoła
i gorzelnia: par. Parcliowo, odległość od Kar
tuz 5 i pół mili, st. poczt. Sulęcin. Podczas
napadu Szwedów przebywali tu Marya Ludwi
ka i Stefan Czarniecki.	Kś. F.
Chosławicze, mko,pow.mścisławski,na pograniczu gub. smoleńskiej, o 33 w. od Mści-sławia, handlowne, ma ua całą Białoruś słynny

jarmark i st. poczt., położone nad Sożem, który tu jednak nie jest jeszcze spławny. Było m. głównem starostwa niegrodowego chosławic-kiego, które w 18 w. płaciło 1,287 zł. kwarty. Następnie przeszło w ręce hr. Sołtykowów.
Chosna, wś, pow. grójecki, gm. Węgro-dno, par. Prażmów.
Chosniłz, ob. Ghośnica.
Chosno, Chośniów, dawna nazwa wsi Mni-ohowic w pow. sycowskirn.
t, dawne imię, to samo prawdopodobnie co
Choć, Cliocisz, stanowi źródłosłów nazw: Choszcze, Cho-
szczewo, trafiających się tylko na Mazowszu i w Pru-
siech.	Kr. Ch.
Chostka, wś, pow.  ządzborski,   stać. poczt. Stara Ukta.
Chostna, wś, we wschodniej stronie pow.
mozyrskiego, w 2 stanie policyjnym (petrykow-
skim), w 2 okręgu sądowym (petrykowskim),
nad rzeką Ptyczą, niedaleko granicy pow. rze-
zyckiego, przy drodzo wiodącej z miasteczka
Kapotkiowicz do wsi Bicsiadki.	AL Jel.
Chostnica, ob. Chomika.
Choszczak,   wś,   pow.   nowo-miński,  gm. par. Glinianka.
Choszcze, fol. w pow. węgrowskim, gmina Sinołęka, par. Oleksin. Liczy 6 dm., 47 mk. ?ol. Ch. z nomenklaturą Rudka, od Siedlec w. 17, od Węgrowa w. 14, od Kałuszynaw. 7, jd Mrozów w. 4, od Bugu w. 42. Rozległość wynosi m. 613, a mianowicie: grunta orne ogrody m. 57, łąk m. 46, lasu m. 499, nieuży-,ki i place m. 1 1 , budowli drewnianych 8. A. Pal.
Choszczewa  lub   Choszczeiuo i Choszczewy,
wś, pow: sieradzki, gm. Krokocice, par. Małyń.
.1. 1827 było tu 12 dm. i 83 mk.; obecnie liczy
208 mk.    Fol.   Ch. z wsią Ch.,  niegdyś wła-
ność  Ant. Klimaszewskicgo, od Kalisza w 56,
id Sieradza w. 23, od m. Szadek w. 5,   od Ło-
Izi w. 30 Rozległość wynosi m. 505, a miano-
wicie: grunta orne i ogrody m. 247, łąk m. 27,
astwisk m. 19, lasu m. 191, nieużytki i place
m.  20.    Płodozmian 10 i 6-polowy.    Budowli
drewnianych  8;   o   8 wiorst   jest  cukrownia
w Puczniewie.   Wieś   Ch. ma osad 20, gruntu
yłośc. m. 143.	A. Pal.
Choszczewka, Choszezewko, 1.) dobra pry-yatne i wieś włość., pow. przasnyski, gm. paraf. Dzierzgowo, liczy 178 mk., 15 dm. nieszk., 27 osadników (gospodarzy), powierz-hni ogółem 952 m., w tej liczbie 427 m. runtu ornego, a 108 m. włościan. R. 1827 >h. miał 17 dm., 125 mk. 2.) Ch., wś, pow. warszawski, gmina Jabłonna, parafia Choto-nów.
Choszczewo, 1.) wieś, pow. radży miński. m. i par. Jadów. 2.) Ch., ob. Chof:c:eica. .) Ch., wś, pow. radzymiński, gm. Zabrodzie ar. Niegów. 4.) Ch., wieś, pow. łomżyński, m. Borzejewo, par. Dobrzyjałowo. 5.) Ch.-

Cho

Óhó.

637

 

Biel, wś, pow. augustowski, gm. i paraf. Bargłów. Ma 2 dm., 25 mieszk.
Oioszczewo, Choszewo, niem. Cltoszoewen, według Ossowskiego Cnościowy, wieś i dobra, pow. ządzborski, st. p. Sorkwity.
Choszczewy, ob. Cliossozewa.
Choszczów, wieś, pow. nowoaleksandryj-ski, gm. Kurów, par. Markuszów. W 1827 r. było tu 18 dm., 104 mk.
Choszczówko, trzy miejscowości t. n., powiat miński: 1) gm. i par. Mińsk. 2.) Ch., gm. De.be, par. Mińsk. 3.) Ch., gm. i par. Gli-nianka. Folwark Ch., gm. Mińsk, leży od Warszawy w. 32, od m. Mińska w. 2, od rz. Wisły w. 32. łlozległość wynosi m. 81, a mianowicie grunta orne i ogrody m. 21, łąk m. 4, zarośli m. 54, nieużytki i place m. 1; folwark ten oddzielony od dóbr Stojadła w r. 1877.
Choszewy, ob.  Choszczewo.
OJio~t, C/wtek, formy dawnego imienia, przecho
wane w nazwach: Chotków, Chotcza, Chotel, Chotów
i t. p. Ztad też pochodzi znano czeskie nazwisko
Chotek.	Br. Cl,.
Chotajewicze, mko i dobra ziemskie w po-
łud. zach. stronie pow. borysowskiego, przy
drodze z Ziębiua do Mołodeczna. Był ta kla
sztor dominikanów, niewiadomej fundacyi. ska
sowany w r. 1832, ale parafia dek. borysow
skiego i kościół św. Ducha, drewniany, z roku
1803, do dziś dnia istnieją, licząc przeszło pół
tora tysiąca wiernych. Dobra Oli. należą do
rodziny Reklewskich i mają obszaru około 760
mórg.	A\. Jel.
Chotal, wś, pow. witobski, należy do spadkobierców Ildefonsa Charewicza; 1545 dzies. rozl.
Chotcza, górna i dolna, dwie wsie i folw., nad rz. Wisłą, pow. iłżecki, gm. i par. Chotcza. Ch. dolna posiada kościół par. drewniany, istniejący tu od XV w. i urząd gminny. Ch. a szczególniej Chotecka Kępa na Wiśle posiada obszerne sady owocowe, odznaczające się wybornymi śliwkami węgierkami (For. Ogrodnik Polski Nr. 10). W 1827 r. Ch. górna miała 42 dm. i 278 mk., obecnie liczy 17 dm., 421 mk. Ch. dolna miała w 1827 r. 17 dm. i 180 mk., obecnie zaś liczy 28 dm., 222 mk. Par. Ch. dolna, dek. iłżeckiego, 2500 dusz liczy. Gmina Ch. ma 3610 mieszk., rozległości 13981 mórg., w tem ziemi dworskiej 8845 mórg. sąd gminny okręgu IV osada Lipsko. W skład gm. wchodzą: Baranów, Białobrzegi, Chotcza, Chotcza-dolna, Gniazdków, Jarontowskie-pole, Kijanki, Siekierka, Tyśmienica i Zajączków. Dobra Ch., własność Włodz. Eutkowskiego, składają się z folwarków Ch. Górna, z wsi Ch. Dolna, Ch. Górna, Gniazdków, od Iłży w. 5, od Solca w. 2. Nabyte w r. 1872 za rs. 25,500; ogólnej przestrzeni m. 1684 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 388, łąk m. 113, pastwisk m. 214, w zaroślach m. 236, wody m.

295, nieużytki m. 303, kontrowers lasu z rządem m. 45. Płodozmian 11-polowy. Budowli murowanych 2, drewnianych 24. Rzeka Wisła przepływa przez terytoryum i rzeka Ił-żanka; staw na rzeco Iłżance z rybołówstwem, młyn wodny. Wś Ch. dolna osad 29, gruntu m. 377; wś, Ch. górna osad 48, gruntu m. 760; wś Gniazdko w o*ad 13, gruntu m. 218.
Chotcza, rzeka, bierze początek w lasach na półn. zach. od Sołeckiej Woli, w pow. iłżeckim, niedaleko Anusina, płynie pod Baranowem i po za tą wsią wpada do Iłżanki z prawego brzegu, naprzeciw wsi Chotcza.
Chotel, 1.) właśc. Hotel, wś, pow. kolski, gm. Izbica, par. Izbica, ma 9 dm., 88 mk., 320 m. gruntu i kopalnię torfu. R. 1827 miał 11 dm., 94 mk. Wś Ch. do probostwa w Izbicy należała. W pobl. kaplica publiczna ś w. Florya-na, przy trakcie z Izbicy do Przedcza. 2.) Ch. Czerwony, wś, pow.pińczowski, gm. i par. Chotel czerwony, leży przy drodze z Wiślicy do Stopnicy. Posiada kościół par. murowany, szkołę gminną. W 1827 r. było tu 52 dm. i 362 mk. -Obecnie stanowi donacyą gen. Se-meki. Ch. od niepamiętnych czasów stanowił własność kapituły wiślickiej, w której ręku aż do jej supresyi zostawał; parafia tutejsza jest wielce starożytna i rozległa półczwartej mili; niegdyś aż po pod miasto Chmielnik sięgała. Po upadku pierwotnej drewnianej świątyni, w roku 1313 pod wezwaniem świętego Bartłomieja wystawionej, Jan Długosz, podówczas kustosz kolegiaty wiślickiej, wzniósł w r. 1440 własnym kosztem z ciosowego kamienia nowy kościół, który do dziś dnia stoi. Gotycka ta budowla, na wyniosłem gipsowem wzgórzu wzniesiona, dachem swoim sterczy nad całym powiatem i szare swoje ściany szesnastu innym ukazuje kościołom. Ściany jego z grubo obrabianego ciosu, wsparte są z każdej strony trzema skarpami, z lewej strony ma zakrystyą, z prawej babieniec i boczne wejście, a przy ścianie szczytowej z desek zbitą dwon-nicę; poprzeczne ściany, to jest szczytowa, przedziałowa i tylna od strony wielkiego ołtarza, zakończone były u góry misternie z kamienia wyrobionemi gotyckiemi krzyżami, z których jeden w części się dochował; wewnątrz ma sklepienie gotyckie, bez filarów, na ściany tylko zbiegające, krzyżującemi się w różnych kierunkach łukami podzielone, a na klęcznikach tarcze z herbem Długosza, Wie-niawą. Kadedrzwiami do zakrystyi, w płaskorzeźbie wyrobiona na kamieniu mała figurka św. Stefana króla, ołtarze zaś miernej i późniejszej roboty; najciekawszym jednak szczegółem kościoła chotclskiego jest pierwotna erekcyjna tablica, z piaskowego kamienia wykuta i nadedrzwiami boczuemi w kruchcie zamieszczona; wyobraża ona w płaskorzeźbie

638

Cho.

Oho.

 

patronów miejsca, to jest: Boga Rodzice, a o-bok niej świętych Stefana króla i Hieronima ojca kościoła. Napis do koła tej tablicy, wy-pukło wyrobiony, brzmi jak następuje: "Anno Domini MCCCCL (1450), ad honorem Omnipo-tentis Dei et Beatae Mariae Virginis, Sanctorum Stephani regis et Jeronimi confessoris, haec ec-clesiaestfabricata"; rzeźba powleczona jest olej-nerai farbami, przed napisem zaś widać małą główkę w koronie, której znaczenia trudno odgadnąć. Plebani chotelscy mieli w dawniejszych czasach znakomite dochody, które później na beneficyum kustoszów wiślickich obrócono i dla tego ci kustosze w epoce istnienia kolegiaty byli kolatorami tutejszymi i o całości powierzonego ich pieczy kościoła zawsze mieli staranie. Po supresyi kolegiaty dochody przeszły na własność rządu, kościół pozbawiony bliższego nad sobą opiekuna, coraz się ku upadkowi nachyla. Ch. czerwony, par. dek. pińczowskiego, 1466 dusz. Gm. Ch. należy do s. gm. okr. II w os. Wiślica. 3 ) Ch. Zielony, wś, Chotelek plebański wś i poduchowny, wś, pow. stopnicki, gm. Olganów, par. Busk. Leżą przy drodze z Buska do Wiślicy. W 1827 r. było tu 10 dm. i 81 mk. Chotelek zielony liczył 7 dm. i 65 mk., pierwotnie zwał się Chotlem szlacheckim, dla różnicy od duchownego; wieś ta należała w XII w. do Dzierżysła-wa, założyciela klasztoru buskiego, który się pisał z Chotla, był wojewodą sandomierskim, starostą krakowskim, i umarł w r. 1241; pochowany w Busku, jak o tem przekonywa dotąd tam istniejąca tablica nagrobna z napisem. Tu się także urodził brat jego Wit, biskup płocki. Za czasów Długosza należał Ch. zielony w połowie do kolegiaty sandomierskiej, a druga połowa była własnością Stanisława i Piolra Korzeńskich, herbu Strzemię. Istniejący w tej wsi kościółek modrzewiowy św. Stanisława jest bardzo starożytny, podobno r. 1241 wystawiony; wedle podania był on niegdyś parafialnym, dziś zaś należy do parani buskiej; umieszczony na wystawie przy wcho-dzienapis: "A.. D. 1765Die...Juniia,jcstzapewne datą odnowienia kościółka, gdyż podług Dłu-gos/a istniał już tutaj wtedy takiź drewniany kościółek. Wewnątrz zastanawiają przede-wszystkiem znajdujące się w nim dwa obrazy w stylu byzantyjskim, bardzo stare, malowane na drzewie na tle złoconem: jeden Bogarodzi-cy, drugi ukrzyżowanezo Chrystusa; u dołu grupy osób w dawnych ubiorach, zapewne portrety fundatorów tych obrazów i sułit malowany klejową farbą w kwadraty. Dobra Ch. Zielony (Hotel Zielony), folw. i wieś tegoż nazwiska, leżą od Kielc w. 49, od Stopnicy w. 19, od Chmielnika w. 19, od Buska w. 3, od rz. Wisły w. 17. Nabyte w. r. 1860 za rs. 16500. Ogólna przestrzeń wynosi m. 389 amia-

nowicie: grunta orne i ogrody m. 311, łąki m.
45, pastwiska m. 22, nieużytki i place m. 11.
Budowli murowanych 5, drewnianych 5. Znaj
dują się pokłady kamienia wapiennego i gipsu;
wś Chotel Zielony osad 14, gruntu m. 64. 4.)
Ch., ob. Chodel.	Br. Ch. i A. Pal.
Choteuila, ob. Łososina.
Choteiiczyce, gm. w pow. wileńskim, liczy
452 d m., 5,850 włość. ob. pł., zarząd gminny
w Chotenczycach; gm. składa się z 6 okręgów
wiejskich: 1) lliabce, 2) Daszki, 3) Krzemie
niec, 4) Karpowicze, 5) Zaborze, 6) Zalesię.
Gmina liczy 80 wsi.	F. O.
Chotenka, wś, pow. rówieński, założona na gruntach wsi Koźlin, nie pierwej zapewne jak pod koniec XVI w.
Choteń i Majdan, dwie wsie przyległe, pow. ostrogski, z parafią katol. w miejscu, mają 413 mk., ziemi wło'ic. 209dzies. Należą do dóbr Płużna.
Chotimysl, ostrów rzeki Haboli, na którym leży miasto Podstam.
Chotin, ob. Chocim i Chocin.
Chotki, wś, nad rz. Małtą w gub. witeb-skiej.
Chotków, 1.) wś. i fol. poduchowne, nad rz.
Wisłą, pow. sandomierski, gm. i par. Łoniów.
W 1827 r. było tu 28 dm. i 113 mk., obecnie
liczy 32 dm. 208 mk.; 394 mórg. ziemi dworsk.
i 138 mórg. właśc. 2.) Ch., wś nad rz Radom-
ką, ,i Chotkowska Wola, pow. koziemicki,
gm. Świerze Górne, par. Głowaczów. Liczy
10 dm., 79 mk., 180 mórg. obszaru, tartak.
Chotkowska Wola liczy 37 dm., 302 mk. i 230
mórg. ziemi włość.	Br. Ch.
Chotkowu, okolica szlach., pow. makowski,
gm. i par. Płoniawy; w obrębie jej leżą wsie.
Ch. biernaty wś, Ch. wielkie, Ch. kuchny i Ch.
załogi. W 1827 r. Ch. Wielkie 'liczyło
18 dm., 104 wk.; Cli biernaty, 11 dm. i 41 mk;
Ch. kuchuy 15 dm. i 80 mk.; Ch. załogi 20
dm. i 98 mk.	Br. Ch.
Chotkowo, st. dr. żel. moskiewsko-jarosław-skiej w gub. moskiewskiej.
Cliotlany, wś i dobra ziem. w połud. stronie pow. ihumeńskiego, w okolicy poleskiej, dzikiej, w gm. szackiej, w l stanie policyjnem (Uździcńskim), w4 okręgu sądowym. W XVII w. było własnością kniaziów hołowczyiiskich i przeszło przez knpno w dom Bychowców; pod koniec XVII w. Ch. od Bychowców wraz z do-drami Tołkaczewicze i Dudzicze zastawem trzymali Zarankowie-Horbowscy herbu Korczak i około 1748 r. wsyastkie te dobra stały się dziedzictwem Zaraków przez kupno. Zarankówna, wychodząc za Zawiszę jen., wniosła mu w posagu Ch. wraz z Tołkaczewiczami, a córka jej Za-wiszanka, łącząc się z Grabowskim jako wiano wniosła mu te dobra, któro i do dziś dnia i w imieniu Grabowskich herbu Topór pozostają.

Cho.

Ćho.

639

 

W Ch. jest starożytna parafia prawosławna
kędy unicki obrządek nigdy nie przeniknął;
grunta ubogie piaszczyste, lasu tylko obfitość,
w okolich są kurhany i wały nad błotami Al.Jel.
Chotomla, wś we wschodniej stronie pow.
pińskiego przy granicy pow. mozyrskiego
niedaleko rzeki Horynia, w gra. stolińskiej,
w 3 stanie policyjnym (błotnickim), w 3
okręgu sądowym, własność Rodziwicza, 65
mieszk.	X. A. M.
Chotomów, wś, pow. warszawski, gm. Ja
błonna, par. Chotomów. Leży przy drodze ż
Nadwiślańskiej, na drodze z Jabłonny do Olsze-
wnicy. Posiada kościół par. murowany, pocz
ta w Jabłonnie. W 1827 r. było tu 21' dni.,
214 mk.; par. Ch. dek. warszawskiego 2099
dusz liczy; erygowana 1418 r.	Br. Ch.
Choturz, ob. Kotarz.
Chotów, 1.) wś, p. wieluński, gm. Mokrsko, par. Chotów. Posiada kościół par. murowany z wieżą, wystawiony w 1616 r. przez Grzegorza z Niedzielska, miejscowego proboszcza. W 1827 r. było tu 48 dm., 411 mk. Par. Ch. dek. wieluńskiego 2690 dusz liczy. Dobra Ch., składające się z folw.: Ch., łąki, stawiska i nomenklatury Borek, tudzież wsi: Srebrnica i Górale, od Podzamcza w. 28, od rzeki Warty w. 17, nabyte w 1864 za rs. 49,500. Powierzchni ogólnej m. 670 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 609, łąki m. 82, pastwiska m. 19, place i nieużytki m. 24, płodozmian 21-polowy. Budowli murowanych 11, drewnianych 8, wiatrak; wś Ch. osad 58, gruntu m. 298; wś Srebrnica osad 11, gruntu m. 145; wś Górale osad 3, gruntu m. 38. 2.) Ch , wś nad rz. Chotówką, pow. włoszczowski, gm. i par. Oleszno. W 1827 r. było tu 20 dm., 169 mk. Poczta we Włoszczowy. Br. Ch. i A. Pal.
Chotów, 1.) wś, pow. kijowski, o 15 w. od Kijowa, nad Chotówką i Donaszką, rzeczułkami wpadającemi do rz. Wety i z nią razem do Dniepru. Wieś ta w 16 wieku była uroczyskiem i należała do cerkwi św. Teodozego w Kijowie. 1572 r. niejaki Semen Tryska, ziemianin kijowski, zajął był gwałtownie grunta leżące przy uroczysku Chotów, pszczoły "połaził" i zabrał proso na dziesięcinie, którą poddany p. Teodora Tyszy trzymał i "pachał". Mi-chajło, popteodosiejewski" zaniósł też skargę o to przed urząd kijowski, który "dbając o utrzymanie pokoju pospolitego teraz postanowionego w koronie i w księstwie lit. po zejściu króla jegomości i statutu, który jest nadań wszystkiej rzeczydospolitej" kazał mu się przed sobą na pewien dzień stawić. Skończyło się na tera, że Tryska, za wstawiennictwem niejakiego Jakóba Wielebnowskiego pojednał się z mnichami i szkody wrócił (kijów, gubern. wiedom. 1857 r. N. 2). Nnstępnie Ch. się osiedlił i w 1028 r. Piotr Mogiła, archimandryta pieczar-

ski, niejakiemu Samuelowi Wołodkowiczowi.
który wiernie służył od r. 1610 cerkwi mona-
steru pieczarskiego, dał tę wieś dożywociem t. j.
"jemu i żonie jego," z tem jednak, żeby "podda
ni nasi Chotowscy szli na tłokę dwa razy w rok
do naszego dworca Hołosijowskiego oziminę
i jarzynę żąć, a podwodę drew do monasteru
raz na rok przywieźć. Nadto innych powin
ności nam pełnić nie mają i nie będą powinni,
ale za to słudze naszemu S. Wołodkowiczowi
wszelakie posłuszeństwo i powierność pełnić
i oddawać będą. Po śmierci zaś wspomnia
nych dożywotników dobra te mają wrócić do
archimandryi pieczarskiej" (tamże 1857 N. 10).
Dziś tu się znajduje cerkiew l, zarząd gminny,
mieszkańców obojej płci 576, w tej liczbie 12
żydów. O pół wiorsty oJ Ch. znajduje się sta
rożytne horodyszcze, zwane Sieraków. We
dług dokumentów, które nam służą w 16 wie
ku, istniała tu wieś tegoż nazwiska i należała
do kniazia Woronicekiego, który w 1578 r.
zamienił ją z metropolitą kijów, na wś Chodo-
sówkę nad rz. Weta. Kiedy zaś ta wieś ule
gła zagładzie, niewiadomo. Horodyszcze to
zajmuje przestrzeń (około 60 dziesięcin), poło
żoną na szczycie odosobnionego wzgórza, które
obiega dokoła kręty łańcuch jarów. Rzeczka
Sieraków przecieka u jego stóp. Ściany wzgó
rza są ścięte stromo, jakby były dziełem ludz
kiej ręki; u szczytu okolone wałem, tworzą jak
by występ usuty ręką ludzką, dalej zaś zbie
gając ku jarowi, u spodu mają przekop a za
nim znowu powtórny wał. Wjazdów do ho-'
rodyszcza było 6 i wszystkie one były zasło-
nione usypem ziemnym, w kształcie kurhanu.
Na północ zaś od tegoż horodyszcza ciągnie się
też wał, miejscami zniszczony już, który mógł
być wałem obwodowym dawnego grodu. Pro
fesor Antonowicz, opierając się na ścisłem zba
daniu miejscowości, twierdzi nie bez prawdo
podobieństwa, że to horodyszczo mogło należeć
do dawnego tak zwanego "Zwinogrodu kijow
skiego", o którym często jest mowa w kroni
kach ruskich, a który po zniszczeniu, zapewne
mongolskiem, zapomniany został do imienia,
do miejsca nawet, na którem stał (ob. "Cztien-
ja w istor. obszcz. Nestora" 1879 r. stron.
37 - 43). (Edward Rulikowski). 2.) Cli.,
wieś i dobra ziemskie, w powiecie miń
skim, w miejscowości pomiędzy Kojdanowem,
Rubieżewiczami i Wołmą położone. Dziedzi
czna własność Leskich; ogólny obszar wynosi
3226 mórg. Była tu filia katolicka par. Ka
mień.	AL J d.
Chotów, 1.) wieś, pow. odolanowski, nad samą granicą Królestwa Polskiego; 6 dm., 33 mk., wszyscy kat., 14 analf. 2.) Ch., gmina domin., pow. odolanowski, 1231 m. rozl., 2 miejsc.: 1) Ch. domin., 2) Murowaniec karczma; 8 dm., 135 mk., 16 ew., 119 kat., 66

640

Oho.

Cho.

 

analf. St. poczt, i gość. Skalmierzyce o l kil.,
st. koi. żel. Ostrowo o 19 kil. Własność Li-
sieckiego.	M. St.
Chotown, wieś, pow. pilzeuski, o 4 kiłom, od Dębicy, w parafii rzymsko-katolickiej Stra-szęcin.
Ciiotowice, mylnie Chołowice, wieś, powiat
przemyski, na prawym brzegu Sanu, przy uj
ściu potoku Kopia do tej rzeki, o 2 mile na za
chód od Przemyśla. Przestrzeń posiadłości
większej: roli ornej 159, łąk i ogr. 42, pastw.
12, lasu 474; posiadłość mniejsza: roli ornej
229, łąk i ogr. 20, pastw. 34, lasu 6 mórg.
Ludności rz. kat. 19, gr. kat. 216, izrael. 15:
razem 250. Należy do rz. kat. par. w Krzy-
wozu nad Sanem, gr. kat. w Olszanach. St. p.
w miejscu. Właściciel większej posiadł.: Mau
rycy dr. Loewenthal.	B. R.
Chotowiż, wieś, pow. klimowicki, st. p. w pobliżu Rosławia i Krzyczewa.
Chotówka, rzeka, bierze początek z lasów
pod Chotowem, w pow. włoszczowskim, na
półn. wschód od Włoszczowy, i ubiegłszy oko
ło 8 w. wpada do Czarnej naprzeciw wsi Ko-
morniki.	Br. Ch.
Chotówka, rzeka, dopływ Wety, zaczyna się w dolinie nazwanej Sieliszczow i za wsią Pirogowem wpada z Weta do rz. Dniepru.
Cliottschewke, Chottschow (niem.), ob. C'ho-czewlo, Choczewo.
Chotiiin, Chotum', wieś włość, i drobnej szla
chty, pow. ciechanowski, gm. Nużewo. parafia
Sulerzysz i Przasnysz, nad strumieniem bez
nazwy położone, ma 507 mk. (229 męż., 278
kob.), 57 dm. inieszk., kościół katolicki, dom
modlitwy ewang.. szkółka elem., kuźnia, 2
wiatraki i dom zajezdny. R. 1827 miał Ch.
19 dm., 166 mk. Dobra Ch. składają się
z folw. Ch., z wsi Ch., Nowa wieś i Baraki
Chotumskie. Ogólna rozległość wynosi m. 998;
w ś Chotum osad 37, gruntu m. 61; Nowa wieś
osad 10, gruntu m. 801; wś Baraki Chotum
skie osad 9, gruntu m. 59.	A. Pal.
Chotuntowo, wś, pow. płoński, gm. Błę-dówkb, par. Cieksyn.
Chotyt-ze, wś i folw., pow. konstaiitynow-
ski, gm. Czuchleby, par. Niemojki. Posiadały
cerkiew par. dla ludności rusińskiej, szkołę po
czątkową. W 1827 r. było tu 27 dm. i 123
mk., obecnie liczy 26 dm., 318 mk. i 1518 m.
obszaru. Ch. dobra mają 3056 m. obszaru i są
własłością Seweryna Wężyka.	Rz.
Cho t j czyn, ob. Chorostek.
Chotyle, ob. Chotyzie.
Chotyłów, folw., pow. bialski, gm. Połoski, par. Piszcząc. Jest tu stacya dr. żel. war. teres. i st. pocztowa, odległa o 174 w. od Warszawy. W 1827 r. było tu 10 dm. i 49 mk., obecnie Ch. liczy 13dm.. 137mk.il055morgob-szaru. Położenie płaskie, gleba żytnia 1-ej klasy.

Chotyłub, Chotyhib (z Hrymakami i Oserd-kiem), wieś, pow. cieszanowski, leży śród piasków i lasów, nad potokiem Buszczak, oddalona
0	l milę na wschód od Cieszanowa.   Przestrzeń
posiadł,   wiek.   roli   orn. 433,   łąk i ogr. 110.
past. 130, lasu 1245; pos. mniej, roli orn. 935.
łąk   i ogr.   312,   past. 146, lasu l mórg.    Lu
dność  rzym. kat. 494, gr. kat. 448, izrael. 28:
razem 970.   Należy do rz. kat. par. w Podoui-
szczyźnie.    W tej wsi  jest   szkoła 1-klasowa.
Właściciele posiadł, wiek. Tytus Zarzycki, Jó
zef Rogowski,   Mary a hr.  Lanckorońska i Jan
Krzyżanowski.	B. R.
Chutyń (Fotijiif), wś, pow. rówieński, nad Słuczą, naprzeciw Mokwina, śród łąk żyznych lecz mskopołożonych, ma kaplicę katolicką parafii Bereźne. O wsi tej pisze p. T. J. Stecki w "Wieku" (1879 Nr. 187): "Przez rzekę tylko od Chołop oddzielona leży wieś Chotyń, smutna w piaskach poleska osada; tej dzieje wspólne z Hubkowem i Chołopami; osadzona przez Marynę Daniłłowiczową około 1626 r., dzieli wszystkie późniejsze losy Siemaszkowej spuścizny. W 1754 r. dnia 31 grudnia, łowczy Mikołaj Lubieniecki, kiedy składał życzenia Nowego Roku księciu podstolemu Lubo-mirskiemu, otrzymał od niego przedugodne punkta na Chotyń. Podstoli znany był ze swej wspaniałomyślności, kiedy go aż potem dzieci w kuratelę wziąć musiały; niedrogo więc zapewne wieś ta pana łowczego kosztować musiała. Dotąd należy ta majętność do wnuki łowczego, Cecylii z Lubienieckich Omie-cińskiej, wdowy po Jakóbie, marszałku guber-nii wołyńskiej. "Chot" w języku starosłowiańskim oznaczał kochanka, może więc nazwa tej wsi łączy się z jakiem miłosnem podaniem, którego wspomnienie zaginęło w pomroce dziejowej?"
Cholyuia, wś i folw., pow. garwoliński,gm.
1	par. Górzno; w 1827 r.   było  tu 14 dm., 152
mk.;   obec.iie   ma 49 dm., 316 mk.   i 1948 m.
obszasu.   Dobra Ch. liczą 2127 morgów   gleby
żytniej i należą do Stanisława   Grajbnera.   Na
gruntach  tego majątki;,  w zabndowaniach da
wnej karczmy przy trakcie warszawsko-lubel-
skim, urządzony   został   młyn parowy, zwany
Karolin.	T. Ł.
Chotyiiicze, wś, pow. piński, w l okr. policyjnym, przy trakcie policyjnym mińsko-piń-skim, o 10 mil oJ Pińska, o 14 w. od Kaczaj-ki, przy drodze z Mińska do Pińska, śród ogromnych błot i lasów, w których żyją łosie, sarny, nawet niedźwiedzie. Ma 340 mk., cerkiew i st. poczt. Majątek tea pojezuicki obejmuje teraz 28,170 dzies. ziem i należy do hr. Potockiego. W Ch. jest zaiv:ąd gminny, do którego się zaliczają wioski: Cli., Walko wieże, Małkowo, Łysin, Rozdziało wic^e, Nowosiołki,

Cho.

Chr.

641

 

Swiecica, Borki:   ogółem   wsi   16,  dusz 1,384
męz.	X A: M.
Cliotyni^c (z Chałupkami, Dąbrową i Zalesieni), wieś, pow. jarosławski, o 12 kil. od Krakowca, w par. n. kat. Łaszki, z par. gr. kafc. w miejscu i l-klasową szkołą ludową. Dominium należy do grecko-katolickiej kapituły przemyskiej.
Chotyniec, st. dr. żel. witebsko-orłowskiej w gub. orłowskiej.
Cbotyiiin, wieś, pow. wieluński, gm. i par. Bolesławiec. W 1827 r. było tu 35 dm., 296 mieszk., teraz 55 dm., 450 mk.; ma urząd gm. Bolesławiec, liczącej 4500 mk., 534 dm.
Chotyzie lub Chotyle, wieś, pow. iłżecki, gm. Ciepielów, par. Wielgie. W 1827 r. było tu 15 dm. i 112 mk., obecnie liczy 22 dm., 134 mk. i 400 m. ziemi włość.
Chotzeilfluss, Chotze-Fluss, ob. Chocina.
ChotzeillUiiehle, Chotzennuhle, ob. Chocińsh młyn
Chowańców wierch w obrębie gminy Jur
gowa, znaczne wzniesienie na 1'oJhalu, na
Spiżu, miedzy Białka (od zachodu) czyli gra
nicą nowotarsko-liptowską a potokiem Jawo-
rzynką (od wschodu) aż do ich połączenia
się. Kraniec jego południowy tworzy droga
wiodąca z Łysej polany nad Białka do osady
Jaworzyny. Od tej drogi górą Chowańcowego
wierchu prowadzi droga przez Chowańcową
polanę do Jurgowa. Południowy czubałek, o
350 m. na północ od pomienionej drogi poprze
cznej z Łysej do Jaworzyny, wznosi się na
1037 m. (pomiar sztabu gen.). Od tego na
północ o 400 m. rozlega się na tym Chowań-
cowym wierchu Wojtaszowa polana; jej koniec
południowy 988 m. npm. Na wschód od niej
płynie do Jaworzynki Wojtaszów potok. Za
nim (na wschód i południe) są dwie polanki,
zwane Polanka południowa (995 m.) i Polanka
północna (937 m.). Północny kraniec tego
wierchu tworzy Chowańcowa polana (873 m.).
Długość tego Cli. w. czyni 5,5 kil., a szero
kość niemal 4 kil.	Br. O.
Chówańcówka, potok górski, na Podhalu
nowotarskim, w obrębie gminy Muru-Zasi-
chłego, nastaje po zach. stronie Zapowskiego
lasu, z dwóch potoczków, jednego wschodniego
wypływającego z Toporowego Stawku, dru
giego zachodniego, nastającego z pod Kopieńca
Wielkiego (1334 m.); płynie na płn. przez
obręb gm. Poronina i wpada z lewego brzegu
do Porońca we wsi Poroninie. Długość biegu
6 kil.	Br. G.
Chowno, wieś we środku pow. rzeczyckie
go, nad rzeką Turyą, w gm. antucewickiej,
w 3 stanie policyjnym (biuro w miasteczku
Kalińkiewiezach), w 3 okręgu sądowym (Na
rowią).	AL Jel,
Choynik, ob. Chojnik.
Słownik Geograficzny Zeszyt IX.

Choyno, ob. Chojno. Choyten, ob. Chojty. Chożarowice, wieś w pow. kijowskim.
0	40 wiorst od Kijowa, nad rz. Irpeniem. Mie
szkańców  prawosław. 940,   katol. 51.    Ziemi
12675 dz., piaszczystej,   pokrytej lasem. Wła
ściciel   utrzymuje   2000   owiec   hiszpańskich:
w okolicy są ślady lignitu i rudy żelaznej. Na
leży do Bóbr-Piotrowieckich.	Kl. Przed.
Choźów, Chożewo, dobra, pow. wilejski, z miasteczkiem liczącem dusz 45, o 28 W. od Wilejki, dziedzictwo dawne Radziwiłłów, z których Albrycht 1588 r. sprzedał Ch. z Łebie-dziewem Józefowi Hołowni; r. 1676 dziedzicem Ch. był Mikołaj Ostrowski, r. 1741 Gabryel
1	Konstaircya   z   Mogielnickich   Korejwowie.
Cerkiew  erekcyi   niewiadomej.    Była   też  tu
parafia  katolicka  dek.   wilejskiego   z kaplicą
w Izabelinie.    Okrąg  wiejski Ch.   w gin. Mo-
łodeczno liczy   w swym obrębie wsie:   Choże
wo, Wiazowiec, Turle, Miniutki, Rogoży, Wy-
toporowszczyzna; zaśc.: Borek.	A. K. Ł.
Chrabczew, ob. Chmpczeiu.
Chrabków, wieś i folw., pow. pińczowski,
gm. Pińczów, par. Sędziejowice. W 1827 r.
było tu 17 dm. i 97 mk. Folw. Ch. z wsią
Ch. od Kielc w. 40, od Pińczowa 8, od Kłom-
nic w. 64, od rz. spławnej w Nowem mieście
Korczynie w. 21. Nabyte w 1862 za rs.
14600. Ogólna przestrzeń wynosi m. 576,
a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 385,
łąk m. 44, pastwisk m. 26, lasu m. 83, wody
m. 8, nieużytki i place m. 30. Budowli muro
wanych 12. Znajduj;!, się też stawy z dochodem
z rybołówstwa. Pokłady kamienia wapien
nego, torfu i gipsu. Wieś "Ch. osad 26, grun
tu m. 130.	A. Pal.
Chraboły, wieś, gub. grodzieńska, w b. ziemi bielskiej, nad rz. Orlanką,
Chrabra, rzeka, dopływ rzeki Rosi z prawej strony.
Chrabstwo (niem.), ob. Hrabstwo.
Chrabllżlia, ob. Hrabużna.
Chrabkowicze, wieś i dobra ziemskie w po-
łudniowo-wschodniej stronie pow. rzeczyckiego,
niedaleko Dniepru i z drugiej strony rzeki
Brahinki; należą do stanu policyjnego l (bra-
hińskiego), do 2 okręgu, sądowego (łojowskie-
go). Dobra są dziedzictwem Daniłowiczów
i mają obszaru 3420 m.	Al. Jel.
Chrapacze, wś, pow. wasylkowski, nad rz. Rotokiem, wpadającym do Rosi, o 10 w. od Białej Cerkwi. Mieszk. 1702 prawosławnych, 92 żydów. Cerkiew parafialna zbudowana w 1654 r. (Wizyty białocerkiewskiego dziek. za r. 1741). Prawie tuż we wsi jest starożytne grodzisko, okrążone wałem i rowem; niegdyś był to gród Sokołów, zniszczony przez Tatarów. Ziemi 4018 dzies. Ch. należały niegdyś do starostwa białooerkiewiskiego, obe-
4}

642"

Chr.

Ćhr.

 

cnie do hr. Branickiego. Zarząd gminny W tejże wsi, policyjny w Białej Cerkwi.
Chrapanów, wieś, pow. opatowski, gmina
i par. Czyżów szlachecki. W 1827 r. było tu
19 dm., 143 mk., obecnie ma 48 dm., 112 mk.
i 419 m. ziemi włość.	Br. Ch.
Chrapczew lub Chralczew, folw., pow. ture
cki, gm. Kowale-pańskie, par. Dobra. Należy
do majątku Dobra. W 1827 r. było tu 7 dm.
i 80 mk.	W. S.
Chrapice, niem. Chrapitz, wieś w pow. to
ruńskim, par. Papowo, o pół mili od Chełmży,
blisko traktu toruńsko-chełmińskiego, należała
zdawna do dóbr stołowych chełmińskich bi
skupów; bisk. Feliks Kretkowski fundował na
tej wsi jedenastą kanonią kapituły chełmiń
skiej. Obszaru mają Ch. 723 m., domów mie
szkalnych 11; mieszk. teraz samych ewange
lików 104.	Kś. F.
Chrap i n, wieś, pow. piński, nad rz. Stru
mieniem, w 2 okr. policyjnym, dawna własność
unickich biskupów pińskich, należy teraz do
Rydzewskich. Ma cerkiew, 144 mk. i 2870 dz.
ziemi.	X, A, M.
Chrapkowice, ob. Krapkowice.
Chraplewo, 1.) wieś, pow. bukowski; 12 dm., 98 mk., 10 ew., 88 kat., 38 analf. 2.) Ch., domin., pow. bukowski; 3148 m. rozl., 23 dm., 281 mk., 63 ew., 198 kat., 9 analf. Stacya poczt. Kuślin o 5 kil., st. koi. żel. Opalenica o 12 kil. Własność hr. Seweryna Bniń-skiego. 3.) Ch., domin., pow. szubiński; 2582 m. rozl., 11 dm., 181 mk., wszyscy kat., 80 analf. Stacya poczt. Betkowo o 4 kil., stacya koi. żel. Nakło o 28 kil. Własność Ponikiew-skiego. 4.) Ch., olędry, pow. szubiński; 2 dm., 12 mk., 2 ew., 10 kat., 5 analf. M. St.
Chraplice albo Chroplioe, wieś, pow. przemyski, nad potokiem Popowiec lub Buchtą, o 2 mile na połud.-wschód od Przemyśla, a o 3 kiłom, na półn. zachód od Huszakowa. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 76, łąk i ogr. 25, pastwisk 17, lasu 35; pos. mniejsza: roli ornej 173, łąk i ogr. 51, pastw. 54, lasu l mórg. Ludności rzym. kat. 6, gr. kat. 140, Izrael. 16: razem 162. Należy do rzym. kat. parafii w Hussakowie, gr. kat. w Chodnowi-cach. Właściciel większej posiadłości: Luid-garda hr. Stadnicka.
Chrapoń, 1.) wieś i folw., pow. rypiński, gm. i par. Skrwilno; wieś ma 541 mk. (257 męż., 284 kob.), 60 osad, 68 dm. mieszk., szkółkę wiejską, szynk, wiatrak i kuźnię. Folwark Chrapoń należy do dóbr Skrwilno. Niegdyś dobra Chrapoń składały się z przyległości: Pietrzyk, Dembówka, Boguszewice, Mościska i Czarnia. Nabyte w r. 1837 na subhastacyi za złp. 150,000. Ogólna rozległość łącznie z włościanami wynosiła włók 150 czyli mórg 4500. Wieś Chrapoń ma osad 60, gruntu m.

677; wieś Dembówka osad 42, gruntu m. 131; wieś Pietrzyk osad 29, gruntu m. 487; wś Boguszewice osad 15, gruntu m. 408; wieś Mościska osad 14, gruntu m. 327; wieś Czarna osad 41, gruntu m. 724. 2.) Ch. i Chrapońslie baraki, wś, pow. sierpecki, gm. i par. Gradza-nowo. 3.) Ch., wieś, pow. częstochowski, gm. Wancerzów, par. Mstów. Br. Ch. i A Pal.
Chrapowice, wieś, pow. poniewieski, niedaleko wsi Buda.
Chrapowieckic lub Chrapickiego łąlu, osada, powiat maryampolski, gm. Aleksota, par. Go-dlewo.
Chrapuń, wieś w pow. mozyrskim, nad Stwihą, o 52 w. od jej źródła.
Chrapy 1.) folw. i koi., pow. łęczycki, gm.
i par. Poddębice. W 1827 r. było tu 18 dm.,
174 mk., obecnie folw. ma 387 m. ziemi, koi.
439 m. 2.) Ch., wieś, pow. lipnowski, gm.
i par. Osiek. 3.) Ch., część lasu w dobrach
Piastowe, pow. sierpeckiego, niegdyś knieja
z wilków słynna.	Er. Ch.
Chrcynno, Chrzcinno, Chrzconno, Chrzczynno,
wś i folw., pow. pułtuski, o 3 wiorsty od sta-
cyi dr. żel. nadwiślańskiej Nasielsk, rezyden-
cya zarządu i właściciela dóbr nasielskich.
Wieś, założona w końcu XVI wieku, liczy obe
cnie dm. 21 a mieszk. 304. R. 1827 było
16 dm., 143 mk Na folwarku piętrowy pałac
z wysoką wieżą, w stylu gotyckim, zbudowa
ny w roku 1845, obszerny ogród owocowy,
budynki gospodarcze wszystkie murowane.
Zdawna istniejąca tu gorzelnia przerabia 10-
11 tysięcy korcy kartofli rocznie. Od roku
1877 przerobiony browar, z obszernemi lodo
wniami pod górami piaskowemi w sąsiednim
lasku, produkuje rocznie przeszło 26,000 wiader
czyli około 80,000 garncy piwa bawarskiego
i lagrowego "nasielskim" zwanego. W Ch.
jest siedlisko urzędu wójta gminy Nasielsk.
Ob. Nasielsk.	Dr. J. B.
Chreiiuoiika lub Krzemionka, osada wiejska w północnej stronie pow. borysowskiego, gm. berezyńskiej, w 3-im stanie policyjnym (do-kszyckim), w 4 okręgu sądowym (dokszy-ckim); w pobliżu są jeziora rybne. AL Jel.
Chreil... ob. Chrzan...
Chreniów, wieś, pow. Kamionka Strumiło-wa, leży nad potokiem mającym swe źródło pod Kulikowem; o 8 kil. od Jaryczowa. Przes. pos. wiek. roli orn. 65, łąk i ogr. 148, past. 3, lasu 53; pos. mniej, roli orn. 571, łąk i ogr. 536, past. 156, lasu 74 mórg. Ludność rzym. kat. 51, gr. kat. 459, izrael. 8: razem 518. Należy do rzym. kat. par. w Jaryczowie, gr. kat. ma w miejscu, należącą do dekanatu buskiego. W tej wsi jest szkoła filialna. B. B.
Chrenów, wś, pow. ostrogski, na półn. zach. od m. Ostroga o 55 w., niegdyś należała z in-nemi wsiami do Koniecpolskich, później dostała

Ćhr.

Chr.

64B

 

sio. Kaszo wskim; położona nad małą rzeczułką bez nazwiska; grunt kamienisty lecz urodzajny; przed kilkunastu laty był tu jeszcze dwór duży drewniany z dwu oficynami i pięknym ogrodem staropolskim i oranżeryą. Dom, budynki dworskie i ogród na wywyższonem miejscu. Ma fabrykę wapienną, bo w tutejszej ziemi znajduje się obficie kamień wapienny. Z. Róg. Chrcnówka, wś, pow. lipowiecki, nad rz. Sobem, o 5 w. od m. Kalnika. Mieszk. 665, wyznania prawosławnego, cerkiew parafialna zbudowana 1792 r. Ziemi zupełnie lesistej 2003 dzies. Należy do daszowskiego majątku hr. Potockiego. Zarząd gminny we wsi Par-choniówce, policyjny w m. Lińcach. Kl. Przed.
Chrepelów, 1.) potok górski, wytryskają
cy w obr. gm. Zielonej w pow. nadworniań-
skim, w płn. zach. jej części, na gr. z gm. Po-
rohów, w Beskidzie lesistym, z pod llypnej
(1210 m.); płynie w kier. płd. wscli. głęboki
mi parowami śródleśnymi, zwartymi od po
łudniowego zachodu lesistym działem górskim
.Stanimirem (1549 m.) a od płn. wsch. Czortką
(1259 m.), której południowy wyskok Klewa
wznosi się do 1134 m. W dalszym ciągu do
lina się rozwiera, w której nad brzegami szu
miącego potoku rozsiały się polanki. We wsi
Zielonej uchodzi do Bystrzycy nadworniańskiej
z lew. brz. Przyjmuje liczne wody górskie
z obu brzegów; jak z pr. Stohawec i Korytar-
ski p., a z lew. ,brz. Chrowelowiec. Długość
biegu 11 kil. Źródła leżą na 1210 m., ujście
zaś 623. Ogólny spad 587 m. na 11 kil.
a więc na 100 m. wypada 5'/3 m. Zatem spad
wód gwałtowny, prądy rwące. ET. O. 2.)
Ch., lewy dopływ Chrumowy, wypływa
z moczarku w Wygodzie, przysiółku Winiaty-
niec, z płn. stoków góry Słoteryi (288 m.); pły
nie w kierunku płn. zach. a zabrawszy w gór
nym biegu z pr. brz. strugi spływające .ze sto
ków wzgórza Mytnicy (313 m.), wpada po 4
kil. biegu, po płn. stronie wzgórza Chrepelowa,
do Chrumowy, dopływu Seretu.	Br. G.
Chreptyjów, wś, pow. uszycki, par. Soku-
lec, wraz z Pilipami Chreptyjowskiemi i Dżur-
dżówką dusz męz. 246 włość., 259 jednodwor.;
ziemi włość. 613 dz., na czynszu 368 dz. Na
leży do Sobańskich. Ziemi dworskiej 1711 dz.
(z częścią P;lip i Szurki); ziemia czarna, kamień
wapienny. R. 1868 było tu 146 dm. Ma
cerkiew.	Dr. M.
Chrestówka, wś, pow. zasławski, i folw. należący do białogródeckiego klucza dóbr sła-wuckich. Stajnie dla koni stada sławuckiego.
Chreszczatyk, wś, pow. romneński, gub. pułtawska, z kaplicą katol. parafii G; oss-Wer-der.
Chrełyszcze, wieś w pow. olhopolskim, 552 dusz męz., ],037 dzies. ziemi włościan a 1,098

dworskiej;   należała   cło   Modzelewskich,   dziś
Ignacego Stadnickiego.	Dr. M.
Chrewelowiec, lewy dopływ Chrepelowa;
potok górski, wytryska u płd. stoku Czortki
(1259 m.) w Beskidzie lesistym, w obr. jgm.
Zielonej w powiecie nadworniańskim. Płynie
wąską, górską doliną na płd. Długość biegu
3 i pół kil.	Br. G.
Chrewt, wś, pow. Lisko, miała st. poczt., ma par. gr. kat., należy do par. rz. kat. Polana i st. p. Lutowiska. .
Chrienowka (ross.), wś, pow. horodniański gub. czernihowskiej, st. p. w pobliżu Starodu-ba i Horodni.
Chrienowoje (ross.), sioło w pow. bobrow-skim gub. woroneskiej, st. p. o 17 W. od Bobrowa.
Christalken, ob. Wola.
Christblirg, Dzierzgoń, ob. Kiszpork..
Christburg (Alt-), wś, pow. morąski, ze st. p.
Crristfelde 1.) wś włość., pow. człuchow-ski, na bitym trakcie z Lenctyczka do Człuchowa, nad rzeczką Strzeczoną, która do Grwdy (Kiiddow) wpada. 11. 1382 Konrad von Wal-rode, kom tur człuchowski, potwierdza przywilej lokacyjny poprzednika swojego Rudolfa Hake, według którego do sołtysa należało 7 włók wolnych, do proboszcza dwie. Kościół w Ch. początkowo był parafialnym, następnie po reformacyi dla braku duchownych przyłączony jako filia do Człuchowa; r. 1741 arcybiskup znowu go odłączył, ale tylko na niejaki czas, bo potem znowu był filią; aż dopiero w ostatnich latach teraźniejszy ks. biskup Marwicz urządził przy nim stałą parafią. Obszaru ziemi ma Ch. 7782 mórg., domów mieszk. 81, kat. 367, cw. 290; szkoła jest w miejscu. St. p. Barkenfeldo. 2.) Ch. młyn, pow. człuchowski, obszaru ziemi 425 mórg, 3 mieszk. domy, kat. 11, ew. 22. 2.) Ch., ob. Krostkmuo.
Christian (niem.), ob. Chrystyan.
Chrisiianowo, ob. Chrystyanowo.
Christianshof, ob. Kaminioa i Krogulno.
Christianthal (niem.), 1.) koi., pow. olesiń-slci, par Olesno, o 10 kil. od Olesna, 64 m. roli ornej, 4 m. ogród. 2.) Ch., ob. Chrystyanowo.
Christiiichen, ob. Krystynka.
Christinenhof (niem.), dwa leśnictwa w pow. olesińskim, do dóbr Wierzchy i leśnictwa Bo-gacica należące.
Christkowo, ob. Krosikoiuo.
Christkower-Kaempe, ob. Krosikowska-Kę-pa.
Christiiiemel, ob. SMrstymoń.
Chrobaci, Chrobacya. Dawny lud i kraj słowiański koło gór karpackich.
Chrobaczc, wś, pow. myślenicki, o 7 kil. od Jordanowa, w par. rz. kat. Jordanów.
Chrobaków, koi.  włość., pow. będziński,

644

Ćhr.

Clii*.

 

gm. i par. Wojkowice kościelne. Wraz z koloniami: Lipie, Staro-Dąbie lub Podwale liczy 70 dm., 544 mk. i 407 mórg. ziemi.
Cln-olłoi-, dawno imię czy t v), piv.ezwisko, od
którego pochodzi przymiotnik Ohroberz t, j. posiadłość
Chrobra.	'	nr. Cli.
Chroberz, wśnadrz. Nidą, pow. pińczowski, gm. i par. Chroberz, o 10 wiorst od Pińczowa i tyleż od Wiślicy odległa. Leży w nizinie nalewo od drogi bitej z Pińczowa do Skalbmierza. Posiada kościół par., szkołę gminną i dom schronienia dla starców i kalek (?) W 1827 r. było tu 90 dm. i 710 mk. Nazwa Chrobrza ma pochodzić od zamku zwanego Chroberzem a następnie Chrobrzem, zbudowanego przez Bolesława I po jego powrocie z Kijowa 1019 r. W r. 1290 zamek wraz z przyległościami otrzymał od Przemysława ks. krakowskiego na mii -szkanie Jędrzej królewicz-węgierski, uchodzący przed nienawiścią brata swego. Wkrótce przybyło do Jędrzeja kilku Węgrów, którzy, udając, że są prześladowani i że przy nim szukają schronienia, upatrzywszy sposobności, utopili go w Nidzie. Ciało jego, najprzód w Kor-czynie n franciszkanów złożono, później za staraniem ciotki jego, świętej Kunegundy, do Starego Sandecza przeniesione zostali). Zamek tutejszy pamiętny był także pobytem Kazimierza W., który tu przez pewien czas leżał cierpiący, wracając 1370 r. z nieszczęśliwych łowów w lasach przedborskich. Cli. następnie stał się własnością Tęczyńskich a po nich Tarnowskich. Zamek pierwotny już w X.V[ w. przestał istnieć, gdyż Stanisław Tarnowski około r. 1550 wybudował dom murowany na-kształt pałacu. W 17 w. Chroberz, należąc do ordynacyi pińczowskiej, miał mieć piękny pałac, z którego dziś nic ma śladu; pozostało tylko po za kościołem wzgórze zwane "zamczyskiem", i znajdujące się tamże rumowiska świadczą o istnieniu zamku. Dzisiejszy pałac margrabiów Wielopolskioh, z piękną biblioteką, znajduje aię opodal, śród rozległego parku po nad Nidą położonego. Wzniósł go tu hr. Aleksander Wielopolski i następnie w 1850 r. przerobił według planów Markoniego na pomieszczenie biblioteki i zbiorów Świdzińskiego. Kościół Wniebowzięcia N". M. Panny, wybudowany przez Stanisława Tarnowskiego, według podania znajduje się na miejscu pierwotnego kościoła przez Bolesława Chrobrego wzniesionego. Marcin Białobrzeski sufragan krakowski, opat mogilski, poświęcił ten kościół w r. 1576. 11. 1830 r. został wy restaurowany kosztem parafian. W kościele znajduje się okazały z białego marmuru grobowiec fundatora tej świątyni, zmai-łego w Krakowie 1568 r., wzniesiony przez żonę jego Barbarę Drzewiecką. Pomnik ten przedstawia rycerza w zbroi, naturalnej Wielkości, po bokach znajdują się dwa posągi,

przy nich związane pęki broni; nad pomnikiem1
znajduje się płaskorzeźba, przedstawiająca
wstąpienie Chrystusa na niebiosa a nad nią
archanioł z trąbą. Na sklepieniu kościelnem
są w płaskorzeźbie rozmaite herby. W Chro-
brzu znajduje się administracya margrabstwa
pińczowskiego, do którego należą następujące
wsie i folwarki: Aleksandrów, Mozgawa, Mło-
dzowy duże i małe, Zagórzyce, Byczów (kolo
nia żydowska), Zawarża, Stradów, Wola, Sa-
dek, Kozubów. Par. Ch. dek. pińczowskiego,
3375 dusz liczy. Gmina Ch. należy do s. gm.
okr. I w Pińczowie, gdzie też i st. poczt.
W gminie znajduje się szkółek początkowych 4,
ludn. 7,000. O dobrach Ch. ob. art. Pińczów.
Co do wiosek, to Chroberz ma osad 109, grun
tu m. 940; Wajsławice osad 59, gruntu m.
569; Zagaję stradowskie osad 16, gruntu m.
142; Zawarża osad 29, gruntu m. 252; Stra
dów osad 33, gruntu m. 282; Aleksandrów
osad 20, gruntu m. 272; Wola Chroberska osad
24, gruntu m. 319.	A. Pal. i P. Bostk.
Chroboty, wś, pow. błoński, gm. lladziejo-wice, par. Mszczonów.
Chrobiiżna, wieś, pow. nowogradwołyński,
gmina kustowiecka, włościan dusz 79, ziemi
włościańskiej 219 dzies., ziemi dworskiej 385
dzies.; pierwej własność Byżkowów, obecnie
Czarnookich.	L. R.
Chrolczyce, wś, pow. nowogródzki gub. mińskiej, ma kaplicę katolicką parafii Nowogródek.
Cbrolin. wś, pow. zasławski, st. dr. żel. kijowsko-brzeskiej między Szepietówką a Po-łonnem, o 334 w. od Brześcia, o 12 w. od Sze-pietówki.
Chromakowo, wś, pow. mławski, gm. Roz-wozin, par. Lutocin. W 1827 r. było tu 26 dm. i 194 mk.; obecnie liczy 28 dm., 326 mk. Dobra Ch. składają się z folwarku Ch. z przyległością Jakubowo i Paulinowo z wsiami tejże nazwy; od Płocka w. 56, od Mławy w. 35, od Sierpca w. 16, od Bieżunia w. 8, od rz. Działdówki w. 3. Nabyte w r. 1861 za rs. 45,900; ogólna rozległość wynosi m. 1188 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 686, łąk m. 113, pastwisk m. 45, lasu m. 300, nieużytki i place m. 43. Płodozmian 12-polowy, budowli murowanych 11, z drzewa 18, pokłady torfu. Wś Chromakowo osad 26, gruntu m. 156; wś Jakubowo osad 3, gruntu m. 9; wś Paulinowo osad 2, gruntu m. 30. A. Pal.
Chroiniec, 1.) olędry, pow. pleszewski; 24 dm., 282 mk., 6 ew., 276 kat., 87 analf. Stać. poczt. Książ o 3 kil., st. koi. żel. Chocicza (Falkstaedt) o 6 kil. 2.) Ch., folw., pow. pleszewski, ob. Boguszyn.
Chromin, wś, pow. nowomiński, gm. Iwo-we, par. Latowicz. Wieś Ch. i Łopaciankę w r, 1855 oddzielono od dóbr rządowych Prą-

Chr

Chr.

645

 

wda i nadano jako majorat generałowi Gorłow
rozległość wynosi m. 1388, przyłączono zo
stały do majoratu dóbr Iwowc.	A. Pal.
Chroiuna, wś, pow. siedlecki, gm. Jasion-
ka, par. Zbuczyn. Liczy 17 dm., 98 mk. i 634
mórg. obszaru.	Br. Ch.
Chroniohorb, wś, pow. stryjski, leży nać
kilku potokami, mającymi swe źródła pod taż
wsią a wpadającymi do Stryja; przez pola
wsi przechodzi gościniec Iwowsko-stryjsko-wę-
gierski. Wieś ta leży na południowy zachód
od Stryja, o 1,5 kil. od Lubieńca. Przest.
pos. wiek. roli orn. 10, łąk i ogr. 29, lasu 253;
pos. mniej, roli orn. 151, łąk i ogr. 177, past.
217. lasu 30 mórg. Ludność rzym. kat. 102,
gr. kat. 167, izrael. 14: razem 283. Należy
do rzym. kat. paraf, w Stryju, grec. kat. par.
w Lubieńcu.	B. B.
ChroilIOWOla, Chromowa wola, wś i folw.,
pow. uieszawski, gm. Straszewo, par. Koneck.,
od Warszawy w. 168, od Nieszawy w. 10, od
Aleksandrowa w. 5. Nabyte w r. 1853 za rs.
19,150. Ogólna powierzchnia wynosi m. 625
a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 485,
łąk m. 74, pastwisk m. 33, lasu m. 8, nieuży
tki i place m. 29. Płodozmian 13-polowy. Bu
dowli murowanych 6, drewnianych 4, pokłady
torfu. Wś Chromowa wola osad 20, gruntu m.
58.	A. Pal.
Chronili!;), Chronon, Chronus, Kronos, starożytna nazwa rz. Niemna.
Chronów, wś i folw., majorat, pow. radom
ski, gm, Wolanów, par. Mniszcw. W 1827 r.
było tu 31 dm., 300 mk., obecnie liczy 39 dm.,
222 mk., 388 mórg. ziemi dworsk. i 412 mórg.
włość.	Br. Ch.
Chronów (z Borowną i Łopuszną), wś, pow. bocheński, o 4 kil. od Wiśnicza, 1212 mórg. rozl., wtem 801 m. roli ornej, 115 domów, 770 mieszk.; parafia katol. dek. brzeskiego w miejscu, wiernych 897. Kościół paraf, pod wezwaniem św. Ducha, niewiadomo kiedy wybudowany, lecz istniał już w r. 1546; od 1546 do 1784 filialny starowiśnicki, ma akta od r. 1782; szkoła ludowa 3-klasowa, położenie pagórkowate, gleba żytnia, niezbyt urodzajna.
Chronówek, wś pryw. i folw., pow. radomski, gm. Orońsk, par. Mniszek. W 1827 r. było tu 7 dm. i 65 nik., obecnie ma 4 dm., 47 mieszk. Folw. leży od Radomia w. 10, od Orońska w. 3,odrz. Pilicy w. 35. Nabyte w. r. 1869 (łącznio z dobrami Orońsk) za rs. 60,000. Ogólna przestrzeń wynosi m. 379, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 260, łąk m. 40, pastwisk m. 3, lasu m. 67, nieużytki i place 9. 1'łodozmian 9-polowy. Budowli murowanych 4, z drzewa 3. Wś Ch. osad 9, gruntu m. 50.
Chronstau, ob. Chrosty.
ChroilUS, ob. C/ironms.
Chropaczów,   wś  i dobra, pow. bytomski,

o pół mili od Bytomia, dawniej stanowiące je
dne całość z dobrami Kamień, około 1770 r.
we władaniu Jerzego von Goschiitzky, od 1826
należą do hrabiów Henckel von Dounersmark.
Par. w Bytomiu. Dobra Ch. składają się
z folw. Ch. i Kopaaina, z wsi i koi. Brzezina.
Dobra Ch. mają 964 m. rozl. (453 m. roli orn.,
49 m. łąk, 9 m. ogr., 40 m. pastw., 404 m.
lasu) a gmina Ch. 1009 m. rozl. (639 m. roli
orn., 327 m. lasu, 20 m. łąk, 10 m. ogr., 13
m. pastw.). Część gminy Ch. zowie się Lipina
(ob.). Ch. ma przeszło 7000 mk.	F. S.
Chropotowa, wś, pow. kamieniecki, 461 dusz męz., w tej liczbie 17 jednodworców na czynszu, 678 dz. ziemi włość. Dawniej własność hetmanosvej Branickiej, dziś Strojnow-skich 687 dz., Czajkowskich (sukces.) 705 dz. ziemi używalnej. Jest tu podobno źródło słone. Chrość, ob. Chroszcze.
Chrościce, Chmścice, 1.) wś, pow. pińczow-
ski, gm. Pińczów, par. Sędziejowice. Posiada
młyn wodny. W 1827 r. było tu 26 dm.,
223 mk. Folw. Ch. z wsią Ch, od Kielc w.
35, od Pińczowa w. 6, od Myszkowa w. 67,
od rz. Nidy w. 6. Nabyte w r. 1862 za rs.
22100. Ogólna przestrzeń wynosi m. 736;
a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 254,
łąk 53, pastwisk m. 9, lasu m. 114, zarośli
254, wody 3, nieużytki i place 8 m. Budowli
murowanych l, z drzewa 9. Wś Chruścice
osad 34, gruntu m. 378. 2.) Ch., wś, pow.
womiiiski, gm. Chrościce, par. Kałuszyn.
W 1827 r. było tu 17 dm.. 107 mk. Folw.
Jh. lit. A., rozciągający się na wsiach Szymbo-
ry, Jabrainy i Wólce Kałuskiej, ma rozległości
m. 237. Gm. Ch. należy do s. gm. okr. I
w- N. Mińsku, st. poczt, w Kałuszynie, od N.
Mińska 16 w. W gminie znajduje się: browar,
młyn wodny. Ludn. 1685. 3.) Ch. wielkie,
wieś drobnej szlachty, pow. ciechanowski, gm.
paraf. Sońsk, nad rzeczką Soną położona, 113
nieszk., 11 domów mieszk, powierzeń. 224
mórg. w tem 171 m. gruntu ornego; karczma.
4.) Ch.-Lyezki, wieś drobnej szlachty, pow.
iechauowski, gm. par. Sońsk, nad rzeczką
Soną położona, 85 mieszk., 13 dm., powierzeń.
L75 mórg., w tem 120 m. gruntu ornego; kar-
3zma.	A, Pal., Br. Ch, B. Chu.
Chrościce, niem. Chroszczutz, wś, pow. opolski, z folw.   Reichenbach,   Ostro wek i Kwaśne raz młynem  nad   Brynicą;   ma filialny  kość. katol.   par.   Sialkowice, szkołę z 300 uczniami 5000 m. rozl.    We wsi Ch.  jest urząd leśny ladleśnictwa rządowego Popielów.
Chróściele, Chruściele, 1.) wś, pow, radzy-miński, gm. Małopole, par. Dąbrówka. Posiada gorzelnię. W 1827 r. było tu 17 dm., 100 mk. Dobra Ch.-Zaścienie składają się z folw. . i wsi Ch. i Zaścienie od Warszawy w 35, od Radzymina w. 10, od Tłuszcza w. 5, od

646

Chr.

Chr,

 

rzeki Euga w. 7. Nabyte w r. 1871 za rs. 75,000; ogólna powierzchnia wynosi m. 1303 a mianowicie: grunta orne ogrody m. 483, lasu m. 789, nieużytki i place m. 31, płodozmian 13 i 6-polowy. Budowli murowanych 4, ?, drzewa 20. W ś Chrościele osad 27, gruntu m. 34; wś Zaścicnie osad 8, gruntu m. 168. 2.) Ch., folw. pryw., pow. ciechanowski, gm. Gołyinin, par. Pałuki, 255 m. rozL, 49 mk.
Chruściele, Chroszczele, niem. Chrosziellen, wś, pow. łecki, st. p. Ełk.
Chrościn, 1.) wś, nad Prosną, pow. wieluński, gm. Bolesławiec, par. Micleszyn. Posiada kościół drewniany filialny. W 1827 r. było tu 46 dm., 384 mk., obecnie 82 dm., 560 mk. a z przysiółkami Wiewiórka i Starostwo Bolesławiec rządowe te dobra (donacya) mają 915 m rozl., wś zaś 795 m. rozl. 2.) Ch., wś włość., pow. płoński, gm. Naruszewo, paraf. Gumino, liczy 105 mk., 12 osad włość., 14 domów micszk., powierzchni 417 morgów, w toj liczbie 292 gruntu ornego; karczma we wsi nałoży do majoratu Gumino. W...r. i B. Chu.
Chróścina, niem. Chrosozina, wś i dobra,
pow. opolski, o 1.2 mil od Opola, należały nie
gdyś do klasztoru zakonnic w Czarnowąsio.
W ś z folw. Wullesruh (wielka cegielnia) ma
1938 m. rozl., po większej części gruntu orne
go, nizkiego i wilgotnego. Jest tu kościół
paraf, katolicki, 1793 nowo z muru wzniesiony
i szkoła 2-klasowa. Par. Ch. dek. prószkow-
skiego liczyła 1869 r. 1555 kat., 20 ew. Do
bra Ch. mają 1356 m. rozl., gorzelnię, kopalnię
torfu i kamieniołomy.	F. S.
Chróścinck, 1.) folw., pow. kutnowski, gm.
Sójki, par. Grochów. W 1827 r. było tu 12
dm., 69 mk.; obecnie liczy 8 dm., 103 mk.
Folw. Ch. od Warszawy w. 120, od Kutna w.
8, od Ostrów w. 6. Nabyty w r. 1873 za rs.
25,200. Ogólna rozległość m. 434, a miano
wicie: grunta orne i ogrody m. 350, łąk m. 17,
lasu m. 51, nieużytki i place m. 16, płodo
zmian 4-polowy. Budowli murowanych 2,
z drzewa 16, wiatrak.	W. W.
Chrościuska wola, wieś, pow. kutnowski, gm. Mikstal, par. Grochów. W 1827 r. Chr. Wola miała 11 dm. i 70 mk., obecnie liczy 20 dm., 179 mk. i 332 m. ziemi ornej. M7. W.
Chrośla, wieś, pow. nowomiński, grn. Gli-
nianka, par. Mińsk. W 1827 r. było tu 16
dm., 131 mk.	Br. Ch.
Chrośle, wieś, pow. sochaczewski, gmina
Iłów, par. Jamno. W 1827 r. było tu 13 dm.
i 72 mk. Dobra Ch. i Niedziałki nabyte
w roku 1845 przez Najjaśniejszego Cesarza
Wszechrossyi, łącznie z dobrami Byki, za rs.
66,750. Rozległość samych dóbr Chrośle i Nie
działki ma wynosić 155 włók miary magde
burskiej; wchodzą one w skład księstwa ło
wickiego.	A. Pal.

Chrośle, wieś włość, w pow. lubawskim,
niedaleko Drwęcy, milę od Lubawy, par. Ila-
domno. posiadała od najdawniejszych czasów
własny kościół parafialny; podług nowego
przywileju, który wygotował w r. 1340 wójt
bratyański Kuno von Liebonstein, należały do
niego 4 włóki roli; wsie parafialne były: Chro
śle, Nowy dwór i młyn lluda. Szkołę spalili
Szwedzi. Ostatni proboszcz, który tu mieszkał
nazywał się Walenty, umarł około r. 1600.
Następnie r. 1612 nowy zupełnie kościół wy
stawił ksiądz Paweł, proboszcz ze Skarlina;
w starym był między irmoini napis grobowy:
"Jan Działyński, syn Mikołaja Działyńskiego,
wojewody chełmińskiego, starosty bratyań-
skicgo, umarł r. 1588." Biskup Kuczborski
przyłączył kośoiół w Ch. jako filialny do Skar
lina r. 1616; bisk. Krctkowsld zaś r. 1730 do
łladomna. Po rozbiorze kraju tak bardzo pod
upadł, że w r. 1776 musiał być rozebrany.
Obszaru, ziemi obejmuje Ch. 3023 m., domów
mioszk. 55, kat. 321, ewang. 120; szkoła jest
w miejscu.	Kś. F.
Chróślin, ob. Chmślm.
Chrosna, wieś, pow. nowomiński, gm. i par.
Kołbiclo. Loży przy drodzo żelaznej Nadwi
ślańskiej, między Pilawą a Celestynowem, o 10
wiorst od Pilawy. Lud wiejski trudni się su-
kiennictwem. W 1827 r. było tu 34 dm.,
224 mk.	Br. Ch.
ChroŚna, wieś, pow. krakowski, par. Mo-
rawica, o 4 kil. od Liszek, ma 244 mk., 74 m.
lasu dworskiego, 312 mórg. roli włościań
skiej.	Mac.
Chrośnice, wieś, pow. ostrołęcki, gin. i par.
Czerwin. Ma 23 dm., 122 mk., włościan i dro
bnej szlachty, ziemi 586 m.	Er. Ch.
Chrośnice, niem. Chrosnitz, Krosclmitz, wieś,
pow. międzyrzecki, 45 dm., 309 mk., 43 ew.,
266 kat., 102 analf. 2.) Ch., domin., pow.
międzyrzecki; 4311 m. rozl., 3 dm., 59 mk.
Stacya poczt, i kolej żelazna Zbąszyń o 5 kilo
metrów.	. M. St.
Chrosno, 1.) wieś, pow. łęczycki, gmina Chociszew, par. Bełdów. W 1827 r. było tu 10 dm. i 49 mk. 2.) Ch. lub Chmsno, wieś, pow. garwoliński, gm. i par. Ryki. W 1827 roku było tu 25 dm., 170 mk., obecnie liczy 33 dm.. 183 mk. Folw. Ch. od Warszasvy w. 40, i od Xowomińska w. 14, od Garwolina w. 21. Rozległość w ogóle wynosiła m. 583 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 329, łąk m. 50, pastwisk m. 10, w zaroślach m. 187, nieużytki i place m. 9. Budowli z drzewa 10; z folwarku tego odprzedano częściowo m. 266; tym sposobem rzeczywiście obszar wynosi tylko m. 318. 3.) Ch. lub Chrosno, wieś i folw., pow. kutnowski, gm. Sójki, par. Grochów. Do Kutna 3 w., do Ostrów 8 w. Ziemia pszenna. W 1827 r. było tu U dm. i 86 mk., obe-

Chr.

Chr.

647

 

cnie liczy 8 dm., 109 mk., lasu młodego 30 m.
y.iemi dworskiej 322 mórg., włość. 8 mórg.
osad 15.	W. W. i A. Pal.
Chrosno, wś niedaleko Gopła. pow. inowro
cławski; 22 dm., 204 mk.; 5 ew., 199 kat., 71
imalf. Stacya poczt. Strzelno o 8 kil., st. koi.
zol. Inowrocław o 25 kil.	M. St,
Chrosno, Chrosno, ob. Chrusno.
Chróst, Chrust, wieś i dobra, pow. kozielski,
0	15 kil. od Koźla,  przy drodze  z Warmunto-
wa  do Maciowegokrza,  niedaleko  drogi bitej
koziclsko-głupczyckiej,  w par. katol. Ucisków.
Wieś ma 115 m. rozl. a dobra 657 m. rozl. Ho
dowla bydła pięknej rasy.
Chrostkowo, gmina, pow. rypiński, należy do IV okręgu sądu gmin. (Nadróż), ludności 2104 mk., powierzchni 8888 m., w tej liczbie -1791 m. gruntu ornego; włość, posiadają 2895 m., właściciele pryw. 5993; kościół kat. par., szkółka i zarząd gminy we wsi Chr., ewangelicki dom modlitwy, 5 szynków i karczem, 4 młyny wodne, 2 wiatraki, 3 tartaki, 4 kuźnie
1	cegielnia.  Do gminy należą wsie włość, i ko
lonie:  Adamowo, Chojenek,  Chojno, Chrostko
wo,   Gostkowizna, Grabina, Golenkowo, Huta
Chojnowska, Janiszewo, Łubianki,  Łowy, Ło-
siaki, Majdany, Marmany, Nowa wieś, Podja-
błonie, Wildno; dobra prywatne: Chojno, Chro
stkowo,   Łubianki,   Sowawieś,   Podnietrzeba,
Wildno, os. młyn: Brużek. Cli., wś nad rzeczką
liuziec położona,   o   18 w. od  B/ypina,   liczy
293 mk. (105 męż., 186 kob.),  56 osad włość.,
39 domów mieszk.,   powierzchni   178 m.   (141
m. gr. orn.)   11. 1827  miała 22 dm.,   210 mk.
Dobra Ch. składają się  z folw. Ch.  i Majdany
i osady młyn. Ch.: liczą 165 mk., 9dm. mieszk.
z tych  2 murowane,   powierzchni 2301 mórg.,
w tem 566 m.   gruntu ornego;   do dóbr  należą
karczma,  kuźnia, tartak i młyn  wodny  nad
rzeczką Ruziec.    Par. Ch. dek. rypińskiego li
czy dusz 1707.       t	B. Chu.
Chrósłowa, wieś, pow. noworadomski, gm. i par. Gidle.
Chrostowice, przysiółek Dąbrowicy.
Chrostowo, 1.) Ch.-Brońki, folw. pryw., pow. przasnyski, par. Czernice, gm. Chojnowo, o 7 w. od urzędu gminnego, o 12 w. od Przasnysza, ma l dm., 13 mk., 90 m. rozl., 75 m. roli ornej. 2.) Ch.-Wielkie, wieś drobnej szlachty tamże, ma 13 dm., 132 mk., 249 m. rozl. Znaczny chów gęsi, dużo łąk kamienistych. 3.) Ch.-Zalesie, wieś drobnej szlachty, o wiorstę od poprzedzających, ma 9 dm., 54 mk., 99 m. rozl., 80 m. roli ornej. 4.) Ch., okolica szlach.. pow. ostrołęcki, gm. i par. Troszyn. W obrębie jej leżały wsie: Chrostowo, Ch. Sawały wielkie i Ch. Sawały małe. Jestto gniazdo Chrostowskich, wspominane w dokumentach z 1477 r. W 1827 r. Ch. miało 33 dm., 185 mk.; obecnie ma 34 dm"

241 mk. drobnej szlachty, ziemi 990 m. 5.) Ch.-Wielkie, wieś szlach., pow. kolneński, gm. Kubra, par. Jedwabno. W 1827 r. było tu 16 dm. i 86 mk. 6.) Ch., ob. Chrustowe.
Chrostowo, 1.) gm., pow. chodzieski, 2
miejsc.: 1) wieś, 2) domin.; 26 dm., 356 mk.,
194 ew., 162 kat., 81 analf. Dominium, 1570
mórg. rozl. Stacya pocztowa Ujście o 4 kil.,
st. koi. żel. Piła o 14 kil. 2.) Ćh., wieś, pow.
inowrocławski; 18 dm., 191 mk., 17 ew., 174
kat., 61 analf.	M. St.
Chrostowo, 1.) osada, pow. kartuski, par. Stężyca, należy do wsi Przewóz. 2.) Ch., osada, pow. kartuski, par. Stężyca, należy do Stężycy Szlacheckiej.
Chrósty, ob. Chrusty.
Chrósty, niem. Chronstau, wieś, pow. opolski, przy zbiegu strumienia Dębiej ze strumieniem Jemielnickim, o 11 kil. od Opola, w par. Opole, ma bardzo dawną szkołę katolicką, 1310 m. roli ornej, 214 m. łąk, 200 m. pastwisk, 54 m. placów, ogrodów i wody. We wsi Ch. jest st. dr, żel. z Opola do Yossowskiej.
Chroszcze, inaczej Chrość (ze Staniątkami i Podborzem), wieś, pow. wielicki, o 4,5 kil. od Niepołomic, w par. rz. kat. Brzezie. Dominium należy do klasztoru benedyktynek w Staniątkach. Często Ch. zowią też Stanią-tka. Klasztor założony 1216 r., utrzymuje pensyą panien. We wsi Ch. jest 350 dusz katol., w Staniątkach dusz 224.
Chrószczele, ob. Chróściele.
Chrószczów, Chrószczówka, ob. Chruszczów, Chruszczówka.
Chroszczuetz (niem.), ob. Chróścice.
Chrumowa, potok wypływa w obr. gm. No-
wosiółki (Kostiukowej), we wschód, jej części,
na gr. z Korolówką; płynie z razu na połud.,
poczem zwraca się na płd. zach., płynąc środ
kiem wsi Winiatyniec, gdzie z prawego brzegu
zabiera wody potoku Kierniczki, przepływa
jącej Nowosiółkę, a przeszedłszy w obręb
jminy Szczytowiec, zwraca się na południe
'. przybliżywszy się do Seretu na 500 m. i zno
wu się odeń oddaliwszy, wpada do Seretu,
opłynąwszy północne i zachodnie stoki wzgó
rza Chrepelowa. Długość biegu 13 kil. Oprócz
jomniejszych strug przybiera z prawego brze-
u znaczniejszy potok Kierniczkę. a z lewego
brzegu Chrepelów. Spad wód dość powolny.
Koryto nadzwyczaj kręte.	Br. Q.
Chruścice, ob. Chróścice.
Chruściechów, wieś i folw., pow. radom
ski, gm. Białobrzegi, par. Jasionna.    W 1827
roku  było tu 10 dm.  i 62 mk.,  obecnie liczy
12 dm.,   127 mk.,  723 mórg.   ziemi dworskiej
232 m. ziemi włość.	Br. Ch.
Chruściel, wieś, pow. włoszczowski, gm. Włoszczowa, par. Konieczno.
Chruściele, ob. Chróściele,

648

Chr.

Chr.

 

Chruścielewo, wieś, pow. drysieński, w r.
1764 dziedzictwo Przysieckich, dziś Katarzyny
Bobiatyńskiej.	A. K. Ł.
Chruściri, wieś, i Chr u ścinek, wieś, pow.
kolski, gm. i par. Chełmno. W 1827 r. było
tu 22 dm. i 195 mk.	Br. Ch.
Chruścina, ob. Chróścina.
Chruścińskie, wieś, pow. wieluński, gmina
Kiełczygłów, par. Eząśnia. Ma 15 dm., 107
mieszk.	W...r.
Chruślanki Józejowslcie i MazanowsMe, wsie, pow.nowoaleksandryjski, gm. Józefów, par. Pra-wno. Jest tu młyn i tartak wodny. R. 1827 r. Ch. Józefowskie liczyły 3 dm. i 21 mk., Ch. mazanowskie zaś 25 dm. i 178 mk.
Chruślice, wieś i folw., pow. radomski,
gm. Zakrzew kościelny, par. Cerekiew. W v.
1827 było tu 12 dni., 146 mk., obecnie liczy
19 dm., 141 mk. Folw. Ch. z wsią Ch. od
Radomia w. l O, od Przytyka w. 6, od rzeki
Pilicy w. 28. Nabyte w r. 1868 za rs. 16098.
Ogólna rozległość wynosi m. 459, a mianowi
cie: grunta orne i ogrody m. 293, łąk m. 23,
pastwisk m. 68, lasy m. 63, nieużytki i place
m. 12; budowli drewnianych 20; w niewiel
kiej ilości pokłady marglu; wieś Chruślice osad
25, gruntu m. 254.	A. Pal.
Chruślice, przys. gm. Klimkówki, atty-
nencya do Dąbrowy, pow. sądecki, par. Wielo
głowy, odległa o l m. od m. N. Sącza, w poło
żeniu pagórkowatem, ma obszar 170 m., 84
mk.; właściciel Kielawa.	M. Ż. S.
Chruśliii, 1.) wieś, pow. błoński, gm. Ra-
dzików, par. llokitno. W 1827 r. było tu
7 dm. i 59 mk. 2.) Ch.,. Chróślin, wieś, pow.
łowicki, gm. Dąbkowice, par. Chruślin. Wieś
ta należy dziś do księstwa łowickiego. W 16
wieku należała do dóbr stołowych arcyb. gnie
źnieńskich. Tutejszy kościół kilkakrotnie był
przerabiany i rozszerzany; pierwotną datą zda
je się być r. 1521, fundacya prymasa Dzierz-
gowskiego. W początku XVII w. Jan Lipski
arcyb.»wystawił tu dom mieszkalny dla siebie.
Ch. leży przy drodze z Łowicza do Bielaw.
R. 1827 było 44 dm., 366 mk. (?), obecnie ma
44 dm., 157 mk. Par. Ch. dek. łowickiego
2494 dusz liczy.	Ócz.
Chruślina, wieś, pow. nowoaleksandryjski, gm. Godów, par. Boby. W 1827 r. było tu 55 dm., 373 mk. Folw. Ch., 40 włók rozl., obecnie ulega parcelacyi.
Chrusno, 1.) wieś, pow. lwowski, o 3 kil. od Derewacza, z par. gr. kat. w miejscu dek. szczerzeckiego, i szkołą filialną. 2.) Ch. nowe, wieś, o l kil. od poprzedzającej, kolonia niemiecka, należy do par. ewang. Dornfeld, ma szkołę l-klasową ewangelicką.
Chrust, ob. Chróst.
Chrustów, folw., pow. kaliski, gm. Zborów, par. Borków.

Chrustów, także Chntszazem zwany, potok,
wypływa w obrębie gm. Nadorożnej w powie
cie tłumackim, z źródeł łącznych, rozsianych
u płd. stoków wzgórza Nadorożną zwanego
(386 m.); płynie z razu na południe, a potem
na wschód, tworząc granicę między Nadorożną
i Tłumaczem a Kolińcami. Uchodzi do Tłu
macza z lewego brzegu. Długość biegu 5
kiłom.	Br. G.
Chrustowa, duża wieś w pow. olhopolskim,
w pięknem położeniu, dusz męz. 782; ziemi
włość. 1814 a 4057 dworskiej; własność Ju-
szewgkich.	Dr. M.
Chrustowa, ob. Kamionka.
Chrustowice, wś, pow. pińczowski, gmina i par. Opatowiec. W 1827 r. było tu 8 dm. i 51 mk.
Chrustowe, ob. Chrostowo.
Chrustowo, l.) wś, pow. włocławski, gm.
Piaski, par. Zgłowiączka. 2.) Ch., pow. wło
cławski, gm. Przedocz, par. Chodccz, wieś go
spodarska gruntu 9 m., niegdyś dworskich
220 m. i lasu 7 m. R. 1877 miała 6 dm., 59
mieszk.	Ks. A. M.
Chrustowe, 1.) domin., pow. wrzesiński, 1049 m. rozl., należy do dóbr miłosławskich; 7 dm., 113 mk., wszyscy kat., 56 analf. Sta-cya pocztowa i koi. żel. Miłosław o 3 kil. 2.) Ch., wieś, pow. bukowski, 7 dm., 83 mk., wszyscy kat.; 25 analf. 3.) Ch., folwark, pow. bukowski, należy do dóbr grodziskich; 3 dm., 60 mk. Stacya pocztowa w Grodzisku o 2 kil., st. koi. żel. Opalenica o 9 kil. 4.) Ch., wieś, pow. obornicki; 14 dm., 149 mk., 6 ew., 143 kat., 54 analf. 5.) Ch., domin., pow. obornicki; 1189 m. rozl., 5 dm., 100 mk.; 72 ów., 28 kat., 32 analf. Stacya poczt, i koi. żel. Szamotuły o 10 kil. Pod wsią wykopano urny; w jednej znaleziono złoto stopione.
Chrustowy, ob. Chrusty.
Chrusty, 1.) wieś rządowa, pow. brzeziń-ski, gm. Mikołajów, par. Łaznów. Leży przy drodze bitej z Brzezin do Rokicin; 1827 r. było tu 20 dm. 143 mk. 2.) Ch., wieś, pow. łaski, gm. Chociw, par. Widawa. W 1827 roku było tu 21 dm., 130 mk. Dobra Ch. składają się z folw. Ch., wsi Ch. i Zawady, od P-iotrkowa w. 35, od Łasku w. 22, od Widawy w. 7. od rz. Warty w. 8. Nabyte w r. 1875 za rs. 21000. Rozległość ogólna wynosi m. 690 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 310, łąk m. 55, pastwiska m. 34, wody m. 3, lasu m. 268, nieużytki i place m. 2,). Płodo-zmian zaprowadzony. Budowli drewnianych 7, pokłady torfu. Wieś Ch. osad 27, gruntu m. 234; wieś Zawady osad 40, gruntu m. 788. 3.) Ch., folw., pow. koniński, gm. Golina, par. Myślibórz. Folw. Ch. lub Chrustowy, od Kalisza w. 60, od Konina w. 19, od rzeki spła-wnej w. 3. Nabyte w r. 1868 za rs. 20,000.

Chr.

Chr,

649

 

Rozległość wynosi m. 217 a mianowicie: grun
ta orne i ogrody m. 200, łąk m. 11, nieużytki
i place m. 6. Płodozmian 10-polowy. Budo
wli murowanych 9; w blizkości młyny parowe
i gorzelnie.	Br. Ch. i A. Pal.
Chrusty, kolonia, pow. szamotulski; 9 dm., 103 mk., 15 ew., 88 kat., 39 analf. Stacya pocztowa i kolej żelazna Szamotuły o 8 kil.
Chrusty, ob. Chrósty.
Chruszcz, ob. Chrustów.
Chruszczewo, Chrószczewo, wieś włość,
i folw., pow. ciechanowski, gm. Nużewo, par.
Ciechanów; wieś liczy 106 mk. (45 męż., 61
Łob.), 9 domów mieszk., 17 osad włość., po
wierzchni 151 m. (109 gr. ornego); folw. nale
ży do dóbr Opinogóra. R. 1827 miał 7 dm.,
67 mk.	B. Chu.
Chruszczewo, Chruszczowo, wieś, powiat proński, gub. riazaiiska, sl. p.; niedaleko stacya dr. żel. riazańsko-kozłowskiej t. n. w punkcie zboczenia traktu ku Prońskowi.
Chriiszczewo-Uzłowaja, st. dr. żel. riaż-sko-wiaziemskioj i chruszczewo-jeleckiej w guberni tulskiej.
Chruszczobród, Chruszczolrody, wieś, pow.
będziński, gm. Rokitno szlacheckie, par. Chru
szczobród. Leży na prawo od linii koi. warsz.
wied., między stacyą Łazy a Ząbkowicami.
Posiada kościół par. murowany z XV wieku.
W 1827 r. było tu 87 dm. i 494 ink. Parana
Ch. dek. będzińskiego 2585 dusz liczy. Folw.
Ch. lit. A. rozległość wynosi m. 373 a mia
nowicie: grunta orne i ogrody m. 153, łąk
m. 14, pastwiska m. 30, lasu m. 160, nieuży
tki i place m. 16; wieś Chruszczobród A. ma
osad 24, gruntu m. 507. II. 1879 odkryto tu
pokłady galmanu. Folw. Ch. lit. B. ma 919 m.
rozl., młyn i tartak.	A. Pal.
Chruszczów, wieś, pow. nowoaleksandryj-
ski, gm. Drzewce, par. Bochotnica; obecnie ma
16 dm., 116 mk. W 1827 r. było tu 14 dm.
i 123 mk.	H. W.
Chruszczówka, wieś i folw., pow. soko-łowski, gm. Dębe-Nowo, par. Kossów. W r. 1827 r. było tu 12 dm., 126 mk., obecnie liczy 20 dm., 258 mk. Położenie faliste, ziemia piaszczysta, w znacznej części wydmy lotne. Folwark Ch. z wsią tejże nazwy, od Siedlec w. 35, Sokołowa w. 16, od Kossowa w. 7, od Węgrowa w. 14, od Małkini w. 16, od rzeki Bugu w. 12. Nabyte w r. 1858 za rs. 12,305. Ro-zległość wynosi m. 1348 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 276, łąk m. 30, lasu m. 619, zarośli m. 145, nieużytki i place m. 278. Budowli murowanych l, z drzewa 28, gorzelnia i piwny browar, pokłady torfu; wieś Chro-szczówka osad 37, gruntu m. 258. A. Pal.
Chruszczówka, ob. Ułusz i Zalucze.
Chruszczowo, ob. Chruszczewo.
Chruszczyn, 1.)  wieś,  pow.  odolanowski,

34 dm., 278 mk., 31 ew., 242 kat., 73 analf.
2.) Ch., folw., pow. odolanowski, należy do
dóbr krotoszyńskich; 5 dm.. 36 mk. Stacyą po
cztowa w Daniszynie o 3 kil., stacyą koi. żel.
Ostrowo o 16 kil.	M. St.
Chriiszczyua 1.) wielka, wieś, pow. piń-czowski, gm. Nagórzany, par. Gorzków, o 28 wiorst od Pińczowa, o 7 w. od Koszyc, o 77 w. od Łaź; miejscowość w połowie płaszczyzna, w połowie wzgórza, przy trakcie proszowsko-wiślickim; r. 1827 dm. 32, mk. 199. \Vies ta jest od lat 270 w posiadaniu familii Dębskich. Dwór modrzewiowy (ob. rysunek i opis w Kłosach, t. IX str. 88); we wsi figura kamienna z wyobrażeniem Chrystusa, postawiona przeszło 400 lat temu. Folwark Wymysłów należy do Chr. Grunta przeważnie pszeniczaa. Dobra nabyte w r. 1869 za rs. 30,000; ogólna rozległość wynosi m. 639 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 484, łąk 45, pastwisk 22, lasu 77, nieużytki i place m. 11. Płodozmian 9-polowy. Budowli z drzewa 15, staw i struga bez nazwy; wieś Chruszczyna wielka ma osad 28, gruntu m. 123; wieś Wymysłów osad 2, gruntu m. 9. 2.) Ch. mała, wieś, pow. pińczowski, gmina Nagórzany, par. Gorzków, należy do dóbr Kazimierza Mała hr. Łubień-skiego. R. 1827 liczyła 13 dm., 81 mk. Folw. Ch. mała z wsią tejże nazwy. Nabyte w r. 1870 za rs. 19,000. Rozległość ogólna wynosi m. 282 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 257, łąk m. 10, nieużytki i place m. 15, plodozmian 10-polowy, budowli dworskich 10; wś Ch. mała osad 11, gruntu m. 54.
Chruszlifice lub Kruszlitwe, wielkie i mule,
wsie rządowe w pow. winnickim, tworzyły
oddzielne starostwo chruszlinieckie, oddane za
Cesarza Aleksandra I generałowi Franciszkowi
Łoźnińskiemu na 50 lat. Płaciło kwarty 1370
rs. W obudwu tych wsiach ziemi włość.
5291 dzies. Jest też część pułkownika Bojko-
wa 96 dzies.	Dr. M.
Chruszów, ob. Hruszóiu.
Chryplin, wieś, pow. stanisławowski, nad rzeczką Bystrzycą czarną i przy kolei żelaznej Iwowsko-czerniowieckiej, o milę na południowy wschód od Stanisławowa. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 11, łąk i ogr. 23, pastw. 2, lasu 8; pos. mniej, roli orn. 645, łąk i ogr. 526, past. 142 mórg. Ludność rzym. kat. 12, gr. kat. 631, izrael. 90: razem 733. Należy do rzym. kat. parafii w Stanisławowie; gr. kat. par. ma w miejscu, należącą do dekanatu stanisławowskiego. Wieś ta posiada szkołę fiTa'iią 1-klasową.
Chrypska (Wólka), wś, pow. kowelski. Miała kaplicę katol. b. parani Opalin.
Chryskie albo Czarne, jeż. w pow. słonim-skim, w par. Olszew, o 7 w. na półn. od Spo-rowskiego, ma do 20 w, kw. rozl., największe

650

Gho

Cho.

 

w gub. grodzieńskiej; wschodnia połowa błotnista, zachodnia twarda a na niej wsie Piaski, Wójtowo, Łuczyca i Chrysa. Jeż. Ch. łączy się przez Dorohobuż z Jasiołdą.
Chrysopolis, ob. Wąsosz.
Chrystkowo, Krystkowo, Chystyanowo, niem.
Christianowo, folw., należący do Pigży, w pow.
toruńskim, par. Swierczynki, nad bitym tra
ktem toruńsko-chełmińskim, l i pół mili od
Torunia, ma 2 mieszk. domy, 15 kat. i 5 ew.,
st. p. Ostaszewo.	K». F.
Chrystobork, ob. Kiszpork.
Chrystowo, okrąg wiejski w gm. Morzyca,
pow. miejski, liczy w swym obrębie wsie:
Gińfci, Bielewicze, Chrystowo, Zukowo, Pore-
ścia, Podkrajewszczyzna, Zawrótki, Piotrowi-
cze, Drozdowszczyzna.	F. O.
Chrystyail, Krystyan, koi., pow. pszczyński, o 2 kil. od Pszczyny, w par. Pszczyna, ułożona z kilku chat.
Chrystyanowo, 1.) niem. Ghnatiimthal, wś, pow. rastemborski. 2 ) niem. Christianowo, ob. Chrystkowo.
Chrystynów, ob. Krystynom.
Chrystynówka, wś, pow. humański, nad rz. Bosówką, o 20 w. od m. Humania, niedaleko granicy pow. lipowieckiego. Mieszkańców 1814 wyznania prawosławnego i 81 katolików. ]jyła tu niegdyś kaplica grecko unickiego obrządku; dziś parafialna prawosławna, zbudowana w 1786 r. i dwie gorzelnie. Ziemi 2272 dzies. Należy do Krasickich; poprzednio wchodziła w skład dóbr tulczyńskich, potem do Stachurakich należała. W r. 1654 Czar-niecki wziął ją szturmem i zniszczył; później w 1672 Doroszeńko stał tu długo obozem, wracając z pod Kamieńca. Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny i par. katol. w Humaniu.
Chrzan, 1.) wieś, pow. wrzesiński; 46 dm., 384 mk., 8 ew., 376 kat., 174 analf. 2.) Ch., domin., pow. wrzesiński, 2652 mórg. rozl., 7 dm., 134 rak., 6 ew., 128 kat., 68 analf. Stać. poczt. Zerków o 4 kil.
Chrzanów, 1.) wś, pow. warszawski, gm. Bliznę, par. Babice. W 1827 r. było tu 17 dm. i 84 mk. 2.) Ch. mały i duży, wś, pow. błoński, gm. i par. Grodzisk. R. 1827 Ch. mały liczył 17 dm. i 167 mk., obecnie liczy 263 mk. Ch. duży zaś liczył 8 dm. i 71. Dobra Ch. mały składają się z fol. tejże nazwy, tudzież wsi: Ch. duży, Ch. mały, Makówki i Tłuste, od Warszawy w. 28, od Błonia w. o. od Grodziska w. 2. Nabyte wr. 1873 za rs. 42541. Rozległość ogólna wynosi m. 555 a mianowicie grunta orne i ogrody m. 462. łąk m. 65, place i nieużytki m. 28. Płodozmian 8-polowy, budowli z drzewa 20; znajduje się młyn wodny; wś Ch. duży osad 8, gruntu m. 279; wśCh. Mały osad 26, gruntu m. 545; wś Makówki osad 17, gruntu m. 342; wś Tłuste osad 12,

gruntu m. 116. 3.) Ch., szlachecki i ordynacki,
dwie wsie, pow. janowski, gm. Chrzanów,
par. Góraj. Od Goraja l mila, okolica górzy
sta ale urodzajna i lesista. Ch. posiada browar
wyrabiający rocznie za 1980 rs. W 1827 r.
w Ch. ordynackim było 113 dm., 587 mk.;
Ch. szlachecki 35 dm. i 306 mk. Gmina Ch.
należy do s. gm. okr. IV w Godziszowie, liczy
6,856 mk. Składa się z 14 wsi i 8 fol. Urząd
gm. we wś Chrzanowie. Ziemia gliniasta,
gdzieniegdzie sapowata. Gospodarstwo 3-po-
lowe. Cała gm. bardzo górzysta. Wody wio
senne i jesienne czynią duże szkody, stałej zaś
wody brak. Wieś Otrocz odznacza się przemy
słem, włościanie wypalają tu dziegieć. Pszczół-
nictwo przynosi też duże dochody, do 1500 rs.
rocznie. Lasy, po większej części do ordyna-
cyi Zamojskich należące, w dobrym stanie. Po
między wś Ladą i Maliniem są trzy ogromnych
rozmiarów kopce, a we wsi Batorzu znajduje
się zamczysko, mające '/s wiorsty obwodu
a 150 stóp wysokości. W skład gminy wcho
dzą wsie: Brane w szlachecki i ordynacki i Bra-
new folw., Branewka, Malin, Ch. szlachecki
i ordynacki, Jabłonowiec folw. Dobra Ch.
szlachecki składają się z folw. Ch. szlachecki,
a attynencyą Zalesię, folw. Jabłonowiec, Dale-
kowice i Branew, tudzież wsi Ch. szlachecki
i Branew szlachecki. Eozległość ogólna wy
nosiła m. 2754, lecz w skutek sprzedaży folw.
Jabłonowca m. 1010, folw. Dalekowic m. 337,
folw. Braniewa m. 695 i gruntów porozrzuca
nych pomiędzy włościańskiemi m. 78, obecnie
pozostało przy folw. Ch. szlachecki z przyle-
głością Zalesię m. 711, a mianowicie: grunta
orne i ogrody m. 558, łąk m. 24, lasu m. 101,
nieużytki i place m. 24, lasu m. 101, nieużytki
i place m. 27, płodozmian 11 i 8-polowy. Bu
dowli murowanych 9, z drzewa 18; znajdują
się tu pokłady kamienia wapiennego. Wś
Ch. szlachecki osad 71, gruntu m. 1435. Wś
Branew szlachecki osad 23, gruntu m. 659.
4.) Ch., wś, pow. stopnicki, gm. Wojcza, par.
Biechów. W 1827 r. było tu 11 dm. i 98
mk.	Br. Ch. i A. Pal.
Chrzanów, wś i folw. w l okr. administr.
pow. słuckiego, odl. od Słucka w. 10, par. słu-
ckiej. Grunta włość, wsi Chrzanów i Szulaki
2664 dzies Folw. Ch. z zaściankiem Szulaki
po Radziwiłłach należy do ks. Piotra Wittgen-
steina. Glina wyborna, cegielnia. Ludność
prawosławna. Była tu kapl. katol. b. parafii
Hrozów.	H. R.
Chrzanów, 1) (z Bereską, Kroczymiechem, Ogiernią i Kuźnią), m. pow. w Galicyi, położone pod 37° l', dług. wsch. od Ferro, a 50° 2' szer. półn., ma 2271 mórg. gruntu, 535 domów, 2981 męż., 3117 kob., razem 6098 miesz. Z tych 2499 rz. katol., l gr. katol., 7 akatol. i 3591 izrael. Siedziba starostwa, sądu pow.,

Chr.

Chr

651

 

urzędu podatkowego, oddziału straży skarbowej, notaryatu, urzędu pocztowego i telegraficznego, wydziału rady powiatowej, posterunku żaudarmeryi, urzędu dekanalnego i parafialnego rz. katol. Zakład ubogich fundowany przez dziedzica miejscowego i mieszczan chrzościań-skich w r. 1607, celom umieszczenia i zaopatrzenia ubogich miejscowych wyznania chrze-ściańskicgo, posiada majątek zakładowy 19472 złr. z budynkiem i 34 morgami gruntu. Dochód zakładu w r. 1877 wy nosił 1821 złr. Szkoła ludowa 4-klasowa, oprócz tego szkoła etatowa żeńska 4-klasowa. Dystylarnia spirytusu, gorzelnia, młyn amerykański, tartak, kopalnio galmanu (Winklora) i żelaza (Schoon-felda). Cli. loży w równinie przy dwu szosach, z których pierwsza prowadzi z Krakowa do Mysłowic a druga z Oświęcimia do granicy Król. Polskiego; w miejscu jest przystanek kolei żelaznej północnej Cesarza Ferdynanda o 4 kil. za Trzebinią ku Oświęcimowi. W Ch. jest wiele pięknych murowanych kamienic, alo największa c/:ęść domów bezpiętrowych; czystość miasta pozostawia wiele do życzenia. Miasto posiada 24000 złr. majątku alo zarazom 16000 złr. długów a dochody miejskie są bardzo nieznaczne. Ludność w małej części żyje z rolnictwa, więcej z przemysłu a izraelska z handlu. Odbywa się też w Ch. 12 jarmarków rocznie, bardzo odwiedzanych; w ożywionym ruchu handlowym i przemysłowym czuć sąsiedztwo Szląska Pruskiego. Par. katol. Ch. dek. nowogórskiego liczy wiernych 3210. obejmuje Ch., oraz wsie Kąty i Góry Luszow-skie. \V par. tej jest 6124 ifcrael. Do dóbr Ch. należą wsie Balin wielki i mały, Kąty, Li-biąż, Jawor, Moczydło. Państwo to w zamian za dobra Buszcze nabyła od arcyksięcia Karola, jako sukcesora ks. sasko-cieszyńskiego, Wiktorya z Klozow Janowa Mieroszowska; w r. 1856 sprzedane p. Lobenfeldowi. Niegdyś własność książąt cieszyńskich. Powiat chrzanowski ma 3 miasteczka, 81 gmin wiejskich, 29 zarządów obszarowych dworskich, razem 113 jednostek administracyjnych. Rozl. 12,5370 mil kw. Ludności 66174, Miasteczka: C., No-wagora i Trzebinia. Okolice Ch. stanowią osobną strefę rolniczą, która nosi nazwę "Chrzanowskie". Z zakresu fizyografii pisał 1836 r. Jensen o "Roślinach w okolicach Chrzanowa, przez Bessera pominionych". Mac.
Chrzanów, 1.) wieś, pow. plcszewski, 6 dm., 77 mk., 8 ew., 69 kat., 31 analf. 2,) Ch., domin., pow. pleszewski, należy do Kuczkowa; 3 dm., 26 mk., 12 ew., 14 kat., 9 analf. Stać. poczt, i koi. żel. Pleszew o 7 kil. M. St.
Chrzanów, por. Chrzanowa.
Chrzanowice, 1.) wś, pow. kaliski, gm. i par. Blaszki. W 1827 r. było tu 8 dm. i 8f mk. 2.) Ch., wś, pow. noworadomski, gm

Tosławice, par. Kamieńsk. W 1827 r. było tu 28 dm., 181 mk. Folw. Ch. od Piotrkowa w. 28, od Noworadomska w. 12, od Gorzkowic w. 4. Nabyty w r. 1875 za rs. 17,737. Rozległość ogólna wynosi m. 449 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 354, łąk m. 61, past. m. 10, nieużytki i place m. 23. Budowli drewnianych 12, pokłady torfu i marglu. Dawniej folwark ten stanowił jedne hypotekę i całość z dobrami Gorzędów. Br. Ch. \ A. Pal.
Chrzanowice, ob. Krzanowiue.
Chrzanówka, wś, pow. mohylowski, wraz z wsią Berladką 413 dusz męz., 979 dz. ziemi włość. Ma kaplicę katol. parafii Kopajgród. Należy do Januarego Sulatyckiego; ob. Berladką.
Chrzanowo, 1.) folw., pow. słupecki, gm. Ostrowito Kapitulne, par. Giewartowo. W 1827 r. było tu 10 dm. i 95 mk. 2.) Ch., wś włość, i folw. prywatny dóbr Opinogóra, pow. ciechanowski, gm. Opinogóra, par Ciechanów, nad rz. Soną, o 6 w. od urzędu gm., ma 16 osad, 11 dm., 74 mk., 33 m. gruntu włość., 26 m. roli ornej. 3.) Ch., okolica szlachecka, pow. kolnoński, gm. Kubra, par. Przytuły, o 5 w. na półn. od Radziłowa. W obrębie jej leżą Ch. cyprki, Ch. dusze, Ch. nowiny, Ch. wypy-chy. W 1827 r. liczyły one razem 29 dm. i 174 mk. Fol. Ch.-Ćyprki od Łomży w 30, od Kolna w. 28, od Stawisk w. 10, od Grajewa w. 35. Rozległość wynosi m. 174 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 152, łąk m. 10, pastwisk m. 4. Budowli murowanych 2, z drzewa 9. Płynie przez terrytoryum struga Kuberka. Znajdują się tu pokłady torfu i młyn wodny. 4.) Ch., okolica szlachecka, pow. makowski, gm. Srnrock, par. Maków. W obrębie jej leżą: Ch. godawy, Ch. marki i Ch. twor-ki. Fol. Ch. godawy, od Łomży w. 28, od Makowa w. 3, od rz. Narwi w. 10 i Orzycy w. 2. Ogólna rozległość wynosi m. 246 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 228, łąk m. 8, nieużytki i place m. 10. Płodozmian 8-po-lowy. Budowli murowauych 2, z drzewa 13; stawy zarybione. 5.) Ch., wś szlach., pow. makowski, gm. Sielc, par. Rożan. W 1827 r. było tu 35 dm. i 63 mk. 6.) Ch. Bronisze, wś szlach., pow. makowski, gm. Karniewo, par. Maków. W 1827 r. było tu 8 dm., 63 mk. Dobra Ch.-Bromsze składają się z folw. Zalesię i attynencyi cegielni Osnica z wsią Zalesię; od Łomży w. 84, od Makowa w. 6, od Gąso-cina w. 18, od rz. Orzycy w. 6. Rozległość wynosi mórg. 933 a mianowicie grunta orne i ogr. m. 236, łąk m. 66, pastwiska m. 58, lasu m. 542, nieużytki i place m. 20, attynencya cegielnia m. 11, płodozmian 12-polowy. Budowli murowanych l, z drzewa 5. Wś Zalesię osad 10, gruntu m. 15. Br. Ch. i A. Pal.
Chrzanowo, domin., pow. wągrowiecki, 5 dm., 83 mk., 5 ew., 78 kat., 43 analf. Naj-

652

Chr.

Chr.

 

bliższa stać. poczt. Janowiec;  st. koi. żel. Wą
growiec.	M. St.
ĆhrzailOWO, niem. Chrzatiowen, wś, pow łecki, st. p. Grabnik.
Chrzany, 1.) wś, pow. sochaczewski, gm.
Chodaków, par. Sochaczew. 2.) Cli., ob. By
stre.	Br. Clt.
Chrząblin, ChrzMiue, wś, pow. kolski, gm.
i par. Brudzew. W 1827 r. było tu 20 dm.,
215 mk.	Br. Cli.
Chrza_chółV i Chrzącliówek, d wie wsie przyle
głe, pow. nowoaloksandryjsk', gm. Kurów,
par. Końska-wola. W 1827 r. Chrząchów
liczył 45 dm., 335 mk.; Chrzącliówek zaś 42
dm. i 297 mk.	Br. Ch.
Chrzqstawa, kolonie rządowe, nad rzeką
Chrząstawką, pow. łaski, gm. Chociw, par
Restarzew. Leśnictwo rządowe. Od Widawy
8 wiorst, na prawo od drogi ze Szczercowa do
Widawy.	Br. Ch.
Chrząstawka, rz., dopływ Widawki z prawej strony.
Chrząstów, 1.) wieś, pow. włoszczowski, gm. i par. Chrząstów. Posiada kościół par. murowany z r. 1770, szkoły i piękny pałac. Loży przy trakcie z Włoszczowy do Koniecpola. W 1827 r. było tu 68 dm., 500 mk. Ma fabrykę żelaza i żelaznych wyrobów hr. Potockiego. Posługuje się siłą 4 kół wodnych, otrzymuje surowiec z Końskich. W 1877 r. wyrobiono żelaza kutego 4,500 pud. Zakład mechaniczny posiada tokarnię i wyrabia siłą rąk ludzkich miedziane aparaty dla gorzelni, browarów i cukrowni, tudzież narzędzia rolnicze. Istniała tu dawniej cukrownia, jedna z dawniejszych w Królestwie, której opis został ogłoszony drukiem przez Franciszka Betzholda w rozprawie "Co zastąpić możo posiadaczom gruntowym gorzelnie? albo opisanie fabryki cukru z buraków w Ch., należącej do hr. Potockiego," Warszawa, 1845. Gmina Ch. należy do s. gm. okr. II w osadzie Scceminie, st. p. w Koniecpolu, od m. pow. 13 w. WT gm. znajdują się 2 fryszorki żelaza, l tartak, l cegielnia, 5 młynów, fabryka bibuły, zakład kotlarski wyrobów z miedzi, mosiądzu i żelaza, 3 szkoły elem. Luda. 3490. Par. Ch. dek. włoszczowskiego liczy dusz 1680. Dobra Ch. składają się z folw. Tomaszów, Połońskie, Za-łęże, Kuczków i Daleszec; tudzież wsi: Ch., Tereso w, Załęże, Kuczków, Wola, Wolica, Kuźnica, Dąbe i Niwy; odl. od Kielc w. 70, od Włoszczowy w. 13, od Częstochowy w. 28, od Koniecpola w. 2, od Jędrzejowa w. 35, od Kłomnic w. 21. Nabyte przez Henryka hr. Potockiego w r. 1843 za rs. 75,000. Ogólnej rozległości mają m. 8852, a mianowicie: folw. Chrząstów grunta orne i ogrody m. 263, łąk .m. 255, pastwisk m. 184, lasu m. 3263, wody m. 92, w zaroślach i pastwiskach m. 257, nieu-

żytki i place m. 116; folw. Tomaszów grunta orne i ogrody m. 145, place i nieużytki m. 1; folw. Połońskie grunta orne i ogrody m. 157, łąk m. 246, nieużytki i place m. 4; folwark Załęże grunta orne i ogrody m. 123, łąk m. 100, pastwisk m. 4, nieużytki i place m. 1; folw. Kuczków grunta orne i ogrody m. 362, łąk m. 74, pastwisk m. 48, wody in. 14, lasu m. 2482, zarośli i pastwisk m. 238, nieużytki i place m. 99; folw. Daleszec grunta orne i ogrody m. 242, nieużytki i place m. 2. W osadach karczemnych m. 79. Płodozmian 10-polowy. Budowli murowanych 89, z drzewa 141. Stawy zarybione, dwa młyny wodne, dwie gorzelnie, browar, piękne owczarnie. Wieś Chrząstów osad 63, gruntu m. 484; wieś Teresów osad 14, gruntu m. 162; wieś Załęże osad 21, gruntu m. 290; wieś Kuczków osad 33, gruntu m. 111; wieś Wola osad 42, gruntu 383; wieś Wolica osad 16, gruntu m. 162; wieś Kuźnica osad 20, gruntu m. 284; wieś Dąbe osad 13, gruntu m. 191; wieś Niwy osad 8, gruntu m, 84. 2.) Ch., wieś, folw., i Chrzą-stówek, koi., pow. łęczycki, gm. Piaskowiec, par. Łożnica wielka. W 1827 r. Ch. liczył 17 dm., 146 mk., obecnie jest 25 dm. Koi. Chrzą-stówek ma 48 dm. Dobra Ch. składają się z folw. Ch. ł Gołaszyn, tudzież wsi Ch. i osady młynarskiej wieczysto-czynszowej; od Kalisza w. 70, od Łęczycy w. 12, od Ozorkowa w. 8, od Kutna w. 23, od rz. Warty w. 24. Nabyte w r. 1868 za rs. 39,800. Ogólna rozległość wynosi m. 1161 a mianowicie: folw. Chrząstów runta orne i ogrody m. 632, łąk m. 30, lasu m. 52, nieużytki i place m. 51: razem m. 765. Płodozmian 11, 8 i 4-polowy. Budowli murowanych 2, z drzewa 19. Folw. Gołaszyn grunta orne i ogrody m. 362, łąk m. 20, nieużytki i place m. 13: razem 395 m. Płodozmian 11
4-polowy. Budowli z drzewa 8, pokłady
torfu i marglu. Wieś Chrząstów osad 23, grun
tu m. 161.	Br. Ch. i A. Pal.
Chrzęstów (z Krusznicą), wieś, pow. miole-ckł, o 8.2 kil. od Mielca, ma 1166 m. rozl., w tem 1029 m. roli ornej. 87 domów, 489 mk., parafia w Chorzelowie, szkoła ludowa jcdno-klasowa, położenie równo; obszar dworski należy do państwa chorzelowskiego. M. M.
Chrząstówek, 1.) wieś, pow. łęczycki, gm. i par. Topola. W 1827 r. było tu 17 dm., 101 mk. Dobra Ch. lub Różyce składają się z folwarku tejże nazwy, wsi Chr. i Różyce Grochowe, od Kalisza w. 85, od Łęczycy w. 6, od Ozorkowa wiorst 6, od Kutna wiorst 28, od rzeki Warty w. 21. Nabyte w roku 1870 za rs. 33,000. Rozległość wynosi m. 534, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 395. tak m. 35, pastwisk m. 61, lasu m. 26, nieu-ytki i place m. 17. Płodozmian 13-polowy. Budowli murowanych 7, z drzewa 6; wieś Ch.

Chr.

Ćhf.

653

 

osad 4, gruntu m. 87;   wieś  Różyce Grochów osad 8, gruntu m. 9. 2.) Ch., ob. Chrzastów.
Chrząstuwek, przysiółek Choi-zelowa.
Chrząstowice, wieś poduchowna, pow. olkuski, gm. Jangrot, par. Gołaczowy. Ma tartak. W 1827 roku było tu 19 domów i 149 mieszk.
Chrząstowice, wieś, pow. wadowicki, o i kil. od st. p. Brzeźuica, w par. rz. kat. Tłuczan dolny.
Chrząstowice w XVI w., dziś Chrosty, Chronstan.
Chrząstówka,   wieś,  pow. jasielski, o 10, kil. od Jasła, w par. rz. kat. Szebnie, własność funduszu religijnego.
Chrząstówka, rz., ob. ChrząstawTea,
Chrząstowo, niem. Oernlieim, domin., pow.
wyrzyski; 1906 m. rozl., 14 dm., 188 mk., 100
ew., 88 kat., 71 analf.; st. poczt, i st. koi. żel.
w Nakle o 4 kil. 2.) Ch., niem. Ewhthal od r.
1878, domin., pow. inowrocławski; 1243 m.
rozl., 7 dm., 94 mk., 33 ew., 61 kat., 43 analf.
Stacya pocztowa i koi. żel. Gniewkowo o 4
kil. 3.) Ch., domin., pow. śremski; 2420 m.
rozl., 2 miejsc.: 1) Chrz. wieś szlach., 2) folw.
Zabrodnia; 14 dm., 231 mk., 95 ew., 136 kat.,
97 analf. Gościniec na miejscu. Stacya poczt.
Książ o 9 kil., stacya kolei żelaznej Chocicza
o 17 kil.	M. St.
Chrząszcze, rumunek, pow. lipnowski, gm. Brudzeń, par. Bądkowo.
Chrząszczew, 1.) wieś, pow. skierniewicki, gm. Korabiewice, par. Jeruzal. 2.) Ch., wieś, pow. rawski, gm. Maryanów, par. Biała. Leży na lewo od drogi bitej z Rawy do Biały, o 10 w. od Rawy, o 23 od Skierniewic, o 18 od rz. Pilicy. R. 1827 było tu 9 dm. i 72 mk. Folw. Ch. lit. A., nabyty w r. 1875 za rs. 19,700. Ogólna rozległość 496 m. a mianowicie: gunta orne i ogrody m. 462, łąk m. 8, pastwisk m. 6, nieużytki i place m. 19. Budowli murowanych 8, drewnianych 2; w terri-torium dóbr znajduje się jeziorko.
Chrząszczewek, wieś, pow. rawski, gmina
Maryanów, par. Biała. W 1827 r. było tu
9 dm., 58 mk.	Br. Ch.
Chrząszczówka, wieś, pow. nowomiński,
gm. i par. Kołbiel. W 1827 r. było tu 9 dm.,
49 mk.	Br. Ch.
Chrząszczyce, mylnie Chrznmcsyce, niem. Chrzmnczuetz, wieś, pow. opolski, par. katol. w miejscu, o l milę od Opola, przy drodze opolsko-prószkowskiej, ma 1652 mórg. rozl., w tem 1500 m. roli ornej. Kościół parafialny katolicki z końca XIII wieku i dawna szkoła katol. Par. katol. Ch. dek. prószkowskiego liczyła 1870 r. 4415 kat., 15 ew., 5 izr. F. S.
Chrzcianka, wieś, pow. ostrowski, gmina
Długosiodło, par. Lubiel. W 1827 r. było tu
13 dm" 94 mk.	Br. Ch.

Chrzcinuo, Clirzuomio, ob. Chroyniio. Chrzczcniszki, dwór w pow. wiłkomier--skim, o 15 w. od Wiłkomierza, z kościołem filialnym parafii pobojskiej, pod wezwaniem Zbawiciela, wzniesionym 1790 z drzewa przez prałata Bohusza.
Chrzczonowice, wieś, pow. skierniewicki,
gm. Kowiesy, par. Chojnata. W 1827 r. było
tu 12 dm., 137 mk. Folw. Ch. z młynem Po-
litowizna i wsią Ch., od Warszawy w. 56, od
Skierniewic w. 17, od Mszczonowa w. 14, od
Tarczyna w. 35, od Radziwiłowa w. 14, od
rzeki Pilicy w. 24. Nabyte w r. 1865 za rs.
55,000. Ogólna rozległość wynosi m. 838
a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 500,
łąk 20, pastwisk m. 7, w lasach m. 110, w za
roślach m. 184, nieużytki i place 17. Płodo-
zmian 15-polowy, budowli murowanych 7,
z drzewa 9. Rzeka Chojnatka przepływa
przez territorium; wieś Chrzczonowice osad 25,
gruntu m. 84.	Br. Ch. i A. Pal.
Chrzczony 1.) wieś szlach.. pow. ostrołęcki,
•m. i p:tr. Troszyn. Jest tu 10 dm., 74 mk.
i 280 m. ziemi 2.) Ch. lub ChrzczonM, wś szla
checka, pow. makowski, gm. Sielc, par. Rożan.
\Y 1827 r. było tu 26 dm., 145 mk. 3.) Ch.,
ob. Brzozowa i Brzeziny.	Br. Ch.
Chrzczowice, Chrzowice, niem. Chrzowitz, wieś, pow. opolski, par. Chrząszczyce, o 1,10 mil od Opola, przy drodze opolsko-krapkowi-ckiej, ma 892 m. rozl., w tem 797 m. roli ornej. Szkoła w Boguszycach.
Chrzelice, niem. Chrzelitz, wieś i folw., pow.
prądnicki, o 3 mile od Prądnika, przy gościńcu
bialsko-prószkowsko-opolskim, w 18 w. zwa
ne hrabstwem. Folw. rządowy ma 384 m. roli
ornej, 402 m. łąk, 27 m. ogr., 25 m. pastw.,
564 m. wody, wzorową owczarnię, zamek, go
rzelnię i browar. Wieś ma 1256 m. roli ornej,
607 m. łąk, 44 m. ogr., ma sekołę katol. Pa
rafia w Łączniku. Król. leśnictwo Ch., bezpo
średnio połączone z nadleśnictwem Proszków,
zajmuje 30,323 m. przestrzeni.	F. S.
Chrząsne, Chrzesne, wieś i folwark, pow. radzymiński, gm. Międzyleś, par. Postoliska, sąd gm. Międzyleś, st. poczt. Lochów, od st. dr. żel. Tłuszcz o wiorst 4, od m. Radzymina o wiorst 15, od osady Jadów 10, od rzeki spławnej Bugu w. 14. Okolica lesista, grunta żytnie klasy l, pozycya płaska, gospodarstwo płodozmienne, nader starannie prowadzone. O wiorstę od plantu dr. żel. śród ładnego ogrodu, wznosi się pałac (dom mieszkalny), murowany, piętrowy. Jak świadczą akta, na miejscu przechowywane, budynek wzniesiony był w r. 1635 przez Stefana Dobrogosta Grzybow-skiego, kasztelana lubelskiego, starostę warszawskiego i kamieńczykowskiego. Dobra Ch., dawniej w województwie mazowieckiem ziemi mińskiej, pow. kamieńczykowskim, położone.

654

Chr.

Ćhh.

 

W r. 1525 książę mazowiecki Janusz, przywi
lejem swoim za zasługi i pieniądze pożyczone
na potrzeby kraju, nadał dobra Chrzesne Ja
nowi Wojsławskiemu. W r. 1623 nabył te
dobra Stefan Dobrogost Grzybowski, starosta
kamieńczykowski. Od r. 1744 były własno
ścią Jana Kiełczewskiego, skarbnika urzędow-
skiego, który w r. 1755 sprzedał je Teodorowi
Szydłowskiemu, podskarbiemu województwa
płockiego, za sumę 75 tyś. złp. W r. 1762
nabył je pisarz w. ks. litewskiego Antoni Pac.
Michał i Ludwika z Tyzenhauzów hr. Pacowie
w r. 1781 sprzedali księdzu Józefowi Kossakow
skiemu, biskupowi inflanckiemu. "W r. 1787
nabywa Franciszek Przeuski, starosta między-
leski. W r. 1789 właścicielem dóbr Ch. jest
Tomasz de Tylli, cześnik lwowski. W r. 1801
dobra odziedzicza syn Tomasza Jan de Tylli,
który w r. 1806 sprzedaje je Antoniemu Siar-
czyńskiemu. W r. 1832 kupił Mateusz Mu-
rawski za rs. 19,500. W r. 1840 hr. Andrzej
Zamojski nabył część dóbr Ch. i przyłączył do
dóbr swych Jadów. W r. 1856 właścicielem
pozostałej części dóbr jest Stefan Murawski,
od którego nabył je dzisiejszy właściciel" Win
centy Koskowski w r. 1859. Do dóbr Chrze
sne należy folwark nowo wybudowany Ula-
sek. Wieś Ch. miała 1827 r. 34 dm., 214 mk.,
obecnie ma osad włość. 40, gruntu włościań
skiego 219 m. Do dóbr Ch. należały wieś
Stryjki osad 9, gruntu 131 m.; Dzięcioły osad
7, gruntu 137 m. i wieś Wilczenice osad 4,
gruntu m. 57.	T. Ł,
Chrzon, ob. Kr żon.
Chrzowice, ob. Chrzczowtee.
Chrzimiczyce, ob. Chrząszczyce.
Chrzypsko 1.) wielkie, gm., nad jeziorem,
pow. międzychodzki, 2 miejsc.: 1) Chrz. wieś.
2) Chrz. domin.; 1407 m. rozl., 31 dm., 241
mk., 116ew., 125 kat., 98 analf. Kościół pa
rafialny, fundowany przez wygasłą rodzinę
Chrzypskich, herbu Prawdzie, nałoży do deka
natu lwóweckiego. Stacya poczt. Sierakowo
(Zirke) o 10 kil., st. koi. żel. Wronki o 14 kil.
2.) Ch. Małe, wieś, nad jeziorem, pow. mię
dzychodzki, 17 dm., 151 mk., 16 ew.,135 kat.,
15 analf. Stacya pocztowa Sierakowo o 12
kil., st. koi. żel. o 16 kil.	M. St.
Chuchowo, wś, pow. wieliski, własność A. Wojejkowej, 1466 dzies. rozl.
Chuchułka, ob. Siedlice.
Chuchutwa, ob. Chochutwa.
Chutisko, l.) wś, pow. będziński, gm. i par.
Niegowa. W 1827 r. było tu 16 dm. i 139
mk., obecnie 19 dm, i 196 dm., ziemi 264 mor.
2.) Ch., wś, pow. olkuski, gm. Ogrodzieniec,
par. Chechło. W 1827 r. było tu 9 dm.,
68 mk. Por. Hucisko,	Er. Ch.
Chudawola lub Chudowola, 1.) folw., pow. grójecki, gm. Kobylin, par. Worów, od Warsza-

wy •#. 37, od Grójca w. 7, od Tarczyna w. 5,
od Grodziska w. 30, oddzielony w r. 1877 od
dóbr Lesznowola; ogólna rozległość wynosi m.
269, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 183,
łąk m. 29, lasu m. 40, nieużytki i place m. 17,
budowli z drzewa 2, przez terrytoryum płynie
struga bez nazwy. 2.) Ch., wś, pow. lubar
towski, gm. Chuda Wola, par. Rudno. Jest tu
urząd gm. W 1829 r. Ch. Wola liczyła 16 dm.,
61 mk. Gmina Ch. należy do s. gm. okr. I
w os. Michów, st. pocz. w Lubartowie; w gm.
są 2 garbarnie, 3 młyny wodne. 2 szkoły po
czątkowe, lud. 4,187. W skład gminy wcho
dzą: os. Michów, wsie: Rudzienko z fol., Miesz-
ko, Podgórze, Elżbk-cin, Majznerzyn, Ujazdó-
wek, Katarzyn, Anielówka, Przechody, Wę-
gielce, Drewnik, Ostrów szlachecki, Chudawo
la, Serafin, Adamówka, Skrobaka, Ostrów wiel
ki, Szczuchnia. Dobra Ch. lit. A. składają się
z fol. Szczuchnia lub Chuda Wola A., z wsi
Chuda wola, Węglice i Majznerzyn; od Lublina
w. 35, od Lubartowa w. 21, od Kocka w. 14,
od Łukowa w. 35, od rzeki Wieprza w. 2. Roz
ległość wynosi m. 812, a mianowicie: grunta
orne i ogrody m. 260, łąk m. 55, pastwisk m.
63, lasu m. 265, zarośli m. 48, nieużytki i pla
ce m. 121; pokłady torfu, młyny wodne 2, fo
lusz, tartak i cegielnia; rzeka Wieprz i rzeczka
Minja płyną przez terrytoryum dóbr; wś Chu
da Wola osad 6, gruntu m. 63; wś Węglice
osad 5, gruntu m. 102; wś Majznerzyn osad 55,
gruntu m. 445. Fol. Ch. lit. B. z wsiami: Dre
wnik, Węgiolce i Katarzyn, w par, Ru
dno; rozległość wynosiła m. 96; wś Drewnik,
osad 4, gruntu m. 4; wś Węgielce osad 7,
gruntu m. 118; wś Katarzyn osad 24, gruntu
m. 237.	A. Pal. ł Br. Ch.
Chiulek, wś, nad rz. Omulew, pow. ostro
łęcki, gm. Dylewo, par. Kadzidło. W 1827 r.
było tu 39 dm., 234 mk., teraz jest 48 dm.,
367 mk., obszaru 1,105 mórg. Jest tu młyn
o dwóch g .inkach.	Br. Ch.
Chudclipie, 1.) folw., pow. rawski, gm.
Maryanow, par. Biała. 2.) Ch.,wś, pow. grójec
ki, gm, Konie, par. Lutkówka. W 1827 r. by
ło tu 14 dm., 80 mk.	Br. Ch.
Chudlowo, węg. Iłorlyo, wś W hr. użho-rodzkiem( Węgry), kościół paraf. gr. katol., młyny wodne, lasy, winnice, 1299 mk. //. M.
Chudoba, 1.) wś, pow. sieradzki, gm. i par.
Gruszczyce. 2.) Ch., wś, pow. kaliski, gm.
Ostrów kaliski, par. Wojków.	Br. Ch.
Chudoba. 1.) od Niemców mylnie przezwana Kudoiuą (Cudowa), dawna kolonia czeska, dziś koi., zaliczana niedawno jeszcze do wsi Deutsch-Tscherbeney w pow. kładzkim. o 25 minut od stacyi Kachód dr. żel. wrocławsko-praskiej, w skalistych i leśnych górach 2,800 st. wysokości, ma st, poczt, i tel. Zdrojowisko posiadające wyborne szczawy żelaziste, alka-

Ćhu.

Ćhu

655

 

liczno - ziemne, znane od rokn 1622. Lu
dność kolonii po za zdroiskiem, ku zachodowi
rozpostartej, złożona z blizko 400 głów, są to
potomkowie czeskich Hussytów. Wody chu-
dobskie wydobywają się z trzech źródeł, zwa
nych źródłami pitnem, górnem i gazowem. Źró
dła te należą do najobfitszych, jakie tylko zna
my. Ich temperatura nie wznosi się nad + 9° R.
czyli + 11,25° C. W składzie chemicznym
bardzo są podobne do siebie. Mianowicie
opływają ws/.ystkie w kwas węglany. Do naj
ważniejszych zaś części stałych, znajdujących
się w tych szczawach, należy: dwuwęglan so
dy, siarczan sody, węglan wapna, węglan ma-
gnezyi i węglan żelaza. 2.) Ch., niem. Eialilorn,
tblw., pow. kluczborski, należy do dóbr Dobier-
cice (? Knie), ma 710 m. rozl., w tem 630 m.
roli ornej. 3.) Ch., wś, pow. olesiński, par.
Wędrynia, o pół mili od Szumiradu, ma 975 m.
rozl. i od lat 140 szkołę katolicką. 4.) Ch.
Stara, niem. Alt-Ch., dobra, pow. olesiński,
o ćwierć mili od Szumiradu, należały do klu •
cza szumiradzkiego, mają 903 m. rozl. 5.) Ch.,
Chudobie, ob. Urbanowice	F. S.
Chudolejówka, wś pow. czehryńskiego, b. st. poczt, między Czerkasami (29 w.) a Cze-hryniem (28 w.).
Chudoinin, folw. należący do Goszyna
w pow. gdańskim, par. Ś-go Wojciecha; odle
głość od Gdańska l i pół mili. Wioska ta
istniała już osobno za książąt pomorskich, rzą
dziła się długo prawem polskiem czyli pomor
ski em; dopiero w r. 1339 Teodoryk Altenburg,
mistrz w. krzyżacki, zamienił je na prawo cheł
mińskie; podówczas Ch. posiadał 16 włók roli.
Za polskich czasów w r. 1770 posiadał Ch. Mi
chał Owidzki, łowczy bracławski.	Kś. F.
Chudopsice, niem. DurnJmnd, 1.) wś, pow.
bukowsld; 9 dm., 110 mk.; 35 ew., 75 kat.;
49 analf. 2.) Ch., domin., pow.bukowski, 2,546
mórg. rozl.; 2 miejsc.: 1) Ch. domin.; 2) folw.
Rudno; 11 dm., 262 mk., 90 ew., 172 kat., 114
analf. Stać. poczt, w Pniewach o 5 kil.; stać.
koi. żel. Nowy Tomyśl o 17 kil.	M. St.
Chudów, wś i dobra, pow. bytomski, par.
Gierałtowice, o 2 i pół mili od Bytomia, nie
daleko rz. Kłodnicy i szosy gliwicko-miko-
łowskiej. Dobra Ch. były niegdyś własno
ścią książąt polskich, którzy tu mieli zamek
myśliwski; dziś należą do hr. Schaffgotsch. Są
tu ruiny zamku, który ma się łączyć podziem-
nem przejściem z Orzeszem. Dobra mają 3,174
m. rozl., w tem 1777 m. roli or., 505 m. łąk
bardzo wodnistych nad Kłodnicą, 700 m. lasu.
Folwarki: Ballhof, Neuhof, Wallhof, Machów.
Wś. ma 449 m. roli ornej, 50 m. łąk, 5 m. ogr.
Szkoła do 1828 r. w Bujakowie, od 1828
w miejscu. Domów 70, rodzin 94.	F. S.
Chudowola, ob. Chudawola.	,
Chudra, osada wiejska w pow. ihumeńskim, j

0	kilka wiorst  za mkiem Pachowiczami w stro
nie północnej, w gm. puchowickiej, w 3 okręgu
sądowym,   w 2 stanie policyjnym   (śmiłowic-
kim).   Miejscowość poleska, śród błot.   AL Jel.
Chiidyjowce, wś, pow. zaleszczycki, nad potokiem Niczławą, dopływem poblizkiego Dniestru, oddaloną jest od Zaleszczyk o 4 mile na wschód, od Krzywcza o pół mili na zachód, od Korolówki o l milę na południe. Przestrzeń: pos. wiek. roli or. 551, łąk i ogr. 38, past. 87, lasu 219; posiadłość mn. roli or. 400, łąk
1	ogr. 38, past.  10 mórg. austr.   Okolica bar
dzo  urodzajna,  tytuń    i   kukurydza   a   na
wet   kawony   w   polu   się   udają.    Ludność
rzym.  kat.   32,  gr.  kat.  580, izrael. 39: ra
zem 651. Należy do rzym. kat. par. wKrzyw-
czu; grecko-kat paraf, ma w miejscu, która obej
muje także  filią Szyszkowce  z  410 duszami
gr. kat. obrządku i należy do dekanatu kudry-
nieckiego.	B. R.
Chudykowce, wieś, pow. borszczowski, w okręgu celno-granicznym, nad Dniestrem,
0	25 kil. na zachód   od Mielnicy,   a o 4 kil. na
zachód od Ujścia biskupiego, o 3 mile na połu
dnie   od  Borszczowa.   Przestrzeń  pos.  wiek.
roli or. 427, łąk i ogr. 232, past.   29,  lasu 79;
pos. mn. roli or. 713, łąk i ogr.   123,   past. 25
mórg. austr.   Ludność: rzym. kat. 17,  gr. kat.
815, izrael. 64:  razem 896;   należy  do  obu-
dwu parafij w Mielnioy.	-B. R.
Chudzewo, wś, folw. i rumunek, nad jezio
rem t. n., pow. lipnowski, gm. Chalin, par. Ma-
kowo. Liczy 8 dm. i 108 mk. Fol. Ch. z wsią
tejże nazwy od Płocka w. 28, od Lipna w. 21,
od Dobrzynia w. 5, od Włocławka w. 21, od
rzeki Wisły w. 5 położone. Nabyte w r. 1868
za rs. 18,000; ogólna rozległość wynosi m. 384,
a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 314, łąk
m. 20, wody 30, nieużytki i place m. 20, pło-
dozmian 13-polowy; budowli murowanych
6, z drzewa 7; pokłady torfu i jezioro z rybo
łóstwem; wś Chudzewo osad 16, gruntu
m. 68.	Br. Ch., A. Pal.
Chudzewo, jezioro, pow. łipnowski, gm. Chalin. Brzegi bezleśne, wzniesione, 180 mórg rozległości i 10 st. głębokości. Wody jego mają odpływ do Wisły. L. Wolski mylnie (Kalend. Astronom, z 1861 r. str. 111) podaje je drugi raz jako osobne jezioro w przyległych dobrach Chalin, mające mieć tę samą rozległość
1	głębokość.	Br.   Ch.
Chudzice, 1.) wś, pow. średzki; 6 dm,, 40
mk.; wszyscy kat., 23 analf. 2.) Ch., gm. do
min., pow. średzki, 1139 mórg, rozl.,3 miejsc.:
1) Ch. dom; 2) karczma Gaj: 3) Pierzchno dom.;
19 dm., 230 mk., wszyscy kat., 18 analf. Stać.
poczt, i koi. żel. w Środzie o 6 kil.	M. St.
Chudzisko, ob. Mokre.
Chudzynek, Chudzynko, wś i fol., pow. płocki, gra. Majki, par. Łęg. W 1827 r. było tu

656

Chin

Ćhii.

 

8 dm. i 81 mk,, obecnie liczy 10 dm., 65 mk. Folw. Cli należy do dóbr Brzechowo, oddalony od Płocka w. 24, od Bielska w. 8. od Kutna w. 66. Nabyte w r. 1867 za rs. 15,000. Rozległość wynosi m. 443, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 302, łąk m. 130, nieużytki i place m. 11; budowli drewnianych 10. Wś Chudzynko osad 12, gruntu m. 20 A. Pal.
Chudzyno, folwark prywatny, koi. i wieś
włość. wpow. płockim, gm. Kleniewo, par. Za-
groba, liczą 225 mk., 22 dm. mieszk.; r. 1827
miały 13 dm., 98 mk. Fol. Ch. z wsią tejże na
zwy i wsią Sendek, od Płocka w. 19, od Biel
ska w. 7, od Kutna w. 61. Nabyte w r. 1873
za sr. 28,787; rozległość wynosi m. 448, a mia
nowicie: grunta orne i ogrody m. 327, łąk m.
64, lasu m. 41, nieużytki i place m. 16. Pło-
dozmian 10-polowy, budowli murowanych 2,
z drzewa 8; pokłady marglu i torfu; wś Ch.
osad 20, gruntu m. 22; wś Sendek osad 5, grun
tu m. 5.	A. Pal,, B. Chu.
Chujny, ob. Chojny.
Chiilsk, wś, pow. nowogradwołyński, nad
rz. Słuczą. Ma zarząd gminny; włościan dusz
336, ziemi włość 1,817 dzies. Ch. z wioskami:
Słobódką, Czernicą, Talkami, Nemytną. Der-
manką i osadą Dziekanką, dawniej stanowił
własność Lubomirskich-Zwiahelskich, potem
Czapliców, od tych w posagu dostał się Tere
sie Jabłonowskiej, żonie ks. Marcelego, której syn
ks. Władysław ożeniony z Tyszkiewiczówną,
przelał te dobra n.a żonę, a że był bezdzietny, Ch.
z przyległościami dzis;aj przechodzi do lir.
Tyszkiewiczów. W majątku chulskim liczą
ziemi dworskiej 15,000 dzies.	L. Ii.
Chiimeiiko, jezioro w dobrach Lejno, pow. włodawski, leży w zlewie Wieprza, śród trzęsawisk, ma 14 mórg. rozległości, łączy się z poblizkiemi jeziorami: Wielkie, Głębokie i Blizny.
ChiinuYtek, niem. Marienheim, domin, gm.,
pow. krobski; 1,085 mórg. rozl.; 2 miejsc.:
1) Ch. wieś szlach.; 2) folwark Wymysłowo;
10 dm., 139 mk.; 28 ew., 111 kat.; 6 analf.
Stać. poczt. Krobia o 4 kil.; atac. koi. żel.
Bojanowo o 15 kil.	M. St.
Chupków (mylnie), ob. Hulków.
Chursangwitz (niem.), ob. Knrzątkóiu.
Chuśnik, potok, wytryska na wschodnim
krańcu lasu Mokrej Sechły, na gr. Chmielów-
ki i Rosólnej wpow. bohorodczańskim, z dwóch
źródłowisk; płynie / razu granicą tych wsi,
ważką dolinką na wschód, krętem łożyskiem,
zwartem wzgórzami od płn. Chuśnikiem (402 m.).
Wpada z lewego brzegu do Sadzawki, do
pływu Bystrzycy sołotwińskiej; długość bie
gu 8 i pół kil.	Br. O.
Chustki, wś i folw., pow. konecki, gm. Szy-dłowiec, par. Wysoka. R. 1827 r. było tu 7 dm. i 37 mk,, obecnie jest 12 dm,, 123 mk.,

ziemi dwór.   406 mórg.,  włos. 72 mórg.    Na
byte r. 1855 za 5550 rs.	A'. S. F.
Chutor, ob. Hutar.
Chutczc, majorat, pow. chełmski, gm. Buków, par. Sawin. Cerkiew dla ludności ru-sińskiej. Istnieje tu huta szklana, wyrabiająca szkła na 4826 rs. rocznie. W 1827 r. było tu 41 dm., 304 mk.; teraz jest ziemi włościańskiej 1147 mórg., dworskiej 1544 mórg. Dobra rządowe Ch. składały się z wsi i folwarku Ch., młyna Krupydra, wsi Petryłowa, wsi Woli Petryłowskiej, Sierniawy, Majdanu we wsi Sierniawy. młyna Sierniawa, nomenklatury Bachus. Rozległość była wykazana m. 7827, w tem lasu m. 2433. N. Krz.\ A. Pal.
Chutill, ob. Chocim.
filutki (dawniej), obecnie Grab, dobra, pow.
kaliski, gm. Marchwacz, par. Rajsko, składa
jące się z fol. Grab z przyległościami Chutki,
Krowica Pusta i Modła, od Kalisza w. 16, od
Błaszek w. 14, od Łodzi w. 84, od rz. Warty
w. 21. Nabyte w r. 1846 za rs. 18,000.
Rozległość wynosi m. 472 a mianowicie: grun
ta orne i ogrody m. 425, łąk m. 26, pastwiska
m. 3, nieużytki i place m. 17. Płodozmian
10-polowy. Budowli murowanych 3, z drze
wa 4; bogate pokłady torfu; wś Krowica Pusta
osad 19, gruntu m. 194.	A. Pal.
Chutków, wś, pow. zamojski, gm. Sucho-
wola, par. Krasnobród. R. 1827 r. było tu
62 dm., 338 mk.	Br. Ch.
Chwalhorskie holendry, wś, pow. turecki, gm. Skotnild, par. Chwalborzyce. R. 1827 r. było tu 14 dm., 163 mk.
Chwalborzyce, wś, pow. turecki, gm. Zel-goszcz, par. Chwalborzyce; kilka małych fol-warczków po parę włók przestrzeni; wiejskich osad 4, gruntu m. 23. Gleba bardzo dobra. Kościół parafialny drewniany 1766 r. Dopiero od r. 1862 par. tutejsza ma oddzielnego proboszcza; przedtem zarządzał nią proboszcz par. Świuiec. Na gruntach Ch. do niedawna jeszcze znajdował się ogromny kopiec graniczny między województwami: sieradzkiem i łęczyckiem. W 1827 r. było tu 21 dm., 170 mk. Par. Ch. dek. tureckiego 612 dusz liczy.
Chwalborzyczki, wś, pow. turecki, gm.
Zelgoszcz, par. Chwałborzyce, wioska pod
Chwalborzycami, przy drodze ku Dąbiowi, z 8
osad złożona; gospodarstwa małe, gleba śre
dnia, w części piaszczysta.	W. S.
ChwalbogOWO, ob. Chwaliboifowo.
Chwalczyce, niem. Lobemm, folw., pow. średzki, ob. Podstolice.
Chwalęcice, wś i folw., pow. kaliski, gm. Staw, par. Chlewo. W 1827 r. było tu 14 dm., 147 mk. Folw. Ch. z wsią t. n., od Kalisza w. 24, od Błaszek w. 7, od Łodzi w. 70, od rz. Warty w. 9. Nabyte w 1855 r. za rs. 6100. Rozległość wynosi m. 385 a mianowicie: grun-

ChW

Ćhw.

657

 

ta orne i ogrody m. 279,  łąk m. 11, pastwiska
m. 26, lasu m.   52,   nieużytki   i   place   m. 17. j
Płodozmian 9-polowy, budowli murowanych 4,
z drzewa 5; pokłady marglu.   Wś   Chwalęcice
osad 22, gruntu m. 122.	A. Pal.
CllWalecill, ob. Chwałęcm.
Chwalęcinek, 1.) wieś, pow. pleszewski,
4 dm., 45 mk., wszyscy kat., 17 analf. 2.)
Cli., gm. domin., pow. pleszewski, 1014 mórg.
rozl.. 2 miejsc.: 1) Ch. wieś szlach., 2) folwark
Helenapol; 10 dm., 128 mk.. 21 ew., 107 kat.,
48 analt'. Stać. poczt. Mieszków o l kil.; st.
koi. żel. Chocicza o 5 kil. Niegdyś własność
Zabłockich.	M. St.
Chwalfjczyce, niem. Chwallenczuetz, wieś, pow. rybnicki, par. Rybnik, przy drodze z Rybnika do Rudy, na lewym brzegu rz. Rudy,
0	l m. od Rybnika, 1421 m. rozl., 91 dm., na
leży do dóbr Ruda.	F. S.
Chwaliboga, wieś, pow. kołomyjski. nad potokiem Kadłub, dopływem potoku Czernia-wa, dopływu Prutu, o 3 mile na północny wschód od Kołomyi a o 5.7 kil. na północ od Gwoźdźca, o Y4 mili na wschód od Winogrodu. Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 243, łąk i ogr. 72, past. 12; pos. mniej, roli orn. 117, łąk
1	ogr. 60,   past.   l  mórg.    Ludność rzym. kat.
53, gr. kat. 191, izrael. 41: razem 2^5.    Nale
ży do rzym.  kat. parafii w Gwoźdźcu, gr. kat.
parafii w Winogrodzie.    Ma kasę pożyczkową
z funduszem zakładowym 200 złr.
Chwaliboga, Chwalibóg, ob. Chwałaloga.
Chwalibogowice, wś rząd., pow. pińczow-ski, gm. Winiary Wiślickie, par. Opatowiec. Posiada 2 młyny wodne, szkołę początkową. W 1827 r. było tu 33 dm., 223 mk. Ch. należały niegdyś do starostwa wiślickiego.
Chwalibogówko, folwark, pow. wrzesiński, ob. Chwalibogowo pod Września.
Chwalibogowo, 1.) Ch. pod Września, gm. domin., pow. wrzesiński, 2,596 mórg. rozl.; 3 miejsc.: 1) Ch. wieś szlach.; 2) pustkowie Korzkwy;3) folwark Chwalibogówko; 19 dm.; 244 mk.; 19 ew., 206 kat., 19 żydów; 160 wątpliwych co do szkolnego wykształcenia. Stać. poczt, i koi. żel. Września o 6 kil.; własność Koszyckiego. 2.) Ch. pod Strzałkowem, wś. pow. wrzesiński; 5 dm.; 51 mk., wszyscy kat.; 19 analf. 3.) Ch. pod Strzałkowem, domin., pow. wrzesiński, 1,094 mórg., S^dm., 140 mk., l ew., 139 kat.; 49 analf. Stać. poczt. Strzał-kowo o 6 kil.; st. koi. żel. Września o 18 kil.
Chwalicie, młyn wodny do wsi Komorna na górnym Ślązku należący.
Chwalim, wś nad Obrzycą, pow. babimoski; 138 dm., 816 mk; 802 ew., 14 kat., 104 analf. Stać. pocz. Kargowa (Unruhstadt) o 4 kil., stać. koi. żel. Zbąszyń o 20 kil. Jest tu ludność pochodzenia łużyckiego z czasów wojny 30-le-tniej. R. 1853 było ich 860. Są to protestanci, Słownik Geograficzny Zeszyt IX

należą do parafii Kargowej, gdzie w r. 1853 co
drugą niedzielę odbywało się dla nich nabo
żeństwo polskie. Czyt. Łużican ł r. 1862 str.
11 i W. Bogusławski: "Rys dziejów serbołu-
życkich," str. 225.	M. St.
Chwaliszew, 1.) Ch. I, gm., pow. odola-
nowski; 3 miejsc.: 1) Ch. wś; 2) Piaski kolon.;
3) Zobki (Sobken) pustkowie; 42 dm.; 292 mk.;
9 ew., 283 kat., 124 analf. Kościół filialny
należy do paraf, w Sulmierzycach. 2.) Ch. I,
domin., pow. odolanowski, należy do dóbr kro
toszyńskich; 5 dm.; 54 mk. Stać. poczt, w Sul
mierzycach o 4 kil.; stać. koi. żel. Krotoszyn
o 8 kil. 3.) Ch. II, gm., pow. odolanowski,
i! miejsc.: 1) Ch. wś; 2) Piaski kolon.; 3) Lisy
pustkowie; 52 dm.; 409 mk; 17 ew., 385 kat.,
7 żydów; 88 analf. 4.) Ch. II. gm. domin.,
pow. odolanowski, należy do dóbr krotoszyń
skich; 3 miejsc.: 1) Ch. wś szlach.; 2) Lisy fol
wark; 3) Sophienau leśnictwo; 6 dm.; 94 mk.;
31 ew., 63 kat.; 28 analf.	M. St.
Chwaliszewo, l.) młyn, pow. szubiński, ob.
Smogulecka wieś (Smogulsdorf). 2.) Ch., domin.,
pow. szubiński, 2,074 mórg. rozl.; 9 dm.; 91 mk.,
22 ew., 69 kat.; 48 analf. Stać. poczt. Gro-
madno o 4 kil., stać. koi. żel. Nakło o 21 kil.
Własność Pawła Szulczewskiego. 3) Ch., ob.
Waliszewo i Poznań.	M. St.
Chwallowitz, ob. Chwałowiue.
Chwalinirowice, ob. Falmirowice.
Chwalniów, ob. Falniów.
Cliwalowa, węg. Felso-Falu, wś w hr. go-morskiem (Węg.), gleba nieurodzajna, lasy, mieszkańcy trudnią się przeważnie suszeniem śliwek i pędzeniem z nich wódki; 249 mk. H. M.
Chwałaboga, niem. Loelart, gm., pow. byd
goski; 3 miejsc.: 1) Ch. osada; 2) Karólewo; 3)
Gronów (Griinan); 6 dm.; 68 mk.; 48 ew., 20
kat., 19 analf. Stać. poczt, i koi. żel. Byd
goszcz o 10 kil.; Ch. zowiąteż Chwalibóg i Chwa
liboga.	M. St.
Chwałącin, 1.) wś, pow. pleszewski, l dm., 9 mk., wszyscy kat.; 8 analf. 2.) Ch., domin., pow. pleszewski; 1,239 mórg. rozl.; 13 dm.; 145 mk., wszyscy kat.; 88 analf. Stać. poczt, w Mieszkowie o 7 kil.; stać. koi. żel. Chocicza
0	5 kil.	M. St.
Chwałtjcinek, ob. Clnoalęcinek.
Chwalki, trzy folw.,p >w. sandomierski, gm.
1	par.   Sandomierz.   Folw.   Ch.  lit.   A.   naby
ty w r. 1854 za rs.  4,500,   ogólna rozległość
wynosi  m.   119,  a   mianowicie:   grunta  orne
i ogrody m. 117, nieużytki  i place  m. 2; pło-
dozmian 13-polowy,   budowli  drewnianych 5.
Polw. Ch. lit. B. nabyty w r. 1868 za rs. 4251;
ogólna rozległość wynosi m. 125, a mianowicie:
grunta orne i ogrody m.  122, nieużytki   i pla
ce m. 3; płodozmian  4-polowy,   budowli  dre
wnianych 9.   Fol. Ch. lit. C. nabyty w r. 1844
za rs. 3,450,  ogólna rozległość wynosi m. 148,
42

658

Chw.

Chw.

 

a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 139,
łąk m. 4, nieużytki i place m. 5, budowli dre
wnianych 17.	A. Pal.
Chwałkowice, 1.) wś. pow. wrzesiński, 5
dm., 52 mk.; wszyscy kat.; 19 analf. 2.) Ch.,
domin., pow. wrzesiński, 1,027 mórg. rozl., 5
dm., 110 mk.; wszyscy kat, 48 analf. Stać.
poczt. Strzałkowe o 7 kil,; stać. koi. żel. Wrze
śnia o 12 kil.	M. St.
Chwałkowice, ob. Fałkowice.
Cbwałkówku, niem. Wftrih, folwark, po
wiat gnieźnieński, ob. Ghwałkmuo (Weissen-
burg).	M. St.
Chwałkowo, 1.) gm. domin., pow. średzki; 2,243 mórg. rozl.; 2 mieisc.: 1) Ch, wś. szlach.; 2) Czartki, folw.; 20 dm.; 252 mk.; 39 ew., 213 kat., 99 analf. Stać. poczt, i koi. żel. Środa o 4 kil. 2.) Ch., wś, pow. śremski, 50 dm., 513 mk.; 3 ew., 510 kat.; 176 analf. 3.) Ch., gm. domin., pow. śremski; 3,399 morgów rozl.; 3 miejsc.: 1) Ch. wś szlachecka; 2) Halin folw.; 3) Zabawa leśnictwo; 17 dm. 244 mk.; 10 ew., 234 kat.; 120 analf. Stać. poczt, w Książu o 7 kil.; stać. koi. żel. Choci-cza o 7 kil. Pod wsią wykopano urny i siekierkę kamienną. 4.) Ch., pow. krobski; 19 dm., 141 mk.; wszyscy kat.; 30 analf. 5.) Ch., gm. domin., pow. krobski; 2,006 mórg. rozl.; 2 miejscowości: 1) Ch. wś szlach.; 2) Włostowo wiel kie folw.; 9 dm., 218 mk.; 20 cw., 198 kat., 47 analf. Kościół parafialny należy do dekanatu boreckiego. Stać. poczt. Krobia o 6 kil.; gość. o 4 kil.; stać. koi. żel. Rawicz o 19 kil., Bojanowo o 17 kil. Ch. było w dawniejszych wiekach posiadłością Chwałkowskich, herbu Odrowąż, z których pochodził znany autor prawa polskiego. 6.) Ch., niem. Weissenburg, wś, pow. gnieźnieński; 26 dm., 255 mk., 70 ew., 185 kat.; 99 analf. 7.) Ch., niem. Weissenbitry, gm. domin., pow. gnieźnieński; 3,616 mórg. rozl., 2 miejsc.: 1) Ch. wś ryć.; 2) Chwałkówko (Worth) folwark; 16 dm., 250 mk.; 123 ew., 127 kat.; 89 analf. Stać. poczt, i koi. żel. na miejscu. Megdyś własność Mrozińskich.
Chwałojnie, miasteczko pryw. w pow. sza-welskim, o 50 w. od Szawel, należy do par. Użweniy i Powonden a do 1864 miało kościół par. Zwiast. N. M. P. Miasteczko Ch. ma 346 mk., zarząd gminy liczącej dusz 1791 i cerkiew prawosławną założoną w 1864 roku. Położone na drodze z TJżwent do Worń. Miejscowość piękna, na wysokiej górze, u stóp której płynie rzeka W enta, biorąca w pobliżu początek i dwa jeziora: od zachodu Tykla, a od wschodo-południa \Vieżeżeris, dosłownie tłumacząc: jezioro raków. Miasteczko to ma swoją historyą. Pierwotnie był tu folwark należący do rodziny Adamkowiczów. Taryfa księstwa żmudzkiego z 1717 roku wykazuje Ch. jako własność Hieronima Ada^ikowicza stol-

nika lwowskiego. Syn Hieronima Jan pułkownik JKr. Mości, starosta lingiewski. giej-dziowski, zwirżdziowski, michniewski i płoński, ciwun gondyński, pisarz księstwa żmudzkiego, odziedziczywszy po ojcu znaczne dobra. fundował w Ch. kaplicę, przy której utrzymywał jednego księdza z zakonu oo. karmelitów. Upodobawszy ten zakon, a będąc bezdzietnym, postanowił cały swój majątek zapisać na zakon karmelitów, co wykonał 15 sierpuia 1750 roku, z warunkiem, że jeśliby z jakichbądź powodów klasztor przez niego fundowany skasowano, dobra zapisane klasztorowi powinny wrócić do jego rodziny. Po śmierci Adamko-wicza, która nastąpiła w 1763 roku, prowin-cyał karmelitów ksiądz Jan Mackiewicz naznaczył do Ch. księdza Benedykta Pawłowicza, który, jako przełożony klasztoru nowozakłada-jącego się, przyjął w posiadanie dwór ze wsiami: Kierbedżławki, Załoki, Kuszłejkiszki, Ku-negiszki. Brauzgie, Sorokiszki, Pobudkaliiic, Monkiszki, Wróblewszczyzna, Meszkucie, San-szuny, Węckiszki, Kujsie, Żyłoki i Baudyszki. Ziemi na ogół włók trzysta. Po ks. Pawło-wiczu na przeorstwo wstąpił ks. Bonawentura Downarowicz, a po tym ks. Dyonizy Sciepura. Za rządów dwóch ostatnich przeorów, oddanych wyłącznie modłom, sąsiedzi zaczęli robić zabory ziemi należącej do klasztoru. Zwierzchność prowincyonalna, spostrzegłszy to, wyniosła na przeorstwo ks. Berneta Chlcwińskiego. człowieka z nauką wyższą i znającego prawo krajowe, który po niejakimś czasie, strawionym na procesach, odzyskał zabraną ziemię. Po Chlcwińskim był przeorem ks. Wierzbicki w 1773, a po upływie trzech lat, wrócił znowu Chlewiński. Dalej byli przeorami ks. Andrzej Kodziewicz, Dominik Łapiński, Rajmund Radkowski. Dyonizy Walewicz, Stanisław Bo-hdanowicz, Symon Rodowicz i Andrzej Mi-szkiewicz. Po tych wybrany był na przeora ks. Baltazar Bucewicz, który począł przysposabiać materyał na kościół murowany. Następca ostatniego Szczęsny Pakułowicz kontynuował przysposabianie materyału, założył fundamenta, ale czy to miały być rzeczywiście fundamenta do projektowanego kościoła?--nie-wiadomo; byłby to bowiem gmach bardzo wielki. Późniejszy kościół, mały, stał śród tych fundamentów, S, one były opłotem cmentarza. Budował ten kościół przeor ks. Poroczko, człowiek światły i bardzo staranny. On to osadził własną ręką połowę niższą cmentarza brzozami we dwa rzędy. Po ks. Poroczco naznaczony był przeorem ksiądz Bucowicz, który w roku 1831 zaprowadził spory zakonnikami. W 1832 roku, spostrzegłszy że te spory nie doprowadziły do pożądanego celu, odebrał sobie życie, rzucając się z okna frontowego kościelnego na kamieniami brukowany ganek.

ChW.

Chw.

659

 

Klasztor zamknięto i skasowano w 1863 r. w grudniu. Po skasowaniu zakonu jezuitów, komisya edukacyjna utrzymywała tu szkołę z dochodów jakie dobra po-jezuickie dawały (ob. Krnże), ale już w r. 1791 zakon karmelitów, posiadając pomiędzy zakonnikami ludzi uczonych, złożył do sejmu nieustającego podanie z oświadczeniem, że się zajmą uczeniem młodzieży bez żadnego wynagrodzenia, byleby im została oddana szkoła w Krożach. W roku 1797 roku generał gubernator litewski Repnin zaproponował komissyi edukacyjnej, aby niektóre szkoły oddała zakonom i poleciła im zająć się nauczaniem młodzieży, byleby one od rządu nie wymagały za to wynagrodzenia. Wówczas to karmelici chwałojńscy prosili o oddanie im szkoły kroskiej. W skutek tego kanonik Januszkiewicz, wespół z asesorem Toł-łokiewiczem zjechawszy do Kroż, oddali karmelitom nietylko klasztor, kościół i dalsze budynki, ale i ziemię osiedloną. Co za osady były wówczas oddane karmelitom nie wiadomo. I tak wysłano z Chwałojń przełożonego, kaznodzieję i sześciu nauczycieli, którzy dnia 6 października 1797 roku otworzyli szkołę, do której zaraz zapisało sio 287 uczniów; a w roku następnym było 400. Wykład nauk był bardzo staranny i pilny. W końcu budowle kroskie szkolne zaczęły upadać. Karmelici, utrzymując z dochodu klasztoru chwałojńskie-go nauczycieli w Krożach, nie mieli środków, aby takie wielkie gmachy opuszczone przez przeszło dwadzieścia lat odrestaurować. Uniwersytet nie dawał znowu nic, bo obowiązali się nie potrzebować żadnych subsydyów. I tak w 1814 roku karmelici prosili już rektora Lo-benwejna, aby pozwolił szkołę z Kroż do Chwałojń przenieść. Rektor odpowiedział, aby jeszcze rok na miejscu uczyli. Ale przeciągnęło się to aż do roku 1817. w którym zesłano Ignacego Dowjatta, magistra filozofii, z zalece-ceniem ministrra oświecenia księcia Golicyna aby karmelici zdali wszystkie budowle l)o-wjatowi. Karmelici wtedy odjechali do Chwałojń, wybudowali na dziedzińcu klasztornym klasy, i 29 sierpnia 1817 roku za dozwoleniem ministra oświecenia otworzyli gimnazyum o 6 klasach, a niekiedy i siódmą klasę urządzali. Pierwszym prefektem szkoły był ks. Poroczko. Stu uczniów przybyło razem z karmelitami z Kroż. Założono bibliotekę, sporządzano narzędzia fizyczne i małe laboratoryum chemiczne. W 1818 r., za staranie i pilność okazywaną przez karmelitów w nauczaniu młodzieży zwierzchność oświecenia udzieliła temu zakonowi pochwały później niejednokrotne, i stawiała za przykład innym zakonom. W 1831 r. szkołę zamknięto wcześnie na wiosnę, ale po minięciu zamieszek znowu szkołę otworzono. W 1835 roku w miesiącu czerwcu zjechał do Chwałojń

towarzysz ministra oświecenia hr. Protasow,
poczem kazano wprowadzić język rosyjski jako
wykładowy, co od wakacyi 1835 r. i wprowa
dzono w czyn, ale w grudniu 1835 roku zje
chał dozorca szkoły kiejdańskiej Jurkow-ski
i z polecenia rządu szkołę zamknął. Ch. są
o 48 łokci wzniesione nad poziom wody rzeki
Wenty. Ks. biskup Wołonczewski w histo-
ryi biskupstwa żmudzkiego, wydanej w języku
żmudzkim, powiada, że był tu kościół kalwiń
ski. Gdzie i kiedy znikł? Niewiadomo. I trą-
dycyi między ludom nie ma. Przypuszcza, że
za Adamkowiczów. Wątpić jednak trzeba, bo
Adamkowiczowie nabyli tę majętność od Syre-
wiczów w 1512 roku. Miasteczko sformo
wało się po osiedleniu oo. karmelitów. Skła
dało się ono z 23 domów chrześciańskich, kar
czmy jednej i dwóch domków żydowskich.
Prócz tego na końcu miasteczka folwark kla
sztorny. Domy zabudowane były przy uli
cach mających szerokości sążni sześć do dzie
sięciu. Ch. dawniej należały do pow. potum-
szewskiego. Dziś tworzą leż mniejsze posia
dłości, uformowane z okolicy niegdyś, na któ
rej w 1717 r. byli właścicielami Jan Kierbedź,
Stan. Bichniewicz, Stefan Janowicz, Jan Su-
dimt, Jerzy Michał Jakowicz, Jan Narkiewicz,
Piotr Dowgiałło i Stefan Kaź. Soroka. Z cza
sem uformowały się folwarki większe. Obe
cnie ] należy do Francuzewiczów, 2 był nie
dawno jeszcze Francuzewicza, po 1863 został
sprzedany jen. Rytterowi; 3 jest własnością
Bichniewicza. Wszystkie te trzy folw. leżą
przy drodze prowadzącej z Użwent przez mko
Ohwałojnie do Woni, o pół mili od Chwałojń
a o l i pół m. od Worń. Najbliższa poczta
Wornie.	F. K.
Ch wałów, wś, pow. złoczowski, leży nad bagnami, które się ciągną od Zahor/ec na zachód pod Chwałów, Olesko i zowią się od potoku, któren środkiem nich płynie: Pokrowa; od Zło-czowa oddalona na północ o 2 i pół mili, od Oleska na wschód o pół mili, od Podhorzec na północny zachód o pół mili. Przestrzeń pos. wiek.: roli ornej 8, pastw. 19, lasu 142; pos. mniej.: roli ornej 291, łąk i ogr. 521, pastw. 19 m. Ludności rzym. kat. 20, gr. kat. 271, izraelitów 6: razem 297. Należy do rz. kat. par. w Olesku, gr. kat. par. w Podhorcach. Właściciel posiadłości większej Eustachy książę Sanguszko.
Chwałowice, 1.) wieś i folw., majorat, pow. iłżecki, gm. Krzyżanowice. par. Iłża. W 1827 r. było tu 39 dm., 209 mk., obecnie jest 47 drn., 408 mk., ziemi dworskiej 350 m., włość. 1195 m. 2.) Cli., wieś, pow. pińczow-ski, gm. Kliszów, par. Kije. Leży na lewo od drogi z Pińczowa do Chmielnika. W 1827 r. było tu 14 dm. i 77 mk. Piękny ogród warzywny i owocowy. Gospodarstwo wzorowe.

Ś80

Chw.

Ćhw.

 

Dobywanie gipsu. Ch. są własnością Skwarca. Starożytny tutejszy spichrz stanowił w XVI wieku zbór aryański, o czem świadczy istniejący dotąd napis łaciński. Dobra Ch. składają się z folwarku Ch., z attynencyi Borków i Sadowię, z wsi Ch. i Borków. Nabyte w roku 1863 za rs. 29,250. Ogólna rozległość wynosi m. 501 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 336, łąk m. 64, pastwisk m. 87, wody m. 3 nieużytki i place m. 11. Płodozmian 10-po-lowy, budowli murowanych 8, drewnianych 9, stawy z wód źródlanych, młyn wodny i gi-psiarnia, pokłady kamienia wapiennego i gipsu; wś Ch. osad 21, gruntu m. 82; wieś Borków osad 18, gruntu m. 105. A. Pal. i Br. Ch.
Chwałowice (z Grudzą, Łążkiem, Ochodzą i Popowicami), wieś, pow. tarnobrzeski, o 15 kil. od Radomyśla, ma 3796 m. rozl., w tem 1780 m. roli ornej a 1621 m. lasu, 164 domów, 860 mk., parafia w Pniowie, gorzelnia, cegielnia, położenie równe, gleba piaszczysta. Ch. leżą nad Wisłą, blisko granicy Królestwa Polskiego, i w tej gminie znajduje się też c. k. urząd graniczny celny.
Chwałowice, 1.) niera. Qnalwitz, wś, pow.
wołowski, parafia Winczek. 2.) Ch.. niem.
Chwattowitz, wś, pow. rybnicki, o pół mili od
Rybnika, w miejscowości wzgórzystej, par.
Rybnik, ma tylko 543 m. roli ornej a 1416 m.
lasu rządowego.	F. S.
ChwaJowo, 1.) wieś, pow. wrzesiński, 18
dm., 163 mk., wszyscy kat., 70 analf. Stacya
pocztowa najbliższa Żerków, st. koi. żel. Jaro
cin. 2.) Ch., folwark, pow. m igilnicki, ob.
Wieniec.	M. St.
Chwałyiisk, miasto powiatowe gubernii saratowskiej, 15,628 mk., 1582,25 wiorst od Petersburga a 217 od miasta gubernialnego odległe. Bank, stacya pocztowa i przystań statków parowych.
Chwarzcieilko, Chwarzenko, niem. Elsenthal, wieś ryć. w pow. kartuskim, po lewej stronie Wierzycy (Ferse), właściciel ma prawo zasiadać na sejmie powiatowym; w dwóch podzielonych dobrach zawiera obszaru 1986 m., mieszkańców katol. 60, ewang. 110, domów mieszkalnych 12, własny zarząd policyjny, szkoła ewang.. par. Stara Kiszewa, odległość od Kościerzyny 2 i pół mili. R. 1766 Ch. posiadał Michał Skórzewski. star, kiszewski, żonę miał z Czapskich; teraźniejszy właściciel Niemiec.
Chwarzczew. wieś, pow. dzisieński, niegdyś własność Korsaków, dziś Podwińskiej.
Chwarzno. 1.) niem. Eraadorf, wieś ryć. w pow. kościerskim, dziedzic ma prawo zasiadać na sejmie powiatowym; wraz z folwarkiem Nowa wieś obejmuje areału 3162 m., mieszkańców kat. 157, ew. 25, mieszkań. 15; zarząd policyjny w miejscu, par. Stara Kiszewa. Ch. leży po prawej stronie Wierzycy, nad stru-

[ gą bezimienną, która tu pędzi młyn i piłę i wpada do Wierzycy. R. 1789 posiadał tę wieś Ignacy Przebendowski, wojew. pomorski, generał poi., star. pucki; potem aż do ostatnich czasów Czarlińscy, teraz Niemiec. 2.) Ch., niem. Quarznau, mała osada nad rzeczką Świliną (ob.), w pow. wejherowskim, należy do wsi Kolebki, nad Pucką zatoką. Kś. F.
Chwaścice, wieś i folw., pow. jędrzejowski, gm. B,aków, par. "Mokrzko dolne. W 1827 r. było tu 68 dm., 500 mk. Folw. Ch. od Kielc w. 33, od Jędrzejowa w. 9, od Nidy w. 3, oddzielony w r. 1876 od dóbr Kotlice. Ogólna rozległość wynosi m. 582 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 187, łąk m. 28, pastwiska m. 48, lasu m. 300, wody m. 3, nieużytki i place m. 16. Budowli murowanych l, drewnianych 4. Rzeka Nida dotyka terrytoryum.
Chwasowa, Pasowa, rzeka, wpada do rz. Zdwiża w pow. kijowskim.
Chwastów, Fastów, 1.) mko, pow. wasyl-kowski, o 37 w. od Wasylkowa, o 88 w. od Koziatyna, 113.60 saż. nad pow. Bałtyku, po-przerzynane jarami: rozsiadło się na praw. brzegu rz. Unawy. Rzeczka ta stanowi tu granicę między szeroko rozwartą przestrzenią polną z jednej, a lesistemi obszarami z drugiej strony. Początek tego miejsca, według podań ludowych sięga w stare bardzo czasy. Nie zagubiła się jeszcze nić tradycyi, że kiedyś, w zamglonym prawie wieku, Ch. miał być znaczną osadą grecką. Tymczasem od tej doby, nie-mającej pewnej, określonej daty w historyi, upłynął znakomity przedział czasu, przeszły lata setne, zanim na posadzie owej pierwotnej jakoby osady greckiej, miał się już późniejszy osiedlić Chwastów. Jednakże Ch. z nazwą swą dzisiejszą dopiero wychyla się z mroku w 15 wieku, chociaż miejsce to mogło już istnieć i w 11 w., jeżeli tylko prawdziwym jest przywilej Włodzimierza Olgierdowicza, knia-zia kijów. (1377-1395), który, zatwierdzając stare nadania pewnych ziem i osad na rz. Rosi. Rastawicy i Kamienicy dla niejakiego Jerzego Iwantycza ze Skwira Połowca, jako spuściznę jego, która z przed wieków miała jakoby przejść na niego, po przodku jego Tuhorkanie, hanie Połowców, znanym z dziejów Rusi wielkoksiążęcej (1098 r.), wymienia też pomiędzy innemi osadami i "Faszczowo" (Chwaszczowo) (Op. pow. wasylk. str. 33). "Faszczowo" zaś to, według późniejszych procesowych dokumentów, miało być późniejszym Chwastowem. Tymczasem czy damy wiarę temuż przywilejowi Włodzimierza Olgierdowicza lub nie, w każdym razie rzecz pewna zkądinąd, że całe to terrytoryum, w tymże wzmiankowane przywileju a położone pomiędzy rz. Rosią, Rastawicą i Kamienicą, z dodatkiem późniejszym "Hlebo-wa na Rpeai" i "Hulanik na Stuhnie", należą-

Chw,

Chw.

661

 

ło jeszcze w 15 wieku  i w początkach 16  d rodziny  Połowców Rożynowskich, następców właśnie owego Jerzego Iwantycza.   Posiadłoś ta wszakże,  niszczona co chwila przez napady Tatarów,   głównie  za najazdu   jeszcze   Timu Kutłuka  (w   1399   r.)   i  potem Mendligirej (1483),   dzień  za   dniem ogałacana z ludności w  końcu   w   głuchą,   tylko  krwią przesiąkł; zamieniła  się pustynię.    To też dobra te, jalo najzupełniej puste, wróciły znów do rozrządzę nią  wielkoksiążęcego.    Ale  Andrzej Makare wicz-Iwaszeńcewicz,  posiadacz sąsiednich dób "Rutu",   w czasie  tych właśnie pustek, przy właszczywszy sobie uroczysko Chwastów,  jakoby z dawien dawna leżące na spornym gruncie dwóch   posiadłości:   "Rutu", do niego nale żącego, i "Hlebowa na Rpeni", niegdyś Połowców,   zastawił  to "uroczysko"   około  r. 156( "w 15 szerokich rublach pod przepadem" Mikołajowi Pacowi, bisk. kijów. Zastaw ten wszakże,   następców  już   Paca na biskupstwie  niemałym kłopotem zawikłanego procesu nabawił gdyż niebawem,  jak z jednej   strony synowie już Andrzeja Makarowicza, Hrehory i Mikołaj zaskarżyli   ten   przez   ojca   uczyniony zastaw "pod przepadem ", tak niemniej   z drugiej strony wystąpił też z procesem Bohusz Hulkiewicz, któremu niedawno właśnie, bo w 1568 r., król Zygmunt August cały ten   obszar dóbr pustkami stojących, znanych pod ogólną nazwą "Hlebowa  na  Rpeni"   (Irpieniu)   nadał  był wie-cznem   dziedzicznem  prawem (kwerenda ksiąg w Kijowie  będących  w 1570 r.).    Uroczysko zaś Chwastów   było   według tegoż nadania at-tynencyą tychże dóbr.    Po różnych prawnych korowodach   skończyło   się  atoli  na   tem,   że Filon   Hulkiewicz,   syn już Bohusza,   odstąpił Hiobów   wraz   z Chwastowem   (nie mając kim ich   zaludnić)   biskupowi Jakóbowi Woronieo-kicmu, a Makarewicze wyrokami sądowemi od uroszczeń   swoich   na zawsze odsądzeni zostali. Jest jednak  ślad  w aktach  sądowych, że ciż Makarewicze, po przegraniu sprawy,  chwycili się  byli kroków   extralegalnych; jakoż zajechawszy   Ch.,   trzymali go dość długo, tak, że następca   biskupa   Woronieckiego,   kś.   Józef Wereszczyński, musiał go na nowo "rekupero-wać" (Arch. Charlęskich w Paszkówce).   Ostatecznie więc osiedzieli   się biskupi w tej bezludnej pustce.    Biskup Wereszczyński, zaledwie słabe   początki zaludnienia  zastawszy tu, wezwał też roje ludności sielskiej, i rozdawszy jej grunta, dał zajęcie i byt sporym osadom. Okolica  ta wszakże,   w ciągłej  dotąd żyjąc grozie napadów  tatarskich,   potrzebowała  też  stałej miejscowej obrony; jakoż biskup ten, upatrzywszy  w Ch. miejsce  do   obrony zdatne, wzniósł tu   zamek,   wałami   i  przekopami umocniony. Z Chwastowa też,   lichej wprzód wioski, uczynił on wielką osadę zbrojną.    Jednem  słowem

w świeżej pustyni zaimprowizował miasteczko, które "dla grzeczniejszego wyrażenia", jak mówi Okolski   "nazwał Nowym Wereszczynem". W 1593 r.   zanosi   on   do grodu kijów, prote-stacyą,   że, według uch wały sejmowej,   Chwastów,  jako   nowoosiedlona osada,   żadnego poboru dawać nie powinien; nadto funduje tu kościół i parafią   dlań naznacza.    Wereszczyński był wybitną osobistością swego czasu.    Postać to uderzająca niepospolitym  rozmiarem.    Jako najczystszej krwi Rusin,  roił też on dla Ukrainy wielkie plany, miał dla niej dalekie,   obliczone na przyszłość widoki.   Chciał on tej, tak przez Tatarów   ciągle napastowanej prowincyi, pokój   i bezpieczeństwo  zapewnić,  i aby dojść do   tego celu,   podawał projekta,   aby na prawym brzegu Dniepru założyć szkołę rycerską, a   Zadnieprzo   tak  nazwane    oddać  zakonowi krzyżaków  polskich,  w którym zakonie chciał sam żywota dokonać.    Bronić kraj od Tatarów miało być tego zakonu powinnością.    Podawał też   sposoby   zaludnienia  Kijowa  i   Ukrainy. Takiemi   to   planami zajęty był przez całe życie; gdy jednak projekta te były poniekąd głosem  wołającego na   puszczy,   sam   niejako na własną rękę usiłował, choć w części, wprowadzić je w życie.   Byłto człowiek żelaznej energii.    Oprócz   tego,   że  w  swoim  Chwastowie był  przywódzcą   nowego   zaludnienia,   czując w sobie wiele rycerskiego animuszu, co chwila mieniał  pastorał  na oręż, i trwale na wojennej stopie   się   trzymając,   na czole killumastu ;ysięcy  ludzi:   "ścierał  się  i  zamiatał stepy w licznych  pogoniach za Tatarami".    Sam też ńsał o sobie:   "że jako Owidyusz, był wygnany na ukrainne biskupstwo,   gdzie się nietylko Turki   ale i z Oczakowskimi  insulaty,   nie nblią ale szablą biskupi   kijowscy dysputują". Szanując drażliwości miejscowe, nie lekceważył ch, nie jątrzył,   nie szczepił dzieła nienawiści; owszem  z kozakami,  którzy już wtedy zaczy-ali wichrzyć,   pilnie dobrego pożycia sąsiedz-ciego  przestrzegał.    Gdy kniaziowie  wołyń-cy,  ponabywawszy  świeżo  dobra  w kijow-kiem,   zaczęli   sporzyć   z  kozakami, Weresz-zyński bolał nad  tem i starał  się,   ile mógł, jodzie  te spory.    Za  to   spółczucie dla koza-iów spotkała  go  nawet zemsta od kniazia Ki-yka   Rużyńskiego,   dziedzica Pawołoczy,  po-łóconego na śmierć, jak wiadomo, z kozakami: miaź  ten w   1596 r.  wpadł  do Chwastowa, grabił mienie biskupa,   sprzęty z kościoła po-abierał,   i nowoosadzone miasteczko Piaseckie palił.    Król zaś w skutek skargi Wereszczyń-kiego wydał mandat z rozkazem, aby Rużyń-ki   uczynił   zadość   w  sprawie  tego najazdu grabieży  (Arch.   J.   Z.   R. część 6, t. I, str. 61).    W  Ch.   czyli   Nowym  Wereszczynie Yereszczyński  nawet   drukarnię   założył,   w itórej wyszło z druku jedno jego okolicznościo-

662

Chw.

Chw.

 

we pisemko, w dwóch wydaniach (\rotutn 1597 r. i Pobudka 1598). Biskup ten umarł w r. 1599 r. Następcą jego na biskupstwie został ks. Krzysztof Kazimirski. Tymczasem Ch. i za tego biskupa z każdym dniem nie przestawał w coraz ładniejszą urastać siedzibę, tak że król Zygmunt III wyniósł go do rzędu miast, nadto przywilej prawa i samorządztwa magdeburskiego nadał. Zgiełkiem zaś niezwykłym od czasu do czasu ożywiać się musiało to inko, gdy je od 1613 r. przeznaczono na popisy powiatowe szlachty zbrojnej (Vól. leg. III, str. 85). Punktem zaś zbornym dla owych "popisów czyli okazowania" była równina pomiędzy tomże miasteczkiem a Irylesami. Następnie w 1620 r. bisk. kijów. ks. Bogusław Roxa lladoszewski wprowadził tu oo. jezuitów, a jak mówi Twardowski "basztę wystawił przeciwko szturmom piekielnym". Superiorami kolegium tutejszego byli w 1625 Bartłomiej Obornicki, w 1629 Mikołaj Korzeniowski, w 1635 Mikołaj Rogoziński. Łnkaszewicz cytuje list Obornickiego, datowany z Chwastowa d. 28 czerwca 1621 r., do króla Zygmunta III, któremu tenże król polecił był śledzenie obrotów kozaków i dyżurni (Dzieje koso. wyzn. hel w. I, str. 651). Niesiecki zaś nadmienia o Piotrze Mietelskim, jezuicie, który w Ch. pomiędzy pospólstwem "obfite niebu żniwo zbierał". Jednakże Nowy Wereszczyn około tego czasu nazwisko swoje znów zamienił na dawniejsze Chwastów, czyli jak go jezuici zaczęli nazywać "Faustów". Jezuici tu też zbudowali kościół "przyzwoity, drewniany" i utrzymywali szkoły, ile że udzielane im było z dóbr biskupich utrzymanie. W kościele jezuitów znajdował się cudowny obraz Pana Jezusa. Oprócz jezuitów, około 1638 r. byli tu wprowadzeni i oo. bernardyni przez ks. Aleksandra Sokołowskiego, bisk. kijów. Biskup Sokołowski niemniej też od poprzednika swego Wereszczyńskiego tchnął duchem rycerskim. Kiedy pierwsze płomienie buntów kozackich wybuchły, biskup ten, "ludzi do boju zawezwawszy, Ukrainę od napaści chłopskiej mocno bronił". Umierając w r. 1644 w Trzemesznie, na kollegium ks. jezuitów kijowskie i faustowskie znaczną summę zapisał, ale ten zapis "nie wziął skutku" powiada Niesiocki, Po śmierci jego ks. jezuici chwastowcy pr/e-nieśli się do Kijowa. Tymczasem w 1648 r, zaczął się. jak wiadomo, cały szereg wo,; en kozackich. W 1649 r. 16 lutego kozacy "z nożem i spisą wpadłszy do Ch., podczas jarmarku 13 szlachty pozabijali, rozmaicie ich mordując (Jcrlicz I str. 73)". Następnie, gdy w tymże roku sułtan turecki odwołał na pomoc sobie hana krynickiego, ten w odwrocie przechodząc przez Cli. "całe to miasteczko wysięki" (Spom. Ambr. Grab. II, str. 02). Roku zaś 1651, gdy

po zwycięztwie pod Beresteczkiem wojska koronne szły w trop za kozakami, po zdobyciu Trylis, zajęły one d. 25 sierpnia bez oporu Chwastów, opuszczony przez kozaków, którzy oddalili się byli do Białojccrkwi. Ale gdy też wojska koronne pociągnęły dalej, kozacy znów z Białejcerkwi wpadli do Ch., gdzie "zastawszy wozy z chorymi i czeladzią, siła jej nasic-kli i nałupili" (Starożyt. Arnb. Grab. I, str. 295). Gdy zaś z kolei car wydał wojnę rzpli-tej, wtedy Bohdan Chmielnicki (w 16«5'4) na błoniach pobliższych Ch. stał, jakiś czas obozem (Samowidziec str. 23). Bród tego wciąż nieustającego wojennego ognia, kościoły jezuitów i bernardynów, sposoczonc krwią, zniszczone zostały a biskupi nie mogli odtąd wrócić do opustoszałych dóbr swoich. Inne wspomnienia jeszcze z tych krwawych czasów, odnoszące się do Ch., są następne: Po traktacie hadziackim w 1664, w miesiącu lutym, gdy król Jan Kazimierz był na wyprawie zadnicpr-skiej, Jan Wyhowski, wojewoda kijowski i exhetman kozaczy, przesiadywał w Chw-isto-wie, buntując kozaków Sulimenkę i Waronicę; ale podejrzany o zdradę i wezwany do Korsu-nia, tam z rozkazu pułk. Machowskiego i hetmana Tetery rozstrzelany został. Za wojen Doroszeńkowych w Białejcerkwi, sąsiedniej Ch., jak wiadomo przebywała załoga polska. Owóż Chwastów dla Białejcerkwi w owo czasy był punktem ważnym, bo zaręczającym swobodną komunikacyą z Polesiem, zkąd ta forteca dla załogi otrzymywała jedyne zasiłki żywności. Tymczasem garstka ludności kozackiej, która się była osiedliła w Chwastowio, po nieprzyjacielsku względem Białocerkwi się zachowywała, wszelki dowóz dla niej z Polesia przecinając i niszcząc. Komendant biało-corkiewski przeto "kazał wyciąć Chwastów" (Spom. ojczyste II, str. 143). W ukraińskich podaniach Ch. słynnie też jako miejsce pobytu Paleja. Kozak ten, rodem z Pawołoczy, poddany Koniccpolskich, był w 1683 r. w potrzebie wiedeńskiej, gdzie też mężnie ze swoją drużyną poczynał, ale, wróciwszy z tej wyprawy, potrzebował zapłaty, bo nie lubił darmo krwi przelewać, a więc "wlazł", jak się wyraża ówczesny dokument, w dobra Chwastów, biskupów kijowskich, które podtenczas puste były. Został on poprostu tych dóbr, jak nazywano wtenczas: "osadźcą" czyli kierownikiem, antreprcnerem osiedlenia, jaki o w ó wczesnym bywało zwyczaju, i jak równocześnie inny kozak Samuś został takimżo "osadźcą" w Bohusławiu. Taki kierownik osady był zazwyczaj z ręki dziedziców naznaczany i powinnością jego było, za pewnom wynagrodzeniem, osadzać ludzi "skąd kto przyjdzie". Owóż i Pale] ściągał do Chwastowa ludność luźną, ze zbiegłych od pługa chłopów, i z róż-

Chw.

Chw.

663

 

n ego rodzaju hołoty złożoną. Tenróżnolity stek ludzi nazywał się też "wolnicąPalejową,". Palej też starannie ufortyfikował Chwastów. Dziś jeszcze wały, wznoszące się wysoko nad krawędzią głębokiego jaru, w nieforemnym kwadracie, są śladem tych fortytikacyj. Do 1000 tuż chat stanęło odrazu w Ohwastowie. Urządziwszy się tedy i umocniwszy tak, Palej odtąd stał się niepomału groźnym; jakoż zaczął sięgać i po dalsze dobra szlachty i magnatów, od których prawie, jak się wyrażali kozacy, .,odwojował" był Ukrainę. Gdy zaś biskup (iomoliński przysłał był dwóch od siebie księ-vy dla objęcia dóbr, Palej, uważając Ch. za pewnego rodzaju dane sobie beneficyum wojskowo, księży wtrącił do więzienia a potom wypędził. Od 1694 r. do 1698 jednak, ciągle i)ti służy rzekomo jeszcze rzplitej, wyprawia się. przeciwko tatarom w dzikie pola, znosi ich, ale dóbr biskupich i szlacheckich, które pozabierał, nie oddaje; owszem, jak spółcześnie żyjący pisał, chciał on w zajętem przez siebie terrytoryum, "osobną ufundować prowincyą" t. j. niejako oddzielne utworzyć niepodległe rozbójnicze państwo, którego Ch. zostałby zaimprowizowaną stolicą. Turek był wtedy już w Kamieńcu, a więc rzplita z obawy, żeby się Palej na stronę Porty nie przerzucił, dogadzała mu, "jak wrzodowi", oszczędzała do czasu. Zresztą inne jeszcze tak razom zebrane znalazły się okoliczności, że, chcąc czy nie chcąc, musiano z nim jak już z pewnego, rodzaju potęgą się liczyć. Jakoż widzimy, że w 1695 r. Krzysztof Zawiszą, wojowoda miński, jadąc z Litwy do swych dóbr ukraińskich Berdyczowa, zajeżdża po drodze do Chwastowa, gdzie go Palej spotyka aż na pół mili przed miastem, z muzyką wojskową na czele wprowadza do zamku i podejmuje hojnie. Rozstając się "wzajemnie się upominkowali". Tegoż jeszcze roku inny znowu gość do Ch. zawitał, ale już nie K zamiarem dopełnienia, jak to uczynił Zawiszą, prostej sąsiedzkiej wizyty. Był nim sułtan krymski, który z ordą białogrodzką, wracając z Polesia kijowskiego, wpadł niespodzianie do Ch. i spalił jego przedmieście. Palej, żadnego odporu nie dawszy, sam zaledwie uciekł pieszo do swego zameczku. Skończyło się atoli na zgodzie: sułtan zaniechał zamiaru dobywania zamku, a Palej chleb i trunki za miasto mu wywiózł i po przyjacielsku z nim rozmawiał, a przy pożegnaniu jeden drugiemu upominki złożyli (Samowidz. str. 84). Ale przyszedł czas nareszcie, że przestano pobłażać Palejowi. W 1699 r. pomiędzy Polską a Porta został zawarty tak nazwany pokój karłowicki. Przez ten traktat Turcy przywrócili Polsce Kamieniec i Podole, i tegoż jeszcze roku na sejmie pucyfikacyjnym postanowiono konstytucyą,aby po wojnie tureckiej wszelkie pozwijano milicye,

a Palej z Chwastowa ustąpił. Palej atoli nie usłuchał rozkazu i podniósł bunt otwarty. Schwytano go wszakże i odstawiono do fortecy w Podkamieniu, ale Palej potrafił z niej uciec (Nielubowicz). Z kolei potem generał Brandt, Gollz i regimentarz Cieński kusili się go z Ch. wypędzić, ale bezskutecznie. I dopiero w 1704 r. Ch. pozbył się nareszcie swojego zawła-szczyciela, gdy Mazepa, zastraszony miłością jego u ludu i wzrastającą potęgą, schwytał go, a car Piotr zesłał na Sybir. Po ujęciu Paleja, rychło też i jego rozproszono drużynę. Resztę zaś ludności chwastowskiej, w czas e tak zwanego zhonu, przepędzono za Dniepr. Pustkami znowu więc stanął Ch. i cała jego okolica. Podróżnik jeden opowiada, żo 1714 r. przejeżdżając przez Ch., zastał w nim forteczke, zniszczoną, a w samem miasteczku "jeden był tylko dwór mieszkalny, chat pustych dziesięć a z ludzi jeden tylko stróż" (Op. drogi z Kijowa do Carogrodu 1714). Inny zaś jeszcze dokument wyraża, że w tymże czasie tak w Ch. jak i w wioskach do niego należących "nie było ani jednego człowieka" (Archiw. J. Z. R. II, str. 777). Jakoż biskup Jan Tarło, wróciwszy nareszcie do pustych dóbr swoich, starał się je na nowo osiedlić. Dzierżawcy tych dóbr, mając prawo "osadztwa", osiedlali je i urządzali. Po kilkudziesięcioletniej pracy burzącej przyszła tedy prac:, budująca. Roku 1723 biskup Samuel Ożga nowy tu kościół, na miejscu dawnego, wzniósł, nadał i ozdobił. Duńczewski pisze nawet, że przy tymże kościele katedra kijowska jakiś czas się mieściła, zanim ją biskup Ożga do Żytomierza był przeniósł. Kościół ten był pod tytułem IS. Panny Bolesnej. W 1727 r. parafia chwastowska składała się już z 24 wsi (Friese). Tymczasem niedługo Ch. ucierpiał wiolo od napaści hajdamaków, raz w 1749, drugi raz w 1750. Od 1751 r. jednak, dla osłonienia kraju od ich grabieży, stała w Ch. jedna chorągiew milicyi wojewódzkiej (Arch. J. Z. R. o hajdamakach str] 478-565). W 1751 r. d. 3 grudnia wizytował kościół tutejszy ks. Kajetan Sołtyk, biskup koadyutor kijowski. Żydzi osiedlili się w Ch. już po wojnach kozackich. Mieli oni swój kahał, szkołę i przyszkółek. Jeszcze biskup Ożga dał im prawo na "wolne exerci-tium nabożeństwa". Bastępnio prawo to im zatwierdził biskup Sołtyk, a nareszcie biskup Józef Jędrzej Załuski w 1760 r. d. 29 kwietnia w Policzyńcach, z tem jednak, żeby dla kościoła w Ch. dawali rocznie dwa kamienie łoju. W 1763 r. płacili żydzi tutejsi pogłów-nego 600 złp. Ale rok 1768 stał się smutnie pamiętnym dla Chwastowa. Jak w całej Ukrainie tak i tu odegrał się krwawy epizod koli-szczyzny. Dwaj hersztowie hajdamaccy Szwaczka i Bondareńko, jak mówi pisarz ówczesny,

664

Chw.

Chw,

 

"zatrzęśli Chwastowem jako burza drzewem", srogą w nim uczyniwszy rzeź (Socharzewski). Kościół tutejszy został zrabowany i spalony. W tymże czasie trzymał w dzierżawie Chwa-stowszczyznę Czosnowski. krewny biskupa Za-łuskiego. On to, gdy biskup Załuski w 1767 przebywał w Kałudze, składał dochody z tychże dóbr u bankiera Teppera, aby uskarbioną summą długi biskupa, które były znaczne, spłacić; ale ks. prałaci, a szczególniej ks. offi-cyał Gorczyński, nie zezwolił na to, owszem zabrał całą summę na odbudowanie spalonej katedry w Żytomierzu. Mieliśmy w ręku ciekawy list tegoż Czosnowskiego, pisany do ekonoma chwastowskiego, żeby się starał dojechać do Kijowa i wręczył ks. Markowi karmelicie 200 lub 300 złp. na drogę; w tymże liście nagania temuż ekonomowi, że ks. Markowi przechodzącemu przez Chwastów nie dał nawet kożucha na drogę. Po uspokojeniu się nareszcie kraju, Ch., wolny od obawy hajdama-ków, zaczął się podnosić. W 1786 r. d. 14 lutego król Stanisław August odnowił też miastu temu dwa roczne jarmarki, z dawnych czasów w niem odbywające się t. j. jeden "po Zielonych Świątkach," a drugi "ua Jowstratyja" i aby każdy z nich (słowa przywileju), "przez niedziel dwie stał i odprawował się; ua które jarmarki do pomienionego m. Fastów zwanego, wolno będzie wszelkiego rodzaju kupcom et cujuscunąue status et conditionis ludziom przyjeżdżać, przychodzić, towary, zboża i wszelkie rzeczy przywozić, konie, bydło rogate i niero-gate stadami i pojedynczo przypędzać i przyprowadzać" (Archiw J. Z. K. o horod. str. 482). Miasto to w tych czasach też zostało kilkakrotnie zaszczycone nawiedzinami dostojnych podróżujących gości. Z kolei przejeżdżali przez Oh. w 1781 r. wielki książę rossyjski Paweł z małżonką swoją, Szahin Giraj han tatarski i w 1787 r. król Stanisław August. iSTa miejscu dawnego spalonego przez hajdama-ków stanął tu w 1791 r. nowy kościół, zbudowany przez ks. Gaspra Cieciszowskiego, bisk. kijów., pod tytułem Podwyższenia Krzyża Św. (Parana katol. Ch. dek. kijowskiego liczy 1580 wiernych i ma kaplicę w Suszczanach). W czasie pobytu swego na sejmie czteroletnim, biskup tenże Cieciszowski ofiarował się pobudować w Chwastowie koszary dla wojska (z listów jego). W 1793 r. Ch. już liczył 255 dymów (z papierów Kaleńskiegoj. Gdy zaś biskup Cieciszowski w 1793 r. wyniósł się był do Galicyi i tam w Podkamieniu przemieszkiwał, Ch. przez ten czas zostawał w sekwe-strze rządowym. Eoku 1796 r. Siestrzeńce-wicz, arcybiskup mohilowski, wizytując przyłączone do archidyecezyi swej kościoły, zjechał był do Chwastowa. Za biskupstwa kś. Michała Piwnickiego dobra chwastowskie zo-

stały na skarb zabrane. O cerkwiach w Ch., z doby przed buntami Chmielnickiego, nie doszła nas żidna wiadomość. W czasie częstych spustoszeń, jakim to mko podlegało, musiały i one być zniszczone; nawet za Paleja nie ma śladu, żeby tu cerkiew była. Dopiero w 1711 r., gdy biskupi wrócili już byli do posiadania dóbr swoich, z których jak widzieliśmy wyzuł ich był Palej, stanęła tu cerkiew pokrowska unicka. Parochem jej był Grzegorz Lisowicki, z prezenty biskupa Samuela Ożgi. Druga cerkiew woskreseńska, także unicka, stanęła około 1740. Obecnie zbudowano tu wielką cerkiew murowaną. Pełno jest mogił i innych starożytnych zabytków w okolicy Chwastowa. Tuż obok dworca kolei żelaznej wznosi się tak nazwana "Storożowa mogiła", na której według podania przed laty miała stać sygnałowa, czuwająca od tej strony wiecha, W niedalekiej wsi Wepryku, w lesie, jest starożytne horody-szcze, nazywane w starych dokumentach "Jel-cowskiem", oraz wał "wojennym" nazywany. Gdy w 1867 r. budowano kolej kijowsko-brzeską, na uroczysku "Soroczy bród" znaleziono przypadkowo siekierkę kamienną i kilka przedmiotów bronzowych. W bliskości tegoż miejsca natraliono też na kości mamuta. We wsi zaś Przyszywalni, nad rz. Irpieniem, na skale granitowej, mieszkańcy pokazują odcisk stopy ludzkiej i kopyt końskich. Znajduje się dziś w Ch. kwatera stanowego; mieszkańców liczy się 7536, domów 1180, fabryka skór, młynów wodnych 3, kościół l, cerkiew l, dworzec kolei żelaz.kijowsko-brzeskiej i chwa-stowskiej. Jako stacya drogi żel. kijowsko-brzeskiej Ch. leży na przestrzeni między Moto-widłówką a Kożanką, o 59 w. od Kijowa. Tak nazwana droga żel. fastowska (Ch.-Korsuń-Znamienka) ma 282. w. czyli 12 godzin długości i dwie odnogi: Ćwietkowo-Szpoła (21 w.), Bobryńska-Czerkasy (28 w.). 2.) Ch. Nowy, ob. Nowe Chwastowa. (Edward Rulikowski).
Chwasfowce, Fastowoe, wś, pow. bracław-
ski, parafia Memirów. 11. 1868 było tu 82
domy.	X. M. O.
Chwasty, Fasty, wieś, pow. białostocki, par. Choroszcza, nad rz. Supraślą, b. majątek Chod-kiewiczów.
Chwaszczewo, wieś w pow. sokolskim gub. grodź., o 18 w. od Sokółki.
Chwaszczowo, ob. Chwastów.
Chwaszczyn albo Kwasin, niem. Quaschin, wieś w pow. wejherowskim, nad jeziorem, przy nowym trakcie bitym z Oliwy; jest bardzo stara; r. 1283 książę pomorski Me-itwin II zapisał ją klasztorowi cysterskiemu w Oliwie, razem z 14 innemi wioskami, jako wynagrodzenie za ziemię gniewską, którą zabrali krzyżacy. Roku 1301 ustąpili cystersi Ch. biskupom ku-jawsko-pomorskim, którzy go posiadali aż do

Chw.

Chw.

665

 

zaboru Prus przez pierwszy rozbiór Polski. Obecnie dzieli się na dwie części: 1) Ch., wś włościańska z kościołem parafialnym, który wzniósł swoim kosztem biskup Szembek r. 1726, obszaru ziemi liczy 95 włók, katol. 379, ew. 41, domów mieszk. 46, we wsi mieszka 18 włość, i 10 zagrodników; szkoła. Do parafii cłiwa-szczyńskiej należą wioski: Chwaszczyn, Osowa góra (Espenkrug), Karczemki, Tuchomie, Tu-chomko i nowo r. 1801 założone Dohnasberg (pierwsi osadnicy przyszli tu z Wirtembergii). Oprócz tego obsługuje prób. cliwaszczyński dwie filie we W. Kacu i Kolebkach. 2.) Ch., folwark leżący przy wsi, ma włók 97, kat. 281, ew. 15; domów mieszk. 33. Odległość od Wejherowa wynosi 3 3/4 mili. Za pośrednictwem pana (r. Ossowskiego, członka komi-syi archeol. akademii umiejętności w Krakowie, odkryto przy Ch. w ostatnich latach znakomite cmentarzysko pogańskie, które jeszcze bardziej potwierdza starożytność tej wioski; liczne groby poustawiane były z kamienia w formie skrzynek i mogą pochodzić z 10 ostatnich wieków przed Chrystusem; z pomiędzy licznych urn wydobyto jedne mianowicie, nadzwyczaj ciekawą, tak zw. runiczną, mającą napis runiczny na dnie: jest to jedyna urna tego rodzaju w naszych okolicach; przechowuje się w muzeum archeol. towarzystwa naukowego w Toruniu Sęk. IV" a Nr. 337; patrz "I-szy Rocznik towarz. nauk. w Toruniu" str. 30.
Chwaszczyiiskie pustkowie, niem. Poggen-
phul, mała posiadłość włość., należąca do Oso-
wcj góry (Espenkrug), nad bitym traktem
przy Chwaszczynic, pow. wejherowski; odle
głość od Wejherowa 4 mile.	Kś. F.
Chwedory, Fedory, wieś, pow. piński, w 3
okr. policyjnym, gm. Raczyck, ma llti mk.;
dobra niedawno temu jeszcze Skirmuntów,
dziś R. T. barona Hartynga.	X. A. M.
Chwedziejowszczyzna, 3 folw., pow. tro-cki, w b. par. Wysoki dwór. R. 1850 Jele-niewski miał tu 62 dz., Klidzianka 50 dz. a Mackiewicz 45 dz. gruntu.
Chwejdaiiy, Chwiejdany, Chweydany, lit. Kiuiedajnaj, mko rządowe, w pow. dawniej po-jurskim a dziś rosieńskim, o 77 w. od Rosien, nad ruczajem Gienitalis (Gienotałą), wpadającym w pobliżu do rz. Jury, na drogach krzyżujących się od Rosień przez Skawdwile, Upi-nę, Bolsie do Szwekszń i Teneń, a z drugiej od Retowa do Żwiug, Taurog, brzegiem rz. Jury. W dawnych czasach było to starostwo, do składu którego wchodziły folw.: Nowe miasto z częścią miasteczka i Gordoma. W r. 1717 liczyło dymów 245, a ponieważ wówczas dwie chaty liczono za jeden dym, było więc chat 490; płaciło kwarty 4089 zł. w r. 1782 . Starostą chwejdańskim był w pierwszej połowie XVII wieku Aleksander Wojna, brat biskupa wi-

leńskiego, 1666 Michał Kaź. Pac, 1676 Jan
Kazimierz Wołłowicz, 1730 Józef Pac. Osta
tnim od r. 1775 dzierżawcą na prawach emfi-
teutycznych był hr. Ronikier, który ustąpił
Ch. swemu synowi hr. Adamowi Ronikierowi,
zmarłemu przed kilku laty. Ten zdał to sta
rostwo rządowi, nie czekając upłynięnia kon
traktu w 1852 r. i wyniósł się do Królestwa.
Rezydencya starostów i dzierżawców była
w Nowem mieście (ob.) Niedaleko od Ch., na
rz. Jurze, są jeszcze szczątki mostu zwanego
"Macdonalda," przez który korpus jego prze
chodził w 1812 r. kierując się ku Rydze. Ko
ściół Niep. Pocz. N. M. P. fundował król pol
ski Zygmunt August 1569 r., wystawił zaś
z drzewa 1609 r. Gustaw Wojna. Podczas
pożaru miasteczka 1843 r., pomimo wielkich
starań, kościół zgorzał razem ze wszystkiemi
budynkami plebanii. Wszystkie sprzęty, na
czynia kościelne i obrazy uratowano. Lat pa
rę nabożeństwo odprawiało się dla par. w Po-
jurzu Kaź. hr. Platera, o pół mili od Chwejdan;
staraniem ś. p. kanonika Juliana Narkiewi-
cza plebana chwejdańskiego stanął dzisiejszy,
mniejszy wprawdzie ale wewnątz pięknie i gu
stownie przyozdobiony. Ks. Ireny Ogiński,
hr. Kazim. Plater i paraf, dali potrzebne ma-
teryały i fundusz na odbudowanie tego kościo
ła. Par. katol. Ch. dek. retowskiego liczy
dusz 5851 a ma filie w Pojurzu, Judranach
i Podskarbiszkach; kaplice zaś w Mokswach
i Libortach. Miasteczko Ch. ma dusz 699,
kilka karczem, kramików, synagogę i zarząd
gminy liczącej dusz 2182.	Fel. R.
Chwiły, wieś, pow. wieluński, gm. Rudniki, par. Żytniów, o 3 m. od Wielunia, przy szosę ku Praźce. R. 1827 r. było tu 7 dm. i 53 mk. Obecnie 17 dm., 100 mk. W... r
Chwirania, albo Kwiram, niem. Quiram,
wieś w pow. wałeckim, 1.) Ch., Adl. Q,uiram
wieś, obszaru ziemi 178 m., 3 domy mieszk.,
kat. 20, ew. 3, par. Wałcz. 2.) Ch. szla
checki, dobra rycerskie, m. 842, dm. mieszk. 6,
kat. 40, ew. 59, par. Wałcz. 3.) Ch. kró
lewski, Kbnigl. Quiram, wieś, mórg 4034, do
mów mieszk. 50, katol. 217, ew. 203, par.
Wałcz, szkoła w miejscu.	Kś. F.
Chwoja, wyspa na rz. Berezynie, między
przystaniami Snują a Ujściem, l morga rozle
głości, należy do dóbr Usza, na granicy pow.
ihumeńskiego i borysowskiego.	T, A'.
Chwojowa,  wieś  w pow.  nowogródzkim,
0	pół   wiorsty   od   sfcacyi   dr. żel.   Pogorzelce,
mk. 250.
Chworka, rzeka, dopływ Szczary z prawej strony, przyjmuje Więzówkę, Chlewne
1	Studzieniec.
Chworościanka,   st. dr. żel.  griazie-cary-cyńskiej w gub. tambowskiej. Chworosna, ob. Chorosna.

666

Cbw.

Chy

 

Chworosna, Chworuśno, wieś, pow. piński,
gmina Łahiszyn, w l okręgu policyjnym,
własność Statkowskiego, ma 83 mk., 4500 dz.
ziemi.	X. A. M.
Chworostów, wieś, pow. mozyrski, miała kaplicę katol. b. parafii Łachwa.
Chworoszcza, ob. Choroazeza.
Chwostek, niegdyś podobno Ryuzywołka, wieś, pow. lubłiniecki, nad btrugą haderską,
0	półtorej mili od Lublińca kupłn.-wsch., z osa
dami Oleksiki,  Drapacz, Mochała (dawniej je
szcze: Jenczowskie, Ostrożniczo i tartak Odrzy-
koń).   w par. katol. Sodów, ma 607 m. roli or
nej, 101 m. łąk, 86 m. ogr., 22 m nieużytków;
wysoki pioc, fryszerkę i młyn wodny.   Szkoła
we wsi Lis.	F. S.
Chwostowieze, wieś w pow. mozyrskim, nad Oressą.
Chwoszczówka, wieś, pow. nowogradwo-
łyński, gmina żołobońska, liczy dusz włościan
216, ziemi włość. 759 dz., ziemi dwór. 800 dz.,
gorzelnia. Wieś ta dawniej należała do dóbr
bcrezdowskich, których ostatni właściciel ks.
.Stanisław sprzedał ją Przyszychowskim, od
których przeszła na Podgórskich i do tych
obecnie nałoży.	L. B.
Chy..., por. CM...
Chybi, CMlij, wieś, pow. strumieński na
Szląsku austr., rozl. mórg. 2201, ludn. 612.
Ma szkołę ludową, st. poczt., urząd leśny dóbr
arcyks. Albrechta i st. koi. żel. z Krakowa do
Wiednia, o 100 kiłom, od Krakowa, między
Próchna a Dziedzicami; połączona traktem po
cztowym ze Strumieniem (6 kiłom.). Należy
do parafii katol. Strumień i do par. owang.
Drahomyśl.	F. S.
Chybice, wś nad rz. Pokrzywianką, pow. iłżecki, gm. i par. Chybice. Posiada kościół paraf, murowany z kamienia, założony w r. 1362 przez dwóch kanoników krakowskich, poświęcony przez biskupa Bodzante. Jankow-skiego, odnawiany w 1617 r. i w 1841 r. Ma też browar piwny, gorzelnię i urząd gminny. W 1827 r. było tu 21 dm., 168 mk.; obecnie liczy 36 dm., 258 mk., 526 mórg. ziemi dworsk.
1	377 włość.   Par.  Oh.   dek.   iłżeckiego 1,864
dusz liczy.   Gm. Ch. ma lud. 3946, rozległości
4658 m.,   w tem ziemi   dworsk.   1,878   mórg.;
s. gm. ok. VII w Rzepinie  o 2 w.;  stać. poczt.
Brody.   W skład  gm. wchodzą: Bostów,   Bu-
kówka. Chybice,   Godów,   Kałków,  Kobylaki.
Niuczulice, Pokrzywnica,   Trzeszków, Warszó-
wek,   Wawrzeńczyce, Wieloborowice, Wymy
słów i Zapniów.   Dobra Ch. składają się z fol
warków  Ch., Trzeszków,   Bostów,   Cząstków,
Meczulice, Dąbrowa,   Jabłonna, Styków  i So
snówka; tudzież wsi: Chybice,   Dąbrowa,   Sty
ków, Trzeszków. Jsieczulice, Jabłonna,  Świrta,
Bostów, Sosnówka i Cząstków; od Radomia w.
56, od Iłży w. 27, od Ostrowca w. 21, od stać.

poczt, w Brodach w. 7, od rzeki Kamienny
w. 6. Nabyte w r. 1875 za rs. 197,401. Ogól
nej powierzchni m. 3,352, a mianowicie: tbl.
Ch. grunta orne i ogrody m. 528, łąk m. 9,
pastwisk m. 2, lasu m. 8, nieużytki i place
m. 22: razem m. 569; budowli murowanych 19.
drewnianych 12. Fol. Trzeszków: grunta orne
i ogrody m. 143, łąk m. 2, pastwiska m. 3,
nieużytki i place m. 21, razem m. 169; budo
wli murowanych 2, drewnianych 1. Fol. T><>-
stów: grunta orne i ogrody m. 318, łąk m. 2,
nieużytki i place m. 13, razem m. 332; budowli
murowanych 3, drewnianych 6. Fol. Cząstków:
grunta orne i ogrody m. 158, łąk m. 40, past
wiska m. 12, lasu m. 200, nieużytki i place
m. 28, razem m. 439; budowli murowanych 7.
drewnianych 11. Fol. Kieczulico, grunta orne
i ogrody m. 236, łąk m. 16, pastwisk m. 11.
nieużytki i place m. 5, razem m. 268. Budowli
drewnianych 6. Fol. Dąbrowa, grunta orne
i ogrody m. 205, łąk m. 3, lasu m. 188, nie
użytki i place m. 8, razem m. 404; budowli mu
rowanych 3, drewnianych 11. Fol. Jabłonna
i Styków łączne z sobą, grunta orne i ogrody
m. 151, łąk m. 159, pastwiska m. 24, lasu m.
559, nieużytki i place m. 22, razem m. 915.
Budowli murowanych 4, drewnianych 11; na
fol. Sosnówka w częściach składowych m. 152.
Płodozmian na niektórych fol. 9-polowy i go
spodarstwo dowolne. Pokłady kamienia wa
piennego, piece do wypalania wapna, pokłady
rudy, trzy młyny wodne i tartak. Wś Ch.
osad 26, gruntu in. 372; wś Dąbrowa osad 23,
gruntu m. 272; wś Styków osad 19, gruntu m.
181; wś Trzeszków osad 18, gruntu m. 199;
wś Nieczulice osad 18, gruntu morgów 269;
wś Jabłonna osad 9, gruntu m. 102; wś Świrta
osad 5, gruntu m. 72; wś Bostów osad 26,
gruntu m. 289; wś Sosnówka osad 8, grun
tu m. 121; wś Cząstków osad 18, gruntu
m. 207.	Br. Ch., A. Pal.
C'hybie, Chiby, przysiółek Grabna.
f hybiny, las na połud. od Bulowic w pow.
bialskim w G alicyi.	Mac.
Chybów, wś, pow. konstantynowski, gm.
Chlebczyn, par. Sarnaki. Ma gorzelnię i inłyn
parowy. W 1827 r. było tu 39 dm., 241 mk.,
obecnie liczy 42 dm., 405 mk. i 650 mórg.
obszaru.	Rz.
Chyby, Cfiiby, wś rządowa, pow. konecki,
gm. i par. Miedzierza; tartak i młyn wodny.
W 1827 r. było tu 10 dm. i 53 mk.; obecnie
liczy 14 dm., 117 mk. i 346 mórg. ziemi wło
ściańskiej	Br. Ch.
Chyby, domin., pow poznański, 1425 mórg.
rozl., 11*dm., 127 mk., 16 ew., 111 kat,, 64
analf. Stać. poczt, i koi. żel. Rokietnica
o 5 kil..	M. St.
Chycina, niem. Weimsensee, wś i folw., pow. miedzyrzecki; 5,194 m. rozl.; 28 dm., 247 mk..

Chy.

Chy

667

 

o ] O kil. od Międzyrzecza, własność Kalkreu-
thów.	F. S.
Chycza wielka i Ch. mała, dwie wsie, pow.
jędrzejowski, gm. Węgleszyn, par. Dzierzgów.
W r. 1827 r. Ch. wielka liczyła 20 dm. i 170
mk., Ch. mała zaś 13 dm. i 84 mk. Wspomi
na te wsie Długosz (I, 19). Dobra Ch, wielka
składają się z folwarku i wsi tejże nazwy, od
Kielc w. 54, od Jędrzejowa w. 19, od Nidy
w. 31. Nabyte w r. 1874 zars. 68,500. Roz
ległość wynosi m. 2067, a mianowicie: grunta
orne i ogrody m. 681, łąk m. 175, pastwisk
m. 23, lasu m. 1,149, nieużytki i place m. 39.
Płodozmian 9-polowy, budowli murowanych 9,
pokłady marglu i kamienia; wś Ch. wielka
osad 29, gruntu m. 502.	Br. Ch., A. Pal.
Chyczewo, Chiuzewo, wś drobnej szlachty, pow. płoński, gm. Starożęcin. par. Gralewo,
0 3 w. od urz. gm.   W 1827 r. było tu 10 dm.
1 73 mk.- Obecnie 97 mk., 11 dm., 295 m. rozl.,
w tem 238 m. roli ornej.	B. Chu.
Chylczów, wś, pow. noworadomski, gm. Przeręb, par. Ezoj owiec.
Chylczyce, ob. Chiluzyce.
Chylice, Chiliue, 1.) wś rządowa nad rz. Je
ziorną, pow. warszawski, gm. Nowa Iwiczna,
par. Piaseczno, o 3 w. od Piaseczna. W 1827 r.
było tu 24 dm., 227 mk. Dobra Ch. składają
aię się z Ibl. Chylice i attynoncyi "\Vierzbno
oraz wsi: Chylice, Czarnów, Wierzbna i Siedli
ska; od Warszawy w. 17, od rz. Wisły w. 6.
Nabyto w r. 1879 za 39,780; rozległość wy
nosi m. 778, a mianowicie: grunta orne i ogro
dy ni. 124. łąk m. 9, pastwiska m. 43, lasu
m. 416. nieużytki i place 72, oraz grunta wie-
czysto-dziorżawne m. 1]4. Płodozmian 7-po-
lowy, budowli murowanych 7, drewnianych 11,
kopalnie żwiru, młyn wodny i cegielnia; wś
Ch. osad 24, gruntu m. 270; wś Czarnów osad
14, gruntu m. 192; wś Wierzbno osad 10,
gruntu m. 260; Siedliska osad 6, gruntu m. 170.
2.) Ch., wś z ibl. Chyliczki i os. Grzybek, pow.
błoński, gm. i par. Grodzisk, o 30 w. od War
szawy, o l O w. od Błonia, o 4 w. od G rodziska.
W 1827 r. Chylice miały 22 dm. i 195 mk.,
Chyliczki zaś 10 dm. i 88 mk. Poi. Ch. nabyty
w r. 1849 za rs. 15,000; rozległość wynosi m.
493, a mianowicie: gninta orne i ogrody m.
443, łąk w. 32, wody, nieużytki i place
m. 18, budowli murowanych l, drewnia
nych 17, pokłady marglu. Wś Ch. ma osad 21,
gruntu m. 134.	A. Pal, Br. Cli.
Chyliczki, Ibl. i wś, pow. warszawski, gm. Nowa Iwiczna, par. Piaseczno. Do Ch. należy \vtes Julianów i osada karczemna Bębenek; od Warszawy w. 14, od Piaseczna ćwierć wiorsty, od Pruszkowa w. 14, od rz. Wisły w. 7. Nabyte w r. 1865 za rs. 38,173; rozległość obecna wynosi m. 119, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 90, łąk m, 20, pastwisk m. l, wody

m. 2, nieużytki i place m. 5; oprócz tego wła
ściciel sprzedał w r. 1875 kolonistom 32 grun
ta m. 179 pod nazwą Chyliczki lit. A., dla któ
rych oddzielna księga hypoteczna założona;
budowli folwarcznych murowanych 3, dre
wnianych 2; wś Chyliczki osad 11, gruntu
m. 117; wś Julianów osad 19, gruntu mor
gów 303.	A. Pal.
Chylili, 1.) wś, pow. koniński, gm. Pioru
nów, par. łlussocico. Leży od Konina w. 16,
od Władysławowa w. 3, od Turku w. 10, przy
trakcie z Konina do Władysławowa. W 1827 r.
było tu 19 dm., 244 mk.; obecnie ma 227 mk.
Dobra Ch. składają się z folwarków Ch. i Gło
gowa, tudzież młyna Tarnówka i wsi Chylin,
Głogowa i Tarnów. Nabyte w r. ] 864 za rs.
20,250, rozległość wynosi m. 2,303, a miano
wicie: ibl. Ch. grunta orne i ogrody m. 295,
łąk m. 92, pastwisk m. 121, lasu m. 1,331,
nieużytki i place m. 66, razem m. 2,106; pło-
dozmian 10-polowy, budowli murowanych 25,
drewnianych 5. Fol. Głogowa grunta orne
i ogrody m. 185, łąk m. 2, nieużytki i place
m. 9, razem m. 197, płodozmian 10-polowy,
budowli murowanych 3, drewnianych 5; po
kłady torfu i marglu, gorzelnia parowa i rnłyn.
Wś Ch. osad 39, gruntu m. 203; wś Głogowa osad
25, gruntu m. 10; wś Tarnów osad 18, gruntu
m. 379. Grunta po większej części sapowate,
łąki torfiasto. Przed r. 1863 własność Ignace
go Kożuchowskiego. 2.) Ch., wś, pow. chełm
ski, gm. Olchowiec, par. Sawin. Jest tu go
rzelnia wyrabiająca rocznic za 40,000 rs.
W 1827 r. Ch. miał 42 dm., 248 mk. Dobra
Ch. składają się z ibl. Ch. i Magdzinek, tudzież
wsi Ch.; od Lublina w. 58, od Chełma w. 23,
od rz. Bugu w. 21. Nabyto w r. 1869 za rs.
33,900; rozległość wynosi m. 1946, a miano-
nowicie: fol. Chylin grunta orne i ogrody
m. 552, łąk m. 107, lasu m. 909, nieużytki
i place m. 80, razem m. 1^48; płodozmian
10-polowy, budowli murowanych 9, drewnia
nych 16. Fol. Magdzinek grunta orne i ogro
dy m. 165, łąk m. 77, lasu m. 49, nieużytki
i place m. 7, razem m. 298; płodozmian 7-polo-
wy, budowli murowanych i drewnianych 2,
pokłady torfu i marglu; wś Ch. osad 60, grun
tu m. 813.	Br. Ch., A. Pal.
Chylinki, osada z piecem smolanym w lesie
wsi Głęboki Bród, nad jeziorem, pow. sejneński,
gm. Pokrowsk, par. Krasnopol.	Nów.
Chylino, Chilino, wś włość, i dobra prywat
ne, pow. płocki, gm. llamutówko, par. Zakrze-
wo, o 21 w. od Płocka, o 5 od Bodzanowa. Wś
posiada 8 domów mieszkalnych, 171 mieszkań
ców (81 męż., 90 kob.), 23 osad włość., po
wierzchni 100 m.; dobra prywatne zajmują
pow. 935 m., w tej liczbie 536 in. gruntu orne
go; w r. 1875 nabyte za rs. 47250; domów mk.
4, jeden murowany.	B. Chu,

Chy.

Chy.

 

Chyliło, ob. Chilino.
Chylmy. 1.) leśne  i nadrzeczne,  dwie wsie
szlach., pow. makowski, gm. Smrock, par. Ma
ków.   Posiadają ziemi   592 mórg.   W   1827 r
Ch. leśne miały 8 dm., 70 mk., Ch. nadrzeczne
9 dm. i 64 mk. 2.) Ch. Kąty i Ch. Wity,   wsie
szlach., nad rz. Biebrzą,  pow.   kolneński, par
Jedwabno,   gm. Burzyn. W 1827 r.   Ch. Kąty
liczyły 25 dm.,   151   mk.;  Ch.  Wity  8  dm
i 45 mk.	Br. Ch.
ChyliSZeny, Chilinteny, Chelischeni, Chilische-
inj, Chylisclieni, wś, pow. suczawski na Bukowi
nie, nad rz. Suczawą i na samej granicy, słynie
z hodowli winogradu.	p. is.
Chylonia, niom. Kielau, mała rzeczka w
Prusach Zachodnich, płynie przez błotniste ni
ziny w pobliżu wioski Chyloni, w pow. wej-
hcrowskim, kierunek ma południowo-wschodni;
poniżej Gdyni (Gdingen) wpada do Puckie;
zatoki. Ch. połączona jest ze strugą zagórską,
przychodzącą z południa z pod Kołeczkowa
przy Zagórzu, przez nią oblewa z trzech stron
kępę oksywską. (Zagórską struga wpada na
stępnie jako młyński kanał do morza przy
Mechlinku.)	Kś. F.
Chylonia, niem. Kielau, wieś włość, w powiecie wejherowskim, nad rzeczką Chylonią, z dworcem kolei żelaznej gdańsko-szczecińskiej, na trakcie bitym gdańsko-wejherowskim i puckim, odległa małe pół mili od Bałtyku. Początkowo była ta wieś własnością prywatną; r. 1351 zamienili krzyżacy prawo polskie na chełmińskie; r. 1580 posiada Ch. Jan Sokołow-ski. W następnych czasach jest Ch. dobrami starościńskiemi, r. 1702 trzyma ją królewicz Aleksander Sobieski, r. 1766 Przebendowski, 1789 Ignacy Przebendowski, wojew. pomorski, generał polski, starosta pucki. Obecnie jest Ch. wsią gburską. Obszaru ziemi ma 82 włók; katolików 438, ewang. 85. We wsi jest młyn wodny nad Chylonią, szkoła katolicka i kościół św. Mikołaja, fundowany na początku XIV wieku przez jakiegoś archidyakona pomorskiego Stanisława; od początku był przyłączony jako filialny do Oksywia. Zaraz po za wioską, opodal drogi wiodącej do Gdańska, leży góra, więcej niż 200 stóp wysoka, która powszechnie nazywa się: góra św. Mikołaja, góra święta. Dawniej była gęstym lasem porosła. Jako niesie podanie prastare, miał się na tej górze św. Mikołaj objawić i nadzwyczajne, łaski świadczyć wiernym. Niebawem też postawili kaplicę na górze i figurę cudowną ś w. Mikołaja umieścili. Kilka kroków od kaplicy znajdowała się studzienka św. Mikołaja, której woda okazywała się skuteczną, O tej figurze cudownej czytamy w wizytacyi kościelnej biskupa Szembeka z r. 1701, za w czasie reformacyi luteranie chcieli odwieść lud od pobożnych pielgrzymek na św. górę i dla tego

figurę pokryjomu schowali. Ale ta napowrót stanęła na starem miejscu. Później ze wzgardy nawet nogi urżnęli św. Mikołajowi, ale ona jeszcze trzy razy powróciła, aż w końcu gdzieś zginęła. Zeznawali to pod przysięgą nawet luteranie. O studzience powiadają, że nie tak dawno wszyscy tej wody używali. Ale potem zły jakiś człowiek konia ślepego przyprowadził i oczy mu wymył, przez co moc swoją utraciła. Teraz pokazują po niej znaki. Kaplicę na św. górze wiatr obalił w r. 1845.
Chylońskie pustki, małe osady (wybudo
wania) gburskie niedaleko Chyloni, pow.'wej-
herowski: Bernardowo, Demptowo, Krzywa-
góra (Gwizdowka), Brzozowagóra, Dębowagó-
ra, Leszczyny, Maszewo i Memotowo. W r.
1880 zostały przezwane wszystkie wespół:
Spechtswalde. Włók mają 20, ludności katol.
163, ewang. 12.	Kś. F.
Chylowo, ob. Chylowo.
Chyłczyce, inaczej Chttczyce.
ChyłkF, Chilki, wieś, pow. kaniowski, położona w okolicy leśnej, o 7 w. ku stronie południowej od wsi Sydorówki, niedaleko ruczaju Bobrzycy. Ma cerkiew prawosł., liczy mieszkańców prawosł. 480 i katol. 8. Posiada ziemi majątkowej, zaliczonej razem z przynależnym do niej przysiółkiem Skrzypczyńcami, 1934 dz. Majętność ta w 1791 była nabytą przez Malczewskiego od ks. Woronieckich, w r. 1846 została ustąpioną Michałowi Głę-bockiemu i od tego w r. 1850 dostała się Kazimierzowi Grudzińskiemu. Zarząd gm. w Sy-dorówce, policyjny w Bohusławiu. Kl. Przed.
Chylowo, niem. Chilshiitte, wieś włość,
w pow. kartuskim, blisko granicy pow. ko-
ścierskiego, zawiera na trzy posiadłości włość.
887 m. roli, mieszk. 61, wszyscy luteranie,
domów mieszk. 7; odległość od Kartuz 2 i pół
mili; st. p. Szenbark.	Kś. F.
Chynów lub Chinów, wieś rząd. i Chynów
joduchowny, wieś, nad rz. Czarną, pow. gró-
ecki, gm. Czersk, par. Chynów. Posiada ko
ściół par. drewniany, erygowany 1434 przez
Piotra Pilikowicza, dziedzica dóbr Skały, wo-
ewodę Bolesława ks. mazowieckiego, drew
niany od założenia. W 1827 r. Ch. liczył 23
dm., 220 mk. Istnieje w kościele kamień gro
bowy Bartłomieja z Bielska, wikaryusza od
sw. Jana w Warszawie, pochowanego w 1500
'oku. Par. Ch. dek. grójeckiego, dawniej wa-
reckiego, 950 dusz. Por. Chinów i Chynowska
cola.	Br. Ch.
Chynów, Chmowo, 1.) wś.pow. odolanowski. 30 dm., 797 mk., wszyscy kat., 330 analf. itacya pocztowa Mikstat o 5 kil., st. koi. żel. Przygodzice o 16 kil. 2.) Ch., gmina, pow. dolanowski; 2 miejsc.: 1) Ch. pustkowie, 2) Katarzynowo (Catharinenhof); 26 dm., 209 mk., wszyscy kat., 91 analf. Między Ch.

dhy.

Chy.

669

 

a Smardowem rz. Barycz ma swoje źródła.
Chy nowo, ob. Chinów.
Chynowska wola, wś, pow. grójecki, gm.
Czersk, par. Chynów. W 1827 r. było tu 15 dm.,
137 mk. Ch. wola powstała w 1480 r. Dobra
Ch. wola składają się z folw. t. n., z wsi Ch.
wola, Ch. i Podchynówek; od Warszawy w. 43,
od Kalwaryi w. 7, od rz. Wisły w. 7. Nabyte
w r. 1873 za rs. 57,500. Rozległość wynosi
m. 1,339; mianowicie: grunta orne i ogrody
m. 735, łąk m. 60, pastwiska m. 18, lasu
m. 474, nieużytki i place m. 51; budowli mu
rowanych 2, drewnianych 23; wś Chynów
osad 15, gruntu m 137; wś Ch. wola osad 30,
gruntu m. 153; wś Podchynówek osad 3, grun
tu m. 13.	A. Pal.
Chyrów, Chirów, miasto, pow. staromiejski, przy gościńcu podkarpackim, nad Strwiązem, o milę od Felsztyna, ma st. dr. żel. przemysko-łupkowskiej między Dobromilem a przystankiem Starzawą, o 34 kil. od Przemyśla. Z Ch. idzie też dr. żel. naddniestrzańska do Stryja, 101 kil. długa. Ch. ma też szkołę 1-klasową, stać. poczt, i par. rz kat. dek. samborskiego, która liczy 657 kat. i 574 izr. Kościół erygo-gowany 1531 r. przez Tarłę, obecny 17lO r. wzniesiony, 1876 odnowiony. Na cmentarzu kaplica. W" samym Ch. jest 345 rz. kat.; ma też Ch. par. gr. kat. Słynie z wyrobu .skarpetek i pończoch. Dobra Ch., niegdyś własność Ossolińskich, dziś należą do Mniszchów. F. S.
ChjTOWa albo Ilyrowa, wś, pow. krośnieński, o 8 kil. od Dukli, ma 1.854 m. rozl., w tem 1.206 m. roli ornej, 87 dm., 550 mk., przeważnie narodowości ruskiej; parafia filialna gr. kat. w miejscu, kościół drewniany, pod wezwaniem N. M. P.; położenie górzyste, gleba owsiana; obszar dworski należy do państwa dukielskiego Cezara hr. Męcińskiego.
Chyrówka, ChirówJca, wś, pow. kaniowski, położona przy ruczaju Chorobrze, o 2 w. powyżej m. Steblowa. Ma cerkiew prawosł., liczy mieszk. praw. 560 i 8 katolików, posiada 844 dz. ziemi majątkowej, od r. 1810 nabyta z dóbr steblowskich od ks. Woronieckich przez Edwarda Pruszyńskiego. Zarząd gin. w Ste-blowie, policyjny w Bohusławiu. Kl. Przed.
Chyrzyna, CMrzyna, Chyżyna, z Chyrzynką, wś, pow. przemyski, na prawym brzegu Sanu, o 2 mile na zachód Przemyśla, o '/4 mili na południe od Krzywcza, od którego tylko rzeka San ją dzieli. Przestrzeni pos. wiek. roli or. 47, łąk i ogr. 10, past. 4, lasu m. 800; pos. mn. roli or. 349, łąk i ogr. 38, past. 73, lasu 17 m. aust. Ludność: rzym. kat. 45, gr. kat. 365, izrael. 14, razem 424. Należy do rzym. kat. par. w Krzy wczy nad Sanem, grec. kat. par. ma W Chyrzynce, należącą do dek. pruchnickiego; obejmuje ta parafia filią w Kupnej z 320 duszami.
Chyszów, Chyżów, wś, pow. tarnowski, par.

i stać. poczt. Tarnów, położona tuż pod m. Tarnowem, ma rozl. 573 m. (w czem 420 m. olsz. dworsk.) w glebie rędzinnej, równej, łudn. 281 rz. kat. Ch., starodawne gniazdo rodziny Roe-merów, jest dziś własnością ks. Sanguszki. Chyszowice, Chuzowice, wieś, pow. Rudki,
0	104 kil. na północny zachód od Rudek, w oko
licy moczarowatej. Przestrzeń posiadłości wiek.
roli or.  179,   łąk i ogr.   192;  posiadłość  mn.
roli or. 1,379, łąk i ogr. 333, past. 13 m. austr.
Ludność:   gr.   kat. 854,   izrael. 8,   razem 862.
Gr. kat. par. ma w miejscu, należącą do deka
natu komarniańskiego.   Ma   szkołę   1-klasową
1	kasę pożyczk. z funduszem 1,748 złr.
Chytra, rz., dopływ Szczary z prawej strony, uchodzi poniżej Ozaryczynki, przyjmuje Dymorkę.
Chytrów,ob. Chytrowo.
Chytrówka, 1.) wś, pow. jasielski, o 76 kil. od Frysztaku, w par. rz. kat. Frysztak. 2.) Ch., przysiółek Nowej wsi.
Chytrówka, potok w obr. gm. Stępiny, w pow. jasielskim, wypływa z pod Chełmn (532 m.) w półn. stronie wsi, w przysiółku Chytrówka zwanym. Płynie na połud. i w obr. tej wsi wpada z lew. brz. do strumienia Stępiny, dopływu Wisłoku. Długość biegu 4 kil.
Chj'tr«WO, Chytróia, Chitrowo, 1.) wś, pow. śremski; 38 dm. 311 mk., 10 ew., 301 kat., 131 analf. Stać. poczt. Jaraczewo o pół kil., st. koi. żel. Chocłcza o 14 kil. 2.) Ch., domin., pow. śremski, 1,574 m. rozl.; 8 dm., 144 mk., wszyscy kat.; 35 analf. Własność Macieja
ablewskiego.	M St.
Chyża w ka, ob. CMżawka.
Chyże (z Kadłubiskami i Podlesiną), wieś,
pow. cieszanowski, na samej granicy od lubel
skiego, z 2 stron zachodniej i północnej grani
czy z lubelskiem, należy do okręgu celno-gra-
niczncgo, położona jest między komorą celną
w Bełżcu a miasteczkiem Narolem, od Bełżca
oddalona na zachód o pół mili, od Narola na
wschód o 85 kilm., okolica piaszczysta, leśna
i moczarowata. Przestrzeń: posiadł, wiek. roli
or. 417, łąk i ogr. 48, past, 38, lasu 1,468; pos.
mn. roli or. 741, łąk i ogr. 59, past. 21, lasu 5
.norg. austr. Należy do rzym. kat. parafii w Na-
rolu, gr. kat. par. w Krupcu.	B. R.
Chyżlia, Chyżne, ob.  CMina, Chiżne.
Chyżniki, ob. Ch;żnil-i.
Chyżów, ob. Chyszów.
Chyźowice, Chiżowice, wś, pow. hrubieszowski, gra Jarostawiec, par. Trzeszczany. Istuie-e tu  (dawno przed r. 1742)  cerkiew   par. dla udności rusińskiej.   W 1827 r. Ch. liczyły 52 dm. i 332 mk. Dobra Ch. składają się z fol. Ch., Wandzin i Zofin, tudzież   wsi   Ch.; od Lublina w. 110,   od Hrubieszowa  w. 10,   od rz. Bugu w. 20.   Nabyte w r. 1858 za rs. 61,000; ogólna rozl m. 1,568, a mianowicie: fol. Chyżowi-

670

Ćhy.

Cia.

 

ce grunta orne i ogrody m. 404, łąk m. 60, wody m. 15, lasu m. 354, nieużytki i place m. 28, razem m. 862; budowli murowanych 6, drewnianych 20. Folwark Wandzin grunta orne i ogrody m. 391, łąk m. 55, nieużytki i place m. 10, razem m. 456; płodozmian 9-po-lowy, budowli drewnianych 6. Fol. Zofin grunta orne i ogrody m. 160, łąk m. 61, lasu m. 24, nieużytki i place m. 5, razem m. 250; płodozmian 7-polowy, budowli drewnianych 4; pokłady kamienia wapiennego i młyn wodny; wś Ch. osad 47, gruntu m. 530. A.Pal.,J3r. Ch.
Chyźówka, Chiżówka, wś, pow limanowski, ma 1,764 mórg. rozl., w tem 561 m. roli ornej, 585m. lasu; 97 dm., 64 mk" parafia wDo-bry, kasa pożyczkowa gminna, położenie górzyste, gleba owsiana.
Chyży lice, ob. Chiżyńae.
ChyŻyim, ob.  Chyrzyna.
Chyźyny, folw., pow. nowo-miński, gm. Lu
ko wiec, par. Latowicz. W 1827 r. było tu 40
dm. i 250 mk. Fol. Ch. od AYarszawy w. 57,
od Nowo-Mińska w. 19, od Latowicza w. 4, od
st. Mrozy w. 10, oddzielony od dóbrWielgolas.
Nabyty w r. 1870 za rs. 6,750; rozległość wy
nosi m. 180, a mianowicie: grunta orne i ogro
dy m. 120, łąk m. 58, nieużytki i place m. 2,
budowli drewnianych 4.	A. Pal., Br. Ch.
Ciabuty, wś, pow. święciański, par. komaj-skiej. W r. 1704 folwark, stanowiący całość z dobrami Komaje, należał do k«. Ogińskiej Katarzyny z Rudominów, starościny uświa-ckiej. Następnie przeszedł prawem sprzedaży na własność Sulistrowskiego Krzysztofa, chorążego oszmiańskiego i jego spadkobierców.
Ciachciil, Ciachcino, wś i iblw.-, pow. płocki,
gm. Kleniewo, par. Ciachcin. Posiada kościół
par. drewniany i szkółkę. W 1827 r. było tu
14 dm., 137 mk.; obecnie 117 mk., a par. C.
dek. płockiego liczy 1150 parafian. Fol. C.
należy do dóbr Goślice, od Płocka w. 11. Na
byty w r. 1868 za rs. 27626, rozległość wy
nosi m. 540, a mianowicie: grunta orue i ogro
dy m. 446, łąk m. 19, pastwiska m. 30, lasu
m. 25, nieużytki i place m. 20; płodozmian
13-polowy, budowli murowanych l, drewnia
nych 13, pokłady marglu; wś osad włość.
26.	A. Pal. i Br. Ch.
Cianowice, wś, pow. olkuski, gm. Ciano-wice, par. Smardzewice. R. 1827 było tu 39 dm., 391 mk. Leży w pobliżu Ojcowa i doliny Prądnika, posiada urząd gminny. Tu Konrad Mazowiecki zbudował w 1231 r. warowny zamek (Wyszogród). Gmina 0. należy do s. gm. okr. II w os. Skała, st. p. w Mi chało wicach, ludn. 5937. Dobra składają się z folw. Cianowice, z przysiółkami Stasiów, Komora, Pustki czyli Maryanów, tudzież wsi C. i Podpo-ręb; od Kielc w. 105, od Olkusza w. 24, od Skały w. 2, od M:chałowic 8, od Krakowa w.

16. Rozległość wynosi m. 964 a mianowicie
grunta orne i ogrody m. 377, łąk m. 9, past.
m. 41, lasu m. 520, nieużytki i place m. 17.
płodozmian 12-polowy. Budowli murowanych
4, drewnianych 11; pokłady kamienia wapien
nego i marglu. Piec wapienny. Wś C. osad
61, gruntu m. 319; osada l Podporęb. gruntu
m. 8.	Br. Ch. i A. Pal.
Ciapin. dobra, pow. lepelski, o 25 w. od Lepią; we wsi jest cerkiew św. Mikołaja i zarząd gminy liczącej dusz 608. Gniazdo rodu Ciapińskich, C. był pod koniec 16-go wieku dziedzictwem Mikołaja Słuszki, który zostawił trzech synów: Mikołaja, Krzysztofa i Aleksandra. W dziale uczynionym r. 1597 dostał się C. synowi Krzysztofowi, który 1601 sprzedał go kniaziowi Stanisławowi Świńskiemu za sum-mę 1200 kóp groszy lit. Kniaź Świrski 1616 r wraz z żoną swoją Anną Łukomską sprzedali te dobra, z przykupionemi gruntami za 4000 kóp groszy lit. Krzysztofowi Świdle. Tenże Świdło 1641 r. zapisał C. żonie swej Reinie ze Swirskich, która po śmierci pierwszego męża wyszła za Samuela Starosielskiego, sędziego ziemi witcbskiej. Reina Starosiclska sprzedaje C. 1675 r. Mikołajowi Władysławowi Przeź-dzieckiemu, marszałkowi pow. oszmiańskiego, i Annie z Tyzenhauzów małżonkom za 20,000 złp. Takim sposobem C. dostał się w ręce Przeździeckich, od tych drogą spadku przeszedł na Zenowiczów. Teresa z Zenowiczów Karo-lowa Sulistrowska przekazała go swemu synowi Tadeuszowi, podczaszemu oszmiańskiemu, od którego dobra te nabyli Leon i Joanna Oku-szkowie. Od Leona Okuszki, obożnego rze-czyckiego, przeszły one do Ciechanowieckich, z których Antonina wyszła za Józefa Marcelego Korsaka, podkomorzego borysowskiego. Syn tegoż Erazm, marszałek lepelski, około r. 1860 sprzedał C. rodzinie Paulinów. A. K. Ł.
Ciapisze, wś rząd., pow. lucyński. gm. Pyl-da, ma 4 dm. Ludność estońska, 61 dusz płci o b.
Ciarka, folw., pow. sochaczcwski, gn>. Ła
zy, par. Zawady; od Warszawy w. 46, od
Sochaczewa 10 w.; droga bita przechodzi przez
grunta terytoryum; od Rudy Guzowskiej w.
21, od rz. Wisły w. 14. Nabyty w r. 1870
za rs. 7350. Rozległość wynosi m. 99 a mia
nowicie: grunta orne i ogrody m. 95, łąk m. 1.
nieużytki i place m. 3; budowli murowanych
2, drewnianych 2.	A. Pal.
Ciasna, nicm. Cziasnau, wś i dobra, pow. lubliniecki^ o 12 kil. od Lublińca. Dobra, z folwarkami Świrz, Jaśkowe, Gajdowe, Jeżowa, Molna i Neuhof, mają 8500 m. rozl. (2299 m. roli ornej, 5208 m. lasu), gorzelnię, rudę żelaza, wysoki piec, fabrykę wyrobów żel. i glinianych. W ś ma 717 m. rozl. Par. kat. Lu-

Cib

671

 

becko. W pobliżu znaczne stawy. Przez C. przechodzi trakt olesińsko-lubliniecki. F. S.
Ciasny, potok podgórski w obr. gm. Pod-
buża w pow. drohobyckim, prawy dopływ By
strzycy tyśmienickiej; źródła jego biją, u stóp
Magury (735 m.), najw. czubałka we wsch.
stronie tej gminy. Płynie w kier. płd. zach.
rwiącym i nagłym prądem. Długość biegu 2
kil. "	Br. G.
Ciaii.-izyt.vs, jeziorko w pow. szawelskim, par. kurtowiańskiej, ma przestrzeni l morgę; błotniste, obfituje w karasie. Znajduje się na ziemi folwarku Zadwojnie, należącego do Feliksa Rymgajły.
Ciagilisz, wś, pow. sieradzki, gm. Godyni-
ce, par. Wojków. Ma 199 mórg. ziemi vyłośc.,
28 mk.	Żdż.
Ciągowice lub Ctęgouńce, wś i iblw., pow.
będziński, gmina Rokitno szlacheckie, par.
Ciągowice, przy drodze z Siewierza do Ogro-
d/ieńca. Jest tu kościół par., który 1874 r.
spłonął. II. 1879 wystawiono a 1880 poświę
cono nowy. W r. 1827 było tu 37 dm., 251
mk. Par. C. dek. będzińskiego 3010! dusz
liczy. Dobra C. składają się z folw. 0. z przys.
Zazdrość i Turza, tudzież wsi: C., Bugaj, Za
zdrość i Turza; od Piotrkowa w. 140, od Ben-
dzina w. 21, od Olkusza w. 28, od Zawiercia w.
5, od Łaź w. 3, od rz. "Wisły w. 35. Nabyto
w r. 1844 za rs. 21,750. Rozległość wynosi
m. 946 a mianowicie: fol. C. grunta orne
i ogrody m. 172, łąk m. 129, pastwisk m. 31,
lasu m. 392, zarośli m. 112. wody m. 9, nieu
żytki i place m. 24: razem m. 861; przys. Za
zdrość grunta orne m. 40, łąk m. 9; przys.
Turza grunta orne m. 36, łąk m. 10. Budo
wli murowanych 9, drewnianych 18; pokłady
torfu, kamienia wapiennego, rudy żelaznej,
glinki ogniotrwałej, węgla kamiennego, mar-
glu i gliny zdatnej na cegłę. Staw duży z rze
czką bez nazwy. Młyn wodny. Na wsi C.
dano włościanom gruntu m. 344, dla wsi Za
zdrość m. 17, dla wsi Turza m. 164 i dla osa
dy Bugaj prętów 160.	Er. Ch. i A. Pal.
Ciąpenica, ob. Narty.
Ciążeń, wś i koi. nad rz. Wartą, pow. słu-pecki, gm. i par. Ciążeń. Leży o 4 mile od Konina. W 1827 r. było tu 85 dm. i 780 mk., obecnie liczy 1204 mk., 4139 mórg. ziemi dworskiej i 1407 włość.; kolonie mają 109 mk. i 426 mórg. obszaru. C. posiada kościół par. murowany, szkołę początkową, dom schronieni dla starców i kalek, urząd gminny. C. był pierwotnie kasztelanią do 1269 r., następnie należał do biskupów poznańskich. Już w 1260 r. istnieje tu kościół parafialny. Biskupi poznańscy, którzy tu posiadali swój dwór i często przebywali, opiekowali się i kościołem. Jan Latalski na miejsce drewnianego wzniósł murowany w 1535 r. Następcy

upiększali tę świątynię a ks. Teodor Czartory-
ski wyrestaurował całą w 1760 r. Dotąd prze
chował się jeszcze po biskupach dwór i rozle
gły park nad Wartą (Por. "Tyg. III" z 1866
r. t. XII, str. 197). Par. C. dek. słupeckiego
liczy 2560 dusz. Gmina C. należy do s. gm.
okr. II w Dobrosłowie, st. poczt, w fcjłupcy.
W skład gminy wchodzą: Borki, Ciążeń, Dzie
dzice, Gołków, Jaroszyn, Kąty, Kotonia, Ko-
walewo sołectwo, Kowalewo opactwo, Ląd,
Policko, Samarzew, Wierzbocice, Wielodwór,
Wierzbno, Wola Koszutska. Folwarki: Dą
browa, Góry. Kolonie: Ciążeń, Piotrowo. Osady:
Cegielnia, Lądek, Parsk, Wymysłów. Gm.
Ciążeń ma rozl. mórg. 17705, ludności 7012.
Dobra C. składają się z folwarków C., Dąbro
wa, Kąty, z gruntami na wsi Kotonia, tudzież
wsi: C., Kotonia, Dziedzice, Kąty, Holendry
Ciążyńskie, Borki, Wierzbocie, Samarzew, Po
licko, Gołków i Dąbrowa; od Kalisza w. 56
od Słupcy w. 8, od Kutna w. 110. Rzeka
Warta płynie granicą dóbr. Rozległość wy
nosi m. 2777 a mianowicie: fol. C. grunta
orne i ogrody m. 618, łąk m. 228, pastwisk
m. 96, lasu m. 128, nieużytki i place m. 86:
razem m. 1156. Budowli murowanych 27,
drewnianych 14. Folw. Dąbrowa grunta orne
i ogrody m. 738, łąk m. 88, lasu m. 99, nie -
użytki i place m. 43: razem m. 963; budowli
murowanych 9, drewnianych 2. Fol. Kąty
grunta orne i ogrody m. 454, łąk m. 96, pa
stwisk m. 11, nieużytki i place m. 33: razem
594. Budowli murowanych 8, drewnianych
2; nadto w osadach młynarskich m. 64, pło-
dozmian 11-polowy. Gorzelnia, dwa młyny
wodne, tartak, dwa wiatraki, stawy z rybo
łówstwem. W ś C. osad 74, gruntu m. 1407;
wś Kotonia osad 38, gruntu m. 662; wś Dzie
dzice osad 28, gruntu m. 428; wś Kąty osad
33, gruntu m. 496; wś Holendry Ciążyńskie
osad 14, gruntu m. 427; wś Borki osad 20,
gruntu m. 195; wś Wierzbocice osad 70, grun
tu m. 928; wś Samarzew osad 36, gruntu m.
812; wś Policko osad 60, grnntu m. 425; wś
Gołków osad 35. gruntu m. 625; wś Dąbrowa
osad 4, gruntu m. 4.	Br. Ch. i A. Pal.
Ciąźyń, niem. Ilallberg, królewszczyzna, pow. obornicki, 1364 mórg. rozl., 10 dm., 126 mk., 42 ew., 84 kat., 44 analf. Stać. poczt. Po-łajewo o 7 kil.; st. koi. żel. Rogoźno o 27 kil.
Cibau, rzeczka, lewy dopływ bukowiń-skiej Bystrzycy złotej, ma źródła w Marmaro-szu.
Cil>oi-, dawne imię, to samo zapewne co Scibor,
stanowi źródłosłów nazw: Cibory, Ciborów, Ciborowi-
oe. Spotykamy także formę Cioibór, przedstawiają
ca zabytek starożytnej właściwości aryjskich języ
ków powtarzania początkowej spółgłoski (por. Cie-
ciszew, Cieciorki).	Br. Ch.
Cihorów, folw.,  pow. radomski,  gm. Gem-

672

bib.

Cic

 

barzew, par. Skaryszew. Liczy l dm., 4 mk. i 720 mórg. obszaru.
Ciborowice, wś, po w. pińczowski, gm.
i par. Kościelec. W 1827 r. było tu 22 dm.,
141 mk. W 15 w. dziedzicem tu był Włady
sław Zabawa (Długosz I, 123).	Br. Cli.
Ciltnry, 1.) okolica szlachecka, pow. łomżyński, gm. Chlebiotki, par. Zawady. W obrębie jej znajdują się wsie: C. Gołeckie, C. Krupy, G. Chrzczony, C. Marki, C. Witki, C. Ko-łaczki. R. 1827 C. gołeckie liczyły 23 dm. i 150 mk., C. Chrzczony 10 dm., 100 mk. Ogólny obszar 1688 m. Jestto gniazdo rodu Ciborowskich, wspominane już pod 1456 r. (Gloger). 2.) C., ob. Chelchy.
Cibory. niem. Zyborren i Czyborren, wś, pow. jańsborski, st. p. Biała.
Cibórz lub Czybórz, niem. Cibors, wś, o V4
mili od Licbarka, w pow. brodnickim, o milę
od kolei z Prus łączącej się z nadwiślańską,
w obwodzie brodnickim, nad rz. Welą, dopły
wem Drwęcy, bardzo rybną. Jest tu młyn
a zarazem przyrząd, którym woda, obracając
młyn i tartak, obraca zarazem wielką młocar-
nię, sieczkarnię, dostarcza wody do gorzelni
i śrubuje słody. Pałacyk w pięknym ogro
dzie, budynki murowane pod dachówką, pię
kne grunta i dobrze zagospodarowane piękne
łąki; cegielnia; Bór obfity w zwierzynę. We
wsi 12 dm., 153 mk., w tem 138 kat. Ko
ściół paraf, w Licbarku. Jest to majątek dzie
dziczny Mieczkowskich od lat przeszło pięciu-
dziesięciu; 4583 m. rozl.	F. N.
Cice, ob. Czuchowo.
Cicha, niem. Czichen, Cychen, Czyclien, wś włość., pow. kościerski, nad jeziorem Gar-czyno, obejmuje jedne posiadłość, roli mórg. 856, mieszk. kat. 42, domów mieszk. 4; par. Kościerzyna, od której odległość 3/4 mili. Kś. F.
Cicha, 1.) niem. Tyohy-Bach, potokiatrzań-ski na Podhalu liptowskiem, wypływa na po-łudniowo-zachodniej stronie głównego grzbietu Tatr, ciągnącego się od Świnnicy zrazu prosto ku południowi ku szczytowi "Nad Kamieniem" (2157,6 m. pomiar sztabu gen.), poczem ku południowemu wschodowi przez Gładkie i Prze-hybę nad Czarnym stawem, jednym z Pięciu Stawów polskich, aż do Hrubego Wierchu (2239 m. Kolbenheyer). Od szczytu "nad Kamieniem" wybiega na zachód ramię Kotelnicą zwane, a od Przehyby na południowy zachód i potem na zachód znaczne ramię, w którem w odległości 700 m. od głównego grzbietu wznosi się szczyt Cicha, także Wierch-Cicha lub Kopą wierch-cichowiańską zwany (1981 m. Koi.). Otóż między temi dwoma ramionami śród głazów granitowych wypływa potok Cicha. Płynie on tu zrazu na północny zachód, a potom na zachód, prawie równolegle do głównego grzbietu Tatr, po południowej

i południowo-zachodniej stronie jego, zabiera* jąć liczne potoczki i strugi spływające z jego stoku. Zabrawszy z prawego brzegu potoczek nastający z pod Tomaszowskiej przełęczy, którędy jedno z najlepszych przejść w Tatrach wiedzie z doliny Kościeliskiej przez dolinę Cichej na stronę węgierską, zwraca się na połu-dniowo-południowy zachód, który to kierunek zachowuje aż do połączenia się z lewego brzegu z potokiem Koprową. Oba te potoki tworzą potok Biały liptowski (Bela, ob.). Na tej przestrzeni toczy on swe górskie szumiące wody po wschodniej stronie głównego grzbietu Tatr, prawie równolegle doń; i z tego stoku zabiera mnóstwo wód, między któremi najważniejszy potok Zawrat, nastający po za Hlini-kiem (1754 m. Kolb.). Potok Cicha tworzy dolinę tak zwaną Wierch-Cichej, albo wier-cichowiańską, albo po prostu dolinę Cichej (mylnie Wiercicha), ważną z powodu tego, iż w niej granit i gnejs leżą na wapieniu Kasowym. Dolina ta rozwija się w kształcie podkowy i tem się różni od północnych dolin tatrzańskich, iż ciągnie się ze wschodu ku północnemu zachodowi a potem ku południowi, podczas gdy tamte wszystkie z północy na południe biega. Dolinę tę otacza dokoła od strony zachodniej, północnej i wschodniej główny grzbiet Tatr, w którym od przełęczy Liliowego począwszy na zachód wznoszą się szczyty: Beskid, Goryczkowa, Suchy Wierch, Czerwone Wierchy i Tomanowa polska, ą na wschodzie Skrajna, Pośrednia Turnia i Świnnica. Od południowej zaś strony nad doliną tego potoku wznosi się Koprowiec lub Koprową Wielka (2077 m. Kolb.), na wschód od Wierchu Cichej. Od Koprowca ciągnie się ramię jedno ku północy i zachodowi ku dolinie Cichej, i drugie na wschód, w którym wznosi się Wierch Cicha (1981 m. Kolb.), ku głównemu grzbietowi; trzecie ramię ciągnie się ku zachodowi aż po szczyt Spana (Szpano, Szpane? 1880 m. Kolb.), a od niego ku południowemu zachodowi ponad Koprowicą, lewym dopływem Cichej, grzbiecik 1755 m. (Kolb.) wysoki; czwarte wreszcie ramię od Koprowy AYielkiej wychodzące, zwraca się ku południu aż ku Krzyżnemu liptowskiemu (2164 m. Kolb.), gdzie się na dwa rozdziela ramiona, dążące ku południowi, ku dolinie Koprowej czyli Białej liptowskiej; jedno ramię zachodnie między potokami Krzyżnym i Koprowicą, a drugie między potokami Krzyżnym i Koprową. Dolina Cichej powstaje w górnym swym końcu z połączenia dwóch mniejszych dolin. / Jedna tuż pod Skrajną, Pośrednią Turnią i Świnnica od południa zwie się doliną Walentkową i ciągnie się popod przełęcz "Pod Koło." Drugie ramię dalej na południe ciągnie się aż do Zawór; tutaj się dwie przełęcze, jedna prowadząca do doliny

ćic

Cię

673

 

Pięciu Stawów Polskich, druga do Ciem
nych Smrcczyn. W dolinie Walcntkowej znaj
duje się mały .stawek, wysychający w czasie
suchej jesieni. Dolina Cicha zwie się także
Jaworową. Potok Cicha z lewego brzegu
przyjmuje potoki Koprowicę i Krzyżny obok
wielu innych strug pomniejszych bezimien
nych. Długość biegu od źródeł aż do połą
czenia się z Koprową l3'/4 kil. Połączenie
tych potoków 878 m. npm. (Kolb.). Doliną
tego potoku najlepsze przejście z Liptowa do
doliny Kośoieliskiej, przez przełęcz Tomanow-
ską (168) m. Kolb.) między Tomanową polską
i Czerwonym Wierchem Upłaziańskim czyli
Ciemniakiem, jako też z górnej części doliny
Cichej przez przełęcz Liliowe lub Goryczkową
do polany Kalatówek, a stąd do Kuźnic zako
piańskich i Zakopanego (ob. Kollenlieyer, Die
Hohe Tatra, Tesehen. 1880). 2.) C., potoczek gór
ski w obrębie gin. Tureozki wyżniej, w pow.
Turka, wypływa na granicy tej gminy z gm.
Butelką wyżnią, ze źródlisk leśnych, u płn.
wsch. stoków beskidzkiego działu górzystego,
ciągnącego się w kier. płii. zach., którego czu-
bałki Obyczki (775 kil.) i Byczok (915 m.)
wznoszą się na granicy tejże gm. z gm. Benio-
wą i Sokolikami. Wzdłuż całego biegu two
rzy granicę gmin Tureczki i Butelki wyżniej
i w południowej stronie gm. Tureczki wyżniej
po 2 kil. biegu łączy się z lewego brzegu z po
tokiem Skolobanicm, tworząc Spisaną, silny
dopływ Jabłonki. Na mapach Galicyi zwie
się on z ruska Tychy potok.	Br. G.
Cichabiulii, wieś, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Płutyszki. Liczy 13 dm., 85 mieszk.
Cichagóra, gm., pow. bukowski; 2 miejsc.:
1) C. oledry, 2) Huta (Glashiitte) kolonia; 104
dm., 702 mk.. 687 ew., 15 kat., 73 analf. Sta-
cya pocztowa i koi. żel. w Bukowcu (Eichen-
horst) o 5 kil.	M. St.
Cicharzeka, niem. Zicherzig, mko w Brandenburgii, w okr. frankfurckim, nad Odrą, o 2 mile od granicy W. Ks. P.
Cichawa, Cieclwwa, wieś, pow. wielicki, par. rz. kat. Niegowice, o 10 kil. od Gdowa, słynie z wyrobu dobrych serów.
Cirhawka,  Cich&wka,   przysiółek Królówki.
Cicha woda, l.) potok tatrzański na Podhalu nowotarskiem, najwalniejszy potok zakopiański. Nastaje na gruntach wsi Kościelisk i płynie przez Zakopane popod Gubałówką (l 123 m.) w kierunku od południowego zachodu ku północnemu wschodowi, czyli od Kościelisk ku Poroninowi, i dzieli obszar Zakopanego na dwie części, mniejszą północną, zajmującą stoki Gubałówki, i większą południową rozpościerającą się ku Reglom. Połączywszy się z potokiem Bystrem poniżej Zakopanego na Krupówkach, tworzy potok Zakopiankę. Dłu-
Słownlk CteografloMy Zeszyt IX,

gość biegu 6 kil.; potoki wpadające z lewego
brzogu są: Sobiczkowy, Szymaszkowy i Kotel-
uica; a z prawego brzegu Matołączniak czyli
Gąsienicowy, Krzeptowski, Osiedle, Młyniczua
i Bystre. 2.) C., potok tatrzański na Podha
lu nowotarskiom, nastający z połączenia dwóch
potoków tatrzańskich, wschodniego Suchą Wo
dą i zachodniego Filipką zwanego, w obrębie
gm. Aluru-Zasichłego i płynie na półn., two
rząc granicę między tą gminą a Poroninem;
uchodzi w Poroninie powyżej hut do Porońca
z lewego brzegu. Od połączenia się powyż
szego potoku aż do ujścia Cichejwoay dłagjść
czyni 3'/, kil.	Br. G.
Ciche, wieś, pow. nowotarski, par. Chocho
łowska i czarnodunajecka, wieś rozłożona w do
linie potoku Cichego, z połd. na półn. 10 kil.
długa, o 4 kil. od Chochołowa, o 7 od Czarne
go Dunajca, o 18 od N. Targu. Od południo-
wschodu wsi bieży równoległe do potoku
wzgórze Ostrysz, obniżające się zwolna ku
płn. aż do Zaborskiego potoku; najwyższy je
go czubałek wynosi 1025 m., a płn. czubałek
nad p. Zaborskim 861 m. Od zach. zaś strony
zamyka wieś również podłużne pasmo wzgó-
rzyste "Nad górkami" (844 m.). Oba to wzgó
rza łączą się na południowej stronie tej wsi,
u stoku granic trzech gmin Dzianisza, Cichego
i Zubsucliego, obejmując całą wieś widłowato,
a rozstępując się zwolna ku północy. Półn.
część wsi zwie się Miętustwem, od pierwo
tnych właścicieli Miętusów, sołtysów wsi Ci
chego. We wsi znachodzi się kaplica muro
wana pod wezw. N. M. P. - Na mocy dekre
tu konsystorza bisk. tarnowskiego z dnia 17
lipca 1875 wolno odprawiać w niej mszę św.
we wszystkie dni świąteczne przez przeciąg
10 lat. Liczy 376 dm., 2067 mk., z tych
1240 należy do parafii w Chochołowie, a 827
do p. w Czarnym Dunajcu. Gruntów ornych
(tylko mniejszej własności) razem 1897 ha.,
łąk i ogrodów 241 ha., pastwisk 333 ha., la
sów 94. Własność gminy.	Br. G.
Ciche, niem. Czkhen. 1.) wś, pr>w. lubawski, par. Łąkorz, leży na ostrowiu między jeziorami, ma własną szkołę, obszaru 2757 m., 83 dm., kat. 538, ew. 139. 2.) C., wieś, dobra i młyn, pow. olecki, ma stacyą poczt.
Ciche, jezioro w pow. kartuskim, w lesie,
położone o ćwierć mili na południe od Kartuz,
obok nowej żwirowki, wiodącej z Kartuz do
Bytowa. O niem powiadają ludzie, że daw-
nemi czasy utopiła się tu panna jakaś ze zna
komitego rodu, która każdej nocy o 12 godzi
nie się ukazuje; mieszkała na zamku stojącym
na wzgórzu opodal jeziora; góra ta dziś jeszcze
się zowie: "góra zamkowa."	A'.4. F,
Cichillicze, dclaczew, ob. Ciecliimcze.
Cichobórz, wś i folw., pow. hrubieszowski, gm. Mieniany, par. Kry łów. W 1827 r. było
43

674

Cic.

Cię

 

tu 92 dm., 598 mk. W obrębie C. znajduje
się jezioro Mzne. Rozległość folw. wynosi
m. 2,153, a mianowicie: grunta orne i ogrody
m. 883, łąk m. 236, lasu m. 965, nieużytki
i place m. 69; wś Cichobórz osad 71, gruntu
m. 851.	Br. Ch. i A. Pal.
Cichogrąil, niem. Sensutten-Neusass, wś, pow. ostródzki.
Cicholewo, ob. Ciecholewy.
Cichońcy, niem. Teichnitz, wś na saskich
Łużycach, blizko Budyszyna; ludności serbskiej
136 dusz	A. J. P.
Cichoradz, w r. 1874 przezwane Tannhagen,
dobra ryć. w pow. toruńskim, mają obszaru zie
mi 2,619 mórg, domów mieszk. 12, kat 131,
ew. 78. par. Łążyn, st. p. Unisław.	Kś. F.
Cichorz, 1.) wś, pow. rypiński, gm. Dzierż-no, par. Swiedziebno. 2.) C., ob. Cichosze.
Cichostów, wś i folw., pow. radzyński, gm. Milanów, par. Parczew. Liczy 16 dm. i 108 mk. Folw. C. z wsią t. n., od Siedlec w. 74, od Parczewa w. 6, od Międzyrzeca w. 32, od rz. Tyśmienicy w. 7; rozległość wynosi m. 1665, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 339, łąk m. 66, pastwiska m. 2, lasu m. 1,233, nieużytki i place m. 25, budowli murowanych l, drewnianych 8; wś Ć. osad 21,f gruntu m. 235.
Cichosze, pustkowie, pow* sieradzki, gm. i par. Klonowa; 79 mórg ziemi, 30 mk. Żdż.
Cichów, wś, pow. kolski, gm. i par. Bru-dzew. W 1827 r. było tu 8 dm., 131 mk. Por. Brudzew.
Cichowice, wś, pow. bocheński, w par. rz. kat. Łapczyce, o 4.5 kil. od Bochni, własność rządowa.
Cichówko, niem Cztchowken, os. należąca do
wsi Koń w po:y. lubawskim, nad jeziorem, st.
poczt. Łąkorz.	Kś. F,
Cichowo, wś drobnej szlachty, pow. przas-nyski, gm. i par. Dzierzgowo, liczy 154 mk., 19 dm., gruntu 474 mogów, w tej liczbie 317 mor. gr. ornego; przy wsi wiatrak. C. iMiędzyleż, dwie wsie włość., pow. przasnyski. gm. i par. Dzierzgowo, nad rzeczką Tamką położone, liczą 156 mk., 16 osad i 16 dm., powierzchni zajmują 247 morgów, w tem 157 gruntu ornego. B,. 1827 było we wsi C. dm. 16, mk. 86. B. Chu.
Cichowo, wieś i domin, nad jeziorem, pow.
kościański; domin. 1,606 mórg. rozl., 17 dm.
165 mk., wszyscy kat., 43 analf. Stać. poczt.
w Dolsku o 7 kil., stać. koi. żel. Kościan
o 26 kil.	M. St.
Cichy, Czychy, niem. Cichen, wś, pow. olecki, ma kościół ewangelicki.
Cichy, potok górski, w obr. gm. Cichego w Nowotarżczyźnie, wytryska w połudn. części tejże, płynie przeważnie ku półn., krętem łożyskiem przez wieś Ciche, przybiera z praw. brzegu potok Górkę a z lewego Zaborski potok; niżej osady Miętustwa, części Cichego, łączy się

z praw. brz. z potokiem Ratułowskim czyli Bystrym, tworząc potok Rogoźnik, prawy dopływ Czanego Dunajca. Długość biegu 11 Lii. lir. G.
Cichynicze, ob. Ciechimeze.
Cicibór wielki i C. mały lub Ciciliorek, dwio wsie, pow. bialski gub. siedleckiej, gm. Sitnik. par. Biała, o 5 w. od rz. Krzny. Ma cerkiew drewnianą par. dla ludności rusuiskiej, erekcyi niewiadomej, ale powtórną erckcyą udzielił 1655 r. Adam Świderski, dziedzic C.; szkoła początkowa. \V 1827 r. C. wiulki liczył 15 dm. i 101 mk.; obecnie ma 20 dm., 237 mk. i 478 mórg obszaru. C. mały liczył 23 dm. i 137 mk.; obecnie ma 13 dm. i 157 mk., 306 mórg. obszaru. Fol. C. 3 dm., 11 mk. i 1,228 m. obszaru. Gorzelnia, pokłady tortu i marglu.
Ciczyn, właściwie Cieksyn (ob.).
Cicbłowice, wś rząd. nad rz. Pilicą, pow.
opoczyński, gm. Unewel, par. Białobrzegi.
W 1827 r. C. liczyły 86 dm., 262 mk., obecnie
mają 90 dm., 349 mk. i 1092 mórg. ziemi
włość.	Br. CK.
Ciechanie, Oiechan, wś, pow. krośnieński,
u źródeł Wisłoki, ma 1,975 mor. rozl.,
w tem 663 m. roli ornej, 53 domów, 340 mk.,
przeważnie narodowości ruskiej; parafia grecka
w miejscu, kościół parafialny pod wezwaniem
Ś-go Mikołaja. C. leży w wysokich niedostęp
nych górach Beskidu, na granicy węgierskiej,
gleba owsiana.	M. M.
Ciechanki, 1.) wś i folw., pow. chełmski,
gm. Brzeziny, par. Łańcuchów. Jest tu go
rzelnia wyrabiająca rocznie za 36,000 rs.;
w 1827 było tu 20 dm., 136 mk. 2.) C. Krze-
simowskie, wś. i folw. pow. lubelski, gm. Łusz-
czew, par. Łęczna. W 1827 r. było tu 21 dm,,
127 mk.	Br. Cli.
Ciechanów, m. powiatowe gub. płockiej, nad rz. Łydynią i Sonią, pod 52° 52 .2 szer. i 38° 23'.O dług. geogr. Posiada dwa kościoły katolickie, synagogę, sąd pokoju okr. Jt należący do zjazdu sędziów w Płońsku, zarząd powiatu, magistrat, dwie szkoły początkowe, szkołę 4-klasową prywatną żeńską, stać. pocz. istac. drogi żel. nadwiślań., oddaloną o 2 w. od miasta. Odl. od Warszawy 82 w. a 31 w. od Mławy. W 1827 r. C. liczył 232 dm. i 2384 mk., w 1860 r. 227 dm. i 3575 mk., w tej liczbie 2394 żydów; obecnie 407 dm. i 5469 mk. a w tej liczbie 3761 izrael. Miasto samo zajmuje przestrzeni 222 mórg. i posiada gruntów 2,026 mórg., w tej liczbie 1745 mórg. ornej ziemi i 176 m. łąk. Z fabryk istnieją tu: 2 browary z produkcyą roczną na 2990 rs., 2 cegielnie wyrabiające za 1400 rs., 2 olearnie wyrabiające za 2090 rs., tudzież 2 garbarnie, młyn wodny i 6 wiatraków. Początkiem swoim C. odległych sięga czasów. Już w r. 1065 Benedyktyni mo-

Cię

Cle

675

 

gilscy, na mocy nadania Bolesława Śmiałego, pobierali ztąd różne daniny. Po nastąpionym podziale państwa 1207 r. /.a Leszka Białego, gród ten objęty był dzielnicą brata jego Konrada, księcia mazowieckiego. Prusacy z Litwinami burzą miasto i jego okolice w r. 1267; podo-bnogoż od Litwy spustoszenia doznaje w 1337 r. Po rozrodzeniu się książąt mazowieckich przechodził do różnych dzielnic. Janusz, książę mazowiecki i ruski, na inne dogodniejsze przenosi go miejsce i w r. 1400 obdarza przywilejem erekcyjnym. Roku 1463 pod-stąpiły hufce krzyżaków pod miasto, i rycerstwo mazowieckie nie małą poniosło klęskę. Po wcieleniu ziemi ciechanowskiej w r. 1526 do Korony, królowa Bona, otrzymawszy tytułem oprawy Mazowsze, w zamku tutejszym przemieszkiwała. Święcicki w "Opisie Mazowsza" z początku XVII w. mówi o C. "Miasto ludne nad rz. Łydynią, słynie z wyrobu cegieł i kilku gmachów publicznych. Dotąd pozostały ruiny zamku, czworogran z olbrzy-miemi basztami, śród bagien nad r/.eką Łydynią" (Kwartalnik Kłosów II str. 112). W r. 1662 stało się miasto pastwą płomieni, skutkiem czego król Zygmunt III wydaje w tymże roku przywilej, zwalniający od danin i opłat. W r. J 657 Szwedzi złupili miasto spalili. Ucierpiał też od zarazy w czasie drugiej wojny szwedzkiej za Augusta II. Jaką była ta klęska łatwo ocenić, kiedy, wedle urzędowych lustracyj, miasto miało w r. 1616 domów 402, a za wałem 233, to jest razem 635 i stosowną do tego ludność; po zarazie zaś lustratorowie żadnego człowieka nie znaleźli, a ktoś przechodzący mówił im tylko, że ich zaledwie kilku zostało. Miejsce, na którem ciała zmarłych w skutku tej zarazy chowano, do dziś dnia "pomorkiem" się nazywa i dotąd corocznie wychodzi na to miejsce około Zielonych Świątek uroczysta proce-sya. Tylu klęskami dotknięte, zostając pod zarządem starostów, z ruin swoich podźwignąć się nie mogło. Kościołów w Ciechanowie było cztery. Obecnie dwa. Parafialny czyli fara stoi na wysokiej górzo, której podstawa aż do samej prawie rzeki Łydyni dochodzi. Gmach to obszerny, w stylu gotyckim krzyżackim wystawiony i niewiele przez późniejsze dodatki zmieniony. Fundator jego niewiadomy, domyślają się tylko, że go Ziemowit starszy, książę mazowiecki, założyć musiał. Jest to budowla w kształcie krzyża i jak zwykle ołtarzem wielkim ku wschodowi zwrócona. Wnętrze jest tem charakterystyczne, że krużganki czyli boczne nawy, od południowej strony kościoła idące, nie kończą się równo ze ścianą tęczową jak zwykle, ale do końca samego presbiteryum dochodzą. Oddzielone zaś są od środkowej nawy zsiadłem! filarami, dosyć niskie arkady podpierającemi. Z dawnych

| sklepień dochowały się tylko dwie małe kwa-' tery nad boczną nawą od południowej strony kościoła. Dawnej fundacyi ołtarze dziś po większej części nie istnieją; dzisiejsze bowiem wszystkie są nowożytne i niczem się nie odznaczają. Z nagrobków jest tu tylko jeden, niejakiego Stanisława Szczurzyńskiego, zmarłego w roku 1556. Jest to niewielki płyt z ciosowego kamienia, na nim w płaskorzeźbie niezgrabnie wyrobiony rycerz, prawie w kolosalnych proporcyach, po bokach napis w je -zyku łacińskim. Drugi nagrobek, a raczej prosty napis na marmurze brunatnym rznięty, położył w r. 1644 Wojciech Aleksander Przed -wojewski, kasztelan lubaczowski, rodzicom swoim. Kościół ten rozliczne przechodził koleje. Pomijając szwedzkie spustoszenia, sprofanowany był naprzód przez ubicie kilku szlachty na sejmiku w r. 1701, powtórnie przez wojsko francuskie w r. 1807 zabrany i na magazyn wojskowy zamieniony. Restauracyi uległ w końcu zeszłego wieku, której dopełnił proboszcz Maciej Rydzewski, a powtórnie w r. 1823, za wstawieniem się proboszcza Bagień-skiego, niemal do pierwiastkowego stanu przywrócony został. W dniu 19 września 1840 r. sprowadzono tu szczątki św. Feliksa męczennika, kollatorowi kościoła tego, Wincentemu hrab. Krasińskiemu darowane. Kościół z klasztorem księży augustyanów założony został jednocześnie z parafialnym w r. 1353, przez Ziemowita. książęcia mazowieckiego, i jego żonę Eufemią. tych samych właśnie, którzy ten zakon do Warszawy sprowadzili. Świątynia ta wystawioną była wspaniale i podług dosyć obszernych wymiarów; miała nawę z bo-cznemi krużgaukaini od nioj niższemi, a szczyty zębate przyozdobione wnękami i płaskosłu-pami krawędzią wystającemu Kiedy jednak z postępem czasu kościół począł się do upadku nachylać, a wszystkie ozdoby szczytowe zniesiono, wtedy dach zniżono, nawy boczne rozebrano, a arkady między filarami, które im z środkową nawą komunikacyą dawały, zamurowano. Tym sposobem budowla ta znacznie na wielkości i ozdobie straciła. Wewnątrz kościół ten, choć ubogi, chędogo przecież jest utrzymany, a ołtarze w nim w stylu jezuickim z drzewa rzeźbione, malowane i złocone. Znajdowały się jeszcze w C. kościoły św. Ducha i św. Barbary, tak do szczętu rozebrane, że żaden ślad z nich nie pozostał. Miejsca tylko pokazują gdzie stały. Niegdyś w obrębie miasta, a dziś w majoracie Opinogóra, wznosił się zamek, założony jeszcze przez Janusza, starszego książęcia mazowieckiego, a przez Bonę królowę przebudowany, którego szczątki, to jest dwio wieże i prawie cały mur obwodowy, do dziś dnia widzieć się dają. Zamek ten stojący na niewielkiej kępio, sztucznem podsypaniem wy-

6? 6

Cię.

Cle.

 

wyższony, oblewała z jednej strony rzeka Ły-dynia, z drugiej zaś umyślnie wybrany i wodą napuszczony kanał, a rozciągające się po za rzeką błota, przystęp do niego po większej części czyniły niepodobnym. Sama budowla na fundamencie z polowego kamienia z cogły na czerwo 10 wzniesiona, ma postać regularnego kwadratu, którego każdy bok około 80 kroków wymierza. \V obu narożnikach ściany, na południe to jest ku miastu zwróconej, wznoszą się dwie okrągłe baszty, z których wschodnia za więzienie, zachodnia zaś za arsenał służyła. Do pierwszej nie było przystępu z dołu, ale dopiero z pierwszego piętra. Przez ten otwór wpuszczano winowajców na linach na dno, czyli, mówiąc ówczesnem prawnem wyrażeniem, ad fundum wieży, gdzie wyrokiem przo-pisany przeciąg czasu to jest rok i tygodni G obowiązani byli wysiedzieć. Druga wieża miała wejście od samego dołu, zkąd schody. W samej grubości jej muru umieszczone, na górne piętra prowadziły. Obiedwie zaś opatrzone były u góry licznemi strzelnicami, ciosowym kamieniem wyłożonemi, a nad wielu z nich wmurowywane kamienne kule dotąd jeszcze widzieć się dają. Brama wjazdowa od strony miasta, w południowej ścianie zamku wykuta, prowadziła na jego dziedziniec, w którym, jak to widać z pozostałych fundamentów, szczupłe się nader zabudowania mieściły. Oprócz tej bramy znać jeszcze ślad drugiego bocznego wejścia w ścianie zachodniej. Część mieszkalna zamku znajdowała się od północy i jak się zdaje na jedno piętro była wzniesioną. Mieściła się przy niej kaplica pod wezwaniem ś w. Stanisława. Dawniejszy stan tego zamku opisuje lustracya z roku 1580, przy oddawaniu starostwa Krzysztofowi Mszczyckiemu sporządzona. Wedle niej miał mieć kosztowne i obszerne pokoje, ale w nienajlepszym już stanie będące. Most również, na rzece Łydyni zbudowany a zamek z miastem łączący, już wtedy potrzebował naprawy. Wedle lustracyi z 1609 r, dachy były popsuto, pułipy pozawalano, w izbach piece porozrzucane, a szyby wybite. W kaplicy był tylko goły ołtarz bez żadnego obrazu, tak zwana zaś kurza stopka, czyli, jak się lustracya wyraża, kurza nóżka (rodzaj gabinetu prospektowego z oknami na 5 stron), do której się ze skarbczyka wchodu ło, zupełnie była opuszczoną. Z tem wszystkiem jeszcze w r. 1646 była ta budowla w stanie mieszkalnym, gdyż w niej w dniu l marca tegoż roku nocowała Marya Ludwika, druga żona króla Władysława IV. Po pierwszej wojnie szwedzkiej, której ofiarą w r. 1657 padł i ciechanowski zamek, odmieniła się jego postać. W miejsce wznoszącej się nad mury obwodowe części mieszkalnej, zostało tylko małe, o parterze, zabudowanie, dachem nawet

swoim nad wysokość murów nie wystające, gdzie się odbywały sądy i gdzie akta ziemskie ; grodzkie aż do ostatnich czasów rzeczypo-spolitej polskiej miały swoje zachowanie. Po zajęciu tej części kraju przez rząd pruski, starostwo opinogórskie, do którego należała wieś Tatary, wraz z powyższym zamkiem na jej terytoryum zbudowanym, zamienione zostało na ekonomią rządową, której naddzierżawca Neumann wszystkie wewnętrzne mury zamku rozebrał i z nich browar w Opinogórze wystawił. Pozostały tylko mury zewnętrzne, w znacznej części zrobionemi w nich wyłomami uszkodzone, i dwie okrągłe narożne baszty, bez żadnego atoli pokrycia. Opodal od zamku pod samym kościołem parafialnym wznosi się ogromny szaniec, którego wymiary, z powodu nierówności gruntu i rozkopania znacznej onego części, trudne są do naznaczenia. Jest mniemanie miejscowe, że szaniec ten usypany został przez Szwedów, i w samej rzeczy silniejsza część onego zwróconą jest ku miastu i zamkowi, a w jego otoku widać nawet ślady nasy-pek, jakie się pod działa w twierdzach zwykle budują. Atoli spoglądając na niego zdaleka, zkąd kształt jego ogólny lepjej rozpoznać można, widać, że to było takie samo odwieczne horodyszcze, jakich liczne w całem Mazowszu po nad rzekami pozostały ślady. Być więc może, że Szwedzi korzystali ze znalezionego w tem miejscu już gotowego kopca, że bateryą sobie z niego utworzyli, odkopawszy część onego od strony rzeki, dla wprowadzenia tamtędy dział, ale go ani tak wysoko budować, ani tak zaokrąglać nie mieli potrzeby. Do tego to pewnie kopca i stojącego niegdyś na nim drewnianego zamku odnosi się owa legenda
0 wykradzeniu Hanny,   córki  Wszebora woje
wody,  jakoby narzeczonej Bolesławowi Krzy-
woustemu, i o uniesieniu jej do zamku płockie
go, gdzie  przyrodni brat  Bolesława Zbigniew
panował, i gdzie wkrótce w skutek zadanej tru
cizny życia  dokonać miała.    Historyą  i opis
C.   podał   W.   H. Gawarecki w   "Pamiętniku
Płockim"   z   1830   roku.    Parana   Ciechanów
dekanatu  ciechanowskiego   7014   dusz  liczy.
Powiat ciechanowski gub. płockiej   zajmuje   po
wierzchni 22,31 mil kw., graniczy   od północy
z przasnyskim,   od zachodu   z mławskim i ka
wałkiem sierpeckiego, od południa   z płońskim
a od wschodu z pułtuskim i makowskim.   Gra
nic naturalnych niema żadnych.   Powierzchnia
powiatu   przedstawia   równinę nachylającą się
z lekka   ku   południowi.    W północnej   tylko
części powiatu,   od Ciechanowa  na Opinogórę,
Szulmierz, Stryjewo, ciągnie się pasmo niezna
cznych wyniosłości, dochodzących  do 600 stóp
nad poziom morza  (koło folwarku Lipa).   Wo
dy  tej   równiny   prowadzą  dwie   niewielkie
1 niespławne rzeczki Łydynia i Sona do Wkry,
0 
Cle.

Cię.

677

 

dotykającej w kilku miejscach zachodnio-połu dniowej   granicy   powiatu     Wschodnia   częś powiatu, miejscami zupełnie bezleśna, ma głębi czarnoziemno-gliniastą,   ciężką,  przyjazną  dla pszenicy.    Tu się rozsiadły liczne wsie drobne szlachty, o której Swięcicki w opisie MazowszE z początku   17 w. powiada,   iż "Ciechanowska ziemia   mieści   do   7000   rodzin szlacheckich z których żadna nie jest tak biedną by jednego rycerza na popis nie stawiła." Wtedy już wycięcie   lasów sprowadziło taki brak drzewa "i sadzą   na opał wierzby a nawet  mierzwą opalają piec."  (Kwartalnik "Kłosów" II 114 str.' Dziś w pow. wypada na l mk. 0,33 m. lasu Południowa i połud. zachodnia część, zwłaszcza po niedawno wyrąbanych lasach, ma grunt lekki,   żytni;  zachodnia   zaś i północno-zachodnia strona posiadają mieszaninę czarnoziemu, gliny i piasku, wytwarzającą grunta przeważnie żytnie a po części  i  pszenne,    llolnictwo pomyślnie się tu rozwija, zarówno w większych majętnościach jak i pomiędzy drobnymi posiadłościami, zostającymi tu przeważnie w ręku drobnej    szlachty.    Płodozmicnne   gospodarstwo, ogrodnictwo i pszczolnictwo spotykamy tu nawet u włościan.   Wzór postępowego gospodarstwa   przedstawiają dobra Krasne, należące do hr. Ludwika Krasińskiego i posiadające wzorową  owczarnię  i  stadninę.    Dwie   cukrownie (Izabelin i Krasiniec)   dały pochop  do uprawy buraków.    W   1874 r. wysiano  w powiecie: 15,594 czetw. pszenicy,   13,337 żyta,  20,094 owsa,   3081 jęczmienia, 4529 gryki i innych, 40,946 kartofli;   zebrano   zaś  124,752   czetw. pszenicy,   66,710 żyta,   81,004   owsa,   17992 jęczmienia, 15,702 gryki i innych, 245,676 kartofli. Obszar gruntów powiatu wynosi 190,543 morgów,   w tem zaś   125,778 m.   ornej ziemi. Przemysł  fabryczny  dla braku miast   i   utrudnionego odbytu nie rozwinął się dotąd należycie.    Reprezentują  go  głównie   dwie  cukrownie  z produkcyą  dochodzącą  do 136,000 rs. rocisnie, dwie gorzelnio wyrabiające za 81,470, dwie hamernie   za 34,032,   trzy małe browary produkujące  za 4136,   9 cegielni za 8,328 rs.. cztery   fabryki terpentyny za 1960 rs.,  jedna iryszerka za 840.    Ogółem istnieje  23 fabryk z produkcyą  na 273,536 rs.    Zatrudniają   one około 660 robotników a w tej liczbie   dwie cukrownie   574 robot.    Przemysł rękodzielniczy reprezentuje dość rozwinięte kołodziejstwo i bednarstwo.    Kołodzieje   wyrabiają   tu ręcznie, bez pomocy maszyn, drewniane części   wozów, sani, bryczek,   i   produkują  ich   za 10,000 rs. Handel ogranicza się na małoznaczącym   ruchu targowym   i  jarmarcznym;  jedyne miasto powiatu   Ciechanów nie ma warunków   po temu, by zostać znaczniejszym rynkiem.    Pod względem komunikacyi, to brak zupełny niemal dróg bitych, z wyjątkiem drogi łączącej  Ciechanów

z Przasnyszem i Płońskiem, zastąpiła po części droga żel. Nadwiślańska, przerzynająca powiat w kierunku od połd. wschód, do zach. półn. na długość 31 wiorst od stacyi Gąsocin do et. Konopki. Ludn. pow. 1874 wynosiła 56,577 dusz, w tej liczbie 28,004 mężczyzn i 28,573 kobiet. W miastach mieszka 5,343 a we wsiach 51,234 mk. Co do wyznań to znajdujemy 46,749 katol, 2.811 protestantów, '992 żydów, 687 baptystów i 15 prawosławnych. Oświata stoi nisko co do liczby uczniów i zakładów naukowych: Istnieją tu 2 szkoły miejskie (205 uczniów), 17 gminnych (1095 uczniów), 2 wiejskie (101 ucz.), 5 ewangelickich (98 uczniów). Ogółem 25 szkół, 1499 uczniów. Pod względem sądowym C. powiat należy do drugiego okręgu zjazdu sędziów pokoju w Płońsku i dzieli się na 4 okręgi sądowe gminne: Zeńbok, Opinogóra, Gurnowo, Sońsk. Pod względem administracyjnym dzieli się na 10 następujących gmin: Bartołdy, Gołyrnin, Gru-dusk, Młock, Nużowo, Ojrzeń, Opinogóra, lie-
itnin.   Sońsk,   Zalesię.    Dekanat  ciechanowski   dyecezyi   płockiej składa się   z 20 parafij:
iochanów, Ciemniowko, Glinojeck, Gołymin,
jrrudusk, Koziczynek, Krasne, Kraszewo, Le-
towo, Łopacin, Łysaków, Malużyn, Niodzbórz,
Opinogóra, Pałuki, Sońsk, Sulorzyż, Węgrzy-
tiowo, Zeńbok i Zielone. Ziemia ciechanowska
składała się z trzech powiatów: ciechanowskie
go, sąchocińskiego, przasnyskiego i miała za
lerb orła białego bez korony w polu czerwo-
nem. Skutkiem działów po śmierci Bolesława
Mazowieckiego w 1313 r. C. ziemia stała się
isobną dzielnicą pod władzą Ziemowita. W 15
vieku należała do ks. płockiego Janusza. Po
ycieleniu Mazowsza do Korony, C. ziemia
tanowiła oprawę królowej Bony (do 1556 r.).
Sejmiki i roki grodzkie odbywały się w Cie-
hanowie. Miała swego kasztelana i słała
.wóch posłów. Starostwo grodowe C., wedle
ustracyi z 1664 r., składało się z miasta C.
wsi: Chrzanowo, Czernice, Dzbanie, Giełczyn,
jrzędzice, Kąty, Kołaczkowo, Kuchary, Mało-
ividz, Polonica, Opinogóra, Prządzewo, lląbiecz,
'atary. W 1771 r. posiadał je Adam Kra-
iński i płacił kwarty 1951 złp. a hyberny
604 złp. gr. 20.	Br. Ch.
Ciechanowiec, os. i miasto nad rzeką Nurzec, iegdyś w województwie podlaskiem, ziemi rohickiej, o 9 wiorst od ujścia tejże rzeki do 5uga, w. 168 od Grodna, w. 47 od Bielska, w. O od Drohiczyna, w. 63 od Łomży, w. 133 d Warszawy, w. 14 od Nura, w. 56 od Węg-owa odległe. W XV stuleciu przez rodzinę iszków (której jedna gałąź od tego później 'iechanowieckiemi się przezwała) założone wraz z rozległemi dobrami ciechanowieckiemi, aj przód do tychże Kiszko w, potem do przyby-ej z Holandyi (spowinowaconej z niemi przez

678

Cię

Cię.

 

małżeństwo) rodziny Bremerów a Bryttmar, których protoplastą w Polsce był Idzi baron Bromer a Bryttmar, pułkownik wojsk koronnych; potem do Osolińskich i do Jabłonowskich, a teraz do Ciecierskich należące, rzeką Nurcem rozdzielone na dwie nierówne części, z których miasto Stary Ciechanowiec, na lewym brzegu, od roku 1794 w nowo-wschodnio-prus. krolew. regencyi białostockiej, od roku 1807 (wskut. traktatu tylżyckiego) w obwodzie białostockim, pow. drohickim, a od roku 1843 w gub. grodzieńskiej, pow. bielskim leżące; os. zaś Sowy Ciechanowiec, też od roku 1794 w regencyi białostockiej, od roku 1807 w województwie augustowskiem, w obwodzie (następnie powiecie) tykocińskim, na prawym brzegu leżące, a przed kilku laty, z rozporządzenia rządu, do gub. łomżyńskiej, pow. mazowieckiego, gm. Klukowo, par. Kuczyn zaliczone i na osadę zamienione, od podobnież na osadę zamienionego powiatowego miasteczka Wysokie Mazowieckie, wiorst 21 i od stać. warszawsko-petcrs. kolei żel. Czyżewo 18 w. odległe. W Starym Cie-chanowcu ludność wynosi: rz. kat. rodzin 108, płci męz. 322, płci żeń. 337, razem 659; protestantów rodzin 37, płci męz. 74,. płci żeń. 73, razem 147; prawosławnych rodzin 27, płci męz. 77, płci żeń. 80, razem 157; starozakonnych płci męz. 1,107, płci żeń. 1,350, razem 2457; w ogóle płci męz. 1,580, pici żon. 1,840, razem 3,420. Kościół rzym. kat. murowany, fundowany w wieku XIV, z muru wzniesiony 1737 r. Par katol. dek. bielskiego liczy dusz 2,354, przeważnie szlachty zagonowej. Protestancki w 1880 r. wymurowany. Cerkiew w XVI stuleciu ufundowana (od roku 1839 prawosławna), murowana. Żydowska synagoga murowana jedna, domów modlitwy murowanych 3, drewnianych 3. Kaplica rz. kat. na cmentarzu grzebalnym murowana. Druga cerkiew prawosławna Ś-go Aleksandra Newskiego, na głównym placu miasta, naprzeciw rzym. kat. koś., W roku 1864 zmurowana. Statua Ś-go Florya-na z blachy, na pięknej kamiennej gotyckiej podstawie. Kolosalny posąg urodzonego tu księdza Krzysztofa Kluka, kanonika kruświckie-go, dziekana drohickiego, proboszcza ciecha-nowieckiego, pierwszego po Syreniuszu i Spi-czyńskim przyrodo-pisarzu w języku polskim; z woli Dominika i Justyna Ciecierskich, przez Stefana Cieoierskiego w roku 1850 wystawiony; przez rrzeźbierza Jakóba Tatarkiewicza (ucznia Thordwaldsena) z krajowego kamienia wyrobiony. W rzym.-kat. kościele, w którego wielkim ołtarzu znajduje się piękna wielka kopia obrazu Trójcy Przenajświętszej Karola Ma-ratti, oprócz pomników Teressy Ossolińskiej i Justyna Ciecierskiego, nagrobek pochowanego tu Krzysztofa Kluka. z popiersiem z białego marmuru, dłuta też Jakóba Tatarkiowicza. Szko-

ły: protestancka l, w niej uczących się: płci męzkiej i żeńskiej po kilkadziesiąt; parafialna dla katolików, przeniesiona obecnie do wsi Skórca, i tam pod dozorem rządowej nauczycielki kosztem gminy utrzymywana. Domów murowanych 49, drewnianych 256. Szpital dla ubogich przy rzym. kat. kościele, niegdyś dla chorych, bez różnicy wyznania i płci, przez Teresę z Lanckorońskich Ossolińską, starościnę nurską, w roku 1797 ufundowany, z funduszem na utrzymanie bezpłatnie łóżek i chorych 18 i do obsługi tychże 6 sióstr miłosierdzia, l kapelana i l lekarza; obok obsługi chorych, siostry miłosierdzia zajmowały się dawaniem bezpłatnie biednym dziewczętom nauki religii, czytania, pisania, rachunków i kobiecych robót do roku 1812, w którym zakład ten z rozkazu rządu został zamknięty; dziś pozostały gmach wraz zinnemi (wszystkiemi z muru) zabudowaniami i obwiedzionymi dokoła wysokim murem ogrodami: owocowym i warzywnym, jest w ręku prywatnem. Zamek był niegdyś obronny, obwiedziony fosami, wałami i murem, z basztami i strzelnicami, z nieistniejącymi już zwodzonymi mostami; z niego pozostały teraz tylko brama z wysoką wieżą, oraz poprzysta-wiane do tychże i do murów okólnych budowle, obecnie przez rodzinę Szczuków zamieszkane. Wybudowany był śród tychże, po zniszczeniu przez Szwedów za króla Jana Kazimierza, wielki dwór modrzewiowy; spalony także przez Szwedów za króla Augusta II. Fabryk sukiennych 27, zatrudniających osób 282; wyrabiają rocznie sukna postawów najmniej 3,500, na sumę najmniej rs. 134,000; 3 folusze, 2 młyny, l cegielnia, 9 jatek rzeźni-czych, sklepów z różnemi towarami mur. i drewn. 98. Sędzia pokoju ucząstku 2-go okręgu bielskiego; przy nim komornik, obrońców przysięgłych 3, asesor 3-go ucz. pow. bielsk, przy nim sekretarz i 2 pisarzy; rada miejska złożona 7, prezesa i 3 członków. Nowy C., osada, liczy ludności osób 1,042, rz. kat. męz i kob. razem 331, starozakon. męz. 316 kob. 385, razem 711: razem 1,042. Ludność w obu Ciecha-nowcach według wyznań: katol. rzym. osób 990, kat. grec. (exunitów i Rossyan) 157, protestantów 147. starozakonnyeh 3,168, razem 4,462. Mieszkańcy Cicchanowca gruntów własnych nie mają, lecz osiedleni są na ziemi należącej do właściciela miasta hr. Stefana Ciecierskiego, na przestrzeni 1,024 dziesiąty n (mórg nowopolsk. 3,072). Z czego pod placami iniejskiemi, zabudowanemi przeważnie p rzeź starozakonnych, znajduje się dzies. 42(126 m.); reszta zaś gruntu jest podzielona na 131 równych części, zwanych czwarciznami, z których każda obejmuję rolę, łąki, pastwiska i zarośle, razem w ilości 7 dzies. i 1,200 sążni kwadr. (22 i pół mórg nowopolsk.). Sieją przeważnie żyto, kto-

Cię.

Cię.

679

 

re, z wyjątkiem lat zbyt suchych, wydaje 5 ziarn; czynszu rocznego z każdej czwarcizny płacą właścicielowi rs. 4 kop. 45 czyli razem ]•«. 582 i 95 kop. i podatku t. zwanego podym-nego w proporcyi; ceny budowli i siedlisk ogó-3 cm z miasta rs. 890. Po odtrąceniu powyższych podatków dochody mieszczanina-rolnika wystarczają zaledwie na utrzymanie rodziny, inwentarza i zaspokojenie niezbędnych potrzeb w gospodarstwie. Połowa mieszkańców płci męzkiej umie czytać i pisać, nadto ]/4 część tylko czytać; kobiet zaś umiejących czytać jest połowa, pisać i czytać zaledwie czwarta część. l)o dóbr C. należą rozliczne folwarki, ^iędzy innemi (nieopisany pod lit. B.): Baciki Średnie, łblw. i wś, pow. bielski gub. grodzieńskiej, parafii siemiatyckiej, obejmuje ról dworskich ornych 236 dzies., lasów 1,829 dz., łąk 43 dz., nieużytków 45 dz., pastwisk 18 dz.; włościanie mają roli ornej i łąk 122 dz., nieużytków 11 dz.. ludności 102 t. j. 45 męż., 57 kob. O innych pod właściwemi nazwiskami. S. C. i L. C.
Ciechaiiowiszki, okrąg wiejski w gminie Kzesza, pow. wileński, Uczy następująco wsie: Ciechanowiszki, Łojcc, Kapliczniki, Korwieli-szki, Nowosiołki górne, Nowosiołki dolne, Ła-powciszki Łojce, Swiliszki, Nowa Rapa, Szy-lany; zaścianki: Nowosiołki, Przepoły, Szy-moniszki, "Wierzbieliszki, Pelikany.
Ciechanowo, wieś, pow. płocki, gm. Żągo-ty, par. Bielsk.
Ciechany, ob. Ciechanie.
Cicchcill,  ob. Oieksyn.
Ciechinicze, Cichynicze, Ciuhiczew, dobra, pow. rohaczewski, par. homelska, mko liczące dusz 746, o 18 w. od Rohaczewa, dawne dziedzictwo Óskierków. R. 1811 Rafał Oskierko wzniósł tu kaplicę katol. pod wezw. N. M. P. W C. jest zarząd gminy liczącej dusz 824.
Ciechlin, wieś, pow. grójecki, gm. Konie,
par. Jeziorka. W 1827 r. było tu 12 dm.,
112 mk. Folw. G. z wsią C. od Warszawy
w. 49, od Grójca w. 12, od drogi żelaznej w.
23. Rozległość wynosi m. 317 a mianowicie:
grunta orne i ogrody m. 302, łąk m. 2, pa
stwisk m. 4, nieużytki i pl ice m. 9. Płodo-
zmian 11-polowy. Budowli murowanych l,
drewnianych 8. Wieś C. osad 16, gruntu m.
228.	A. Pal.
Ciecbłów, wieś, pow. stopnicki, gm. i par. Gnojno.
riechmiaiia. wieś rządowa, pow. kolski, gm. Chełmno, par. Wilamów. W 1827 r. było tu 57 dm., 384 mk.
Ciechniów, folw., pow. kaliski, gm. Zborów, par. Tykadłów, od Kalisza w. 10, od Stawiszyna w. 7, od Kutna w. 100, od rzeki \Varty w. 35. Rozległość wynosi m. 248, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 242, nieużytki i place m. 6. Płodozmian 12-polowy.'

Budowli murowanych 3, drewnianych 2- Fol
wark powyższy oddzielony w r. 1877 od dóbr
Tykadłów.	A. Pal.
Ciechocin, 1.) wieś nad rz. Drwęcą, pow. lipnowski, gm. Nowogród, par. Ciechocin. Leży na samej granicy od Prus. Posiada kościół parafialny, szkołę elementarną, przytułek dla ubogich i kalek. Gruntów włość. 723 m., W tej liczbie 690 m. ziemi ornej; do wsi tej należą miejscowości: Kujawy małe i duże, Ja-sionka, Dulnik, Sęk i Lądy. W obrębie C. znajdują się jeziora: Ciechocin, Kotlewo, Średnie i Ostatnie. We wsi 65 dm., 490 mk. Probostwo liczy 7 m. (6 ornych) i 5 mk. C. wś rządowa liczy 1505 m., w tej liczbie 1011 m. ziemi ornej, 9 budynków mieszk., 127 mk,, Jasionka stanowi część wsi skarbowej i liczy 20 mk., posiada w swym obrębie młyn wodny. W Jasionce stacya straży granicznej. Dworskie grunta wynoszą 180 m., w tej liczbie 102 mórg. ziemi ornej. W C. stacya straży grani-nicznej. Niegdyś własność biskupów kujawskich, którzy wystawili tu w XVI wieku zamek i w nim niekiedy, mianowicie w porze letniej, przemieszkiwali; budowa jego obszerna, żadną się nic odznacza sztuką, ściany proste bez ozdób, w przednią tylko ścianę wmurowane są dwa kamienie, z herbami biskupów, górny kamień mniejszy z herbem Doliwa, zaś na dolnym herb Jelita. Tuż obok niego stoi kościół murowany, pod wezwaniem św. Małgorzaty, z dosyć wysoką wieżą; ma on na-leżyć do bardzo dawnych fundacyj, ale prócz ostrołukowych odrzwi, nic w nim takiego nie ma, coby go do XV nawet stulecia odnieść pozwoliło, gmach ten bez żadnego stylu, ma ściany częścią z cegły, częścią z kamieni stawiane, dach pokryty dachówką, a ołtarze nowszej i w ogólności miernej roboty; otynkowanie murów późniejsze. Ż powodu małej ludności parafii, cmentarz grzebalny dotąd się przy tym kościele mieści; kościół i zamek stoją na górze, prawie nad samym brzegiem Drwęcy, w nader malowniczem położeniu; grunta w okolicy dobre. Pod zawiadywaniem proboszcza ciechocińskiego zostawała kaplica a raczej kościółek drewniany w Młyńcu, pod wezwaniem św. Ignacego, w r. 1750 przez jezuitów zbudowany i w piękne zaopatrzony sprzęty. Dobra rządowe C. składały się niegdyś z folw.: Wójtostwo Łążynek, Wójtostwo i Sołectwo Mał-szyce, Wójtostwo Węgiersk; wsł: Ciechocin, Łążynek, Małszyce, Rumunek Brywka, Brzo-zówka, Rum. Dembowo, Rum. Głogowo, Rum. Grudzia, Rum. Kamienny Smug, Rum. Kolan-kowo, Krobia, Rum. Lelitowo, Rum. Lipowiec, Lubicz z przewozem na Drwęcy, Mileszewo, Nowa wieś, Nowogród, Obory, Rum. Opalenica, Rum. Ostorno, Rum. Poliwodzizna, Rum. Pomorzany, Rum. Praczka, Rum. Pustynia,

680

Cię.

Cię.

 

Rudów, Ruziec, Rum. Strachowo, Szembeko- j
wo, Węgiersk, Rum. Wrotynia, Wygoda, Zie
lona Puszcza, Laskowiec, Sitno, Dobrzojowico,
Macikowo, z młynów Birzgiol, Dolnik, Gappa,
młyn w Ck-chocinie, w Sitnie, wiatrak w Do-
brzejowicach, młyn Sosionka. Z dóbr powyż
szych z tytułu spłacenia czynszu odłączone zo
stały nomonklatt ry: folw. Dobrzejowico, młyn
Lubicz, młyn Bicrgiel, folw. Małszyco, Mili-
szewy, Rudawy i Krobia. Straż C. rządowe
go leśnictwa Lipno obejmuje 5807 m. lasu. Par.
C. dek. lipnowskiego 1484 dusz liczy. 2.) C.,
wieś i folw., pow. janowski, gm. i par. Modli-
borzyce.	A. Pal. i F. O.
Ciechociil, 1.) niem. Czechozin lub Frie-
dr/chsau, wieś włościańska w pow. wejherow-
skim, nad rzeczką Redą. R. 1370 komtur gdań
ski Konrad Czolner von Rotenstein zamienił
tu prawo polskie na chełmińskie, a przywilej
ten 1657 Jan Kazimierz potwierdził; było włók
37, z których sołtys Barnisław posiadał 3
wolne i musiał za to pełnie służbę wojenną
z koniem. Od reszty włók dawali po l pru
skiej marce i po dwie kury; zamiast dziesięcin
biskupowi l wiardunek pieniędzy, a probo
szczowi korzoc żyta i korzec owsa; nadto byli
zobowiązani kosić siana 20 mórg do gdańskie
go zamku. Obszaru ziemi zawiera C. dziś je
szcze jak dawniej 37 włók z cegielnią; katol.
jest 261, ewang. 37, domów mieszk. 27; par.
Reda, odległość od Wejherowa wynosi l milę.
2.) C., niem. Czechocin, królewskie dobra sto
łowe, w pow wejherowskim, na trakcie bitym
gdańsko-krokowskim, nad rzeczką Redą (ob.),
małe pół mili od dworca kolei żelaznej gdań-
sko-szczecińskiej w Redzie. Obejmuje obsza
ru włók 59, mieszkańców katol. 111, cwang.
22, domów 9, odległość od Wejherowa l mila.
3.) C. niemiecki, niem. Dentsah Cekzin, wieś
włość, położona nad jeziorem w pow. chojni-
ckim, pół mili od bitego traktu chojnicko-tu-
cholskiego. Istniała już za pomorskich ksią
żąt, włościanie rządzili się prawem polskiem;
r. 1342 komtur tucholski Dytryk von Lichten-
heim nadał im nowe prawo niemieckie, sołtys
posiadał 5 włók Za krzyżaków kościoła w C
nie było, tylko istniał w pobliskiej wiosce Koź-
minie, która później zaginęła; dopiero w roku
1485 życzyli sobie mieszkańcy Ciechocina,
żeby było im wolno przenieść tu kościół z Koź-
mina, co też niebawem nastąpiło za zezwole
niem duchownej władzy. Kościółek ten jest
filią do Ostrowitego (Osterwick), patronem jest
gmina, co w Prusiech rzadkie. Obszaru ziemi
ma C. 4793 m,, domów mieszk. 64, mieszkań
ców samych katolików 480, szkoła jest w miej
scu. Stacya pocztowa Frankenhagen. 4.) ('..
ob. Ciechocinek.	Kś. F.
Ciechocinek (stary i nowy), os., pow. nie-szawski,  gm. i par.  Raciążek, w pobliżu Wi-

sły i granicy pruskiej, odl. 6 w. od stacyi dr. żel. warsz.-bydg. i komory I klasy w Aleksandrowie, z którym połączona jest osobną odnogą kolei żelaznej. Odległa od Warszawy 217 w. Posiada obfite źródła słone, warzelnie soli i zakład kąpielowy, znany w całym kraju ze swej skuteczności. Istnieje tu szkoła początkowa, szpital, stacya dr. żel. warsz.-bydg., st. telegr., kościół filialny, szpital letni na 30 chorych, zakłady warzelni soli i kąpielowe, kilka hoteli i t. p. Obecnie buduje się nowy piękny kościół ze składek. C. był przedtem własnością Niemojewskich, później Zawadzkich, w r. 1823 przez rząd nabyty. Obecnie jestto osada lecznicza i warzelniana. Dzisiejszy C. zupełnie
l)	J	JL.
różne ma położenie od dawnego i dzieli się na nowy i dawny, a zajmuje część wsi Słońska (ob.), Wołuczewa i dawnego C.; leży pośród nizin nadwiślańskich, nie bardzo bogatych z natury, a chociaż nie może iść w porównanie z zagranicznomi zakładami togo rodzaju, ciągłe przecież usiłowania ku uwygodnieniu i uprzyjemnieniu gościom pobytu, niewątpliwie postawią to miejsce pod każdym względom w rzędzie najznakomitszych krajowych zakładów kąpielowych. Powietrze, pomimo niskiego położenia, jest zdrowe i rzadko panują tutaj choroby epidemiczne. Liczba źródeł wody słonej dochodzi do 12, z temperaturą od -t- 10 do 4- 16°R. Jak dawno istnieje źródło pierwotne, nie można powiedzieć z pewnością, ale C. już w XVI w. dostarczał soli, czego dowodzi ta okoliczność, że Konrad Mazowiecki zobowiązał krzyżaków do dostarczania na dwór książęcy soli z nadanych im posiadłości. Za czasów Stanisława Augusta robiono tu poszukiwania; marszałek Soult, otrzymawszy od cesarza Napoleona, za czasów księstwa warszawskiego, ekonomią Raciążek. wywarzać kazał sól ze źródła tutejszego i takową na beczki sprzedawano. Dopiero od roku 1823, zaczęto na większą skalę sól wywarzać. Z początku wody tutejszej używano wyłącznie do wywarzania soli i dopiero w roku 1835, na skutek polecenia rządu, urządzono w skrzydle oberży 4 wanny, do których wodę ze źródła pobliskiego, dostarczającego solankę dwuprocentową, przeznaczono; w roku 1842 urządzono nowych pięć wanien i łaźnię parową; następnie zaś staraniem oddzielnego komitetu, z funduszu przez namiestnika Królestwa przeznaczonego, oddzielnie urządzono 13 nowych wanien obszernych i zajęto się innemi ulepszeniami. Dziś są tu 3 duże budynki kąpielowe, 3 tężnie a buduje się kursal. Do picia tylko solanka ze źródła Nr. 3 jest przeznaczona; dobywa się ona z głębokości 500 stóp, za pomocą machiny parowej; jest bezbarwna, doskonale przezroczysta, zapachu sobie właściwego, smaku słonego, nieco gorzkawego, temperatury + 12 °R.; pozosta-

Cię.

Cię.

681

 

wioną na powietrzu wkrótce smak zmienia i wydaje zapach jaj zgniłych; była ona kilkakrotnie rozbieraną: w r. 1820 przez Kitajew-skiego, następnie przez Hoinricha, Celińskiogo, Puscha, Hahna, Stiei'ena a wreszcie N. Milice-ra, według którego solanka ciechocińska zawiera stałych części: chloru 19,290°J0. bromu 0,168, jodu 0,009, kwasu siarczanego 0,025, potasu 0,916, sodu 1,759, litu 0,235, magnezu 2,758, wapnia 3,925. Napływ gości w ostatnich latach wzrasta niezmiernie szybko. W r. 1870 było tu 1362 osób; w 1878-2989 a obecnie liczba roczna dochodzi do 4000. Szkoda tylko, że ulepszenia i dogodności nie przybywają w tym stosunku; brak też cieniu i drzew. Czyt.: "C. pod względem histor. i leczniczym przez drą Mieczkowskiego, Warszawa 1873 r. O formacyi Jura w C. pisał Ludwik Zojszncr (Bibl. Warsz.,1848 r. 1Y 425) Por. też "Kłosy" T. XII Nr. 294 i Tyg. lllustr. 1869 r. (IVT 180), 1872 r. (X 40) 'i 1876 r. (I 116). A. K.: "Krótki rys historyczno-statystyczuy woje w. mazowieckiego." Kalond. polit. Król. Pols. Warsz. 1825 r ; Rost G. H. A.: "Deutsche Bergbohrer-Schule u. Bobrhauscr der Saline Ciechocinek: in Polon." Toruń 1843 roku; Ro-iitworowski J. N. o warzelni soli i kąpielach w Ciechocinku Bibl. Warsz. 1846 r.; Bełza J. "O wodach mineralnych w Król. Pols. Wiadomość wyjęta z raportu, który w języku 1'ran-cuzkim złożył rządowi w 1837 r. ś. p. prof. Ki-tajewski." Bibl. War.; Zicleniowski M. "Pogląd na ruch zdrojowisk ojczystych w r. 1860." Rocz. Tow. N. K. 1861 r.; "O źródle słonem w wojew. mazowieckiem r. 1820" rozbiór Ki-tajewskiego; Igiuitowski R. "Sprawozdanie
0	skuteczności wód ciechocińskich   w r. 1855."
Pani. Tow. Lek. War. 1855.	lir. Ch.
Ciechocinek albo Ciechouin polski, niem. Pul. Cekzin, wieś włość, w pow. tucholskim, położona ponad jeziorem pół mili długiem, od Tucholi na wschód około milę odległa. Istniała za książąt pomorskich; r. 1301 król Wacław II oddał ją w lenno swojemu kanclerzowi po-morskiomu, Piotrowi Świecy. Mieszkańcy rządzili się długo prawem polskiem, które dopiero w r. 1379 Henryk von Bullendorf, komtur tucholski, zamienił na niemieckie czyli chełmińskie; podług niego dawali teraz od włóki rocznie między innemi 20 skotów pieniędzy, l korzec owsa, 2 kury na św. Marcin i musieli
1	dzień odrobić,   gdzie im nakażą;   włók   było
80.    Kościół   z nadaniem swojem   istniał w C.
przed krzyżakami   za książąt,   podług przywi
leju /.r. 1379posiadał proboszcz zdawna 5 włók
roli;   przyłączony był jako filia   do Bysławia
i dopiero   w r. 1850   za biskupa Sodlaga urzą
dzono  przy nim paralią.    iSzkoła jest   w miej
scu. Obecnie ma O. obszaru ziemi 7069 m.  do-

mów mieszkalnych 173, katol. 773, ew. 303.
Stacya poczt. Bysław.	Kś. F.
Ciecholewy, Ciuholewo, 1.) niem. Zechlau,
ryć. dobra w pow. człuchowskim, nad rz. Brdą,
która niedaleko ztąd przechodzi przez jezioro
Charzykowy (Miiskendorfcr Sec), par. Kona-
rzyny, obszaru ziemi ma 4990 m., domów mie
szkalnych 8, kat. 78, ew. 32. Ma st. poczt.
2.) C., niem. Czeahlau, wieś rycerska w pow.
starogrodzkim, milę drogi od Starogrodn, ob
szaru ma 3919 m., kat. 160, ew. 46, domów
mieszk. 13, par. Kokoszki, szkoła katolicka
w miejscu. 11. 1580 byli w C. Czarlińscy,
1789 Wincenty Bystram; obecnie od dłuższego
czasu w ręku niemieckiem; stacya poczt. Swa-
roszyn.	Kś. F.
Cicchoiaicc, wś nad Wisłą z lewego brz., pow. gostyński, gm. Łąck, par. Dobrzyków,
0 48 w. od Warszawy, o 27 od Gostynina, o 3
w. od Płocka, o 35 od Kutna.   Znajduje się tu
jezioro mające 44 morgi obszaru i 20 do 60 stóp
głębokości, śród wzgórz pokrytych lasem.   Łą
czy się ono kanałom  z jeż. Zdwcrskicm;  woda
odpływa rowem do Wisły.   C.   posiadają   bro
war murowany z produkcyą  roczną  na 6,000
rs.   i   cegielnię.    Niegdyś   istniał   tu   kościół.
W 1827 r. C. miały 25 dni., 269 mk.,  obecnie
jest 20 dm., 405   mk.   Dobra   C.   składają  się
z fol. C.,  wsi:   C.,   Zaździorz,   Grabina,   Budy
Dolne i Budy Ciechomskie, Wincentów, Matyl
do w.   Nabyte w r. 1862  za rs. 36.000;   rozle
głość wynosi m. 1,538,   a mianowicie:   grunta
orne i ogrody  m. 799.   łąk  m. 180,   pastwisk
m. 316, wody m. 135,   lasu  m.  38,   nieużytki
1 place m. 70; budowli  murów.   15,   drew. 14;
gorzelnia, wiatrak, pokłady torfu; wś C. osad 46,
gruntu m. 273;   wś Zaździerz osad   29, gruntu
m 322;-wś Grabina  osad   16, gruntu  m. 271;
wś Budy Dolne   i Budy   Cicchomskie  osad 20,
gruntu m. 403; wś Wincentów   osad 29, grun
tu   m.   390,  wś  Matyldów  osad  27,  gruntu
m. 338.	A. Pal, Er. Ch.
Ciechuillie, mylnie Cieuhomin i Czechomie,
nowa osada, nadana r. 1820 dwu włościanom,
leży w pow. kartuskim, par. Sierakowice. Za
wiera roli mor. 345, kat. 6, ewan. 23; odległość
od Kartuz wynosi 3'4 mili.	A'ś. F.
Ciechoiniii, 1.) wś i fol w., pow. łukowski, gm. Mysłów, par. Wilczyska, przy trakcie z Siedlec do Żelechowa, o 10 w. od Żelechowa,
0 23 w. od Łukowa, o 40 w. od Siedlec, o 13 w.
od Krzywdy.   Ma 274 mk., 44 dm., 2,500 m.
ziemi.   R. 1827 było 20 dm., 131 mk.   Miej
scowość lesista, płaska, grunta żytnie klasy 1-ej
'. pszenne  2-ej  (w szachownicy). Przed  kilku
^aty rozparcelowano te dobra.   W tejże gminie
1 par. wś włościańska Wola Ciechomska, o o w.
.>d C., na miejscu wyciętego lasu urządzona ko-
onialnie przoz   byłego   właściciela  dóbr C. p.
Zakrzewskiego,  ma  13 osad, 101 mk., 220 m.

682

Cle.

Cię.

 

grun. T.Ł. 2.)C.,wś,pow.opoczyński,gm.Nic-
wierszy n, par. Skórko wice i Dąbrowa. W 1827 r.
było ta 12 dm. i 97 mk., obecnie C. liczy 61
dm., 361 mk. i 852 mórg. ziemi włość. 3.) C.
i Ciechominek, wsie, pow sochaczewski, gm. Iłów,
par. Jamno.	Br. Ch.
Ciechomska Wola, ob. Ciechomin.
Ciechomskie Budy, ob. Budy i Ciechomiae.
Ciechosławice, wś, pow. łęczycki, gm. Bal-
ków, par. Piątek, stanowi jodnę posiadłość z tbl.
Pęsławice. Jest tu kościół filialny parafii Pią
tek, który już w 1521 istniał. W 1827 r.
było tu 7 dm. i 57 mk., rozległości 695 mor
gów.	Br. Ch.
Ciechosłowice, wś, pow. konecki, gm. i par.
Szydłowiec. W 1827 r. było tu 15 dm., 160
mk.; obecnie jest 39 dm., 275 mk., ziemi 389
mórg. Ludność przeważnie rolnicza. Grunta
liche na skałach; znajduje się tu skarbowa smo-
laruia.	K. S. W.
Ciechów, dobra ziemskie w pow. słuckim, niedaleko od miasteczka Siemieżewa i szosy warszawsko - moskiewskiej, wraz z dobrami Mokrany i Uświedź mają obszaru 6,366 m. i są dziedzictwem Wojniłłowiczów, którzy w G. mają piękne archiwum i zbiór pamiątek. AL Jel.
Ciechowa, ob. Ciekawa.
Ciechowice, 1.) niem. Schichowitz, wś, pow.
raciborski, nad rz. Suminą, na prawym brzegu
Odry, wprost Lubowic i w parafii Lubowiec.
Ma 200 m. roli ornej, 5 m. ogr., 21 m. łąk; na
Odrze prom. 2.) C., Ciechouńtz, pow. toszecko-
gliwicki, ob. Czechowice.	F. S.
Ciechówka, wś, pow. wielicki, par. rz. kat. Zakluczyn sieprawski, o 14 kil. od Gdowa.
Ciechrz, 1.) wś, pow. inowrocławski, 20 dm.,
184 mk; 55 ew., 129 kat.; 45 aualf. Htac. poczt.
Strzelno o 4 kil.; stać. koi. żel. Mogilno o 14
kil. 2.) C., nicm. Blumendorf, kolonia, pow.
inowrocławski; 19 dm., 160 mk.; 138 ew., 22
kat., 26 analf.	M. St.
Ciecierew albo Teterów (ob).
Ciecierówka, wś, pow. grodzieński, majętność niegdyś książąt Giedrojciów, nabył od generała ks. Giedrojcia r. 1802 Józef Kossakowski łowczy w. ks. lit., obecnie własność hr. Stanisława Kossakowskiego, włók 83.
Cieciersk, wś, pow. sierpecki, gm. i par. Raciąż. "W" 1827 r. było tu 13 dm., 95 mk.; obecnie 19 dm., 146 mk. Dobra 0. składają się z fol. C. z przyległością Kruczewo Dezerta i fol. Koszczewice; od Płocka w. 35, od Raciąża w. 2, od Kutna w. 77. Nabyte w r. 1843 za rs. 18,000; rozległość wynosi m. 603, a mianowicie: fol. C. grunta orne i ogrody m. 191, łąk m. 25, pastwisk m. 26; nieużytki i place m. 9, razem m. 248; fol. Koszczewice grunta orne i ogrody m. 149, łąk m. 8, pastwisk m. 10, lasu m. 90, zarośli m. 32, nieużytki i place m. 61, razem m. 353; nadto w osadach karczemnej

i kowalskiej m. 2. Budowli drewn. 14; wś Cie
ciersk osad 20, gruntu m. 54; wś Koszczewice
osad 2, gruntu m. 9.	A. Pal. i Br. Ch.
Cieeierze, wś, pow. stopnicki, gm. i par. Chmielnik.
Ciecierzyn, L), wś, pow. częstochowski, gm. Olszyn, par. Zrembice. 2.) C., wś, pow. lubartowski, gm. Niemce, par. Dyss. W 1827 r. było tu 31 dm., 200 mk. W XV w. C. należał do par. w Lublinie i stanowił dziedzictwo Grota h. Rawa (Długosz I, 200). Dobra C. skla-dają się z fol. C. i Baszki, tudzież wsi C. i Basz-ki, od Lublina w. 7, od Lubartowa w. 17, od rz. Wieprza w. 10. Nabyte w r. 1878 za rs. 63,385; rozległość wynosi m. 1,358, a mianowicie: fol. C. grunta orne i ogrody m. 688, łąk m. 58, pastwisk m. 113, nieużytki i place m. 31, razem m. 891; płodozmian 9-polowy; budowli murów. 8, drewn. 6; fol. Baszki grunta orne i ogrody m. 440, łąk m. 13, pastwisk m. 13; nieużytki i place m. 2, razem m. 467; płodo-dozmian 9-polowy; budów. mur. l, drewn. 3. Młyn wodny cylindrowy i pokłady kamienia wapiennego. Wś C. osad 34, gruntu m. 432; wś Baszki osad 17, gruntum. 217. A. Pal, i Br. Ch.
Ciecierzyn, mko nad Drucią, pow. mohi-
lewski, własność Lipskich. Stare bo wspomi
nane w akcie wstąpienia na stolicę litew. Swi-
drygiełły. W r. 1654 d. 23 sierp. Trubecki
ui w bród się przeprawił przez Druć, chcąc za
jąć tył ks. Januszowi Radziwiłłowi, stojącemu
pod Białyniczami. lecz bitwa sama zaszła pod
Szepielewiczami.	Fel. S.
Ciecierzyn. niem. Xeudorf, wś i dobra, pow.
kluczborski, niedaleko Prosny, o 3 m. od Klucz
borka, o 3/4 mili od Kyczyny- Dobra C., z fol.
Sowizna i Miihlvorwcrk, mają 1,875 m. roli
ornej, 355 m. łąk. 162 m. pastw., 285 m. lasu,
188 m. stawów, i t. d. razem 2,982 m. rozl.
Piękna owczarnia i gorzelnia. Wś. ma 475 m.
roli or., 81 m. łąk i 100 m. lasu na pastwisko
użytego. Jest tu parafialny kościół kat. i szko
ła z r. l 796. Parafia dek. bogacickiego liczyła
1869 r. 320 kat,, 834 ew., 5 izr.	F. S.
Cieciołów, wieś, pow. wieluński, gm. Rudniki, par. Żytniów, o 10 w. od Prążki, 85 w. od Kalisza, o 3 i pół m. od Wielunia ku południowi; wraz ze wsią Bobrowa ma urzędową nazwę lit. A., lit, B. i Rządowy C. Wieś C. ma razem 56 dm., 840 mk., roli włość, do 31 włók. C. lit. A. ma 1195 m. rozl., lit. B. zaś 1180 m. Na południowym krańcu wsi ku Sternalicom na Szląsku jest dwór śród parku, z sadem i ogrodem, gumna murowane, gorzelnia większa, przed 10 laty zbudowana i ciągle ulepszana, systemu Pistoryusza z kolumną, przy której otrzymują wyżej 90°|0 okowitę, pędząc z własnych płodów; wyrabiają okowity (licząc na 80%) wiader 10,000, z których przeszło 9,000 idzie tranzytem za granicę;

Cle.

Cle

683

 

w ubiegłym peryodzie (1879) dla konieczności
zakupienia ziemniaków wyrobiono tylko 6,500
w., z których wyszło za granicę 5,700. Pę
dzenie gorzelni uskuteczniało się przeważnie
opałem drzewnym a po części torfem; teraz
mają opalać węglem kamiennym. !Na błoniu
ku granicy są pokłady torfu. Z przeciwnego
krańca wsi jest drugi przysiółek z ogrodem
i gumnami. Obszaru dworskiego łącznie z Bo
brową 64 i pół włók, wtem 38 żytnich 1-klasy,
10 wł. pastwisk i łąk, lasu niewiele. Nowo-
nabywca Stamierowski. Były zaścianek rzą
dowy, w środku wsi, obok kuźni, jest dział-
kiem donacyjnym o 8 i pół włókach. R. 1827
C. miał 46 dm., 488 mk.	W...r
Cieciorka, ob. Cieciorki.
Cieciorki, 1.) wś, pow. makowski, gm. Pe-rzanowo, par. Czerwonka. Jest tu kopalnia wapna. W 1827 r. było tu 7 dm., 35 mk. 2.) C., wś, pow. makowski, gm. Fłoniawy, par. Węgrzynów. 3.) C., wś drobnej szlachty i włość, i łblw. pryw. w pow. płońskim, gm. Sochocin, par. Płońsk. Liczy 52 mk., 15 dm., powierzchni 606 morgów, w tej liczbie włość. tł8 mórg., dworskich 182 m., 356 mórg. drobnej szlachty. R. 1827 C. miał 9 dm., 88 mk.
Cieciorki, lub Cieciorka,'' niem. Czeczorken lub Koenigswalde, wś włość, w pow. kościec kim, pół mili od Frankenfelde, stacyi nowej kolei żel. tczewsko-pilskiej, obejmuje 7 mniejszych posiadłości, roli mórg. 445, mieszk. kat. 61, owang. 130, domów mieszk. 11, par. Stara Ki-szewa. Odległość od Kościerzyny wynosi 4 mile.
Cieciorki-Dąb, wś szlach., pow. łomżyński,
gin. i par. Zambrowo. W 1827 r. było tu 4C
dm., 215 mk. Jestto gniazdo Ciecierskich,
wspominane w dokumentach z 1432 r. (Glo-
ger).	Br. Ch.
Cieciorówka, wś rząd., pow. iłżecki, gm.
E.zeczniów, par. Iłża. W 1827 r. było tu 25
dm., 130 mk., obecnie liczy 36 dm., 243 mk.
i 496 mórg. ziemi włość.	Br. Ch.
Cieciory, wś rząd. nad rz. Pissą. pow. kol-neński, gm. i par. Turośl. Leży śród błot i łanów. W 1828 r. było tu 49 dm., 290 mk. obecnie liczy 63 dm., ziemi ma 1722 mórg.
Cieciszew, wś nad Wisłą, z lewego brzegu nad łachą wiślaną, pow. warszawski, gm. Jeziorna, par. Słomczyn. St. koi. nadwiślańskie, -L drugiej strony Wisły o 8 w. Poczta w Górze Kalwaryi. W 1827 r. było tu 25 dm. 193 mk. C. stanowi gniazdo staroż. rodu mazowieckiego Cieciszewskich herbu Roch, z któ-i-cgo Mrocisław podczaszy czerski na pocz. XV w. założył w C. kość. par. drewniany. W czasie wojen szwedzkich kość. złupiony i sprofanowany, 1661 nanowo rekoncyliowany; pod-mulany przez rz. Wisłę, coraz bardziej niszczał aż 17%5 przeniesiono par. do Słomczyna. F. S
Cieciszewo  lub   Czeazowo,   niem.   Czeczau

wś, pow. kartuski, była za krzyżaków rycerską wsią, należącą do dóbr sulmińskich. Teraz obejmuje w dwóch częściach 11 posiadłości włościańskich i 9zagrodników; areału ma 1752 mórg., katol. 271, ewang. 27, domów mieszk. 32, par. Żukowo, st. p. Kielno, odległość od Kartuz 2 mile. R. 1760 i 1789 posiadał Cze-zowo Kczewski, starosta starogrodzki. Kś. F.
Cieciułów, ob. Cieciotów.
Cieczewie, ob. Cieszenie. Ciejkinie, Cejkinie, inaczej Kiejzy, mko^pow. święciański, o 93 w. od Wilna, 16 w. od Świę-iian, 84 mk., własność p. Waleryi Hołownio-wej, niegdyś Szmigielskich dobra. Mko C. ma kościół katolic. JJ. M. P., drewniany, 1773 wzniesiony przez Mikołaja Śmigielskiego, filialny parafii Daugieliszki. Obok mka leży wś C. Okrąg wiejski C. w gm. Zabłociszkach, liczy w swym obrębie mko C.; wsie: Czyżysz-ki, Saule, Memle górne i dolne, Cycaniszki, Podworzyszki, Staniuny, Munczele, Nowa, Ja-niańce. Tarasówka, Purwiany, Kąciarzyn, Górnie, Bortkuszki, Szylejkiszki; zaśc.: Mierkwia-ny, Burkały, Podcejkinie, Paragiszki, Sama-nis, Dworzyszcze, Usiawciszki, Bujuciszki, Bru-ciszki, Kąciarzyn, Jawry, Budry, Górnieliszki, Zelgiady, Jodzieniszki, Kondraciszki, Szukieni-szki, Rapiszkiele. Okrąg wiejski C. w gm. Daugieliszkach, liczy w swym obrębie wś 0. i wsie: Mażulany, Urwieniszkł, Zakrzewszczy-zna, Li iukiszki, Bielany, Poniżyszki. Andzienisz-ki,oraz zaśc. Akmieniszki i Pałaukiszki. F. S.
Cieklin, wś, pow. jasielski, ma 1886 mórg. rozl., w tem 1158 m. roli ornej, 156 dm., 951 mieszk. narodowości polskiej i ruskiej. W C. urodził się Aleksander Stadnicki historyk. Parafia rz kat. dek, żmigrodzkiego w miejscu (2400 wiernych). Kościół paraf, pod wezw. św. Michała Archanioła drewniany, wybudowany w r. 1631, poświęcony w r. 1640, ere-kcyi niewiadomej. Szkoła ludowa niezorgani-zowana, położenie górzyste, gleba owsiana.
Cieklińska wola, wś, pow. jasielski, ma
2268 mórg. rozl., w tem 1257 m. lasu, 52 do
mów, 290 mieszk. narodowości polskiej i ru
skiej. Paraf. rz. kat. w Cieklinie, gr. katoli
cka w miejscu. Kościół grecki drewniany pod
wezwaniem św. Damiana. Położenie górzy
ste.	F. S.
Cieklińsko, wś i folw., pow. konecki, gm. Ruda-Maleniecka, par. Lipa. Posiada wielki piec, zaczęty przez Jacka Jezierskiego, ukończony w 1804 r. R. 1845 r. powstała tu pu-dlingarnia. R. 1827 r. C. miało 21 dm., 172 mk., obecnie liczy 22 dm., 311 mk., 406 mórg. ziemi dworsk. i 90 mórg. włość.
Ciekoły, wś, pow. kielecki, gm. Dąbrowa, par. Leszczyny.
Cieksyn, wś włość, i dobra pryw., pow. płoński, gm. Błędówko, par. Cieksyn, nadstru-

684

Cię.

Cię.

 

mykiem bez nazwy, o 7 w. od Nasielska, o l od Płońska, o 14 od Modlina.    Posiada kośoió katolicki   parafialny   (który   ma na bolce dat 1147  r.) i szkołę początkową; liczy  380 mk. 24 dm.; 31 osad, powierzchni 434 mórg., w te liczbie   358   mórg.   gr. orn.    Do dóbr prywatnych   C.   należy gorzelnia,   browar,  wiatrak kuźnia,   karczma i młyn wodny,   nad rzcczkf W krą   położony.    Dobra   te  liczą  144 mk., dm.    Dobra C. składają się z folw.   C. i Gado-wa, tudzież wsi C.,   Borkowo ł Andzin.    Rozl wynosi m. 2601 a mianowicie: folw. C. grunta i ogrody m. 856,  łąk m. 30, past. m. 53,  lasu m. 372, zarośli m. 277,  wód m.  46,   nieużytki i place m. 17.    Płodozmian 7 i 9-polowy. Budowli  mur.   10,   drew.    10.    Folw.   Gadowo grunta   orne   i ogrody m. 635,   łąk m. 12, pastwiska m. 98, lasu m. 29, zarośli m. 77, wody m. 32, nieużytki i place m. 8, nadto w osadach młynarskich   i   karczemnych   m.   59.    Płodozmian 7 i 9-polowy.    Budowli mur. l,  drown. 10.    Wś Borkowo ma osad 28, gruntu m. 562, wś   Andzin   osad 22,  gruntu  m. 640.    O. był siedzibą   wygasłej w XVI  w.   rodziny  Boru-towskich, z których ostatni  ma w kościele nagrobek marmurowy.    Borkowo zwało się  kiedyś Borutowo (?).    Parana C.   dek. płońskiego liczy wiernych  2700.    Nazwę C. przekręcają niekiedy w Gicchcin i Ciczyn. B. Chu. i A. Pal. Cielaków,   dobra  i   wieś    w  południowej części  powiatu  ihumcńskiego,, w  gminie  pe-reszowskicj,   w 3 okręgu sądowym,   w 2 policyjnym   stanie,   w parafii katolickiej   uździeń-skiej, o wiorst   48   od Mińska, o 70 wiorst   od Ihumenia.    W pobliżu   przechodzi   trakt  wo-jenno-komunikacyjny   z Ihumenia   do   miasteczka Uzdy i dalej, będący główną arteryą stosunków.    Tędy w 1812 roku przeszły główne siły korpusu Davoust'a, waląc drzewa w ważkich przeprawach lesistych, sypiąc groble, które dotychczas   noszą nazwę   "francuskich," jak naprzykład  pod Ciepleniem.   Dudziczami   i  w dalszym kierunku tego traktu. Cielaków, przechodząc przez ręce różnych właścicieli, od roku 1857 jest własnością zamożnej rodziny Hartin-gów.    Dobra te dziś posiadają   około 4,328 m. ziemi, ale lasy,   przemagając,  stanowią  prawdziwe bogactwo majątku; jakoż Cielaków słynie  z wyrobu  produktów  smołowych;  tą fa-brykacyą trudnią   się żydzi.    Ziemia  tu  jest szara, lekka, kamienista, jednak dość urodzajna, gdyż znaczne sianożęci   nad rzeką Jałówką dostarczają siły nawozowej. Gospodarstwo w Cie-lakowie   w ogóle zasobne i porządne,   lasy dobrze   strzeżone;   dobra   to należą   do wyjątkowych  pod  względem   ekonomicznym;   kieruje niemi zdolna i pracowita ręka.   Na territorium C., tuż przy   wielkim trakcie,   leży starożytna osada "Mikolką"  zwana,  z cerkiewką pod wezwaniem św. Mikołaja,   do którego   to  miejsca

lud okoliczny, w obrębie nawet mil kilkunastu, licznie się zgromadza dwa razy  do roku w dni tego patrona, t. j. 9 maja i 6 grudnia, przywiązując doń wielkie znaczenie religijne,  i  odprawia huczne biesiady,  dochodzące nieraz  aż do wyuzdania.    W wigilią  tych ieitynów massy ludu   zbierają   się  o   wiorstę   przed   Mikołką w lesie,   na gościńcu,   w   uroczysku   zwanem "Biercy;" tam przez noc całą palą ognie,   śpiewają pieśni odwieczne  i bajramują aż do białego dnia,   poczem tłum przenosi się do osady, składa   dary   w kapliczce  i  dalej   przedłuża obrzędy zapamiętałej hulanki.    Niema wątpliwości, iż w tcm wszystkiem  kryją się powody przedwiekowe z czasów pogańskich, gdyż obok cerkiewki wznosi się wspaniale dąb kolosalny, zapewne  dobrze   pamiętający   opokę  Krewe-Krewejtów litewskich.   Tak olbrzymiego drzewa trudno   znaleść  teraz   w kraju;   ma ono w obwodzie 16 arszynów.  Chociaż niszczono te pomniki  przy   zaprowadzaniu chrześciaństwa, atoli   w miejscach   odległych, lesistych,   pozostały   one, i później stawiano   tam chrześciań-skiego   kultu kapliczki,   albo też były te dęby punktami granicznemi, jak świadczy Narbutt, więc i szanowane przez prawo.    Że dąb w Mi-kołcc ocalały,  rówieśnik bodaj Baublisa,  jest "świętym"   dębem, świadczy nietylko  tradycyjne   zbiorowisko ludu   do tego miejsca   lecz nadto i figura Chrystusa,  którą aż do dziś dnia śród   konarów    widzieć   można  było.    Wyobrażenie   dawnego bóstwa  zastąpiono później-szom, a symbol świętości przechował w ludzie cześć  dla tego   starego   olbrzyma  flory litewskiej.    Dąb  w   Mikołco  i  sama  miejscowość zasługują na pilną uwagę archeologów.    Ścisłe Doszukiwania  możeby  tu   odkryły jakie pamiątki, objaśniające lepiej przeszłość tego miejsca.    Zaznaczamy, że według legendy ludowej ma tu być zakopany przez Francuzów  wielki skarb   w złocie, lecz   nikt się nie ważył kopać irzez bojaźń zapowiedzianej śmierci.     Al. Jel. Cielł\dz, wieś,  pow. rawski, gm. Regnów, >ar. Cielądz, o 49 w.  od Piotrkowa,  o   10 w. od rz. Pilicy.    Leży przy drodze bitej z Rawy do Nowego Miasta.    Posiada   kościół par., podobno   1482   erygowany.    R,.   1856   dziedzic Wolf wystawił nowy.    W 1827 r. było tu 26 dm. i 233 mk.,  obecnie 50 dm.,  ludność zamożna.    Par.   C.   dek.   rawskiego liczy  1829 >arafian.    Dobra  C.   składają się   z folw.: C., Niemgławy,   Sanogoszcz  i  osady młynarskiej Sutek, tudzież wsi: Gułki, Niemgławy i Sano-•oszcz.    Rozległość wynosi m. 2750 a mianowicie:   folw. C. grunta orne i ogr. m. 893, łąk n. 187,  pastwisk m. 113,  lasu m. 667,  nieu-;ytki i place m. 35, osada karczemna m. 2: ra-;em m. 1898. Budowli murowanych 15, drewnianych 1.  Folwark Niemgławy  grunta  orne ogrody m. 297,  łąk m. 44,  pastwisk  m. 10,

Cię.

Cię.

685

 

zarośli m. 60, nieużytki i place m. 6: razem m. 417. Budowli murowanych 2, drewuianycl: 2. Folw. Sanogoszcz grunta orne i ogrody m 365, łąk m. 2, pastwisk m. 26, nieużytki i place m. 10: razem m. 405. Budowli murowanych 4, drewnianych 5. Płodozmian na folwarkach 13 i 6-polowy. Osada młynarska Sutek m. 30. Obfite pokłady torfu, gorzelnia, młyn amerykański i stawy zarybione. Gospodarstwo wzorowe, inwentarz żywy piękny, zwłaszcza owce. Przepływa przez terrytoryum rzeczka Rylską zwana. Wieś C. osad 25, gruntu m. 455; wieś Gułki osad 15, gruntu m. 343; wieś Niemgławy osad 8, gruntu m. 19; wieś Sanogoszcz osad 16, gruntu m. 274.
CielaJE, Cielęż, wieś, pow. sokalski, na le
wym brzegu Bugu, o pół mili na północ od So-
kala, na ziemi napływowej tak urodzajnej, że
7. nią ani podolska ani z dołów złoczowskich
nie mogą iść w porównanie; jest to prawdziwy
Egipt galicyjski, namuł przed laty przez Bug
naniesiony. Przestrzeń posiadłości większej:
roli ornej 338, łąk i ogr. 52, pastw. 6, lasu
109; posiadłość mniejsza: roli ornej 987, łąk
i ogrodów 190, pastw. 160 m. Ludności rz.
kat. 65, gr. kat. 552, izrael. 48: razem 665.
Należy do rz. kat. par. w Sokalu, gr. kat. par.
w Ulwówku. W tej wsi jest szkoła filialna
l-klasowa.	B. R,
Ciele, romantyczna skalista miejscowość nad brzegiem Sprewji pod Budyszyncm, na polach wsi Hownjawa (Oehna) położona. Podług podań, ztąd strącono bożyszne pogan słowiańskich, w chwili upadku dawnej wiary. Lud mówi że złoty "ciele" spoczywa głęboko w toniach rzeki, u podnóża skały, a miejscowość nazywa "pola cielca," u cielca. Obszerniej patrz "Przi-boh-Flinc" przez K. A. Jencza w Czasopiśmie Maticy serbskiej za r. 1869. A. J. Parczewski.
Cielce, wś, pow, turecki, gm. Grzybki, par.
Góra, Posiada cukrownię wyrabiającą mączkę
cukrową. Produkcya roczna od 58,000 rs. do
64,000 rs.; zatrudnia przecięciowo 80 robot
ników. Leży o 28 w. od Turku, o 10 w. od m.
Warty. \V 1827 r. było tu 23 dm., 215 mk.
Dóbr C. rozległość wynosi m. 929, a mianowi
cie: grunta orne i ogrody m. 579, łąk m. 21,
pastwisk m. 25, lasu m. 216, wody m. 5, za
rośli m. 42, nieużytki i place m. 40; płodo-
zmian 16-polowy; budów. mur. 28, drew. 20;
wś C. osad 61, gruntu m. 208.	A. Pal.
Cielcz, 1.) wś, pow. pleszewski; 80 dm., 542 mk.; 7 ew., 335 kat.; 223 analf. 2.) C., folwark, pow. pleszewski; 7 dm., 115 mk,; 3 ew., 112 kat.; 57 analf. Stać. poczt. Mieszków o 4 kil.; stać. koi. żel. Jarocin o 7 kil. M.St.
Ciele, pustkowie, pow. wieluński, gm Kamionka, par. Dżietrzniki, o 2 mile od Wielunia, u początku smutnej kilkomilowej okolicy wydm piasku i kamienistego pogórza, na rozgraniczu

powiatów: wieluńskiego i częstochowskiego,
niedaleko ujścia strugi Grę by do Warty.
W pobliżu karczma Syberya. Zanim y.budo-
wano szosę na Rudniki, tędy szeał główny
gościniec, a mianowicie też na Załęczo coroczna
droga pątników z Wielkopolski do Często
chowy.	W...r.
Ciele, wś, pow. bydgoski; 42 dm., 280 mk.:
276 ów., 4 kat.,; 60 analf. Stać. poczt, i koi.
żel. Bydgoszcz o 10 kil.	M. Sl.
Cielec, niem Czieletz, folw., pow. lubliniecki,
należy do wsi Boronów.	F. S.
Cielechowiy.ua, os., pow. nowo-miński, gm. i par. Mińsk.
Cielein^rz, Ctelemęc, wś, pow. siedlecki, gm,
Czuryły, par. Zbuczyn. W 1827 r. było tu
26 dm., 164 mk.; obecnie liczy 27 dm., 228 mk.
Dawny fol. C. obecnie nie istnieje skutkiem
rozkolonizowania, a mianowicie: dobra C. po
siadają 42 częściowych właścicieli, z gruntem
w ogóle mórg. 284; przyległość Choja 31 wła
ścicieli, gruntu m. 190; przyległość Tarcze 84
właścicieli, gruntu m. 84; przyległość Radzi-
ków l właściciel, gruntu m. 28; wA Cielemęc
osad 15, gruntu m. 66.	A. Pal.
Cieleśuica, wś i fol., pow. konstantynowski,
gm. Rokitno, par. Janów, odleg. o l milę od Ja
nowa. Posiada szkołę początkową, gorzelnię,
browar. W 1827 r. było tu 38 dm. i 301 mk.;
obecnie liczy 63 dm., 528 mk. i 3,354 mórg.
obszaru, w tem dworskich 2,132 mórg. Dobra
C. mają obszaru 5.355 mórg. i należą do Maryi
Roseńwerth. C. od 1630 do 1810 r. należała
do Radziwiłłów, stanowiąc część dóbr bialskich.
Od Dominika Radziwiłła nabył C. Andrzej Ser-
wiński, który rozumną i wytrwałą pracą opu
szczoną wieś przekształcił i podniósł pod każ
dym względem. Zbudował piękny pałacyk,
założył ogród, browar, gorzelnię, olejarnię,
młyny, cegielnię, zaprowadził wyborowy inwen
tarz i zamyślał o hodowli jedwabników, dla
których urządził obszerną plantacyą morw.
W miejscowem archiwum znajdują się ciekawe
dokumenta do dziejów C. od XVI w. (Tyg.
Illustr. z 1878 r. N. 108). Dobra C. składają
się z fol. C., nomenklatury Salusin i fol. Serwin.
z attynencyami we wsiach Błonie i 0. tudzitż
wsiami: C. i Błonie. Fol. Ciclcśnica ma gruntu
orn. i ogr. m. 927, łąk m. 342, pastwiska m. 3,
.asy m. 608; nieużytki i płaco m. 27, razem
m. 1927; budowli mur. 13, drewn. 29. Fol.
nomenklatura Salusin grunta orno i ogrody
m. 641, łąk m. 20, lasu m. 168, nieużytki
i place m. 15, razem m. 843; bud. mur. l,
drewn. 5. Fol. Serwin grunta orne i ogrody
m. 150, łąk m. 26, lasu m. 718, nieużytki i pla
ce m. 9, razem m. 903; bud. drown. 3; w atty-
nencyach dwóch m. 29; wś Cielcśnica osad 48,
jruntu m. 1,305; wś Błonie osad 54, gruntu
m. 1356.	lis., A. Pul.

Cię,

Cle.

 

Cieleszyn, niem. Leutsch Czellenetin, wś
włość, i fol. w pow. świeckim, obok bitego
traktu z Pruszcza, istniała 7.a dawnych czasów:
r. ] 320 posiadał ją jakiś Szymon z C. Obsza
ru ziemi zawiera l ,309 mórg, domów mieszk.
11, kat. 23, ew. 75; par. Topolno, st. poczt.
Kotomierz. R. 1879 p. Teofil Różycki kupił
fol. C. od p. Hirschfelda.	AX F.
Cieleszynek, niem. Pointach Czellenczin, wś
włość, w pow. świeckim, leży przy Cieleszynie,
nad traktem; r. 1390 Tomasz von Merheim,
komtur świecki, nadaje wieś jakiemuś Szymo
nowi, który ją był kupił od Konrada Schramma
prawem chełmińskiem; włók wtedy zawierała
17; właściciel był zobowiązany służyć z ko
niem w wojnie, kiedy ciągnęło całe Pomorze.
Oprócz tego dawał dorocznie fnnt wosku i 5 tz.
pruskich fenigów; proboszczowi zamiast dzie
sięciu płacił l wiardunek pieniędzy; w XVII w.
należała do Konarskich z Topolna, Adama,
wojewody pomorskiego (później proboszcza
warmińskiego) i Andrzeja, podkomorzego po
morskiego, którzy ją darowali w r. 1683 pau
linom, nowo wtedy przez nich do Topolna spro
wadzonym. Obecnie posiada C. 525 mórg, do
mów inieszk. 13, kat. 57, ew. 20, par. Topolno,
st. poczt. Kotomierz.	Kś. F.
Cielewicze, wieś i folw. w l okręgu admi-nistr. pow. słuckiego, gm. Czaplice, odl. od Słucka w. 12; gruntu włość. 1,060 dzies. Fol. C. z awulsem Kruki, po Radziwiłłach jest własnością ks. Piotra "Wittgensteina. Grun. folw., po większej części pszennych, roli ornej 273 dzies., łąk i pastwisk 298, lasu 37 dzies. H. R.
fieltj, ob. Ciele.
Cielęcin, niem. Zielenzig, m. w reg. frankfurckiej, niedaleko granicy W. Ks. P., ma 6 jarmarków do roku, na które i polska ludność uczęszcza.
Cielęta, niem. Celentci, w pow. brodnickim, na trakcie bitym brodnicko-lidzbarskim, pół m. od Brodnicy; wś ryć. zawiera rozległ. 3,237 mórg, domów mieszk. 15, kat. 110, ew. 110, par. Cielęta; wś włość. 1,162 mórg rozl., domów mieszk. 32, kat. 189, ew. 31. Stać. poczt. Brodnica; w dobrach C. jest gorzelnia. Kś. F.
Cielt^tuiki, wś, pow. noworadomski, gm. Dąbrowa, par. Cielętniki, przy trakcie pocztowym z Radomska do Koniecpola (z Gidel do ś. Anny), o 70 w. od Piotrkowa, o 21 w. od Radomska, od ś. Anny 5 w., od Kłomnicl6w., od rz. Pilicy 5 w.; na równinie piaszczystej, śród lasów i zarośli, nad strugą bez nazwy, płynącą ku zachodowi do AVarty. Dawniej C. należały do par. w Żytnem i dopiero Bystrza-nowscy dziedzice C. wystawili tu kościół drewniany i 1767 r. uzyskali erekcyą osobnej parafii, która dziś ma 1,230 wiernych. Cmentarz 1877 r. obmurowany. R. 1827 C. miały 40 dm. 328 mk., obecnie 58dm.,474mk. DobraC. skła-

dają się z folwarków C., Brzozowka i Nowa wieś
oraz przys. Brzozowka, wsi C., Raczkowico.
Nowa wieś i Brzozowka. Rozległości mają
m. 4,126, a mianowicie: fol. C. grunta orui!
i ogrody m. 457, łąk m. 434, pastwisk m. 230.
lasu m. 2,247; nieużytki i place m. 92, razem
m. 3,461. Płodozmian 6-polowy, bud. mur.
15. Fol. Brzozowka grunta orne i ogrody m. 232.
pastwisk m. 43, nieużytki i place in. 30, ra
zem m. 305; płodozmian 6-polowy, bud. mur. l.
drewn. 2. Fol. Nowa wieś grunta orne i ogr.
m. 286, łąk m. 55, pastwiska m. 9, nieużytki
i place m. 11, razem m. 361; płodozmian 6-
polowy, bud. drewn. 6; gorzelnia, pokłady tor
fu, marglu, kamienia wapiennego i gliny;
wś C. osad 42, gruntu m. 4ó7; wś Raczkowice
osad 46, gruntu m. 449; wś Nowawieś osad 25.
gruntu m. 262; wś Brzozowka osad 15, gruntu
m. 149.	A'ś. N. i A. Pal.
Cieletiiiki, zaścianek, pow święciański, par. Komaje,
Ciehji. ob. Cieląż.
Cieliinowo, wieś i domin., pow. gnieźnieński, domin. 1,163 mórg. rozl.; 11 dm., 135 mk.: wszyscy kat.; 73 analf. Stać. poczt. Żydowo
0	3 kil., stać. koi. żel.  Gniezno   o 9 kil.   Wła
sność K. Chełmickiego.	M. St.
Cieliliia, niem. Czelline lub Zelline, wś, pow.
olawski, par. Miękinów.	F. S.
Cielinice, fol., pow. krotoszyński, ob. Sied-miorogowo,
Cielillice, Czelmice, niem. Cielmttz, wieś i fol.. pow. pszczyński, o 15 kil. od Pszczyny, o 13 od Mikołowa, przy drodze z Pszczyny do Mysłowic. Fol. ma 55 m. ziemi i łomy wapienia; do wsi należy 1281 m. roli ornej, 90 ni. łąk. 16 m. ogr., 10 m. lasu, 634 m. pastw., stawów
1	nieużytków. Par. w Bieruniu.	F. S.
Cieliło, niem Zschelln lub Zschellen, wś na
pruskich Górnych Łużycach, koło Mużakowa.
Szkoła elementarna.	A. J. P.
rieluch, 1.) pustkowie, pow. sieradzki, gm.
i par. Klonowa, 42 mórg. obszaru; 15 mk. 2.)
C., dwa młyny t. n. w pow. wieluńskim, nad
granicą poznańską; jeden pod Wieruszowem,
w gm. Galewice; drugi w gm. Bolesławiec,
par Mieleszyn, z os. do 4 włók roli posia
dającą.	W... r.
Cieluchowo, wś i fol., pow. lipnowski, gin.
i par. Kikoł. W 1827 r. było tu 17 dm., 152
mk.; obecnie ma wraz z fol. 24 dm. i 369 mk.:
ziemi 157 mórg.	F. O.
Ciełoszkn, wś rządowa, pow. kolneński, gin
i par. Turośl. Leży śród błot i lasów. W 1827 r.
było tu 32 dm.. 193 mk.; obecnie liczy 49 dni.
i ziemi 1149 mórg.	~ Br. Clt.
Cieniianku, wś i fol, pow. szczuczyńwki. gm. i par. Grabowo, odległa od Łomży w. 34. od Szczuczyna w. 12, od szosę (trakt kowieński) w. 2, od rz. spławnej Biebrzy w. 20. od

Cię.

Cle

687

 

Grajewa w. 26. Obszar dwor/ski włók 38, w tem lasu 400 m., ziemi ornej 512, reszta pastewniki i łąki. Grunta szczerkowate. Osad włościańskich 17, dusz 160. R. 182-7 było 12 dm., 74 mk. Właściciel Gustaw Choynowski.
Ciemierów, wś i koi., pow. słupecki, gm.
Dłusk, par. Szymanowice. \V 1827 r. było tu
10 dm., 136 mk.; obecnie jest 200 mk. i gr. włość.
58 mórg. C. koi. liczy 225 mk., ziemi włość.
411 mórg. Dobra C. składają się zfol. C.,zwsiC.,
Holendry Staro-Ciemierowskie, Holendry Ja-
nowskie i osady Olsza; od Kalisza w. 40, od Słup
cy w. 16, od rz. Warty w. 7. Nabyte w r. 1863
za rs. 63,000; rozległość wynosi m. 1,644,
a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 385.
łąk m. 43, pastwisk m. 35, lasu m. 1,012, nie
użytki i place m. 169; bud. mur. 26, drewn. 1.
Gorzelnia i wiatrak; wś Ciemierów osad 26,
gruntu m. 58; wś Holendry Stare Ciemierow
skie osad 21, gruntu m. 412; wś Holendry Ja-
nowskie osad 8, gruntu m. 86; l osada Olsza,
gruntu prętów 297.	A. Pal. i Br. Ch.
Ciemierzowice, wś, pow. przemyski, o 2 mile na północny zachód od Radymna, o '/4 mili na północ od Kosienicy, o pół mili na południe od Zamiechowa. Przesti-zeń: posiadłość wiek. ról or. 274, łąk i ogr. 41, past. 5, lasu 55; posiadł, mn. ról or. 93, łąk i ogr. 12 mórg austr. Ludność rzym. kat. 70, gr. kat. 86, Izrael. 23, razem 179. Należy do rzym. kat. par. w Kosienicy, gr. kat. par. w Zamiechowie. B. R.
Ciemierzyńce, inaczej Koczerówka, wś, pow.
przemyslański, nad rz. Złotą Lipą, w leśnej zimnej
okolicy, o */4 mili na północ od Dunajowa, o 2
mile na wschód od Przemyślan. Przestrzeń:
pos. wiek. roli or. 491, łąk i ogr. 383, past. 135,
lasu 1.697; pos. mn. roli or. 1,710, łąk i ogr.
871, past. 201, lasu 35 mórg. austr. Ludność:
rzym. kat. 712, gr. kat. 703, izrael. 61, razem
1476. Należy do rzym. kat. parafii w Duna-
jowie, gr. kat. ma w miejscu, do której należy
filia w Plenikowie z 275 dusz gr. kat. obrządku;
parafia ta leży w dekanacie narajowskim
w archidiecezyi lwowskiej. W tej wsi jest
szkoła etatowa 1-klasowa. W pobliżu tej wsi
mieli dawni Słowianie stoczyć z Pieczynga-
mi wielką bitwę. Właściciel Alfred hr. Po
tocki.	B. R.
Ciemiątniki, wś donacyjna, pow. włoszczow-
ski, gm. Kluczewsko, par. Kurzelów, na pra
wym brzegu rz. Pilicy, tuż przy jej zbiegu
z rz. Czarną, o 14 w. od Włoszczowy. R. 1827
miała 22 dm., 149 mk., obecnie 292 mk. Ogól
na rozległość 920 m., z tego 20 m. łąk, 5 m.
pastw., reszta grunta orne, w połowie średniej
gleby pszennej.	Józef B,
Cierniu, folw. i wieś, pow. turecki, gm. Kowale pańskie, par. Dobra. Gruntów i łąk dominialnych (154 m.) wraz z włościańskiemi l z folw. Zastruże, oraz mł ynem wodnym Pa-

kułą 683 mórg. n. p. Grunta przeważnie pszenne, składające się z grubej warstwy glinki alluwialnej, urodzajnej. Położenie nizkio. nad dwiema strugami nie mającemi nazwy. Ludność 204 dusz. Ciemin był dawniej własnością Domańskich, następnie Pągowskich, obecnie Truszkowskich. Był tu zapewne niegdyś nad łąkami zameczek, o czem do dziś dnia świadcząokopowiska i stawy, idące około tychże w czworobok, ręką ludzką kopane. Ojciec Stef. Czarnieckiego był żonaty z Anną Ciemiń-ską z Ciemina wojewódz. kaliskiego, a że inny Ciemin prawdopodobnie nie znajduje się w obrębie tego daw. województwa, więc Anna Ciemińska z tej zapewne wsi pochodziła. M.Tr.
Ciemilio, nicm. Zemmin, wś, pow. słupski, na Pomorzu.
Ciemjercy, niem. Temmeritz lub Temritz, wś
na saskich Łużycach, w parafii katolickiej P.
Maryi w Budyszynie. W r. 1875 ludności
serbskiej 81. Ztąd byli rodem dwaj bracia
Marcin i Jerzy Szymon, pierwszy karmelita
w Pradze, drugi senior kapitały budyszyńskiej,
którzy założeniem na początku XVIII wieku
seminaryum serbskiego w Pradze oddali zna
komitą usługę sprawie narodowego bytu Łu-
życan.	A. J. Parczewski.
Ciemna Dąbrowa, niem. F.nster-Damerati, ob. Dąbrowa Ciemna.
Ciemiiaty (Kętrzyński zowie Osiek), wś w pow. gdańskim, niem. Kemnade, zachodzi pod tą nazwą w najstarszych dokumentach z XIII wieku (patrz Codex dipl. Pomer. p. Hasselbacha); r. 1236 książę pomorski Świę-topełk potwierdza, że C. jako darowizna pobożnych przodków jego od dawna należały do benedyktynów, utrzymujących osobny klasztor u św. Wojciecha przy Gdańsku; 1315 r. bisk. kujawsko-pomorski Gerard ustąpił swoich dziesięcin z tej wsi na rzecz wspomnionych benedyktynów. Zapewne w czasie reformacyi, kiedy klasztor benedyktyński podupadł, C. dostały się pod panowanie zlutrzałych Gdańsz-czan. Obecnie C. obejmują jedne posiadłość włość, i trzech zagrodników,' roli mórg. 844, kat. 64, ów. 44, domów mieszk. 10; par. ś w. Wojciech, odległość od Gdańska l mila.
Ciemne, 1.) wś, pow. błoński, gm. Radzie-jowice, par. Mszćzonów. 2.) C., wś, pow. ra-dzymiński, gm. i par. Radzymin. W 1827 r. było tu 5 dm. i 47 mk. 3.) C., wś, pow. ostrowski, gm. Warchoły, par. Rossochate.
Ciemne, Ciemno, niem. Zemmen, wś w reg. koszalińskiej, pow. bytowskim.
Ciemniak, ob. Czerwone Wierchy.
Ciemniak, niem. Czemnick, folw. należący do probostwa w Grudziądzu, w pow. grudziądzkim; podług wizytacyi biskupa Olszowskiego z r. 1667 był jeszcze cały lasem porosły, który dopiero w r. 1696 za proboszcza ówczesne-

688

Cię

Cię

 

go Kazimierza Dąbrowskiego za zezwoleniom
duchownej władzy wycinano na obszarze fol
warku proboszczowskiego Rządowa, ażeby
przez to kościołowi przysporzyć potrzebnych
dochodów. Obecnie stanowi os., należącą do
Szadowa, z dwoma mieszkalnymi domami i 22
ludności, par. Grudziądz.	K». F.
Ciemniewko, folw. i dobra prywatne, pow.
ciechanowski, gm. Sońsk, nad rzeczką Soną
położone. Dobra C. składają się z folwarków
Ciemniewko, Ciemniewo. Pękawka, Olszówka,
liczą 83 mk., 15 dm., powierz. 1965 morgów,
w tem 1380 gruntu ornego. Przy folw. znaj
duje się kościół katol. paraf, drewn., wiatrak
i kuźnia. Par. C. dek. ciechanowskiego liczy
dusz 1660. li. 1827 C. miało 28 dm., 235
mk. Por. Ciemniewo.	Br. Cli,.
Ciemniewo 1.) i Pękawka, dwie wsie włość.,
pow. ciechanowski, gin. Sońsk, par. Ciemniew
ko, nad rzeczką Soną położone, liczą 238 mk.,
32 dm. bobra C., do których zaliczają się wsie:
C., Ciemniewko, Olszewka i Pękawka. Rozle
głość, podług wiadomości z r. 1834, wynosi
około włók 188, czyli m. 5700, łącznic z wło-
ściańskiemi. Dziś wieś C. ma włość, osad 31,
gruntu m. 583; wś Ciemniewko osad 5, gruntu
m. 4, wś Olszewka osad 31, gruntu m. 22:-!;
wś Pękawka osad 4, gruntu m. 2. A. Pal.
2.) C., wś, pow. płoński, gm. i par. Sochocin,
liczy 125 mk., 19 dm., kuźnia, wiatrak. R.
1827 było tu 12 dm., 87 mk. Rozległość dóbr
niewiadoma. Wś C. osad 11, gruntu m. 298;
wś Budy Ciemniewskic osad 6, gruntu m. 216;
wś Wołyńskie Baraki v. Budy osad 9, gruntu
m. 136. 3.) C., koi., pow. makowski, gm.
Perzanowo, par. Czerwonka. W 1827 r. było
tu 16 dm., 79 mk.	Br. Ch. i A Pa.l
Cieiliniewskie budy,  ob. Bndy i Ciemniewo.
Cieilinik, niem. Czemmk,  osada w powiecie
świeckim,   par. Jeżewo, obejmuje 549 m.,   do
mów mieszk. 20.   kat.  102,   ew. 44;   st. poczt.
Laskowice.	A'ś. F.
Ciemno, wieś, pow. lubartowski, gm. i par. Kamionka. W 1827 roku było tu 13 domów, 124 mk.
Ciemno, wieś w pow. sokolskim, o 43 w. od Sokółki.
Ciemno, ob. Ciemne.
Ciemno-smreczyńskie stawy, stawy tatrzańskie, w Tatrach liptowskich, po południowo-zachodniej stronie głównego grzbietu Tatr. który od tak zwanego Hrubego Wierchu (2239 m. Kolbenheyor), stanowiąc dział między dolina Rybiego a Ciemnosmrcczyńską, ciągnie się na płd.-pld. wsch. aż do Mnicha (Kolbenheyera mapa Tatr), narożnika Tatr nowotarskich, spiskich i liptowskich. Odtąd zwraca się główny grzbiet na wschód, wysyłając prosto ku południu odnogę, tworzącą zachodnią ścianę wielkiej doliny Mięguszowieckiej, któ-

rej to odnogi południowa część zwie się Basta.
Otóż od tej odnogi, od tylnoj północno-zacho-
duiej ściany dol. Mięguszowiooldej, odrywa się
grzbiet, Pośredni zwany (Kolbenheyera mapn
Tatr) ku północnemu zachodowi. Między tym
Pośrednim grzbietem a głównym grzbietem le
gły Ciemuosmreczyńskie Stawy. Jest ich trzy
(Kolbenh. mapa Tatr, Korzistki mapa Tatr); na
węgierskie] mapie Tatr (A Tatra Hegyseg
Terke-pe, i: 57.600), jest ich tylko dwa, Te
stawy nie mają poszczególnych nazw. Środ
kowy największy z nich zajmuje 12,25 ha. po
wierzchni, wzniesienie zaś 1534 m. (Fuchs),
1610,74 (Korzistka), 1630,05 (Wahlenberg),
1655,28 m. (Oesfeld); 1620 (Kolbenheyer).
Ten staw u Kolbenheyera zwie się Koprowym.
Głębokość jego wynosi 41,3 m. Drugi górny
jest mniejszy; zajmuje bowiem 2.132 ha. We
dług Wahlenberga środkowy staw jest źródli-
skiem Białej (ob.)	Br. O.
Ciemnoszyje, wieś rządowa, pow. szczu-czyński, gm. i par. Białaszewo. Leży śród błot i lasów, przy samej linii brzesko-graj. dr. żel., miedzy stacyami Goniądz i Grajcwo. W 1827 r. było tu 19 dm., 113 mk.; obecnie jest 31 dm., ziemi 1010 m.
Ciemny las, wieś, pow. sejneński, gm. Po-krowsk, par. Sejny. Liczy 4 dm., 45 mk.
Ciemny las, osada  w pow. świeckim,  par. Nowe,  należy   do wsi Osiny,   domów  mieszk. ma 4, kat. 13, ew. 25, st. p. Osiek.      Kś. F. Ciencina, ob. Cięcina.
Ciencisko, wieś, pow. inowrocławski; 39
dm., 317 mk.; 55 ew., 129 kat.; 45 analf. S-ta-
cya pocztowa Strzelno o 9 kil., st. koi. żel.
Mogilno o 20 kil.	M. St.
Cienia 1.) wielka, wieś   i   folw.,   pow. sie
radzki, gm. i par. Gruszczyce, o 35 w. od Kali
sza, o 14 od Sieradza,   o  7 od Blaszek.    Znaj
dują tu się dwa   folwarki C. wielka i Józefów,
należące   do   dóbr   Jasionna.    W   1827   r.   C
wielka  liczyła   14 dm.   i   93 mk., obecnie ma
179  mk.    Dobra  C. wielka   nabyte   zostały
' w r.   1840   za  rs. 8070.    Rozległość   wynosi
i m.   479   a   mianowicie:   folw.   Cienia  wielka
: grunta orne i ogrody m. 312. łąk m. 23, zagaj-
; niku m. K),   nieużytki i place m. 14; folw. Jó
zefów grunta orne i ogrody m. 120, oraz osady
karczemne   i   młynarskie m. 20.    Płodozmian
12-poliiwy.    Budowli  murowanych  6,   drew-
' nianych  8;   młyn   i   pokłady  marglu.    Wieś
Cienia  Wielka  osad 10,   gruntu m. 11;   wieś
Józefów osad 6.   gruntu m. 57.    2.) C.,   wieś,
pow. kaliski, gm. i par. Opatówek.  W 1827 r.
j było tu 31 dm., 266 mk.; w r. 1789 miała 149
mk.    Dobra rządowe C.   i   Michałów kupione
'zostały 1852 r.   przez   skarb Król. Poi.   za rs.
26250.	Er. Żal., Br. Ch. i A. Pal.
1     Cienia lub Trojanówka, rz.,  bierze początek pomiędzy   wsią   Gruszczyce a Cienią   Wielką

Cię.

Cle.

680

 

w pow. sieradzkim, płynie ku północy na Bła-
szki, Suliszewice, Staw, Kro wice, Marchwacz,
ztąd zwraca się więcej ku zachodowi na Mi
chałów, Opatówek, następnie wykręca się na
połud. zachód pod Trojanów, Szale i tworzy
szeroko podmokłą dolinę przy ujściu do Prosny
pomiędzy Piwonicą a Rajskowem. Długość oko
ło 40 wiorst. Por. Trojanówlca.	Br. Ch.
Cieniawa, 1.) wieś, pow. grybowski, par. Mystków, przy drodze rządowej t. zw. podkarpackiej, w pagórkowatem położeniu, odległa od m. Sów. Sącza o 10 kil. i tyleż od m. Gry-bowa, ma 96 dm., 688 mk. kat., obszar 1562 m., w czem 430 m. dworsk., przeważnie lasu, bardzo dobrze zagospodarowanego; tartak, ładny dwór. Do obszaru dworskiego w Cienia-wie należą przyległości: Jamnica, Mystków, Mszalnica, Królowa Polska, Kunów i Kamionka mała, należące niegdyś do dóbr starostwa sądeckiego, dziś własność hr. Branickiego. 2.) C. z Demnią, wieś, pow. Dolina, o pół mili na południe od Rożniatowa, nad rzeką Dubą, od Doliny o 3 mile na południowy wschód oddalona. Przestrzeń posiadłości większej: pastwisk 4, lasu 29; posiadłość mniejsza: roli ornej 594, łąk i ogr. 1669, pastwisk 829, lasu 5 mórg. Ludności rzym. kat. 10, gr. kat. 1247, izraelitów 25: razem 1282. Należy do rzym. kat. par. w Rożniatowie, gr. kat. par. ma w miejscu, należącą do dekanatu perehińskiego; szkoła filialna 1-klasowa. Posiadłość większa należy do fundacyi Stanisława hr. Skarbka. 3.) C., przysiółek Gdowa.
Cieniawa, nazwa górnego biegu Olchowca, lewego dopływu Prutu, ob. Olchowiec.
Cieniawy, folw., pow. brzeziński, gm. Bę-
dków, od Piotrkowa w. 20, od Brzezin w. 28,
od Wolborza w. 5. Rozległość wynosi m. 347,
a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 249,
łąk m. 54, pastwisk m. 34, nieużytki i place
m. 10. Budowli drewnianych 6. Płodozmian
10-polowy, Folw. powyższy w r. 1870 oddzie
lony od dóbr Drzazgowa Wola.	A. Pal.
Cieniu, 1.) kościelny, dawniej Cienno, wś, pow. słupecki, gm. Kazimierz, par. Cienin. Posiada kościół par. murowany, wystawiony w 1802 r. przez Ewę Zielonacką dziedziczkę C. W 1827 r. było tu 25 dm., 180 mk., obecnie jest 230 mk. Wieś dziedziczna Cieńskich, potem Przyjemskich i Zielonackich. Par. C. dek. słupeckiego 1540 dusz liczy. Dobra C. Kościelny składają się z folw. C. Kościelny, Holendry Cienin Kościelny, Holendry Kamień, Pępocin i Kamień; od Kalisza w. 63, od Słupcy w. 10, od Kutna w. 98, od rz. Warty w. 4. Nabyte zostały w r. 1876 za rs. 75,000. Rozległość wynosi m. 789 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 700, łąk m. 36, pastwiska m. 8, lasu m. 3, nieużytki i place m. 42. Płodozmian 14-polowy. Budowli murowanych 15,
Słownik Geograficzny Zeszyt IX.

drewnianych 6; olejarnia i pokłady marglu. Wieś Holendry Cienin kościelny osad 53, gruntu m. 617; Holendry Kamień osad 19, gruntu m. 405; wś Pępocin osad 4, gruntu m. 25; wś Kamień osad 7, gruntu m. 11. 2.) C. Zabor-ny, wieś, pow. słupecki, gm. Kazimierz, par. Cienin. W 1827 r. było tu 34 dm., 290 mk., obecnie jest 267 mk. Dobra C. Zaborny, składają się z wsi C. Zaborny i Pokoje. Nabyte w r. 1874 zars. 58962. Rozl. wynosi m. 872 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 794, łąk m. 53, nieużytki i place m. 25. Płodozmian 13 i 7-polowy. Budowli murowanych 9, drewnianych 1. Wieś C. Zaborny osad 55, gruntu m. 559; wieś Pokoje osad 16, gruntu m. 436.
Cienka, rzeczka, wypływa z lasów sule-jowskich w pow. radzymińskim, zaczyna koryto swe około Barańca i Kurów w gm. mię-dzyleskiej, płynie od wschodu ku zachodowi przez pola wsi Tłuszcza, Borek i Klembowa i wpada pod Paskiem da Rządzy.
Cienków, strumień wpadający do Wisły we wsi Wisła na Szląsku austr.
Cienkusz, wś, pow. rypiński, gm. Dzierżno, par. Swiedziebna, ma 2 dm. i 16 mk. Por. Szczutowo.
Cienno, ob. Gmin.
Cieńsza, wieś rządowa, pow. pułtuski, gm. Zatory, par. Pniowo. W 1827 r. było tu 29 dm., 179 mk.
Ciepeń, Ciepień, wieś i folw., pow. rypiński, gm. Sokołowo, par. Działyń, nad jeziorem bez nazwy; wieś liczy 171 mk., 22 osad, 26 chałup, powierzchni 54 m., w tem 20 m. gruntu ornego. Folw. C. należy do dóbr Zbójno.
Ciepielewo, wś nad rz. Orzyc, pow. ma
kowski, gm. Smrock, par. Szelków. Posiada
młyn wodny i cegielnię. R. 1827 r. było
tu 22 dm., 180 mk. Dobra C. składają się
z folw. i wsi t. n., od Łomży w. 70, od Mako
wa w. 4. Rozległość wynosi m. 1158 a mia
nowicie: grunta orne i ogrody m. 673, łąk m.
84, pastwisk m. 7, lasu m. 342, nieużytki
i place m. 52. Płodozmian 10-polowy; budowli
murowanych 12, drewn. 8. Gorzelnia. Wieś
C. osad 38, gruntu m. 245.	A. Pal.
Ciepielin, wś, pow. pułtuski, gm. Gzowo, par. Smogorzewo. R. 1827 było tu 20 dm. i 110 mk.
Ciepielów, 1.) os., przedtem mko, nad rz. Iłżanką, pow. iłżecki, gm. i par. Ciepielów. Posiada kościół par. drewniany, szkołę gminną, urząd gminny. R. 1827 C. liczył 110 dm. i 479 mk.; w 1859 r. było tu 97 dm. i662 mk., w tej liczbie 247 żydów; obecnie liczy 83 dm. i 708 mk. Do osady należy 1046 mórg. ziemi. C. wieś i folw. posiada browar ł gorzelnię, 1641 morL ziemi dworskiej i 470 mórg. ziemi włość. R. 1827 było tu 19 dm. i 165 mk., obecnie 34 dm. i 231 mk. Marcin Kazanow-
44

690

Cię.

Cię.

 

ski, dziedzic C., założył tu za przywilejom Zygmunta Augusta miasto (w 1584 r.), które od swego herbu nazwał Grzymałowem, lecz nazwa ta nie utrzymała się. Zygmunt III dał przywilej na zaprowadzenie cechów rzemieślni-c/ych. W początkach XVIII w. C. należał do Denhofów, później do Karczewskich. Par. ('. dek, iłżeckiego 3491 dusz liczy. Gm. O ludn. 3186, rozległości 13538, w tem ziemi dwór. 5130 mórg., s. gm. okr. III os. Kazanów
0 8 w.,   st. p. Zwoloń.   Browar l, gorzelnie 3,
tartak l i młynów 5.    W skład  gm. wchodzą
Barycz, Ciepielów os.,  C. wś, Chotyrze, Dąbro
wa, Gardzienice, Goździowa-miedza, Jasieniec-
solecki, Kałków, Kawenczyn,  Pścin, Pścinolas,
Ranachów,   Rekówka i Świsielice.    Dobra C.,
składające się z folw.  C.,   Dąbrowa  i awulsu
Rekówka, tudzież wsi C. Stary,   Pścin, Choty
rze i Rekówka, od Radomia w. 35, od Iłży w.
21,  od  rz. Wisły w.   12,  nabyte  w  r. 1863
za rs.   147,000.    Rozległość wynosi m. 2819
a  mianowicie:   folw.   C.   gr.   orn. i ogrody m.
407,  łąk  m.   124,  pastwisk m. 69, wody m.
122,  lasu  m.  848,  nieużytki  i place  m. 62,
w osadach młynarskich m. 10.    Fol. Dąbrowa
grunta orne i ogrody  m. 331,  łąk m. 6,  past.
mórg.  2,   lasu mórg.   820,   nieużytki  i  place
19:  razem mórg. 1178.    Budyń, murów. 15,
drewn.   19, pokłady torfu,  trzy młyny wodne
1 tartak.    W r. 1873 właściciel sprzedał prze
strzeń  leśną  m. 512, przeto ogólna rozległość
jest  mniejszą  o  tę przestrzeń.    Wś C. Stary
osad 24, gruntu m. 470; wś Pścin os. 32, grun
tu m.   727;  wś  Chotyrze  osad 20, gruntu m.
400; wś Rekówka osad  15,  gruntu m. 464.
2.) C.  lub Cieplew,  wś  i folw.,  pow, turecki,
gm. Goszczanów,  par.   Chlewo. o kilka wiorst
od miasteczka Koźminka, grunta lekkie, upra
wa  zaniedbana,   okolica pozbawiona  komuni-
kacyi.    W 1827 r.  było  tu 14 dm., 120 mk.
Folw.   C.   lit.   A.   rozległość   wynosi m.   143
a mianowicie:  grunta  orne i ogrody m. 123,
łąk m. 14, nieużytki i drogi 6.     Fol. C. lit. B.
rozległość wynosi m. 151  a mianowicie grunta
orne  i   ogrody  m. 130,   łąk m. 15,  nieużytki
i place m. 6.	Br. Ch. i A. Pal.
Ciepielówka, wieś, pow. nowoaleksandryj-ski, gm. i par. Opole, należy do dóbr opolskich. Posiada młyn do mielenia gipsu nawozowego.
Ciepień, ob. Ciepeń.
Ciepieńskie, jezioro we wsi Ciepień, w powiecie rypińskim, ma 20 m. rozl., 23 stóp głębokości.
Ciepień. dobra ziemskie w południowej części pow. ihumeńskiego, w gm. dudzickiej, par. katolickiej annopolskiej, nad rz. Osoką (wpadająca do Ptyczy), o w. 45 od Mińska i 60 od Ihumenia odległe. C. jest oddawna siedzibą starej rodziny Uniechowskieh. Po odłączeniu

gruntów włościańskich, w ręku dziedzica po
zostało około 3750 m. ziemi uprawnej, lasów
i sianożęci. Obszar cały jest w jednym obrę
bie; szachownic i serwitutów nie posiada, grun
ta są piaszczyste, atoli obfitość b sów i siano
żęci, powiększę] części błotnistych, równoważy
wartość. Dziedzic JózefUniechowski niezmierna
pracą rąk własnych rozwinął tu wzorowe go
spodarstwo. C. między innemi posiada dziś
znakomitą szkółkę najwyborniejszych gatun
ków aklimatyzowanych szczepów owocowych,
przeznaczonych do handlu. C. należy do 4
okręgu sądowego i l stanu policyjnego w Uź
dzie.	Al. Jd.
Cieplew, ob. Ciepielów.
Cieplewo, niem. Zipplau, wieś w powiecie
gdańskim, przy nizinach, w pobliżu traktu bi
tego do Gdańska, pół mili od dworca kolei że
laznej w Pruszczu, dwie mile od Gdańska. Za
wiera 7 włościańskich posiadłości i l chałup
nika, katol. 92, ewang. 121, domów mieszk.
21, par. św. Wojciech pod Gdańskiem, s/.koła
w miejscu. Jak świadczą odkryte niedawni)
pogańskie grobowiska, osada ta zdaje się być
bardzo dawną.	KL. F,
Cieplica, ob. Teplica.
Cieplice, 1.) wieś, pow. kutnowski, gmina
Wojszyce, par. Bedłno. 2.) C., os. i karczma,
pow. miechowski, gm. Rzerzuśnia, par. Gołcza.
Należy do dóbr Wielkanoc.	Br. Ch.
Cieplice, wieś, pow. jarosławski, o 9,7 kil.
od Sieniawy, w par. rz. kat. Sieniawa, ma
par. gr. kat. w miejscu (2300 wiernych) dek.
jarosławskiego. Dwie szkoły mieszane: l -kla
sowa i 2-klasowa. Własność hr. Działy ń -
skiej.	F. S.
Ciepiiczka. ob. Ttpli;;l-a.
Cieplinki, koi., pow. kolski, gin. i par. Iz-
bica. ma 4 dm.. 54 mk.. katolików; 120 m. ro
zległości. W roku 1827 było tu 10 dm., 157
mieszk.	'	X. J/.
Ciepliny, wieś, pow. kolski, gm. i par. Izbi-
ca, ma 136 mk., 23 dm., 375 m. rozl. Wła
sność Józefa Bwierczyńskiego. R. 1827 było
tu 11 dm., 72 mk.	A'. M.
Cieplińskie Budy, koi., pow. kolski, gm.
Izbica, ma 8 dm., 76 mk. katolików, 144 m.
rozl.	X. M.
Ciepła, wieś, pow. konecki, gm. Szydłowiec,
par. Wysoka. Grunta folwarczne należą do
majątku Bonków; młyn wodny na rzeczce bez
nazwy. W 1827 r. było tu 24 dm., 151 mk.,
teraz jest 23 dm., 192 mk., ziemi 298 m., grunt
orny, łąk niewiele, lasu nie ma. C. w XIII w.
staiaowiła własność benedyktynów łysogór-
skich (przywilej z 1270 r.)	K. S. W.
Ciepłe, r. 1860 przezwane po niem. Warm-hof, wieś włościańska w pow. kwidzyńskim, par. Gniew, leży na wzgórzu obok Wisły, ćwierć mili na północ od Gniewu, osada bardzo

Cle,

Cię.

691

 

stara. II. 1229 książę Wracislaw zapisał ją wraz z całą ziemią gniewską, klasztorowi cysterskiemu w Oliwie; r. 1282 książę Mestwin
II	odstąpił ją znowu krzyżakom.    Także i od
kryte niedawno  temu groby pogańskie,   znaj
dujące się  pod Ciepłem,   świadczą o wysokiej
jego starożytności; od granic tej wsi z ziemiami
Gniewu na północ do granic z Zielonym  dwo
rem (Griinhof) ciągnie się szereg 4 prastarych
szańców; w jednym z tych szańców, w samym
środku, gdzie jest kotlinowate zagłębienie, od
kryto około   r. 1870 urnę  grobową odosobnio
ną.    Stojąc, jak zwykle podobne urny,   w głę
bokości l i ppł  do   2 stóp, między kośćmi za
wierała  fibulę broniową  rzymską.    Powierz
chnia kotlinowatego wnętrza tego szańca usła
na jest  prawie   ułamkami  rozmaitych   wyro
bów   glinianych  (putoryi),   które charakterem
rytych swych ozdóli okazują się spółczesnemi
urnie.    Urna sama   (znaleziona przez p. Fibel-
korna z Ciepłego) była zgnieciona, a znaleziona
w niej   fibula jest dziś  w posiadaniu  muzeum
"Plusie. Oekonom. Gesellschaft"  w Królewcu.
Inna urna odosobniona, znaleziona przy samym
wale szańca (nieco na północ od poprzedniego)
zawierała   dwie  fibulę.   znajdujące   się   dziś
w   zbiorze   gniewskiego   " Bildung    Verein."
(patrz  G. Osowski,   o  pomnikach  przedhisto
rycznych Prus Królewskich,   I Rocznik towa
rzystwa  naukowego  w Toruniu str. 20). Ob
szaru ziemi ma C. 2803 mórg, domów 20, kat.
212, ew. 52, szkoła w miejscu.	KL F.
Ciepłochójka, wieś, pow. słupecki, gro. Kazimierz, par. Golina.
Ciepłowice, w XVI w. Czepanowice, niem. Czeppelwitz, wś i dobra, pow. niemodliński, o 2 mile od Kiemodlina i tyleż od Skorogostu, przy dr. żel. górno-szląskiej, która tu ma przystanek. Dobra mają 1425 m. rozl. (871 m. roli ornej, 128 m. łąki, 370 m. lasu) i piękną owczarnię; wieś zaś 1775 m. rozl. (1321 m. roli, 258 m. lasu). Par. kat. w Dąbrowie.
Ciepłucha, młyn, pow. łódzki, gm. Brójce. par. Kurowice.
Ciepłydół, niem. Wcmnenthal, folw. należący do dóbr Cerkiew Polska, pow. kozielski.
Cierchy, wś, pow. kielecki, gm. Mniów, par. Chełmce. W 1827 r. było tu 16 dm.
III	mk.	Br.Ch.
Cierehuty,  wieś i folw.  w l okręgu  admi
nistracyjnym  pow. ihumeńskiego,   odlejłe   od
Mińska m. 24, od  Ilmmenia 16,   od Słucka 7,
gruntów włość, wsi Cierebuty  i  Lewki 2414
dzies.    Folwark po Radziwiłłach jest własno
ścią księcia Piotra Wittgenstejnn; gruntów Ibl.
ornych 208 dzies., łąk i pastw. 295, lasu 2196,
nieużytków 909 dz. Ludność prawosławna.
Cierlica, ob. Terlica.
Cterlicko, Ticrlitzko, wieś, pow. cieszyński na Szląsku austr., rozl. mórg. 1276, ludności

1856. Dzieli się, na górne i dolne. Ma zamek
i par. katol. dek. karwińskiego. w której się
znajduje 2733 kat., 2640 ewang. i 62 izr. C.
należy do par. ewang. Błędowice.	F. »S'.
Ciernie, wieś, pow. będziński, gm. Łosień, • par. Sławków.
Ciernie, Czernie, 1.) niem. Cziernien, wieś, pow. łecki, st.jp. Bajtkowy. 2.) C., niem. Cziernien, wieś, pow. jańsborski. stacya poczt. Ito-żyńsk.
Cierno, dawniej Czyerno, wieś par. w pow.
jędrzejowskim, nad rz. Nidą, gm. Przestaw,
posiada kościół murowany pod wezwaniem śś.
Jako ha i Marcina. Należy obecnie do mar
grabiów Wielopolskioh. Wieś i parafia były
w XV i XVI wieku przedmiotem długich spo
rów pomiędzy archidyecezyą gnieźnień ską
a biskupstwem krakowskiem. Łaski w Li-
ber Beneficiorum I, 576 zalicza je do dekanatu
kurzelowskiego, archidyecezyi gnieźnieńskiej;
przeciwnie Długosz w spisie funduszów dye-
cezyi krakowskiej (Liber benefieiorum T. III)
przywodzi, iż parafia podlega władzy biskupa
krakowskiego. Powodem sporu była, zdaje
się, ta okoliczność, że grunta i łąki C. położone
są po obudwu stronach rz. Nidy, rozgranicza
jącej wówczas juryzdykcyą kościelną Gniezna
i Krakowa. Według Łaskiego kościół tutej
szy przeniesiony był ze wsi sąsiedniej Zda-
nowice, zapewne w XII lub XIII wieku. Ten
że pisarz przywodzi, iż proboszczów mianuje
czasem opat jędrzejowski wraz ze zgromadze
niem cystersów, niekiedy zaś naznacza ich sto
lica apostolska. Około roku 1825 był tu pro
boszczem X. Walczyński, późniejszy senator
rzeczypospolitej krakowskiej. Parafia C. dek.
jędrzejowskiego liczy dusz 1552. R. 1827
było tu 35 dm., 384 ink.	L.
Cierpice, niem. Schierpitz, wieś. pow. ino
wrocławski, 4 dm., 39 mk., wszyscy ew., 3
analf. 2.) C., królewskie leśnictwo, pow. ino
wrocławski, 31,568 mórg. rozl., 4 miejsc.: 1)
C. nadleśnictwo, 2) Zajezierze (Seedorf) leśni
ctwo, 3) Wygoda leśn.; 4) Zazdrość karczma;
8 dm., 65 mk., 63 ew., 2 kat., 10 analf. Stać.
poczt, na miejscu. Stać. koi. żel. Toruń o 7
kil.	M. St.
Cierpice, 1.) niem. Cerpitz, wś w pow. to
ruńskim, par. Podgórz, na lewym brzegu Wi
ły, około l mili od Torunia, tuż nad koleją żel.
toruńsko-bydgoską; obszaru ziemi ma 191
mórg., domów inieszk. 13, kat. 11, ew. 119.
W XVII w. znajdował się młyn w Cierpicach,
który potem zaniedbano dla braku dostatecznej
wody. 2) C., dworzec kolei żelaznej, niem.
Schirpitz, pierwszy po za Toruniem ku Bydgosz
czy, około l mili od Torunia, istnieje od r.
1875.	Kś. F.
Cierpi^ta, 1.) wś i folw., pow. węgrowski, gm. Ossowno, par. Grębków, o 28 w. od We-

Cis.

growa, o 8 w. od Kałuszyna, w położeniu zlekka falistem, grunt żytni i wydmy. Gorzelnia parowa. Liczy 23 dni., 170 mk. Folw. C, z wsią C. i Szczepanowo, nabyty w r. 1862 za rs. 18,600; rozległość wynosi m. 473 a mianowicie grunta orne i ogrody m. 369, łąk m. 20, pastwisk m. 7, lasu m. 62, nieużyt. i place m. 15. Bud. drewn. 16; wiatrak i pokłady torfu. Wś C. osad 15, gruntu m. 181; wś Szczepanowo osad 7, gruntu m. 104. 2.) C. lub Cierzpięta, wś włość., pow. przasnyski, gm. i par. Baranowo; nad Płodownicą, położona śród lasów dóbr Puszcza Płodownicka, liczy 291 mk., 28 osad, 41 dm., powierz. 1448 mórg., w tej liczbie 684 mórg. gruntu ornego; przy wsi kuźnia; smolarnia prywatna w lesie przy wsi. Ludność wsi sładają Kurpie. R. 1827 było tu 21 dm., 143 mk. T. Ł. i B. Chu.
Cierpiała, Cierpięty, 1.) niem. Leidentlial
lub Czerpienten, dobra w pow. sztumskim, par.
Krasna łąka (Schonwiese), ma obszaru ziemi
945 mórg., domy mieszk. 4, kat. 47, ew. 26.
St. p. Mikołajki. 2.) C., niem. Czerpienten,
wś, pow. ostródzlu, st. p. Ostróda. 3.) C., ob.
Cierzpięta,	Kś. F.
Cierpigórz, Cierzpigórz, 1.) wieś drobnej
szlachty i włość., pow. przasnyski, gm. Bar-
tołdy, paraf. Przasnysz, liczy 74 mieszk., 10
domów., powierz. 389 mórg., w tem 294 mórg.
gruntu orn.; wieś włość, ma l os. na 6 prętach;
por. Golamj. R. 1827 miała 13 dm., 66 mk.
2.) C., wś, pow. mławski, gm. i par. Zielona.
Liczy 18 dm., 126 mk., obszaru gruntu włość.
32 mórg., w tem 25 orn.; grunta dwór. należą
do wsi Sądowo.	» F. O. i B. Chu.
Cierpisz, os. młynarska, pow. koniński, par. Konin, gm. Gosławice. Od Konina leży o 3 w., od rz. Warty l w. Są tu 2 młyny, wiatrak i cegielnia. Ma 5 mk., ziemi 90 mórg.
Cierpisz, 1.) wś w Galicyi, pow. ropczycki, 1060 mórg. rozl., w tem 520 m. roli ornej, 50 domów, 309 mieszk., probostwo w Czarny, położenie pagórkowate, gleba żytnia. 2.) C., przysiółek Kraczkowy.
Ćierpitz, ob. Cierpice.
Cierplewo. 1.) wieś kolon., pow. bydgoski,
35 dm., 232 mk., 105 ew., 127 kat., 32 analf.
2.) C., folw., pow. bydgoski, 416 mórg. rozl.,
3 dm., 20 mk., 12 ew., 8 kat., 8 analf. Stać.
poczt, w Koronowie o 11 kil., st. koi. żel.
Klahrheim o 15 kil.	M. St.
Cierszewo, wś, pow. płocki, gm. Brwilno, par. Rokicie, nad rzeczką Skrwą położona, liczy 90 mk., 12 dm., powierzchni 471 mórg., w tej liczbie 425 mórg. gruntu ornego; przy wsi znajdują się rządowy młyn wodny i osada karczmarska. R. 1827 było 9 dm., 86 mk.
Cierzowice, niem. Cziersnwitz, Czirsoioiti, wś, pow. rybnicki, par. Jodłownik, o 6 kil. od Wodzisławia, aa wzgórzu prawego brzegu Wo-

dziśławki i na granicy powiatu, ma ludność ubogą, ciemną, 680 mk. i młyn Pawełek. F. S.
Cierzpice, niem. Czierspitz, dobra rycerskie
w pow. kwidzyńskim, przy trakcie bitym by-
dgoako-gdariskim, o pół mili od Gniewu, obej
mują 689 mórg., domów mieszk. 7, kat. 118,
ew. 5, st. p. i par. Gniew.	Kś. F.
Clerzpiąta, 1.) niem. Czerspienten, wś, pow. jańsborski, st. p. Orzesze. 2 ) C., niem. Ozier-spienten, wś, pow. ządzborski, st. p. Peitschen-dorf.
Cierzpigórz, ob. Cierpigórz.
Ciesiątki, wś, pow. noworadomski, gm.
Kobiele, par. Kobiele Wielkie.. W 1827 r.
było tu 14 dm., 107 mk.	Br. Ch.
Ciesin, 1.) wś, pow. błoński, gm. Młochów, par. Nadarzyn. 2.) C., wś, pow. sochaczew-ski, gm. Chodaków, par. Trojanów. Br. Ch.
Ciesina, niem. Cziszinna, wś, pow. jańsborski, st. p. Turośl.
Ciesinek, wś, pow. warszawski, gm. Pruszków, par. Pęcice.
Cieśla, folwark i młyn, pow. obornicki. 904 mórg. rozl., 5 dm., 89 mk., 32 ew., 57 kał.., 34 analf. Stać. poczt, i koi. żel. Rogoźno o 3 kil.
Cieślauki, wś, pow. janowski, gm. i par. Zakrzówek.
Cieśle, 1.) wś, pcw. grójecki, gm. Konie, par.
Rembertów. 2.) C., wś i ibl., pow. piotrkow
ski, gm. Ręczno, par. Bęczkowice. W 1827 r.
było tu 20 dm., 157 mk. 3.) C., zagrody wło
ściańskie, pow. wieluński, gm. i par. Mierzyce,
przeszło 3 mile od Wielunia, na kamienistej
wyżynie lewego pobrzeża rzeki Warty,
niedaleko tej rzeki, 5 dm., 34 mk., 8 włók rozl.
4.) C., wś i fol., nad rz. Muławą pow. płocki,
gm. Ramutówko, par.Bodzanów, liczy 197 mk.,
20 dm. R. 1827 było 14 dm., 106 mk. Fol. C.
rozl. m. 908, a mianowicie: grunta orne i ogro
dy m. 581, łąk m. 28, pastwisk m. 160, la
su m. 72, zarośli m. 33, nieużytki i place m. 31;
w wieczystej dzierżawie m. 3; płodozmłan 10-
polowy; bud. mur. 2, drew. 4; wś Cieśle osad
27, gruntu m. 118. 5.) C., wś i fol., pow. pło
cki, gm. i par. Drobin. Liczy 100 mk., 18 dm.,
dwór murowany, powierzchni 1,350 morgów,
w tej liczbie 30 morgów włość.; do dóbr C. na
leży folwark Kuchary-Kryski, liczący 35 mk.,
6 dm. mieszk., z tych l murowany, i wiatrak.
R. 1827 C. miały 10 dm., 84 mk. 6.) C., wś,
pow. olkuski, gm. i par. Sławków. 7.) C., wś,
pow. jędrzejowski, gm. i par. Małogoszcz. Leży
o 4 w. na połud. zach. od Małogoszczy,
posiada marmur -szaraczkowy. W 1827 r.
było tu 34 dm., 340 mk.; obecnie jest 52
dm.	Br. Ch., B. Chu., W;..r.
Cieśle, 1.) domin., pow. bukowski, 1,899 m. rozl.; 12 dm., 162 mk., 31 ew., 131 kat.; 49 analf. Stać. poczt. Otusz o 4 kil.; st. koi. żel. Buk o 7 kil. 2.) C., folw., pow. pleBzewski;

Cle.

Cię,

 

ob. Kajew. 3.) C. Wielkie, wś, pow. wrzesiń
ski; 17 dm., 160 mk.; 12 ew., 148 kat.; 4<
ana7f. 4.) C. Małe, gm. domin., pow. wrzesiń
ski; 1,212 mórg. rozl.; 2 miejsc.: 1) C. domin.
2) cegielnia; 10 dm., 92 mk., 7 ew., 85 kat.
53 analf. Stać. poczt. Pogorzelice o 3 kil., stać
koi. żel. Miłosław o 15 kil.	M. St
Cieślice, wś, pow. pińczowski, gm. Czarno cin, par. Stradów.
Cicślikowo. wś, pow. włocławski, gm. Ba-ruchowo. par. Białotarsk.
Cieśliu. 1.) wś, pow. piotrkowski, gm. i par
Bx>sprza. 2.) C., wś, pow. olkuski, gm. Ogro-
dzieniec. par. Chechło. W 1827 r. było tu 15
dm.. 114 mk. 3.) C., wś, pow. sierpecki, gm
Liszewo. par. Bożewo, nad rz. Skrwą, 8 dm.
66 mk. Dobra C. i Obrąb Mały z wsią Cieślin
od Płocka w. 21. od Sierpca w. 21, od Dobrzy
nia nad Wisłą w. 10, od rz. Wisły w. 10, na
byte w r. 1871 za rs. 21,000; rozległość wy
nosi m. 673, a mianowicie: fol. Cieślino grunta
orne i ogrody m. 333, łąk m. 30, pastwiska
m. 89, wody m. 13, nieużytki i place m. 8, ra
zem m. 473; bud. drown. 17. Fol. Obrąb Mały
grunta orne i ogrody m. 138, łąk m. 17. past.
m. 3, lasu m. 36, nieużytki i place m. 6, razem
m. 200; bud. drewn. 4; młyn wodny. Wś Gie-
ślino osad 6, gruntu m. 6.	Br. Ch., A. Pal.
Cieślin, 1.) wś, pow. inowrocławski; 3 dm.,
30 mk.; wszyscy kat.; 8 analf. 2.) C., domin.,
pow. inowrocławski; 1,536 mórg. rozl., 9 dm.,
176 mk., 3 ew., 173 kat.; 32 analf. Stać. poczt,
i koi. żel. Inowrocław o 5 kil.; wraz z Radło-
wcm własność Franc. Brzeskiego.	M. St.
Cieśnisk,   Wielki i Mały, dwie wsie w pow. sokolskim gub. grodź., o 23 w. od Sokółki. Ciessau, ob. Cisowa.
Cieszacin, 1.) mały, wś, pow. jarosławski,
o 8.9 kil. od Jarosławia, należy do par. rz. kat.
Jarosław, a gr. kat. Pełniatycze. Ma szkołę
filialną. 2.) C. mały, tamże, tylko do par. rz.
kat. należy w Zarzycach.	F. S.
Cieszanów, miasto powiatowe w Galicyi, nad potokiem Bruśniańskim, oddalone na zachód od Kawy ruskiej o 5 mil, od Żółkwi na półn. zachód o mil 8, od Jaworowa w tym samym kierunku o mil 4, od Jarosławia na północny wsch. o mil 5; okolica płaska, równa, piaszczysta. Przestrzeń: posiadłość wiek. roli or. 369, łąk i ogr. 106, past. 242, lasu 501; pos. mn: roli or. 1,363, łąk i ogr. 37;-i, past. 296, lasu l mórg. austr. Ludność: rz. kat. 1,076, gr. kat. 280, izrael. 1123, razem 2,479. Cieszanów jest siedzibą starostwa powiatowego, rady powiatowej, urzędu podatkowego, komisyi powiatowej dla regulacyi podatku gruntowego, sądu powiatowego należącego do sądu obwodowego we Lwowie, notaryusza, urzędu pocztowego nieerarialnego, urzędu telegraficznego, posiada aptekę; tamże jest rzyrrj. kat. parafia, należącą

do dekanatu lubaczewskiego. Kościół murowany wystawiony  w 1677  r. przez  Aleksandra Stanisława Bełzeckiego, wojewodę podolskiego, pierwotnie   dla   konwentu   oo.   dominikanów, w roku 1784 w parafialny przemieniony,  przy skasowaniu tego   klasztoru w   1788 r, duchowieństwu świeckiemu oddany.   Do  tej   parafii należą miejscowości: Chotylub,  Duclmów, Folwarki, Freyfeld, Gorajec,   Krzywe, Lubliniec, Niemstów, Nowesioło,   Podemszczyzna, Żuków i Kosoduby.   Cała parafia liczy 3,639 rz. kat., a w jej obrębie jest 2,354 izraelitów.  W okręgu tej parafii znajduje się 9 szkół   zreorganizowanych, a we Freyfeldzie  i   Folwarkach szkoły parafialne.   Grecko kat. obrządku mieszkańcy należą do parafii w Kowemsiole.   W tem miasteczku zmarł w czasie wizytacyi dyecszyalnej ksiądz   Łukasz   Baraniecki, rzym. kat. arcybiskup lwowski, w 1868 roku. C. jest stać. poczt. na trakcie z Jarosławia  do Bełżca,  ma zakład ubogich, z funduszem   zakładowym   1,210 złr. Podług Mesieckiego byli tu niegdyś dziedzicami: Cieszanowsoy h. Jelita, r. 1786 Zamoyscy, 1859 r. Rojowscy^teraz Christiani de Grubień-ski.    Powiat  oieszanowsM  graniczy   na wschód pow. Rawa Ruska, na południe z powiatem Jaworów,   na zachód  z  powiatem   Jarosław, na sółnoc   z  gubernią  lubelską.   Przestrzeni   ma L 1.8545 myryametrów kw. czyli  20.6598   mil s.w.; powiat ten równy, płaski, grunt piaszczysty, gęsto szpilkowymi lasami porosły, gór nie-na, rzeczek 2: jedne Tanew, która płynie z za-ihodu na wschód, a potem nagle skręca się ku )ółnocy i zaraz napowrót na zachód, by w dalszym biegu wpaść do Sanu, i drugą Lubaczowie, która wypływa na południowym zachodzie )d Gieszanowa, przepływa obok tego miastecz-ca, przepływa  przez  Lubaczów  i   wpada  do Sanu o 2 mile  na północ  od Jarosławia.   Ludności ma 63,817: podzielona na 68 gmin i 27 jrzełożeństw obszarów dworskich. Ma l miasto lubaczów  i 5 miasteczek:   Cieszanów, Lipsko, sTarol, Oleszyce i Płazów;   gmin wiejskich 62, bszarów dworskich 64, należących do 27 prze-ożeństw; ogółem jednostek   administracyjnych 15, gmin katastralnych  68.   Obszaru zajmują: miny administracyjne   11.4646 mil kw. czyli 15.5 proc.; obszary dworskie  9.1952 mil. kw. żyli 44. 5 proc.   W przecięciu zajmuje l gunia administracyjna 1,686 morgów austr., jeden bszar dworski zajmuje w przecięciu 1,437 mórg ,ustr.; na l milę k w. przypada gmin admistra- ' yjnych 3.2.   Wedle liczby domów dzielą się gminy i obszary dworskie jak następuje: gmin o 25 domów 5, od 26 do 50 domów gmin 4, od .1 do 100 domów gmin 13, od 101 do 200 domów gmin 31, od 201 do 300 domów gmin 6, d 301 do 400 domów gmin 6,   od 401 do 500 omów  gmin  2,  wyżej 500 domów gmina l, azem gmin 68, Obszarów dworskich mających

694

Cię.

Cię.

 

do 10 domów 49, mających od 11 do 20 domów 9, wyżej 20 domów l obszar: razem obszarów dworskich 59. Wedle ludności dzielą się gminy jak następuje: gmin mających do 100 ludności l, od 100 do 200 gmin 5, od 200 do 300 gmin 4, od 300 do 400 gmin 3, od 400 do 500 gmin 5, od 500 do 1000 gmin 27, wyżej 1,000 do 2,000 gmin 18, wyżej 2,000 do 3,000 gmin 4, wyżej 4,000 do 5,000 gmina l, razem 68 gmin. Na jeden obszar dworski wypada 42 dusz ludności. Miasta, miasteczka i wsie wedle liczby ludności dzielą się jak następuje: Miasto mające do 5,000 ludności jest l, miasteczek mających od 501 do 1,000 ludności jest 2, mających od 1001 do 2,000 jest 2, mających od 2,001 do 5,000 jest 1. Wsi mających do 500 ludności jest 17, mających od 501 do 1000 jest 25, mających od 1,001 do 2,000 jest 16 mających od 2,001 do 5,000 jest 3; gminy mające nad l ,000 do 5,000 ludności zawierają razem 36,805 czyli 58 proc. całej ludności; gminy nad 500 do 1,000 zawierają razem 19,538 czyli 31 proc. ludności całego powiatu; gminy mające od 500 mieszkańców niżej zawierają razem 4772 czyli 7 proc. ludności całego powiatu; razem ludność wszystkich gmin w tym powiecie wynosi: 61,115 czyli 96 proc. ludności całego powiatu; obszary dworskie mają ludności 2.702 czyli 4 proc. ludności całego powiatu. Ludność miast wynosi 4,138 czyli 6 proc. ludności całego powiatu; ludność miasteczek wynosi 7,253 czyli 11 proc. ludności całego powiatu; ludność wsi wynosi 49,724 czyli 79 proc. ludności całego powiatu, obszary dworskie mają 2,702 ludności czyli 4 proc. ludności całego powiatu; przeto ogólna liczba ludności tego powiatu jest: 63,817. Do rady państwa wybierają: obszary dworskie wspólnie z obszarami powiatów: Jaworów i Mościska. Do sejmu krajowego wybierają obszary dworskie całego dawniejszego obwodu żółkiewskiego, to jest teraźniejsze powiaty: Żółkiew, Cieszanów, Kawa, Sokal, wybierają 3 posłów, zaś gminy wiejskie powiatów sądowych: Cieszanów i Lubaczów l posła. Do rady powiatowej w Cieszanowie wybierają obszary dworskie 9 członków, gminy miejskie 5 członków, gminy wiejskie 11 członków. Sądów powiatowych w tym powiecie jest 2: jeden w Cieszanowie, drugi w Lubaczowie. Pa-rafij rzym. kat. jest 10, mianowicie; Cieszanów, Dzików. Horyniec, Lipsko, Lubaczów, Luka wiec, Oleszyce, Płazów, Kobylnica, Narol: wszystkie należą do dekanatu lubaczowskiego, a do rzym. kat arcybiskupstwa we Lwowie. Gr. kat. parafij jest 17: w Baszni, Brusnie, Bihalu, Żukowie, Kobylnicy wołoskiej, Kobylnicy ruskiej, Krowicy, Lipowcu, Łowczy, Lubaczowie, Lublińcu, Kiemirowie, Nowemsiele, Płazowie, Podemszczyźnie, Sieniawce i Szczutkach, wszy-

stkie należące do gr. kat. dekanatu lubaozew-skiego, a gr. kat. biskupstwa w Przemyślu. Szkoły etatowe męzkie: 4-klasowa w Lubaczowie, 3-klasowa w Cieszanowie, 2-kla«owa w Narolu, 2-klasowa w Oleszycach. Szkoły etatowe 1-klasowe, w Baszni dolnej, Brusnie starem, Cewkowie, Chotylubiu, Dzikowie starym, (tu jest obok nauczyciela także nauczycielka), Kobylnicy ruskiej, Kobylnicy wołoskiej, Krowicy kołodowskicj, Lublińcu nowym, Łuka-wcu, Sowem siole, Oleszycach starych, Rudzie rożanieckiej. Starem siole, Ułazowie. Filialne w Bihale, Dachnowie, Freiieldzie, Futorach, Gorajcu, Krowicy lasowej, Lublińcu starym, Łowczy, Miłkowie, Młodo wic, jSicmstowie, Płazowie, Podemszczyźnie, Suchej Woli, Szczutko-wie,Zapałowie, Żukowie. Ewangielickie wyznaniowe w Deutschbach, Felsendorf i Reischau. Kas pożyczkowych gminnych powiat ten posiada zaledwie kilka, mianowicie w Krowicy kołodowskiej z kapitałem zakładowym 220 złr., w Lubaczowie z kapitałem zakładowym 2.000 złr., w Miłkowie z kapitałem zakładowym 200 złr. i w Załużu z kapitałem zakładowym 250 złr. Fryszerka żelaza w Rudzie rożanieckiej. Cegielni 6. Huta szklana l w Miłkowie. Węgla kamiennego wydobywają w tym powiecie 60,000 centnarów rocznie, wartości 30,000 złr. Młynów wodnych jest w tym powiecie 20, wiatraków 3, gorzelni jest w tym powiecie 11; mianowicie: w Cewkowie, Baszni dolnej, Ho-ryńcu, Hucie krzystałowej, Lublińcu,/Łuko-wcu, Nowem siole, Podemszczyźnie, Szczutko-wie, Starem siole, Narolu. Wełny ordynaryj-nej dostarcza 250 centnarów: Lnu produkuje ten powiat rocznie 420 centnarów, konopi rocznie 850 centnarów razem wartości 17,150 złr. W powiecie tym istnieje 5 garbarni, które wyprawiają rocznie 3,500 skór wołowych i końskich; wartość skór wychodzących już jako wyprawione z tych garbarni wynosi rocznie 18,400 reńskich a. w. Fabryka papieru znajduje się w tyin powiecie l, mianowicie: w Rudzie rożanieckiej, będąca własnością Jana barona Brunickiego. Tartaków wodnych znajduje się w tym powiecie 18. Powiat ten produkuje rocznie: pszenicy 12,000 mec. n. a., żyta 50,000 niższo austr. mec., jęczmienia 30,000 n. a. mec., owsa 150,000 mec. n. a., prosa 300 n. a. mec., hreczki 15,000 n. a. mec., bobu 150 n. a. mec., grochu 1,000 u. a. meo., ziemniaków 1,500,000 n. a. mec., kapusty 20,000 kóp główek, przędzy lnianej 480 wied. cent., przędzy konopniaiiej 1,000 wied. cent., nasienia lnu 1,000 n. a. mec., nasienia konopnego 2,000 mec., rzepakowego 450 moc., koniczyny 2,000 wied. cent., chmielu 140 wied. cent., słomy 300,000 cent., siana 350,000 cent., potrawu (otawy-2-gi zbiór siana) 120,000 cent., koniczyny, mieszanki i innych traw pasznych

Cię.

Ole.

695

 

15.000 wied. cent., owoców 1,500 n. a. mec.,
miodu 700 centnarów, wosku 420 cent,, mleka
100,000 niższo austryackich wiader, masła 600
centnarów, sera 2,000 cent., wełny owczej 300
cent. Drzewa opałowego twardego 12,000
niższo-austr. sągów, drzewa opałowego mięk
kiego 50,000 n. a. sągów. drzewa budowlane
go i wyrębowego 22,000 wiedeńskich stóp
sześciennych, węgli drzewnych 250,000 n. a.
mec. Grunt tu po większej części piaszczysty,
wymaga dużo pracy a mało przynosi korzyści;
lasów dużo, lecz z powodu braku komunikacyi
małą mają wartość. Miast niema; to też prze
mysł i rękodzieła kwitnąć nie mogą. Koloj że
lazna nie dotyka tego powiatu; do najbliższej
ftacyi kolei żelaz. Karola Ludwika w Jarosła
wiu jest z Cieszanowa mil 6. Gościniec kra
jowy przecina ten powiat z zachodu na wschód;
/aczyna się w Jarosławiu przechodzi przez Cie-
••/anów i Karol i łączy się z gościńcem rządo
wym tak zwanym warszawskim, idącym ze
Lwowa do Tomaszowa. Pod względem histo
rycznym zasługują na wzmiankę: Lubaczów
z pięknym pałacem, na tem samem miejscu zbu
dowanym, na którem niegdyś warowny zamek
istniał. Już w XIII wieku znaczne miasto,
wsławiło się pokojem zawartym tam 1213 ro
ku między \V ęgranii i Polską. Lipsko, miastecz
ko pamiętne urodzeniem znakomitego dziejopi
sarza Stanisława Sarnickiego, było w 1648 r.
przez kozaków pod Chmielnickim złupione
a potem w perzynę obrócone. Karol z pięknym
pałacem, miasteczko założone w 1585 r. pod
imieniem Moryanowa, wzniosło się prędko do
znacznej zamożności, ale już w 1648 r. zostało
przez Chmielnickiego mocą zajęte, przyczem
do 40,000 ludu tam schronienia szukającego
przez kozaków wycięte zostało. W pobliżu
miasteczka znaleziono przed kilkudziesięciu
laty wiele' kosztowności i monet, które z tej
smutnej epoki miały pochodzić. Oleszyce mają
starożytny zamek, niegdyś przez jeńców tu
reckich zbudowany, w którym umarł hetman
Adam Sieniawski. Wieś Basznia pamiętna
z powodu ugody zawartej tam 1663 roku mię
dzy konfederatami i koroną polską.	B. R.
Cieszanowice, wieś, pow. piotrkowski, gm.
Gorzkowice, par. Mierzyn, między Rozprzą
a Gorzkowicami, obok drogi żel., o 21 w. od
1'iotrkowa, o 14 w. od rz. Pilicy. W 1827 r.
było tu 12 dm., 107 mk. Drbra C. składają
się z folw.: C., Daniszewice i Jelica, nabyte
w r. 1852 za rs. 52000. Rozległość wynosi
m. 1126 a mianowicie: grunta orne i ogrody
m. 407, łąk m. 127, pastwisk m. 20, lasu m.
518, nieużytki i place m. 55. Płodozmian 9
i 6 polowy. Budowli murowanych 5, drew
nianych 17; młyn wodny, pokłady torfu i żwi
ru (kopalnia). Od dóbr tych w r. 1878 odłą
czono folw. Jelica rozległości m. 138 i folw. j

Teklin m. 232. Wieś C. osad 21, gruntu m. 253; wieś Daniszewice osad 21, gruntu m. 281 i wieś Jelica osad 6, gruntu m. 47.
Cieszenie, mylnie Cieszyn, niem. Zeschin, dawniej nazywało się Cieozewie lub Czeexewie, wieś w pow. kartuskim, przy trakcie bitym gdańsko-słnpskim, ma przywilej od komtura gdańskiego Wolframa von Baldersheim z roku 1358, podług którego stanowiła wieś rycerską. Obecnie podzielona jest na kilka części, obszaru liczy 1987 m. (w czem 228 m. jezior), katol. 109, ewang. 51, izrael. 6, domów mieszkalnych 16, parafia Chmielno, odległość od Kartuz l i pół mili, st. p. Miechucin.
Cieszewo, 1.) wielkie, wieś i folw., pow. płocki, gm. Drobin, par. Rogotwórsk, liczy 126 mk., 16 dm. Folw. C. wielkie lit. ABCE z wsią C. Wielkie, od Płocka w. 28, od Bielska w. 11, nabyte w r. 1870 za rs. 16582. Rozległość wynosi m. 593 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 369, łąk m. 20, pastwisk m. 43, lasu m. 139, nieużytki i place m. 22. Budowli murowanych 5, drewnianych 5; wieś C. Wielkie osad 14, gruntu rn. 19. 2.) Ć. małe lub Gieszewko, folw. pryw. i wieś włość., pow. płocki, gm. Drobin, par. Rogotwórsk, o 6 w. od urzędu gminnego; folw. ma 2 dni., 12 mk., 403 m. rozl., 253 m. roli ornej; wieś zaś 3 dm., 42 mk., 13 m. rozl., 12 m. roli ornej.
Cieszącin, wieś, pow. wieluński, gm. Gale-wice, par. Cieszęcin, o 4 i pół mili od Wielunia, na pograniczu W. ks. P., o staję polską od rz. Prosny, ma 26 dm., 300 mk., roli włość. 305 m. Przysiółek dworski ma 16 włók rozl. (głównie żytniej II kl.) Przeszło drugie tyle roli poprzedni dziedzic starozakonny z W. ks. P. rozprzedał na cząstki. Przed rozdzieleniem ziemi wieluńskiej dobra C. sięgały za Prosnę. Przysiółek poduchowny obejmuje 94 m. Nad Prosną duży młyn z 25 m. roli. Jest też w C. kordon straży pogranicznej, zwany Leśne Łąki. R. 1827 C. miał 17 dm., 201 mieszk., obecnie 19 osad włość., 212 m. gruntu. Kościół tutejszy stoi według podania w miejscu gdzie św. Wojciech przemawia do ludu, ztąd nosi tytuł św. Wojciecha. Był podobno konsekrowany w 1080 r. W XVI wieku obrócono go na zbór protestancki (od 1591 do 1617). Dopiero bisk. Wawrzyniec Gembicki odzyskał go dla katolików. Obecny kościół wystawiony został w 1789. Są tu relikwie św. Walentego, sprowadzone z Rzymu w 1679 r. Par. C. dek. wieluńskiego, dawniej wieruszow-skiego, z filią Węglewice, liczy dusz 4400.
Cieszill,   Cieszini (niem),  ob. Cieszyny.
Cieszki, wieś, pow. mławski, gm. Rozwo-zin, par. Lubowidz. Posiada 18 dm., 156 mk. Folw. C. należy do dóbr Rozwozili, od Płocka w. 77, od Mławy w. 37, od Żuromina w. 7, od Działdówki w. 4. Rozległość wynosi m.

696

Cię.

Cia.

 

660 a mianowicie: grunta orne i ogrody m.
610, łąk m. 24, pastwisk m. 3, nieużytki i pla
ce m. 23. Płodozmian 11-polowy; budowli
murowanych 5, drewnianych 11. Wieś C.
osad 2 ), gruntu m. 23.	A. Pal.
Cieszki, Teszki, wieś w pow. witobskim, nad rz. Łososiną.
Cieszkiniaki, jezioro w dobrach Hutta,
w pow. suwalskim. Ma 6 mórg obszaru i do
100 stóp głębokości.	Er. Ch.
Cieszkowice, Cięszkowice, ob. Ciężkowiue.
Cieszkowizna, wieś i folw., pow. łukow
ski, gm. Gołąbki, par. Łuków, stanowi przed
mieście Łukowa. Ma 6 dm., 147 mk., 602 in.
gruntu pszennego klasy II, w pozycyi płaskiej.
Folwark ostatniemi laty rozparcelowany; na
dany grunt 83 m. wynosi.	T. Ł.
Cieszkowo, wieś włość., pow płoński, gm.
Sarbiewo, par. Baboszewo, o 6 w. od urzędu
gminnego, ma 24 osad, 22 dm., 152 mk., 663
m. rozl., 531 m. roli ornej. C. stare, koi. tam
że, o 3 w. od urzędu gminnego, ma 13 osad,
22 dm., 204 mk., 706 m. rozl., 685 m. roli or
nej, ewangelicki dom modlitwy, szkółkę i wia
trak. C. nowe, wieś włość, tamże, o 5 w. od
urzędu gminnego, ma 26 osad, 12 dm., 128
mk., 502 m. rozl., 466 m. roli ornej. E,. 1827
0. miało 24 dm., 195 mk. a C. stare 14 dm.,
168 mk.	B. Chu.
Cieszkowy, wieś i folw., pow. pińczowski, gm. Czarnocin, par. Probołowice. Leży przy drodze z Działoszyc do Wiślicy. W 1827 r. było tu 24 dm., 198 mk. Folw. C. z wsią C. i Krzyż, odm. Kielc w. 56,j]od Pińczowa w. 21, od Skalbmierza w. 7. Rozległość wynosi m. 545 a mianowicie grunta orne i ogrody m. 457, łąk m. 47, lasu m. 21, nieużytki i place m. 20. Płodozmian 8-polowy. Budowli murowanych 4, drewnianych 12. Wieś C. osad 42, gruntu m. 228; wieś Krzyż osad 7, gruntu m. 64.
Cieszonki, Cieszonek, niem. Czeczonken, Cze-
schonken, dawniej wieś starościńska do Mira-
chowa należąca, r. 1788 wydana w wieczystą
dzierżawę, leży w pow. kartuskim, około l
i pół mili od Kartuz, pół mili od traktu bitego
z Gdańska do Kartuz, nad długiem jeziorem
Młyńskiem, które się wznosi 462 stóp nad po
wierzchnię morza; z jeziora tego wychodzi ma
ła rzeczka Osusznica (ob.), a obok z drugiej
strony wioski płynie rzeka Łaba, która w tej
okolicy ,ma swój początek. Wieś C. obejmuje
teraz 2 folwarki i l posiadłość włość., 775 m.
obszaru (w czem 245 mórg jeziora), kat 66,
ewang. 9, par. Sianowo.	Kś. F.
Cieszowa, niem. Czieschowa, wieś i dobra,
pow. lubliniecki, o 15 kil. od Lublińca. Dobra
z folwarkami: Buliński, E-zycze i Laasen mają
3247 m. rozl. (1596 m. roli, 1005 m. lasu).
Wieś ma 798 m. gruntu i kościół filialny para
fii Sodów z XVII w.	F. S.

Cieszyków, wieś, pow. kaliski, gm. Mar-cliwacz, par. Staw. W 1827 r. było tu 13 dm., 105 mk.
Cieszyłów, wieś w b. wojew. połockiem. dziś w pow. dziśnieńskim. Właścicielami tej majętności byli Sulistrowscy; dziś podzielona między spadkobierców.
Cieszymy, wieś, pow. mazowiecki, gmina Piszczaty, par. Kobylin.
Cieszyn, wieś, pow. zamojski, gm. i par. Skierbieszów. W 1827 roku było tu 36 dm. i 223 mk., obecnie liczy 336 mk., w tem 315 rusinów.
Cieszyn, ob. Cieszenie i Cieszyny.
Cieszyn, Teschen (niem.), miasto na Szląsku austr., rezydencya władz powiatowych, sądowych, finansowych, administracyi rozległych dóbr arcyksiążęcych (Teschener Kammer) i generalnego wikaryatu katolickiej dyecezyi wrocławskiej na Szląsk aiiitryacki, położone na wschodnich stokach doliny Olzy. Most na Olzie jest wzniesiony n. p. m. 816 stóp, paraf, kościół ewang. 961 stóp. Miasto C. wraz z przedmieściami Brandys, Saska góra, Kamieniec, Przykopa, Mała Łąka, przedmieście fry-sztackie i Wyżnia brona zajmuje przestrzeń 1175 mórg. Liczba domów wynosi w samem mieście 235, na Brandysie 70, na Saskiej górze 23, na Kamieńcu 52, na Małej łące 10, na Przykopie 44, na Frysztackiem przedmieściu 88 i na Wyżnej bronie 122: razem więc 644 domów. Według powszechnego spisu ludności, przedsięwziętego z końcem miesiąca października 1857 r., wynosiła ludność miasta C. z przedmieściami 9062 dusz, między któremi 6137 stałych a 2925 obcych. Ludność ta dzieliła się według stanu na osób 30 należących do stanu duchownego, 237 urzędników, 59 wojskowych, 37 literatów i artystów, 8 doktorów prawa, 22 lekarzy, 43 kupców, 394 przemysłem się trudniących; reszta zaś posiadacze gruntu, pomocnicy, służący, wyrobnicy, nareszcie dzieci i żony. Według wyznania wiary należało przy spisie ludności ze stałych: 5371 osób do katolickiego, 541 osób do ewangelickiego a 225 osób do mojżeszowego wyznania. Obecnie C. ma przeszło 11,000 mk., w tem przeszło 2000 ew. Miasto Cieszyn jest siedliskiem dwóch c. k. gimnazyów wyższych, katolickiego i ewangelickiego, każde po 8 klas, c. k. szkoły niższej realnej z dwiema, i szkoły głównej z czterema klasami, miejskiej szkoły dla dziewcząt z 3 klasami, nareszcie nieuposażonego jeszcze seminarym dla nauczycieli. Nareszcie miasto C. jest siedzibą ewang. pastoratu i żydowskiego rabinatu; mieści w sobie sześć kościołów katolickich, książęcą kaplicę, ewangelicki kościół na Wyżniej Bronie, pierwszy i najstarszy ze wszystkich kościołów w księstwie szląskiem a nareszcie żydowską

Cle,

697

 

bożnicę. Przy c. k. katolickiem gimnazyum znajduje się biblioteka, założona przez byłego prefekta gimnazyalnego Leopolda Szersznika, zawierająca około 15,000 tomów i zbiory przedmiotów odnoszących się do sztuki i nauk przyrodniczych; dalej założony i uposażony przez barona Karola Celestę konwikt dla uczniów gimnazyalnych. Przy o. k. ewange-lickiem gimnazyum, czyli właściwie przy owangielickim zborze znajduje się alumneum dla uczniów gimnazyalnych, założone przez właściciela dóbr z Żukowa, Magnusa Bludow-skiego; i pomnożone funduszami licznych dobrodziejów. Są też w C. dwa klasztory, braci miłosierdzia i Elżbietanek, utrzymujące szpitale dla ubogich chorych; pierwszy przeznaczony jest obecnie i dla chorych żołnierzy, drugi wyłącznie dla płci żeńskiej. Przed trzema laty szpital u Elżbietanek został podniesiony do rzędu zakładów krajowych. Oprócz tego znajdują się tu dla biednej i cierpiącej ludności jeszcze trzy inne dobroczynne zakłady, a zwłaszcza szpital miejski, dom dla sierot i instytut dla ubogich. Większe rękodzieła i fabryki są: fabryka lnu i obok niej znajdująca się przędzalnia, browar zamecki, fabryka octanu ołowiu, 8 fabryk likierów i jedna drukarnia. Handel i rękodzieła ograniczają się do potrzeby miejscowej. C. ma corocznie pięć jarmarków i co każdą sobotę targ. Od. l maja 1860 zaprowadzoną została kasa oszczędności. Społeczeństwo polskie w C. ma czytelnię ludową, założoną 1861 r., towarzystwo rolnicze w 1869 r., towarzystwo pomocy nauk. 1872, bazar cieszyński w 1873, towarz. oszczędn. i zaliczek 1873, miejską kasę pożycz, i oszczędn. 1873. Towarzystwo zaliczkowe miało 1879 r. 867 czł. z obrotem 508,608 złr. Wychodzi w C. od lat przeszło 30 pod redakcyą zasłużonego Stalmacha polskie pismo "Gwiazdka Cieszyńska" a od lat kilku pastor Haase, Niemiec, założył "Nowy Czas", pismo z tendencyą anti-polską choć po polsku redagowane. Przez pewien czas kś. Leopold Otto, pastor cieszyński wtedy a dziś warszawski, wydawał w C. swego "Zwiastuna Ewangelicznego." Pp. Malik, Prochaska, Kotula są czynni na polu wyda-wniczem polskiem. Komisaryat katol. dyece-zyi wrocławskiej w C. zarządza 12 dekanatami: Bielsko, Frysztat, Jabłonków, Strumień, Skoczów, Cieszyn, Frydek, Karwina, Frywał-dów, Johannesberg, Cukmantl, Weidenau; z tych w 6 pierwszych urzędowym językiem w kościele jest jęz. polski, w 2 następnych czeski a w 4 ostatnich niemiecki. Dek. katol. C. dyec. wrocł. składa się z 8 parafij: Gole-szów, Liszna, Łąka, Ogrodzona, Pogwiz-dów, Puńców, C. i Ustroń. Par. kat. C. liczy 12,500 kat., 3565 ew. i 940 izr. Par. ewang. C, liczy 12,000 wiernych; w samym C. 2000,

P;.r. ta 1709 r. założona. Stacya C. dr. iel. koszycko-bogumińskiej leży o 31 kil. od Bo-gumina, o 320 od Koszyc. C. miał być założony w r. 810 przez trzech synów Leszka III, króla polskiego. Według opowiadania gminnego, trzej ci książęta, Bolko, Loszko i Cieszko zeszli się po długiej wędrówce nad źródłem, które się dotąd "bracką studnią" zowie, i ciesząc się, zbudowali tamże na pamiątkę miasto, które od słowa "cieszyć się" nazwę Cieszyn otrzymało. Podanie to oczewiście nie wytrzymuje krytyki lingwistycznej. R. 1210 klasztor benedyktynów założony w Cieszynie. R. 1240 z powodu zbliżenia się Tatarów, obwarowano Cieszyn wałami. R. 1290 pewien Bogusz otrzymuje pozwolenie założenia wsi Boguszowice przy Cieszynie. W ważnym tym z wielu względów dokumencie jest także już wzmianka o mincarzu w Cieszynie. R. 1364 Cieszyn otrzymuje swobody od Przemysława. R. 1401 Przemysław, syn młodszy panującego Przemysława I, został zabity przez pewnego szlachcica czeskiego. Zasmucony ojciec kazał mordercę wyszukać i do Cieszyna sprowadzić, gdzie na rozpalonego żelaznego konia wsadzony, po wszystkich ulicach oprowadzony i roz-palonemi kleszczami od kątów targany, tak umęczonym został. R. 1416 Bolesław potwierdza przywileje miasta Cieszyna i udziela nowe; między temi: prawo milowe dla cechów, prawo posiadania dóbr ziemskich przez mieszczan cieszyńskich posiadających domy. Jest to najstarszy oryginalny dokument archiwum miejskiego. R. 1438 prawo bicia pieniędzy odstąpili książęta miastu Cieszynowi. R. 1468 miasto najmuje od księcia Przemysława prawo warzenia piwa białego, R. 1470 założono klasztor franciszkanów na miejscu,, gdzie teraz jest ogród strzelecki (Bosak). R. 1496 Kazimierz IV buduje na miejscu gdzie teraz są kasarnie, miasto starego drewnianego, nowy parafialny kościół, murowany, z wielkim dzwonem i 2 organami; sprzedaje miastu tak zwany stary i nowy dom książęcy za 200 zł. z warunkiem przebudowania tychże domów na ratusz, poczem stary drewniany ratąsz zburzony został. R. 1521 Kazimierz potwierdza przywileje miasta, między temi prawo wyszynku wina jako regalia gminy, i prawo, że szlachcic nie poddający się ciężarom mieszczańskim nieśmie posiadać domu w Cieszynie. W tymże roku zaczęły się targi tygodniowe. W onym czasie posiadało miasto, oprócz regaliów warzenia piwa i wyszynku wina, wsi: Górne i Dolne Pastwiska, Ligotę, Krasną wieś; kilka domów i ogrodów w mieście, łąki i stawy w Krasnej wsi i w Zamarskach; ogólny dochód miasta wynosił 1519 r. 200 zł., a za przykład wartości pieniędzy w onym czasie może posłużyć sprzedaż ogrodu aa Frydeckiem przedmie-

Cię.

Cię

 

ściu za 2 ti., domu zaś wedle ratusza za 16 ii., i innego domu w rynku za 115 ti. 11.1532 cesarz Ferdynand I udziela Cieszynowi swobodę pieczętowania woskiem czerwonym (zamiast zielonym), co naówczas było wyłącznem prawem szlachty. R. 1541 Turcy zająwszy Węgry zbliżyli się do szląskiej granicy; dla tego był Cieszyn na nowo i mocniej obwarowany. R. 1545 Wacław Adam stawszy się pełnoletnim przyjmuje wiarę protestancką; magistrat i mieszczaństwo idą za jego przykładem; zakonnicy opuszczają Cieszyn; klasztor dominikanów zajmują niemieccy kaznodzieje luterań-soy; klasztor franciszkański tak nazwany Bos-sak, został zburzony. R. 1552 wielki pożar zniszczył całe miasto, wyjąwszy kilku domów na Srebrnej ulicy. R. 1570 straszne morowe powietrze panuje w Cieszynie. Książę Wacław Adam, jako największy dobroczyńca, osobiście ratuje i pielęgnuje nieszczęśliwych. R. 1581 Cieszyn otrzymuje prawo odbywania 4-go jarmarku od cesarza Rudolfa II, króla czeskiego, za wstawieniem się księżny Sycbnii Katarzyny. R. 1583 gmina daje w zastaw prawo wyszynku wina stowarzyszeniu za 5000 talarów, początkowo na 10 lat, na akcye po sto talarów. W tymże roku sprzedała gmina browar i inne posiadłości. Majątek gminy upadł. Główną przyczyną tego było, że gmina dawała rękojmie za długi ksinżąt, lubiących przepych i okazałość. R. 1585 księżna Sydonia Katarzyna darowała miastu miejsce dla zbudowania kościoła u św. Trójcy, pierwotnie drewnianego, później wymurowanego. Okropne morowe powietrze w tymże roku zmniejszyło liczbę obywatelstwa o 3000 dusz. Książę Adam Wacław postępuje z wielką nietolerancyą przeciw katolikom i oddaje wszystkie kościoły i szkoły protestantom r. 1598. W tymże roku było zaprowadzone czeskie prawo w Cieszynie. Morowe powietrze ponawia się i porywa wszystkich protestanckich kaznodziejów w Cieszynie. R. 1610 książę Adam Wacław powraca na łono katolickiego kościoła, przymusza mieszczan cieszyńskich do naśladowania go, wygania luterań-skich kaznodziejów i nauczycielów, powołuje znowu dominikanów z Polski, oddaje im dawny klasztor i posiadłości, między temi Mni-sztwo i Krasnąwieś. Mieszczaństwo i szlachta sprzeciwiają się tej zmianie, odwołują się do cesarskiego listu żelaznego (Majestatsbricf) i do książęcego przywileju z r. 1598. Książę jednak posiekał przedłożony sobie przywilej przez siebie udzielony na drobne cząstki i zawinąwszy je wraz z srebrnym kielichem spo-wiednim, odesłał magistratowi. Szczątki tego przywileju i kielich przechowane są w miej-skiem archiwum. R. 1625 hrabia Mansfeld zajął Cieszyn i bronił się w nim od 1625 do r.

1627; przezeń otrzymali protestanci znowu kościoły i szkoły. R. 1629 Elżbieta Lukrecya wydaje zarządzenie, według którego żaden protestant nie śmie być przyjęty do jakiegokolwiek cechu, ani nabyć domu lub innej posiadłości. Cech stolarski i bednarski najprzód powracają do wiary katolickiej. Wojna, morowe powietrze i prześladowania religijne wyludniły miasto t. r. R. 1637 pierwszy izraelita (Jakób Singer, książęcy mytnik) nabywa prawo posiadania domu w Cieszynie. R. 1642 oddział Szwedów, z armii Torstensona, stanął pod Cieszynem, nałożył kontrybucyą i odszedł. R. 1645 miasto i zamek zajęli Szwedzi pod generałem Wrangel. Księżna schroniła się do Jabłonkowa. R. 1647 cesarski pułkownik Dewagy dobył zamek d. 21 kwietnia. Szwedzi uchodzą do Opawy. R. 1653 Elżbieta Lukrecya umarła 19 marca. Z nią zmarł ostatni potomek rodu Piastów na Cieszynie. R. 1657 Cieszyn otrzymuje prawo odbywania 5 jarmarków. R. 1659 miasto Cieszyn zostaje od książęcych dóbr oddzielone jako osobny stan podatkowy, i otrzymuje podobnie jak mniejsze stany prawo wysyłania posła swego na sejm książęcy do Wrocławia. Cesarskie władze dają Cieszynowi zawsze tytuł: królewskie miasto. Tegoż r. zupełne zburzenie starego zamku Piastów, którego osta-tniemi zabytkami są wieża i kaplica Wacława. Główna budowa warownego naówczas zamku wznosiła się na zachodniej części góry zamkowej, od strony Małej-Łąki. R. 1683 Jan So-błeski, król polski, z 20,000 ludzi ciągnie przez Cieszyn na odsiecz Wiedniowi oblężonemu przez Turków. R. 1709 protestanckie stany i spółwyznawcy ich zakupują ogrody pod Cieszynem na miejsce dla wybudowania kościoła. Rada miejska daruje na ten cel także część ogrodu. R. 1710 założenie węgielnego kamienia ewang. kościoła d. 13 października. R. 1715 morowe powietrze grasuje w Cieszynie. Mieszkańcy uciekają z miasta i obozują w budach i namiotach na Kamieńcu i na Małej łące; 1500 ludzi poległo na tę zarazę. R. 1720 straszny pożar obrócił 3 części miasta w perzynę. Tylko 29 domów zostało ocalonych, między nimi: pomieszkania jezuitów i klasztor dominikański z kościołem. R. 1733 saskie wojsko przechodzi przez Cieszyn do Polski Augustowi III w pomoc przeciw Stanisławowi Leszczyńskiemu. R. 1748 silne przechody wojska rossyjskiego pod księciem Repninem. R. 1757 Prusacy nakładają kontrybuoyą Cieszynowi d. 7 czerwca. R. 1759 Prusacy powtórnie przybyli do Cieszyna. R. 1762 ostatni najazd Prusaków w ciągu 7-letniej wojny d. 31 maja. R. 1768-1771 mnóstwo wychodźców i malkontentów polskich bawi w Cieszynie, których bogactwa podniosły przemysł

Cię.

Cię.

699

 

miasta. R. 1773 cesarz Józef II przejeżdża przez Cieszyn do Galicyi, po pierwszym podziale Polski do Austryi przyłączonej. R. 1779 zjazd i pokój cieszyński, zawarty d. 13 maja, po ukończeniu sukcesyjnej wojny bawarskiej. Pełnomocnicy przytomni byli: pruski bar. Rie-desel. austryacki hr. Cobenzel, falcgrafski hr. Torring Scefeld, zweibrukski p. Hohenfels, elektorsko-saski hr. Zinzendorf, rossyjski książę Repnin, francuski bar. Breteuil. Posiedzenia odbywano w Bilowickiego ogrodzie. Na uroczystość zawarcia pokoju dano bal walny w ówczesnej solami na Kamieńcu. R. 1789 wielki pożar zniszczył całe miasto, naówczas jeszcze drewniane; tylko klasztor braci miłosiernych, kościół ś. Trójcy, kryminał, część wyższego i frysztackiego przedmieścia zostały od ognia oszczędzone. Bramy i mury miasta zniesiono. Dudy kupieckie obok ratusza na mieszkanie starosty przebudowano. R. 1798 Rossyanie pod Korsakowem i Rosenbergicm ciągną przez Cieszyn. R. 1799 Marya Teressa. córka Ludwika XVI, przejeżdża przez Cieszyn do Mi-lawy, na zaślubiny z księciem d'Angouleme. R. 1800 Suworów przejeżdża przez Cieszyn w powrocie do Rossyi. R. 1805 rossyjskie wojsko pod Kutuzowoni cia.gnie przez Cieszyn; później wielki książę Konstanty z gwardyami. Galicyjscy rekruci w przechodzić rozchoro-wują się tak licznie, iż ewangelickie budynki kościelne i szkolne musiano na szpital zamienić. W mieście i po wsiach powstały zarazy, które tysiące ludzi porywały. Po zajęciu Wiednia przez Francuzów, stał się Cieszyn przez niejaki czas środkowym punktom rządu państwa. Najwyższe władze państwa i zagraniczne poselstwa osiedliły się w Cieszynie. Rossyjski cesarz Aleksander przejeżdża przez Cieszyn. R. 1807 perski posłaniec jedzie przez Cieszyn do cesarza Napoleona. Utracenie zachodniej Galicyi i Krakowa zadaje wielką klęskę handlowi miasta Cieszyna r. 1809. R. 1810 Cieszyn obchodzi 1000-letnią uroczystość swego założenia, w dzień św. Magdaleny, patronki kościoła parafialnego. R. 1812 książę Szwarcenberg z wojskiem ciągnie przeciw Rossyi. li. 1813 Poniatowski z francuskiem wojskiem powraca przez Cieszyn. R. 1814 cesarz rossyjski Aleksander jedzie przez Cieszyn d. 12 września na kongres wiedeński. Księstwem cieszyńakiem zwie się cieszyński obwód Szląska austryackiego, obejmujący miasta Cieszyn, Jabłonków, Frydek, Frysztat, Polską Ostrawę, Bogumin, Strumień, Bielsko i Skoczów z 230 wsiami. Cała rozległość tego księstwa wynosi niespełna 40 mil kwadratowych. Na tej przestrzeni żyje 270,000 mieszkańców. Z tych jest 180,000 Polaków, a resztę tej liczby stanowią Morawcy, Niemcy i Żydzi. Pod względem religijnego wyznania dzielą się mie-

szkańcy na katolików, ewangelików i Izrael. Ewangelicy zamieszkują od dawna po największej części podgórskie okolice kraju, lubo w nowszym czasie i w dolnych okolicach osiedli. Pierwotnie było Szląsko a z niem i księstwo cieszyńskie częścią Poliki, od której je dopiero Bolesław Krzywousty roku 1164 od-szczepił. Ten bowiem podzielił Polskę na cztery dzielnice między synów swoich. Przy tym podziale dostało się Szląsko najstarszemu synowi Władysławowi, który utworzył z nio-go osobne księstwo. Ten podział zwątlił pierwotny, zewnętrzny związek między Szląskiem a Polską, a został jedynie wewnętrzny związek między ludnością obu krajów, związek jednego pochodzenia narodowego, mowy, zwyczajów i obyczajów. Potomstwo Władysława, w miarę rozradzania się, podzieliło z czasem Szląsko na liczne małe księstwa, jako to: Cieszyńskie, Opawskie, Raciborskie, Opolskie, Wrocławskie i inne. To rozdrobnienie było przyczyna, za książęta śląscy, w razie nieprzyjacielskich napadów i zajść niezgody pomiędzy sobą, szukać musieli opieki u obcych, a Kazimierz II, książę na Cieszynie i Opolu, dał tego przykład, poddając się roku 1292 zwierzchnictwu króla czeskiego. Za tym przykładem poszli następnie i inni książęta szląscy. Tym sposobem księstwo cieszyńskie przestało należeć do Polski, a podległo koronie czeskiej, i wskutek tego berłu austryackiemu. Przyłączenie to dokonano ostatecznie, kiedy w roku 1625 wygasła ostatnia linia książąt cieszyńskich z rodu Piastów. Następnie oddawano było księstwo cieszyńskie różnym książętom w lenność, aż się dostało w spadku arcyksię-ciu austryackiemu Karolowi, a po jego śmierci przeszło na najstarszego syna jego Albrechta, teraźniejszego dziedzica tego obwodu. Kraj obwodu cieszyńskiego jest po większej części pagórkowaty, poprzeżynany rzekami: Wisłą, która na górze Baraniej bierze swój początek, i Olzą, wpadającą do Odry. Dobro łąki .i pastwiska wspierają tu obszerny chów bydła. Rolnictwo dobrze uprawiane, a górnictwo coraz więcej się rozwija. Położenie całego obwodu na granicach ościennych krajów, liczuu i dobrze utrzymywane drogi, zbiegające się w nim, przyczyniają się do ułatwienia dość znacznego handlu. Lud obwodu cieszyńskiego dzieli się na Górali, Wałachów i Lachów. Górale z charakteru i powierzchowności niczern się nie różnią od górali północne Karpaty zamieszkujących, to jest galicyjskich, słowackich i morawskich. Ponieważ rola w górach mniej jest urodzajna a pastwiska obfitsze, utrzymują oni stada owiec i bydła na szałaszach, gdzie wyrabiają ser zwany bryndzą; oprócz tego wyrąb drzewa w lasach i obrabianie ciosowego kamienia w górach jest głównym sposobem ich

700

Cle.

Cię.

 

zarobkowania. Lecz góralszczyzna ścieśnia si coraz więcej na wsie bardziej w głębi gór po łożone, bo pobliższe wsie przyjmują zwoln obyczaj wałaski.   Śród góralskiej okolicy za sługują na uwagę  mieszkańcy Jabłonkowa Odróżniają się oni od sąsiadów swoich nie tył ko miejskim sposobem życia, ale i ubiorem a nawet w twarzy dopatrzeć można u nich ry sów odmiennych.   Nazwę Jackowie, jaką od-dawna mają, uważają za obrazę, lubo wcal niesłusznie, gdyż nazwa ta stwierdza tylko podanie, że są potomkami sławnego narodu Ja-y-ygów, którzy niegdyś w Węgrzech mieszkali a których część w dawnych wiekach w te; okolicy osiadła.   Wałachami  nazywają  się mieszkańcy  środkowej, pagórkowatej   części księstwa cieszyńskiego, ciągnącej- się od Jabłonkowa aż po za Cieszyn wszerz, a od Bielska ku Frydkowi wzdłuż.   Nazwa Wałachów pochodzi od starosłowiańskiego słowa włacb lub wałach, co się znaczy pasterz, i dla tego tak się nazywali, iż się głównie trudnili pasaniem i hodowaniem owiec.   Ztąd równie owca tutejsza zowie się owcą wałaską. Dawne kroniki krajowe wspominają o najbliższych Cieszyna wsiach, że dawniej znaczne trzody owiec posiadały.   Z czasami przemysł ten ustępował coraz dalej pod góry, tak, iż teraz już tylko w górach ma niejakie znaczenie.   Ci Wałasze byli dawniej książęcemi poddanymi, i za używanie pastwisk powinni byli każdą dziesiątą sztukę owczej   trzody,  prócz innych  danin, książęciu oddawać.   Dla nadzorowania szała-szy byli pomiędzy nimi "wojewodowie" ustano-uieni.   W późniejszych czasach było takich wojewo'dów trzech: na Wiśle, w Jabłonkowie i w Ligotce. Lud wałaski jest czerstwy i krzepki, domostwa jego są częste murowane i do-brzo urządzone.   Wcześniej też rozwinęła się u niego nietylko większa zamożność, ale też pewna  przemyślność.   Płóciennictwo  i tkactwo było dawniej głównem źródłem ich dochodów.   Podgórskim wsiom przynosiło aż do niedawna wielki zysk saletrarstwo; albowiem znaczna liczba  ich mieszkańców wychodziła corocznie do Węgier, gdzie utrzywywali kotły do warzenia saletry,   zkąd  znowu na zimę z oszczędzonemi pieniędzmi do domu powracali.   Wielu też zarabiało furmanką, bo furmani cieszyńscy jeździli do Wiednia i Tryestu, do Lwowa i Czerniowiec, do Pesztu, Pragi, Lipska i t. p.  Okolica Frydku słynie dotąd z wyrobów bawełnianych.   Część ludności ma także zatrudnienie przy hutach arcy-książęcych i kopaniu rndy żelaznej i węgla. Lachy zamieszkują zachodnio-północną, a zatem równiejszą część obwodu cieszyńskiego. Noszą oni nazwę ztąd, jak utrzymują dziejopisarze, że pierwsi rząd polski przyjęli, a Polaków zwano dawniej Lachami.  W najdawniej-

szych przeto czasach, okolica Lachów była znakomitszą,  więcej  i wcześniej  zaludnioną W późniejszych atoli czasach  ludność łącka w ogóle była biedniejszą, co różnym przypisują przyczynom.   Lecz w ostatnich latach okolica ta znacznie się podniosła, mianowicie od kiedy w niej ulepszono uprawę roli, powstały fabryki i zaprowadzono kopalnie węgla, które ludności dostarczają zarobku.   W ogóle, odkąd przemysł w łąckiej krainie się osiedlił, nastąpił też i lepszy byt, który nie tylko w ubiorze, ale i w porządniejszych mieszkaniach się pokazuje.   Mieszkańcy Bielska i kilku wsi okolicznych są pochodzenia niemieckiego, a osiedlili się w tej okolicy po spustoszeniu Szląska przez Tatarów niedługo po roku 1240.   Język ich, zwłaszcza ludności wiejskiej, bardzo jest z pol-skiemi słowami pomieszany, a i tak do książkowej niemczyzny bardzo niepodobny.   Ubiór mają podobny do wałaskiego i od Wałachów przyjęli także niektóre zwyczaje.   Szkół raa ks. cieszyńskie 227, z tych w 27 wykład niemiecki, w 137 polski, w 53 czeski, w 10 mieszany.   E. 1877 uczęszczało do nich 38878 dzieci czyli 91,4% z liczby wszystkich dzieci w wieku obowiązującym.   W księstwie cie-szyńskiem wybory do sejmu szląskiego (w Opa-wie) tak się odbywają.   Z pomiędzy miast: Dieszyn i Bielsko wybierają każde jednego posła, Frydek, Frysztat i Bogumin rasem jednego. Jabłonków, Skoczów i Strumień razem jednego.   Co do deputowanych z kuryi gmin wiejskich: okrąg wyborczy złożony z powia-;ów Cieszyn, Frysztat,   Jabłonków wybiera dwu; okrąg: Frydek-Bogumin jednego; okrąg Bielsko,  Strumień,   Skoczów także  jednego. O sejmie i jego składzie ob. Szląsk austryaeki. Powiat cieszyński ma 6,1 mil kw. rozl. (60 proc. oli uprawnej, 15 procent łąk i pastwisk, 18 >rocent lasu, po większej części wysokopiennego). Grunt przeważnie płaska wyżyna (1000 lo 1200 st. npm.), szeroką doliną Olzy przecię-•a, z pojedyńczemi szczytami gór do 3000 st. ięgającemi.   Ludności do 45,000, przeważnie polskiej, niemców tylko do 3000; co do religii, o prawie połowa ewangelików, nieco więcej niż połowa katolików; żydów do 1000.   Mie-zkańcy zajęci rolnictwem, górnictwem, prze-uysłem żelaznym, lnianym i ha,ndlem.  Miasto , wsi 66, dm. 5581 w r. 1870.   Starostwo ieszyńskie obejmuje powiaty cieszyński, ja-jłonkowski i frydecki.   Czyt. A. F. Biisching Tleber  das Herzogthum Schlesien."   Chr. 'Elvert  "Beitraege żur G-esch. u. Statistik )est. Schlesiens." K. Korzistka "Das Herzog-hum S. in seinen geographischen Yerhaeltnis-en." R. Kneifel "Topographie des k. k. An-!ieils Schlesien."   H. Albin "Das pittoresque Oesterreich." L. P. Scherschnik "Nachrichten on Schriftgelehrten u. Kiinstlern aus dem

Ćie.

.701

 

Teschener Furstenthume." Bierniaim "Ge-
schichte d. Herzogthums Teschen." Peter "Te-
schen, seine Geschiclite, Ethnographie eto."
"Hist. topographische Beschreibung k. k. Dioe-
cesen - Antheils von dem General-Yicariate
zu Friedek" "Orts-Repertoriam des Herzog
thums Ober- nnd Nieder-Schlesien, von der
k. k. statistichen Central-Commission in Trop-
pau."	F. S.
Cieszyna, wieś, pow. jasielski, ma 1261 m. rozl., w tem 845 m. roli ornej, 106 dm., 696 mk., par. w Frysztaku, szkoła ludowa 1-kla-sowa, kasa pożyczkowa gminna, tartak wodny, położenie pagórkowate, przy gościńcu powiatowym z Rzeszowa do Krosna, gleba żytnia.
Cieszyny, Cieszyn, niem. Cieszini, wś w po
wiecie brodnickim, par. Wrock, szkoła w miej
scu; rozl. ma 2274 m., domów mieszk. 63, kat.
381, ew. 86.	Kś. F.
Ciełeń, Ciecień, Szczycień, góra w pow. lima
nowskim, podłużna, stroma, lesista, należy do
Ski'zydlny i z zachód, strony do Wiśniowej.
Kopce graniczne na szczycie. Wysoka na 2634
stóp.	Koń. B.
Cietrzewiu Warzyno, wieś, pow. ostrowski, gm. Kamieńczyk Wielki, par. Nur. W r. 1827 r. było tu 9 dm., 47 mk. Br. Ch.
Ciącina, także Ciencina, wieś, pow. żywiecki,
rozłożona nad Cięciną, potężnym potokiem gór
skim, i rz. Sołą, o 9 kil. na płd. od Żywca.
Nazwa tej wsi pochodzić ma "od lasu wycię
cia" (ob. Andrzeja Komonieckiego, "Chronogra-
fia albo dziejopis Żywiecki, do druku podany
przez Jana Radwańskiego." Kraków, 1866, str.
34). Przestrzeni posiadłość większa obejmuje:
roli ornej 303, łąk i ogrodów 45, pastwisk 99,
lasu 870 morgów. Posiadłość mniejsza obej
muje roli ornej 1263, łąk i ogrodów 236, pa
stwisk 793, lasu 215 mórg. Gleba owsiana.
Ludności ma rz. kat. wraz z przysiółkami Wę
gierską Górką i Przeniczyskami 2132, dm. 243.
Par. łac. w miejscu, dek. żywieckiego, kościół
drewniany, fundowany w r. 1542; pierwotnie
filia parafii radziechowskiej aż do r. 1786, od
kąd tworzy z wsiami Bruśnikiem, Bystrą. Wie
przem i Jur czy na osobną parafią. Cała para
fia liczy 4858 kat., 40 ewang. i 28 izrael.
Poczta w Węgierskiej Górce. Szkoła l-kla
sowa, tartak wodny. Własność arcyksięcia
Al brechta.	Mac.
Cięciwa, 1.) wieś, pow. warszawski, gm. i par. Okuniew. 2.) C., wieś, pow. nowomiń-ski, gm. Dembe Wielkie, par. Pustelnik.
Cie^ck, wieś rządowa, nad rz. Skwą, pow.
ostrołęcki, gm. i par. Myszyniec. W 1827 r.
było tu 24 dm. i 149 mk., teraz liczy 30 dm.,
241 mk. i 1024 m. obszaru.	Dr. Ch.
Cie.gaczki, wieś, pow. ostrołęcki, gm. i par. Piski.
Ciogurdło, niem. Czengardlo, wieś w pow.

kościerskim, wydana w wieczystą dzierżawę
1787, zawiera dwie osobne posiadłości; roli
1201 m., mk. kat. 52, dm. mieszk. 4, par. Sta
ra Kiszewa, od Kościerzyny odległa 2 i pół
mili.	Kś. F.
Ciągle, ob. Bydlin.
Cięgowice, ob. Ciągowice.
CitJSikÓW, Cięszkowice, ob. pod Cięż...
Cie>szko\vo, wieś i domin., pow. szubiński, domin. 1218 m. rozl.; 8 dm., 128 mk., 30 ew., 98 kat., 49 analf. Stacya poczt. Retkowo o 2 kil., st. koi. żel. Nakło o 28 kil. M. St.
Ciężko W, 1.) kolonia, pow. łódzki, gm. i par. Bełdów. W 1827 r. było tu 10 dm., 109 mk.; obecnie jest 20 dm., 153 ink., ziemi 470 m. 2.) C., wieś, pow. łęczycki, gm. Pod-dębice, par. Kałów. W 1827 r. było tu 11 dm., 120 mk., obecnie jest 16 dm. Dobra C. Górny i Dolny litera AB. składają się z folwarków C, i Sznyty, tudzież wsi. C. i Józefki. Rozległość ogólna dworska wynosi m. 674 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 429, łąk m. 15, pastwisk m. 65, lasu m. 120, nieużytki i place m. 45. Wieś C. osad 25, gruntu m. 127; wieś Józefki osad 9, gruntu m. 89.
Cie,źkowice, Cięszkowiee, wieś i folw., nad
rz. Wiercicą, pow. noworadomski, gm. Żytno,
par. Gidle. Leży na drodze z Gidel do św.
Anny. W 1827 r. było tu 57 dm i 349 mk.,
obecnie 61 dm., 47 osad, 510 mk. i 515 m.
ziemi włość. Jest tu mogiła z wzniesioną na
niej kaplicą, wystawioną w miejscu pochowa
nych zwłok żołnierzy z 1813 r. Dobra C.,
własność Buczyńskiego, mają 1937 m. obszaru,
w tem ornej ziemi 523 m. Do dóbr C. należą
wsie: Graby, Zabrodzie, Spalastra, Michałopol
i Młynek. Wieś Graby osad 23, gruntu m.
172; wś Zaorodzie osad 16, gruntu m. 277; wś
Spalastra osad 4, gruntu m. 50; wś Michało
pol osad 26, gruntu m. 308; wś Młynek osad
o. gruntu m. 53.	Br. Ch. i A. Pal.
Ciążkon ice, 1.) (z Dobrą), wieś, powiat chrzanowski, par. Jaworzno, 7264 m. rozl., w tem 2237 m. roli ornej a 3261 m. lasu (3516 pos. większej, 3748 mniejszej), 207 dm., 1389 mk., szkoła ludowa jednoklasowa, kopalnia węgla, położenie równe, w piaskach.' W O. jest st. dr. żel. z Trzebini do Granicy i Mysłowic, między Trzebinią a Szczakową, o 11 kil. od Trzebini, o 7 kil. od Granicy (Maczek) a 17 od Mysłowic. Czyt. "Galinan z okolic Ciężkowic w obwodzie krakowskim" Jahrb. d. geol. Reichsanst., IX Jahrg. 1858 slr. 296. 2.) C., mko, pow. grybowski, o20'kil od Grybowa, o 16 kil. od Tuchowa, przy drodze pow. i koi. żel. leluchowsko-tarnowskiej, na wzgórzu nad rz. Białą położone, będące siedzibą sądu pow.; ma posterunek żandarmeryi, st. poczt., szkołę lud. etatową, aptekę, kasyno, czytelnię, stacyą kolei żelaznej tuż pod miasteczkiem, kościół

702

Cię.

Cię.

 

par. pod wezw. św. Andrzeja, był początkowo
drewniany, poczem z rozkazu króla Kazimie
rza W. postawiono r. 1336 murowany, który
1830 r. zgorzał wraz z całem miasteczkiem,
a po kilku latach na nowo został odrestauro
wany; mieści w sobie obraz Zbawiciela sły
nący cudami i ściągający pielgrzymów nabo
żnych, darowany podług podania przez papieża
Urbana VIII roku 1632. Kolatorką kościoła
jest właścicielka dóbr Bogoniowice z przyl.
Turskiem, Bugajem, Kipszną i Ostróżą, z któ
rych składało się dawne niegrodowe starostwo
ciężkowickie. Właścicielem obsz. dworak, bo-
goniowickiego jest zarazem właśc. niegdyś sta
rościńskiego gruntu w Ciężkowicach, na któ
rym niedaleko kościoła stał dwór star., i po
biera dochody z części propinacyi w miaste
czku, llozl. 1595 m., w równinie dobry nadrze
czny namuł, w pagórkach dosyć urodzajnych
glinka, dm. 325 przeważnie z drzewa, mieszk.
1838; w całej par. (dek. bobowskiego) 3324
kat. i 80 izr.; kwitnął tu dawniej przemysł tka
cki, z upadkiem którego zubożała ludność tru
dni się głównie rolnictwem, mając jednak
w pamięci dawną zamożność; odznacza się re
ligijnością i przywiązaniem do ziemi rodzinnej.
W miejskiem archiwum są zachowane przywi
leje królów polskich nadane dla C., mocą któ
rych odbywa się tu 13 jarmarków rocznie na
bydło, wyroby tkackie, włókna i t. p.; oprócz
tego co tydzień targ w poniedziałek. Od króla
Władysława Łokietka miało to miasteczko
przywilej na prawo magdeburskie, będąc już
wówczas posadą starożytną. Około r. 1240
było C. dziedzictwem Wydżgi. kasztelana są
deckiego (czyt. Morawskiego "Sądecczyzna"
t. l str. 119). Na pagórku za miasteczkiem
wznoszą się śród pól grupy skał fantastycz
nych kształtów, obejmujące znaczną przestrzeń,
które według starego podania "są. miastem
skamieniałem." Gmina miejska posiada 21,370
złr. majątku, dochód w r. 1877 wyniósł 4850
złr. Jest w C. fundusz ubogich, składający
się z domu, 28 m. gruntu i 895 złr. w obliga-
cyach. Są też 2 kopalnie węgla. Por. Bogo
niowice.	M. Ż. S.
Ciężkowice, niem. Czienskowitz, wieś i do
bra, pow. kozielski, o 17 kil. na płd. od Koźla,
przy trakcie kozielslco - raciborskim. Dobra
tworzą całość z Witosławicami i Łańcem. No
we folwarki: Langenfeld i Elfriedenhof. Ro
zległość ogólna 3103 m., w tem 2022 roli ornoj.
Gorzelnia. Wieś wraz z kolonią Lipie ma 552
m. rozl. i młyn dominialny. Par. kat. Cer
kiew polska.	F, S.
Cieikowiczki, wieś, pow. noworadomski, gra. i par. Maluszyn, nad strumieniem bez nazwy, płynącym ku wschodowi do Pilicy. Ma 164 mk. Ogólna rozległość 548 mórg., w tem ziemi ornej dworskiej m. 138, łąk m, 147, pa-

stwisk 4 i pół. Włościanie i czynszownicy
mają 137 m. roli ornej, 42 m. łąk. W C. zasłu
gują na uwagę łąki dworskie, od lat 30 we
dług systemu zagonowego nawadniane za po
mocą kanału przeprowadzonego o 3 w. z rzeki
Pilicy. Obecnie łąki te wydają siana i po-
trawu po 60 centn. z morgi. Jest też w C.
młyn prawie nieczynny. R. 1827 było tu 9
dm.. 96 mk.	Józef B.
Cięźów, wieś, pow. stanisławowski, leży
nad potokiem Ciężówką, który powstaje z mnó
stwa potoczków wypływających z gór tę wio
skę otaczających; łączą się one w samym Ciężo-
wie i wpadają jako jeden potok o pół mili na
wschód od Giężowa do Bystrzycy; przez grun
ta tej wsi przechodzą dwie koleje żelazne,
a mianowicie: z północy na południe kolej
Iwowsko - czerniowiecka, zaś z zachodu na
wschód kolej arcyksięcia Albrechta, której
dworzec na stacyi "Oiężów" o pół mili na po
łudniowy zachód od wsi oddalony, stoi na
gruncie kupionym od posiadłości większej cię-
żowskiej. Wieś ta oddaloną jest o l i pół
mili na północ od Stanisławowa a o l milę na
połud. zachód od Jezupola. Przestrzeń posia
dłości większej: roli oińej 230, łąk i ogrodów
83. pastwisk 27, lasu 65; posiadłość mniejsza
roli ornej 1469, łąk i ogrodów 1003, pastwisk
208 mórg. Grunt nieurodzajny, glina nieprze
puszczalna, 183,5 m. nad powierzchnię morza
wzniesiona. Ludność: rzym. kat. 12, gr. kat.
1007, izraelitów 12: razem 1031. Należy do
rzym. katol. par. w Jezupolu, gr. kat. par.
ma w miejscu, należącą do dek. halickiego;
ma szkołę filialną l-klasową.	B. E.
Ciężówką, potok, ob. Cięiów i Bystrzyca.
Cigelka, wieś w lir. szaryskiem (Węg.),
kościół par. gr. kat., lasy, kąpiele, zdrój szcza
wiowy, 538 mk.	H. M.
Cigla, wieś w hr. szaryskiem (Węgry), nad rz. Ondawą, niedaleko granicy Galicyi, bujne łąki, pastwiska, 2 zdroje szczawiowe, 254 mk.
Cigiiss (niem.), ob. Cygusy.
Cikecy, Cikecy, niem. Peikwitz, wieś na pru
skich Górnych Łużycach, dwie godziny na za
chód od Wojereców. Na karcie Smolera (z r.
1843) zaznaczona jako niemiecka, tymczasem
jeszcze w roku 1862 mówiono tu prawie wo
wszystkich rodzinach po serbsku. Należy do
parafii ewangelickiej w Bukowie (Mohenbocka),
gdzie od początku XIX stulecia ustało już na
bożeństwo w jeżyku serbskim. W szkoło ci-
keckiej nauczyciel Niemiec zabraniał mówić
dzieciom w mowie rodzinnej; ale kiedy w r.
1861 nauczycielem został Serb, dwu doro
słych ludzi zaczęło się uczyć czytać po »erb-
sku.	A. J. r.
Ciinhalowu (niem.), ob. Cymlatowo.
Ciiuberg, ob. Cymbark.
Ciiukowicze, ross. Tymkowim, dobra. pow.

Cię.

Cię.

703

 

słucki, i mko liczące dusz 826, o 48 w. od Słucka
a 28 od Nieświeża, dawniej dziedzictwo Chod-
kiewiczów, potem Sapiehów. Paraf, kościół
katol. św. Michała, wzniesiony 1647 z drzewa
przez ks. Lwa Sapiehę. Paratia katol. dek.
słuckiego: dusz 1720. Kaplica w Wasilczy-
cach.	A. K. Ł.
Ciinocliowizna, wś, pow. suwalski, gm.
llutta, par. Wigry, o 10 wiorst od m. Suwałk,
nad brzegiem Wigierskiego jeziora. Domów 8,
ludności wyzn. kat. osób 04; jak dla warsza
wiaków Bielany, tak dla suwalczaków C. zda-
wien dawna ma wielki urok. Było tu przed
laty ulubione miejsce majówek i wycieczek
suwalskich. Ze wsi uroczy i imponujący wi
dok na jezioro Wigierskie i na ruiny wigier-
skiego pokamedulskiego klasztoru; koniunikacya
między C. i kościołem wigierskim tylko przez
jezioro, latem łodziami, zimą po lodzie. Ziemia
tu licha, górzysta, a jednak lud dosyć zamożny.
W sąsiednim lesie rządowym dziś tylko sosny,
świerki, brzozy i osiny, ale niegdyś były
nieprzebyte knieje. W pobliżu wpada Czarna
Hańcza do jeziora Wigierskiego.	R. W.
Cimoniuiice, wś, pow sejnejski, gm. Kud-
rany, par. Lejpuny, odległ. o 48 w. od Sejn.
Liczy 54 dm., 342 mk.	Br. Ch.
Ciinoszki, wś w pow. sokolskim gub. grodź.,
0	8 w. od Sokółki.
~. Ciinoty, ob. Lyków.
Ciochowice, niem. Ciochowitz, wś i folw., pow. toszecko-gliwicki, par. Toszek; folw. stanowił niegdyś osobne dobra, dziś należy do dóbr Byciny, ma 1,244 m. rozl. (956 roli or.); wś ina 614 m. rozl. Szkoła w Bycinie. F. S.
Cióćkowo, ob. Citićkowo.
Cioćwice, niem. Tschotschwitz, wś, pow. mię-
licki, w par. Mielicz.	F. S.
Cioklinka, strumień w pow. ihumeńskun, wypływa z błota między wsiami: Moszczenicą
1	Żukowcem, przepływa przez drogę idącą z Be-
reżyny luboszańskiej do Borysowa i poza wsią
Pruźanką uchodzi do rz. Żornówki, dopływu
Berezyny.	T. S.
Ciołek, młyn i os. leśna, pow. gostyński,
gm. Rataje, par. Gostynin. Ma l dm., 11 mk.,
63 mórg. obszaru, młyn wodny z produkcyą
roczną na 10,000 rs.; staw przynoszący do 200
rs. dochodu.	Br. Ch.
Ciołka, niem. Czolka, ob. Kalina.
Ciołki, 1.) Czółki, wś, pow. zamojski, gm. Zamość, par. Sitaniec. W 1827 r. było tu 8 dm. i 43 mk. Fol. C. od Lublina w. 85, od Zamościa w. 9, od rz. Wieprza w. 24. Rozległość wynosi m. 728, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 358, łąk m. 106, lasu m. 240, zarośli m. 16, nieużytki i place m. 8; płodo-zmian 8-polowy; bud. mur. 2, drewn. 8; pokłady kamienia wapiennego i torfu. Folwark ten został oddzielony w r. 1874 od dóbr Sitno. 2.)

C., fol., pow. hrubieszowski, gm. i par. Iluro-dło. 3.)C., wś, pow. sieradzki, gm. i par. G odynicu. Ma 145 mórg. ziemi włość., 28 mk. Żdż.iA.Pal.
Ciołki, kolonia, pow. średzki, ob. Sulencin.
Ciołków, ob. Ciołkowo.
Ciołkowce, wś nad Smotryczem, pow. kn.-mieniecki, w pięknem położeniu, pod Kamieńcem, gm. Dłnżek; ma 139 mieszk., 384 dz. ziemi włość., należała do Rożnicckich, ZaloskicL; dziś generał Aleks. Liiders ma 216 dz. ziemi używ., młyn; oprócz tego jest tu część rządowa. Była tu kaplica katol. par. Zińkowce. Dr. M.
Ciołkowicze, 1.) wielkie, wś, pow. piński, gm. Moroczna, nad rz. Styrcm, w 3 okr. policyjnym, przedtem należała do horodyskiego klasztoru benedyktynów, obecnie koronna, ma cerkiew i 119 mk. W pobliżu leżą C. mniejsze czyli Nowosiolki, także koronne, 88 mk. 2.) C. małe, wś, pow. piński, w 3 okr. policyjnym, własność dawniej Staszewicza, dziś barona Wit-te, ma 65 mV., 1,100 dz. ziemi. X. A. M.
Ciołkówko, wś i- fol., pow. płocki, gm. Ro-gozino, par. Woźniki, przy szosie z Płocka do Płońska wiodącej, liczą 168 mk., 14 dm. Fol. C. od Płocka w. 14, od Bielska w. 6, od Kutna w. 56. Nabyty w r. 1867 z J, rs. 28,035; rozległość wynosi m. 596, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 473. łąk m. 31, lasu m. 66, nieużytki i place m. 26. Płodozmian 13-polo-wy; bud. mur. 9, drewn. 7; wś C. osad 18, gruntu m. 38. Por. Ciołkowo. Br. Ch. i A. Pal.
Ciołkowo, wś i fol., pow. płocki, gm. Rogo-
zino, par. Woźniki, przy szosie z Płocka do
Płońska idącej. Wś C. liczy 177 mk., 45 osad
włość., 16 dm. Fol. C. 13 mk. R. 1827 C.
i Ciołkówko razem miały 18 dm., 135 mk. Fol-
C. od Płocka w. 16, od Kutna w. 56, nabyty
w r. 1868 za rs. 31,735; rozl. wynosi m. 780.
a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 540,
łąk m. 29, pastwisk m. 168, nieużytki i place
m 21. Płodozmian 14-polowy, bud. mur. 3,
drewn. 8, wiatrak; wś C. osad 16, gruntu
m. 17.	A. Pal. i Br. Ch.
Ciołkowo, 1.) wś, pow. krobski; 7 dm., 38 mk., wszyscy kat., 11 analf. 2.) C., domin., pow. krobski; 1,846 mórg. rozl., stać. poc/.t. Krobia o 4 kil., stać. koi. żel. Rawicz o 15 kil. Niegdyś własność Stan. Błociszewskiego. M. St.
Ciołuchowo, dobra, pow. lipnowski, gm. i par. Kikoł, składają się z fol. C., wsi Gołu-chowo i C. Rozległość dóbr wynosiła w r. 1840 m. 1255, Wrieś Gołuchowo osad 5, gruntu m. 205; wś C. osad 34, gruntu m. 56.
Ciorka, Ciorke, ob. Czartów i Czarnka.
Ciosek, młyn w pow. złotowskim, położony
nad rz. Sępolna, wpływającą do rz. Brdy; rozl.
ma 566 mórg, domów mieszk. 3, mieszk. 3(!,
par. Wałdowo.	Kś. F.
Ciosek, koi., pow. rybnicki, należąca do dóbr Czerwonka, ma J.06 mk., 24 osad; w parafii

7-04

Cii

Cię

 

Wielkie Dubieósko. Dawniej w C. była fry-
szerka.	F. S.
Ciośniy, wś ordynacka, pow. biłgorajski.
gm. i par. Sól. W 1827 r. było tu 29 dm.,
385 mk.	Br. Ch.
Ciosna, wś, pow. siedlecki, gm. Wiszniów,
par. Zbuczyn. W 1827 r. było tu 7 dm.i45mk.;
obecnie liczy 9 dm., 75 mk. i 250 mórg. Por.
CA>smj.	Br. Ch.
Ciosna; 1.) koi., pow. wrzesiński; 9 dm., 72 mk.; 11 ew., 61 kat.; 29 analf. 1.) C., fol., pow. wrzesiński, należy do Babina; 3 dm., 56 mk.; 5 ew., 51 kat.; 30 analf. Stać. pocz. w Strzałkowie o 6 kil.; stać. koi. żel. Września
0	22 kil.	M. St.
Ciosny, 1.) koi., pow. brzeziński, gm. Cio-sny, par. Budziszewice (Ujazd ?). Leży na lewo od drogi bitej z Rokiein do Ujazdu. Posiada urząd gm., od Brzezin o 21 w. odległy, st. kolei i poczta w Rokicinach. W 1827 r. było tu 30 dm.. 139 mk., obecnie jest 30 dm., 262 mk.; ziemi 263 mórg.; wraz z przyległą koi. Aleksandrów liczy 40 dm., 380 mk.
1	380 m. ziemi. Gm. C. należy  do s. gm.
ok. IV w os.  Ujazd.    W  gminie znajdują
się: olejarnia l, gorzelnia l, młyn wodny, szkó
łek 1-klasowych 4.  Lud. 5,000. 2.) C., wś.
i fol.. pow. łódzki, gm. Dzierzążna, par. Modlna.
W 1827 r. było tu 9 dm., 100 mk. Fol. C.
•L wsią C'., Dębniak, Kania góra, Leonów, od Piotr-
kowa w. 63, od Łodzi w. 16, od Zgierza w. 6.
Nabyty w r. 1873 za rs. 35,800; rozl. wynosi
m. 964, a mianowicie: grunta orne i ogrody
m. 553, łąk m. 74, pastwisk m. 152, lasu
m. 147, nieużytki i place m. 38.  Płodozmian
7-polowy; bud. mur. 2, drewn. 12, młyn i po
kłady torfu; wś. Ciosna osad 23, gruntu m. 278;
wś Dębniak osad 8, gruntu m. 147; wś Kania
góra osad ]8, gruntu m. 249. A. Pal. i Br. Cli.
Cioszczyn, niem. Massmv, koi., pow. opolski,
o 1.70 mil od Opola, ma 27 dtn., 380 m. grun
tu, par. kat Łubniany.	F. S.
Ciotcza, wś, pow. lubartowski, gm. Wielkie, par. Michów. W 1827 r. było tu 32 dm., 198 mk. Fol. C. z wsią C. i Trzciniec rozl. wynosiła m. 1,047, lecz po dopełnionych częściowych sprzedażach rozległość folwarku wynosi około m. 255; wś. Ciotcza osad 27, gruntum. 390; wś Trzciniec osad 17, gruntu m. 382. A. Pal.
Ciotków, wś. rząd. pow. pułtuski, gm. i par. Obryte. W 1827 r. było tu 24 dm., 202 mk,
Ciotusza, Stara i Nowa, wś i fol., pow. biłgorajski, gm. Majdan Sopocki par. Krasnobród. W r. 1827 r. było tu 71 dm., 402 mk., obecnie liczy około 500 mk. Posiada cerkiew dla ludności rusińskiej, filią par. w Majdanie Sopockim, a do czasów austryackich osobną parafialną. Otoczona zewsząd lasami bukowymi i jodłowymi, stanowi niejako oazę • między dobrami ordynaoyi Zamojskich. Należała niegdyś

do Szeptycktch. Dobra C. składają się z fol.
j. z attynencyą Róża i Józefówka; z wsią C.
Stara, 0. Nowa. Róża i Józefówka: od Lublina
w. 112, od Biłgoraja w. 30, od dr. żel. w Jaro
sławiu w Galicyi w. 44. Nabyte w r. 1838 za
rs. 37,350; rozl. wynosi m. 1,572, amianowicie:
runta orne i ogrody m. 594, łąk m 31, lasu
m. 837, zarośla i nieużytki m. 130, W osadzie kar-
.zemnejm. l;płodozmian 7-polowy; bud. mur. 3,
drewn. 15, gorzelnia, młyn wodny, pokłady
torfu i kamienia wapiennego szarego. Wś C.
Stara, osad 28, gruntu m. 350; wś C. Nowa,
osad 34, gruntu m. 350; wś Róża osad 17,
gruntu m. 118; wś Józefówka osad 16, gruntu
m. 95.	A. B. i A. Pal.
Ciotyszki, fol. i wś w pow. szawelskim,
dawniej berżańskim, par. szawkiańskiej, przy
drodze z Szawkian i Kurszan do Użwent. Dziś
z wioski założono nowy fol., p. n. Białoleś,
a C., osobny folw., są własnością Peżar-
skiego.	Fel. E.
Cirlibaba, rz., lewy dopływ Złotej Bystrzycy na Bukowinie.
Cis, wś, pow. konecki, gm. Ruda Maleniec-
ka, par. Lipa. Posiada 5 dm., 54 mk., 50 mórg.
ziemi dworsk. i 111 włość.	Br. Ch.
Cis, 1.) Stary, niem, Alt-Ciss, wś, pow. ko-
ścierski, położona w ubogiej, lesistej okolicy,
pół mili od stacyi kolei żel. Zblewo, par. Zble-
wo, obszaru ma 405 mórg; mieszk. ewang. 24,
domów mieszk. 3, odległość od Kościerzyny
4*/4 mili. R. 1797 została ta wieś wydana
w wieczystą dzierżawę. 2.) C. Nowy, Neu-Ciss,
położony w sąsiedztwie Cisu starego, jest wieś
włościańska, ma 6 małych właścicieli i 4 cha
łupników, roli 206 mórg, mieszk. kat. 81, do
mów mieszk. 9, par. Zblewo, odległość od Ko
ścierzyny 4 i pół mili. 3.) C., król. nadleśnic
two w pow. Chojnickim, pół mili od dworca koi.
żel. w Czersku, obszaru leśnego obejmuje 40,204
mórg, 2 domy, 19 mieszk., z których kat. 2,
par. Czersk. Kętrzyński zowie je Czyś, piszą
też Ciss. 4.) C., niem. Friedrichsthal, dobra, pow.
szczycieński.	Ki. F.
Cisa, ob. Cissa.
Cisę, ob. Cisse.
Ciseli, 1.) niem. Gzissek, wś, pow. kozielski,
na lewym brzegu Odry, w par. katol. Stare Ko
źle, z koloniami: Olszową i Bełk. Ma 1,471 m.
rozl. i szkołę kat. 2-klasową. 2.). C., niem.
Cyssefc., młyn we wsi Kielcz, pow. wielkostrze-
lecki.	F. S.
Cisewie, Cissewie, Ciszewie, wś szlach., pow. Chojnicki, nad Czarną wodą, w par. Wiele, istniała za pomorskich książąt. Mieszkańcy rządzili się prawem starem polskiem, które w r. 1323 Dytryk von Lichtenhain, komtur świecki, zamienił na chełmińskie czyli niemieckie; w swoim dokumencie lokacyjnym wspomina jako leżące śród granic wioski jezioro Po-

Cis.

ĆJś.

705

 

błotnica, rzekę Bdę (Brda), strugę Czernicę
i jezioro Karsin; zamiast dotychczasowej dani
ny, zwanej "krowa i świnia," którą książętom
dostawiali zwyczajem ^pomorskim, przepisuje
nowe podatki, zachodzące po innych wioskach.
Obszaru ma teraz C. 3,166 mórg, 9 domów
mieszk., 84 kat., ew. 75.	Kś. F.
Cisewo, ob. Cisowo.
Cisia, ob. Cisie.
Cisia wola lub Mianooka wola, wś i folw.,
pow. miechowski, gm. i par. Książ Wielki,
przy szosie warszawsko-krakowskiej, o 3 w. na
południe od Książa Wielkiego. 1827 r. było
tu 26 dm. i 199 mk., obecnie liczy 28 dm.,
225 mk. i 252 m. ziemi włość. Cisia wola na
leży do dóbr Mianocice i ztąd nosiła nazwę
Mianockiej Woli.	Br. Ch.
Cisie, 1.) wieś i folw., pow. siedlecki, gm.
i par. Skurzec, o 9 w. od Siedlec, ma 6 dm.,
80 mk., grunta lekkie, piaszczyste, w położe
niu falistem. Folw. C. z wsią Pieróg, nabyty
w r. 1872 za rs. 21,200. Rozległość wynosi
m. 1338 a mianowicie: grunta orne i ogrody
m. 599, łąk m. 190, pastwisk m. 136, lasu m.
374, nieużytki i place m. 39; budowli drew
nianych 11, pokłady torfu. Wieś Pieróg osad
22, gruntu m. 451. 2.) C. Zalubickie, wieś,
pow. radzymiński, gm. Małopole, par. (Radzy-
min. W 1827 r. było tu 4 dm. i 53 mk. 3.) C.
mienieńskie, wś pow. nowomiński, gm. Mienia,
par. Cegłów, W 1827 r. było tu 6 dm. i 34
mk. 4.) C. Żukowskie, wś, pow. nowomiński,
gm. Wiązowna, par. Długa. W 1827 r. było
tu 28 dm., 242 mk. Folw. C. z wsią C. i no
menklaturą Mrowiska, od Warszawy w. 22,
od Nowomińska w. 10, od Miłosny w. 6. Na
byty w r. 1861 za rs. 54000. Rozległość wy
nosi m. 1293 a mianowicie: grunta orne i ogro
dy m. 711, łąk m. 157, lasu m. 367, nieużytki
i place m. 58; budowli murowanych 2, drew
nianych 27. Płodozmian 12-polowy, młyn,
wiatrak i pokłady torfu. Wieś Cisie osad 33,
gruntu m. 65. 5.) C., wieś rządowa, pow.
częstochowski, gm. Rększowice, par. Trusko-
lasy. Leży na prawo od drogi z Częstochowy
do Herb. W 1827 r. było tu 28 dm., 190 mk.
6.) C. stare lub Cisia mała, wieś i folw., pow.
miechowski, gm. i par. Książ Wielki. Leży
w pobliżu drogi bitej z Miechowa do Książa
Wielkiego. W 1827 r. było tu 18 dm., 121
mk., obecnie 18 dm., 102 mk., 100 m. ziemi
włość. Folw. C. należy do dóbr Rzędowice
i ma 86 m. rozl.	Br. Ch. i A. Pal.
Cisiec, wieś, pow. żywiecki, o 13 kil. na połud. zachód od Żywca, rozłożona w dolinie Soły, przy drodze wiodącej z Cięciny (Węgierskiej Górki) przez Cisiec na Milówkę i Rajczę do Ujsoł. Nazwa wsi ma pochodzić "od lasku cisowego, który tam przedtem na teni miejscu był." (Ob. Andrzeja Komonieckiego Dziejopis
Słownik Geograficzny Zeszyt IX

żywiecki, do druku podany przez Jana Ra-dwańskiego. Kraków, 1866. Str. 35). Przestrzeni posiadłość większa obejmuje: roli ornej 1299, łąk i ogrodów 139, pastwisk 626, lasu 180 m. Domów 132. Ludności rz. kat. ma 1846. Należy do łać. parafii w Milówce. Szkoła dwuklasowa w miejscu. Papiernia. Własność arcyksięcia Albrechta.
Cisiny, 1.) teraz przezwane Eibenhorst, osa
da w pow. świeckim, par. Drzycim. zawiera
mórg roli 334, domów mieszk. 12; kat. 10,
ew. 67. 2.) C., wś włość, w pow. starogrodz-
kim, śród lasów, obejmuje 2 włościan i 6 za-
grodników, ziemi 125 m., katol. 67, domów
mieszk. 9, par. Czarny las, odległość od Staro-
grodu 3 mile.	Ks. F.
Cisk, wieś szlachecka, pow. ostrołęcki, gm. Czerwiu, par. Goworowo. W 1827 r. było tu 21 dm., 137 mk., teraz jest 35 dm., 241 mk. drobnej szlachty; ziemi 583 m. Br. Ch.
Cisk, niem. Zeissig, wieś na pruskich gór
nych Łużycach, w parafii Wojereckiej, szkoła
elementarna.	A. J. P.
Ciska droga żelazna, Theisslahn, dr. żel. rzeki Cissy, z Koszy c na Miszkowiec, Tokaj, De-breczyn do Czegledu (a dalej Pesztu). Także z Pesztu na Arad do Temeszwaru.
Ciskady, dobra, pow. rzeżycki, własność
dawniej Sokołowskich, dziś Felicyana Roeme-
ra. Kościół par. kat. założył 1781 Franciszek
Sokołowski.	A. K. Ł.
Ciski, wieś i folw., pow. pułtuski, gm. So-mianka, par. Pniewo. Rozległość wynosi m. 390 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 294, łąk m. 6, lasu m. 64, nieużytki i place m. 26; wieś C. osad 5, gruntu m. 15.
Cislejtailia, Culitawia, Przedlitawia, ob. Au-strya.
Cisną, wieś, pow. Lisko, posiada st. poczt. i cerkiew par. gr. kat.., należy do par. rzym. kat. w Hoczowie. Parafia kat. dek. baligródz-kiego ma 3 filie: Dołźyca, Hapkowce, Li-sznia.
Ciśnianka, potoczek górski, wytryskujący w obrębie gm. Habkowiec w pow. Lisko w Beskidzie lesistym, z pod górskiego działu, ciągnącego się w półn. zach. kier. na gr. Habkowiec, Jabłonki i Kołonic z jednej a Zubracza, Szczerbanówki i Maniowa z drugiej strony, i stanowiącego dział wodny między dorzeczami Hoczewki i Osławicy, jako też Hoczewką i So-linką. Najważniejsze czubałki tego wododziału są Wołosań (1070 m.), Sazówka (969 m.), z pod której tryszcze Ciśnianka, Wierch Berest (942 m.), Wierch Osina (962 m.) i Hony gruń (820 m.). Potok nasz. opłukujący płn. wsch. stoki tego grzbietu, płynie rączym prądem w kierunku płd. wsch., przerzyna gminę Hab-kówce i Cisnę, od której wiedzie swą nazwę, i zabrawszy strugi spływające z powyższego
45

106

Cis.

Cis.

 

działu górskiego i z pod Łopiennika (973 m.), po 10 kil. biegu uchodzi z lewego brzegu do Solinki. Wody górskie i czyste. Prąd bystry, źródła leżą na wysokości 805 m. npm., ujście potoku nastającego pod Łopiennikami 589 m.; ujście do Solinki 561 m. Ogólny spad 244 m. na 10 kil., a więc 24°/"0 ((tm) 1000 m.) Br. G.
Cisniawa, potok górski, wytryska w Be
skidzie zachodnim, w obrębie gm. Sidziny
w pow. myślenickim, z pod głównego grzbietu
Policy (1367 m.) na wys. 1300 m. npm. Pły
nie zrazu na płd. wsch. wąską doliną, zwaną
Psią, między lasem Czernicą i Kamieńskim,
poczem zwraca się na płd. wschód, opływając
północne podnóża Kielika (960 m.) i Plebań
skiej góry (669 m.), a przybrawszy z lewego
brzegu Kamieński potok i inne liczne potoki,
opływające Sidzinę od płn., łączy się z Sidzi-
ną, Grłazą i tworzy potok Bystrzankę. Dłu
gość biegu 10 kil.	Br. G.
CisÓW, 1.) Cissów, wieś, pow. kielecki, gm. i par. Cisów. Leży w dolinie otoczonej z trzech stron górami, niedaleko traktu z Daleszyc do Hakowa. Posiada kościół par. murowany z 18 wieku. W 1827 r. było tu 35 dra. i 196 mk. W C. mieszkał w 17 w. Dębowski, synowiec Paska. C. gmina należy do s. gm. okr. III w Daleszycach, st. poczt, w Kielcach; ludności 2297 dusz. Par. C. dek. opatowskiego 768 dusz liczy. Dobra rządowe C. ekonomia składały się z folw. i wsi C., gruntów skarbowych w Bielmach z osadami karczemnemi, stawami W Smykowie i Gomułkach, z gruntami Przy-kopkami, Wójtostwo folwark i wieś, Makoszyn wieś, wójtostwo i folwark Widełki, młyn Ja-gielno, pustkowie Wymysłów, młyn Łukawa, wieś Daleszyce, folwark i wieś Danków. 2.) C., wś, pow. turecki, gm. Piętno, par. Turek. Leży przy drodze bitej tuż pod Turkiem, ciągnie się kilka wiorst w dolinie, liczy bowiem do 60 osad, dobrze zabudowanych, otoczonych ogrodami. Ludność zamożna, trudni się dostawą produktów do Turku i furmankami. Znaleziono tu przy kopaniu studni rozmaite bron-zowe przedmioty z czasów przedhistorycznych. W 1827 r. było tu 43 dm. i 423 mk. 3.) C., wieś, pow. brzeziński, gm. Mikołajów, par. Łaznów. 4.) C., ob Cisowa.
CisÓW, ob. Cissów i Cisowo.
Cisowa, 1.) zaśc. donacyjny, pow. wieluński, gm. i par. Mierzyce, na piaszczystej wyżynie lewego pobrzeża Warty, o 2 staj poi. od rzeki, pod lasem rządowym, niespełna o 3 mile od Wielunia. Dwór ma 4 dm., 160 m. roli. Pustkowie chłopskie 6 dm., 56 mk. 2.) C., wieś, pow. olkuski, gm. i par. Pilica. 3.) C., folw., pow. kielecki, gm. Samsonów, par. Cmińsk. 4.) C., Cisów, wieś,fpow. piotrkowski, gm. Szydłów, par. Gomulin. Leży o 9 wiorst od Piotrkowa na zachód, nieco ku pół-

I nocy. W 1827 r. było tu 10 dm. i 54 mk. Dobra C. i Zaborów składają się z folwarków i wsi t. n. Rozległość wynosi m. 811 a mianowicie: folw. C. grunta orne i ogrody m. 275, łąk m. 9, pastwisk m. C8, lasu m. 70, nieużytki i place m. 22: razem m. 444. Pło-dozmian 11-polowy. Budowli murowanych 4, drewnianych 12. Folw. Zaborów grunta orne i ogrody m. 242, łąk m. 70, pastwisk m. 35, nieużytki i place ni. 20, razem m. 367. Pło-dozmian 11-polowy. Budowli murowanych 2, drewnianych 8; wś C. osad 21, gruntu m. 122; wieś Zaborów osad 26, gruntu m. 165.
Cisowa, ob. Cissoica, Cisf-wo.
Cisowa, niem. Czissowa, wieś, pow. koziel
ski, przy drodze z Głupczyc do Ujezdu;
ma 690 m. lichej ziemi, należy do par. kat.
w Sławęcicach i posiada l-klasową szkołę
katol.	F. S.
Cisowce, ob. Tysoiwe.
Cisowe, wieś rząd., pow. sochaczewski, gm.
i par. Kampinos. W 1827 r. było tu 12 dm.,
106 mk.	Br. Cli.
Ciso wek, 1.) wś, pow. suwalski, gm. Czo-stków, par. Filipów. Leży w odległości 32 w. od Suwałk. Liczy 11 dm., 95 mk. 2.) C., wieś, pow. suwalski, gm. Jeleniego, par. Wi-żajny. Leży w odległości trzech mil od Suwałk, liczy 7 dm., 63 mk. 3.) C., wś i folw.. pow. augustowski, gm. Szczebro - Olszańska, par. Szczebra. Liczy 15 dm., 103 mk. Folw. C., oddzielony w r. 1875 od dóbr rząd. Wigry przez wykup czynszu. Rozl. wynosi m. 147 a mianowicie grunta orne i ogrody m. 93. łąk m. 42, pastwisk m. 2, nieużytki i place m. 9. Budowli drewnianych 10; rzeczka Szcze-berka przepływa przez terrytoryum.
Cisówek. jezioro w dobrach Czostków, pow.
suwalski. Leży śród bagien, ma 10 m. rozl.,
9 st. głęb.	Br. Ch.
Cisowicc, wś, pow. Lisko, o 5.6 kil. od Baligrodu, należy do par. rz. kat. Hoczew a gr. kat. Mychowa.
Cisowiec, góra ua Podolu sanockietn, niedaleko Kobylan, 430 m. wys.
CisoAyiec, ob. Imielin.
Cisówka, wś, pow. nowomiński. gm. Ła-
dzyń, par. Pustelnik. W 1827 r. było tu 24
dm. i 191 mk.	Br. Ch.
Cisówka, niem. Czissowlea, dobra i wś, pow. rybnicki, w kącie między granicą powiatu pszczyńskiego i austryacką, w par. katol. Ruptów, ma młyn, 296 mk., 650 m. roli dwór., 382 m. roli włość. Gleba gliniasta. F. S.
Cisowlas, wś, pow. kolbuszowski, o 9 kil. od Raniszowa.
Cisownica, Ciszowa, Zeislowitz, dwie wsie, pow. skoczowski na Szląsku austr.: C.-Mała i Wielka, Klein-Z. ? Gross-Z., tworzące jedne gminę, rozl. mórg. 1663, ludn. 834,

Cis.

Cis.

707

 

Cisownik, Cissownik 1.) wś nad Bystrzycą,
pow. łukowski, gm. Radoryż, par. Okrzeja.
W 1827 r. było tu 15 dm. i 101 mk., obecnie
liczy 16 dm., 162 mk. i 439 mórg. obszaru.
2.) C., wś rządowa, pow. konecki, gm. i par.
Miedzierza. W 1827 r. było tu 11 dm. i 68
mk.	Br. Cli.
Cjsowo, 1.) wś, pow. wieluński, gmina
Skrzynno, par. Rudlice. 2.) C., folw., pow.
augustowski, gin. Sztabin, par. Krasny bór.
Liczy 8 dm., 39 mk. 3.) C., wś, pow. ma-
ryampolski, gm. Gudele, par. Skrawdzie. Li
czy 4 dm., 32 mk.	Br. Ch.
Cisowo, 1.) inaczej Cesowie, niem. Ciessau,
Ziessau, wś, pow. wejherowski, nad rzeczką
Chylonią i przy trakcie bitym gdańsko-wej-
herowskim. blisko dworca kolei żel. gdańsko-
szczecińskiej w Chyloni. Za polskich czasów
było C. dobrami starościńskiemi; r. 1789 ma je
Ignacy Przebendowski, wojew. pomorski, ge
nerał: polski, star. pucki. Obecnie jest wsią
włościańską, włók ma 66, katol. 404, ewang.
45, domów mieszk. 37; par. i st. p. Chylonia.
2.) C., albo Cisewo, Cisowi/, niem. Antonienhof,
folw. dóbr liynkówki w pow. kwidzyńskim,
nad bitym traktem, 3/4 mili od dworca kolei
tczewsko-bydgoskiej w Czerwińsku, par. Lal
kowy.	Kś. F.
Ciss, ob. Cis.
Cissa, po węgiersku Tisza, po słowacku Ti-.sa, u starożytnych jako rzeka graniczna Da-cyi zwana Tissus, Tisia, albo Pathissus (nie zaś jak niektórzy mylnie sądzą: Tibiscus, dzisiejszy Temes), największa z rzek wpadających do Dunaju, po niej najznaczniejsza i główna rzeka w Węgrzech, zarazem naj rybni ej sza w całej Europie; bierze źródła swoje w komitacie Mar-maros, nad granicą galicyjską, w Karpatach leśnych, gdzie Czarna Cissa wypływa u stóp Czarnej Hory, na 4,700 stóp wysokiej, na północ wioski Koros-Mezo, a Biała Cissa bardziej na południe z góry Busky, 6,800 stóp wysokiej, należącej do pasma Pietrosz, po którego stronie wschodniej bierze początek rzeka Prut. Obie wspomnione rzeczki po kilkomilowym biegu łączą się w jedne Cissę. Rzeka ta z początku płynie przez wąwozy górzyste, a przyjąwszy w siebie płynącą od południo-wschodu rzekę Viso, bierze kierunek zachodni ł północno-zachodni przez Szigeth do Iluszt, gdzie wzmocniona licznemi. drobnemi potokami, wypływa z Marmaros i pod Nagy-Szollos, z doliny tej ostatniej, w równinę, zkąd w dalszym biegu, skierowanym łukowato ku zachodowi, raz tylko jeszcze dotyka stoków górzystych, bo południowego brzegu gór tokaj skich. Odtąd Ciesa w kierunku południowo-wscho-dnim płynie aż do Szolnok, a następnie bez przerwy ku południowi, równolegle z Dunajem, od którego w przecięcia na mil 12 jest

oddaloną, przez Csongrad i SzegeJin do Woje-wodyny i Pogranicza wojskowego, gdzie poniżej miasta Titel, pod wsią Szlankamet, naprzeciw wschodniego pasma gór Syrmijskich wpada do Dunaju. Wypłynąwszy z okolic górzystych, Cissa wije się krętem łożyskiem, przez co bieg jej niezmiernie się przedłuża; w ogóle wynosi on 160-170 mil geogr., gdy tymczasem prosta droga od źródła do ujścia wynosi tylko mil 63. W górach Cissa ma wodę wyborną, czystą i wartką; w równinach zamuloną i zwolna się wlokącą. Skutkiem tego powolnego biegu między wybrzeżami po większej części płaskiemi, powstają okropne bagna w okolicach nadbrzeżnych, nad któremi w gorących miesiącach letnich unoszą się zaraźliwe miazmata. ziejące dla mieszkańców liczne choroby i śmierć przedwczesną, gdy tymczasem na wiosnę, w epoce tajania śniegów, oraz na jesieni, w czasie częstych deszczów, cała okolica podobna jest do niezmiernej płaszczyzny morskiej. Zwykła szerokość Cissy wynosi od 500 do 1.000 stóp. Pod Szigethem zaczyna być spławną, przy ujściu rzeki Hernad jest nią już dla znaczniejszych statków, a pod Tokajem nawet dla wielkich parowców. Począwszy od Szolnok, rzeka ta dźwiga ciężary tak samo jak Dunaj, a pomimo licznych trudności, spowodowanych niepewnemi i bagnistemi brzegami, żegluga szeroko jest tu rozwiniętą. Kanał Bacs czyli Franciszka w Wojewodynie, zbudowany od 1793 do 1801 roku, prowadzący pod Tiildva,r, na południe U j-Baczę, z Cissy niedaleko Berdanu do Dunaju, skraca żeglugę z mil 48 do 15, przy sprzyjającej pogodzie z trzech tygodni do dwóch dni, ł dźwiga okręty ładowne w 7-8,000 centnarów. Oprócz togo kanał Bega, długi na mil 2613, łączy Cissę z rzeką Temes w Banacie. Przedsięwzięta w ostatnich czasach regulacya Cissy nietylko powiększyła jej korzyści dla żeglugi i handlu, lecz wstrzymała również niszczące wylewy i przemieniła ogromne bagna w ziemię rodzaj na. Niezmierna rybuość Cissy wyrażona jest w przysłowiu węgierskiem, podług którego rzeka ta tyle ma ryb, co i wody; szczególniej zaś obfitym jest połów karpi i tak zwanych tik czyli tichów. Bagniste jej wybrzeża i sama rzeka pokryte są również licznem ptastwem wodnein; w samych bagnach poławiają w znacznej ilości żółwie. Osobliwością także tego strumienia jest kwiat Cissy (ścierwo nadbrzeżne, Ephe-mera vulgata), owad pokrywający w lecie rzekę w tak niezmierzonej obfitości, że bieg statków jest nieraz przezeń utrudniony. Do Cissy zbiegają się wszystkie wody, płynące z Karpatów północno-wschodnich i wschodnich; dominuje więc w całej połowie wschodniej Węgier, w Banacie (z wyjątkiem tylko części najbardziej połudnlowo-wsehodniej), w Siedmio •

708

Cis,

Cis.

 

grodzie, czyli ogółem na przestrzeni 2,668 mil kw. Do Cissy wpadają od strony prawej rzeki następujące: Bodrog pod Tokajem, 14 mil długa, do 200 stóp szeroka, ale nie spławna; Hernad poniżej Tokaju, 33 mile długa, 200 stóp szeroka i spławna od ujścia rzeki Saja pod Onod; nakoniec Zagywa pod Szolnok. Od strony lewej wpadają w nią znaczniejsze rzeki siedmiogrodzkie: Szamos pod Olesva, 64 mil długa, do 300 stóp szeroka, ale niespławna; Ko-ros pod Csongradem, 74 mil długa, 300 stóp szeroka, niespławna; Maros pod Szegedynem, 104 mile długa, do 600 stóp szeroka i spławna, począwszy od Karlsburga; naostatek Bega pod TiteFem, 36 mil długa, 300 stóp szeroka i kanalizowana (Z Enc. Orgelbranda).
Cisse, ob. Cisze.
Cissewo, ob. Cisouw.
Cissów, wieś, pow. doliński, leży w górach
nad rzeką Sukiel o 7 kil. na połud. zachód od
Bolechowa a o 2 i pół mili na półn. zachód od
doliny. Przestrzeń pos. dwór. roli orn. 20,
łąk i ogr. 7, past. 24, lasu 4354; pos. mniej.
roli orn. 1646, łąk i ogr. 1183, pastwisk 845,
lasu 718 mórg. Ludność rzym. kat. 50, gr.
kat. 1265, izrael. 326: razem 1641. Należy
do rzym. kat. parafii w Bolechowie, gr. kat.
paraf, ma w miejscu, należącą do dekanatu bo-
lechowskiego; parafia ta obejmuje filie: Pola
nica z 445 i Bubniszcze z 215 duszami gr. kat.
obrządku. W tej wsi jest szkoła filialna 1-
klasowa. Były tu niegdyś warzelnie soli,
1791 r. zaniechane.	S. S.
Cissowa, wieś, pow. przemyski, leży nad potokiem Głęboką, który W tej wsi ma swe źródła. C. odległą jest na połud. zachód od Przemyśla o 2 mile, od Krasiczyna na połud. o l milę. Przestrzeń posiadł, dwór. roli orn. 188, łąk i ogr. 9, past. 42, lasu 1729; pos. mniej, roli orn. 1042, łąk i ogr. 158, pastw. 141, lasu 1729 mórg. Leży w górzystej i leśnej okoliby. Ludność gr. kat. 782, izrael. 3; razem 785. Należy do rzym. kat. par. w Krasiczynie, gr. kat. parafią ma w miejscu, którą obejmuje wsie Brylińce z 522 i Rokszycez351 duszami gr. kat. obr/ądku.
Cissownik, ob. Cisownik.
Ciswice, 1.) wieś, pow. pleszewski, 42 dm.,
358 mk., 6 ew., 352 kat., 124 analf. Stać.
poczt, i koi. żel. Jarocin o 4 kil. 2.) C., iblw.,
pow. pleszewski, ob. Bogusław.	M. St.
Cisz, niem. Gzisz, pow. kościerski, ob. Cis.
Cisza, 1.) wieś, pow. piotrkowski, gm. Klu-
ki, par. Parzno. 2.) C., os. leśna, pow. ostrow
ski, gm. i par. Długosiodło.	Br. Ch.
Cisze, Cisie, Cisse, wś rząd., pow. rypiński, gm. Szczutowo, par. Gujsk. W 1827 r. było tu 12 dm. i 123 mk., obecnie liczy 19 dm., 206 mk. a z osadami Grabal, Hermany, Jele-niec 39 dm., 328 mk., 959 m. obszaru, w teru

605 m. roli ornej. Os. leśna C. ma 119 m.
rozl.	B. Ghu.
Cisze, niem. Czyszen, gm., pow. chodzieski,
2 miejsc.: 1) C. królewskie, wś; 2) C. szlache
ckie, wieś; 8 dm., 64 mk., 34 ew., 30 kat., 22
analf. Najbliższa stać. poczt, i koi. żel. w Cho-
dzieżu.	M. Kt.
Ciszewie, ob. Cisewie.
Ciszewo, wś i iblw., pow. szczuczyński, gm. Bełda, par. E.ajgród. Leży śród rozległych lasów i błot, przystępna tylko od strony północy, od drogi bitej ze Szczuczyna do Raj-grodu. Posiada browar i gorzelnię. W 1827 r. było tu 11 dm. i 61 mk. Wspominane w dokumentach z 1547 r. Folw. C. z wsią C. i Kuligi, od Łomży w. 80, od Szczuczyna w. 29, od Rajgrodu w. 8, od rzeki Jegrzni w. l, Nabyte w r. 1868 za rs. 30,000. Rozl. wynosi m. 2664 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 175, łąk m. 430, pastw. m. 40, w zaroślach m. 1870, nieużytki i place m. 149; budowli mur. 6, drewn. 13. Wś C. osad 34, gruntu m. 250; wś Kuligi osad 3, gruntu m. 42.
Ciszewo, ob. Czeszewo.
Ciszki, ob. CzyszM.
Ciszkiewicze. zaścianek nad Wilią; na pr. brz., poniżej Wilcjki, w bardzo inalowniczem położeniu, wł. Lubańskiego.
Ciszkowo, 1.) wieś, pow. czarnkowski, 20
dm., 173 mk., 41 ew., 132 kat., 40 analf.
3.) C., domin., pow. czarnkowski, 36,310 m.
rozl., posiadłość księcia pszczyńskiego; 22
dm., 344 mk., 54 ew., 286 kat., 4 żydów, 160
analf. Stać. poczt. Czarnków o 7 kil., st. koi.
żel. Wieleń (Filehne) o 18 kil. Pod wsią od
kopano cmentarzysko z całym szeregiem gro
bów.	M. St.
ClSZOWa, ob. Cisowniaa.
Ciszówka, wś i folw. do dóbr Żarki należący, nad rz. Wartą, pow. będziński, gm. Żarki, par. Mrzygłód. W 1827 r. było tu 16 dm. i 144 mk., obecnie jest 24 dm. i 193 mk., ziemi włość. 191 mórg.
Ciszyca, 1.) górna, dolna i przewozowa, wś i folw.. nad rz. Wisłą, pow. iłżecki, gm. Ciszyca górna, par. Tarłów. C. górna posiada szkołę elem. i urząd gminny. W 1827 r. było tu 28 dm. i 207 mk., obecnieliczy 45 dm. i 298 mk., 409 mórg. ziemi dworsk. i 663 mórg. ziemi włość. C. dolna wraz z C. przewozową liczyły w 1827 r. 44 dm. i 330 mk., obecnie zaś C. dolna liczy 38 dm., 303 mk., 447 mórg. ziemi dworsk. i 579 mórg. włość.; C. przewozowa zaś 18 dm., 156 mk., 119 mórg. ziemi włość. Gm. C. liczy 3808 mk., rozległości 11502 mórg., w tem ziemi dwór. 5433 inorg., s gm. okr. V w os. Tarłów, st. p. w Ożarowie. W skład gm. wchodzą: Aleksandrów, Ciszyca dolna, C. górna, C. przewozowa, Czekarzewice, Dorotka, Hermanów, Kilianowka, Koszary,

Cit.

Cmi.

709

 

Leśne chałupy, Ożarów, Sulejów, Tarłów
i Zemborzyn kościelny. W gm. tej jest młyn
wodny i są dwie szkółki. 2.) C. duchowna, wś
rządowa, nad rz. Wisłą, pow. sandomierski,
gm. i par. Koprzywnica. Jest tu jezioro 10
mórg. rozległe, przez które przepływa rz. Ko-
przywianka. W 1827 r. było tu 13 dm., 117
mk.; obecnie C. liczy 15 dm., 114 mk., 202
mórg. ziemi dworsk. i 114 mórg. włość. 3.)
C., wś, pow. warszawski, gm. Jeziorna, par.
Słomczyn.	Br. Ch.
Citewka, Citwa, niewielka rzeka w pow.
ihumeńskim, bierze początek w błotach citew-
skich i busakowickicli, przepływa około wsi
Nowosiolek, Błonia i za tą wsią o 4 w. niżej,
pod miasteczkiem Puchowiczami, wpada do
Swisłoczy.	AL Jel.
Citwa, wieś z zarządem gminnym i obszerne dobra ziemskie, w pow. ihumeńskim, nad rzeką Ptyczą, w gminie citewskiej, w 1-ym okr. policyjnym, w 3-im okręgu sądowym,
0	50 w. od Mińska i tyleż od Ihumenia; od
tstacyi libawo-romeńskiej drogi żelaznej o 3
wiorsty odległe.   Jest to starodawne dziedzi
ctwo Janiszewskich, którzy w tem gnieździe
rodowem przeszło lat 400 siedzą i piękne po
siadają archiwum.   Tak długie władanie je
dnej rodziny jest niezmiernie rządkiem zjawi
skiem w Mińszczyźnie.   Całego obszai'u dobra
citewskie wraz z folwarkami Lipsk, Woronicze,
Adampole,   Zołądź  i  Onufrów   mają   około
15,000 morgów; w tem wielka obfitość łąk
1	żyznej ziemi.  Gmina citewska obejmuje wio
ski okoliczne w liczbie 50 i liczy przeszło
2,000 mieszkańców płci męzkiej; przy zarządzie
gminnym jest szkółka wiejska.   Ludność pra
wosławna ma tu cerkiew fundacyi Janiszew
skich, katolicy zaś należeli do roku 1865 do
parafii dukorskiej, lecz po skasowaniu kościoła
w Dukorze dołączeni do parafii koroliszczewi-
ckiej; przemysł tu żaden nie istnieje, rolnictwo
tylko stanowi główne zatrudnienie ludu.
Ciućkowo, Cióćkowo, wś i folw., pow. płocki, gm. Święcice, parafia Orszymowo. liczą 167 mk., 18 dm. R. 1827 miały 14 dm., 35 mk. Dobra C. składające się z folw. C. z kolonią Marcyanowo, tudzież wsi C. iMarcyanów, od Płocka w. 31, od Wyszogrodu w. 4, od Modlina w. 38, od rz. Wisły w. 2. Nabyte w r. 1878 za rs. 60,000, Rozl. wynosi m. 1061 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 588, pastwiska m. 11, lasu m. 425, nieużytki i place m. 37. Bud. mur. 3, drewn. 18, cegielnia. Wś C. osad 21, gruntu m. 27; wś Marcyanowo osad 19, gruntu m. 405 A, Pal.
Ciudziciiiszki, ob. Cudzeniszki.
Ciuła, wś, pow. olkuski, gm. Jangrot, par. Gołaczowy.
Ciupki, wś, pow. sieradzki, gm. i par. Go-dynice. Ma 69 mórg. obszaru, 18 mk. Żdż. \

Ciiiślice, wś i folw., pow. pińczowski, gm.
Czarnocin, par. Stradów. W 1827 r. było tu
16 dm., 105 mk. Dobra C. składają się z fol.:
G. i Turnawiec, tudzież wsi C. i Turnawiec, od
Kielc w. 63, od Pińczowa w. 21, od Działo-
szyć w. 7, od Szkalbmierza w. 6, Zawiercia
w. 63. Nabyte w. r. 1879 za rs. 47000.
Rozl. wynosi m. 486 a mianowicie: folw. C.
grunta orne i ogrody m. 260, łąk m. 21, past.
m. 3, nieużytki i place m. 20, razem m. 305.
Fol. Turnawiec grunta orne i ogrody m. 142,
łąk m. 8. lasu m. 21, nieużytki i place m. 9,
razem m. 181. Budowli mur. 2, drewn. 12,
pokłady kamienia budowlanego i gipsu, fa
bryka gipsu nawozowago. Wś C. osad 26,
gruntu m. 78; wś Turnawiec osad 8, gruntu
m. 36.	Br. Ch. i A. Pał.
Ciwoniszki, wś, pow. sejneński, gm. i par.
Sereje. Liczy 4 dm., 51 mk.	Br. Ch.
Ciżwica, nowa i stara, zwane też Ć. wielka i mała, wś, pow. słupecki, gm. Grodziec, par. Królików. C. Nowa liczy 120 mk. i 327 m. ziemi włość. C. stara ma 430 mk., włościańskich gruntów 596 mórg.
Clą... (niem.), ob. Kla...
Clarahuette (niem.), ob, Klaralmta.
Clarashof (niem.), ob. Nadborówko.
Clarashohe (niem.), ob. Konstantowu.
Clarheim (niem.), ob. Kotomirz.
Clastawe niem.), ob. Chlastawa.
Claudia (niem.), ob. Ornontowice.
Clausdorf (niem.), ob. Kłażewo.
Clausseii (niem.), ob. Klusy.
Clenieiitinenhof (niem.), ob. Klementynoiuo.
Clittcn (niem.), Klecin, Kletno (ob.).
Clotltken (niem.), ob. Kłódka.
Clotildenhof (niem.), ob. Klotyldów.
Cło, wś, pow. pińczowski, gm. Kazimierza
Wielka, par. Kazimierza Mała. W 1827 r.
były tu 29 dm., 162 mk.	Br. Ch.
Cło, wś, pow. krakowski, ze stacyą pocztową, należy do par. rz. kat. Górka kościelna.
Omiel, Smiel, Smił, Ssmiei, różne formy imienia
Samuel, które dały początek nazwom miejscowości:
Ćmielów. Cmiłów, Smiłów, Smiłowicp. Dzisiejsze mko
Ćmielów w dawnych dokumentach ma nazwę Szmye-
ów lub Szczmyelów.	Br. Ch.
Ćmielów, os, przedtem mko, nad rz. Kamienną, pow. opatowski, gm. i par. Ćmielów. Leży w błotnistej dolinie, otoczonej górami
północy i południa, odl. od Opatowa 14 w. Posiada kościół par. murowany z XVI w., sąd gminny okr. V, urząd gminny, dom schronienia dla starców i kalek (?), szkołę początkową. Istnieje tu głośna dawniej fabryka fajansów, zatrudniająca 52 robotników i produkująca za, 10,000 rs. rocznie. Założył ją Jacek Mała-howski w 1809 r. Prócz tego 39 drobnych zakładów garncarskich z produkcyą na 8,900 W 1827 r. C. liczył 144 dm. i 1273 mk., w 1860 r. 79 dm., 704 mk., w tej liczbie 262

710

Ćmi.

Ćmo.

 

żydów; obecnie ma 145 dm. i 1373 mk.   C. była odwieczną siedzibą rodu Szydłowieckich, którą Jakób Szydłowiecki, podskarbi wielki koronny, za przywilejem króla Aleksandra Ja-gielończyka w r. 1505 na miasto wyniósł. Potwierdził to Zygmunt Iwr. 15121 liczne-mi swobodami obdarzył; wkrótce zaś potem do dóbr opatowskich przyłączone, wspólne z niemi koleje i losy podzielało.   Smutne wspomnienie i tu wojny szwedzkie zostawiły.   W r. 1657 wyrżnięto wiele rodzin szlacheckich, do C. dla bezpieczeństwa zgromadzonych, a potem pod miastem stał z swojem wojskiem Rakoczy, książę siedmiogrodzki,   i  przyjmował króla szwedzkiego Karola Gustawa na zgliszczach i  popiołach.   Atoli miasteczko to najwięcej w r. 1702 ucierpiało; wtedy bowiem do szczętu i wały obronne i zamek tu niegdyś istniejący zniesiono.   Zamek ten leżał  na  dolinie, otoczony błotami i obwarowany fosami. Jeszcze na wzgórzystym brzegu rzeki Kamienny są ślady bateryj szwedzkich. C. oddawna wyrobami garncarskiemi słynął; już król August III, przywilejem w r. 1750, pozwalał garncarzom C. swobodnej bez żadnej opłaty po calem państwie sprzedaży, który to przywilej i król Stanisław  August w  r.   1768  potwierdził. W drugiej połowie XVII stulecia ć., oddzielony od ogólnej massy dóbr opatowskich, był własnością w spadkach rodzinnych: Ostrog-skich, Wiśniowieckich, Sanguszków, a na ostatku Małachowskich, z których Jacek Mała-chowski, kanclerz wielki koronny, szczególne mi względami miasto obdarzał.   Komu założenie swoje winien kościół tutejszy murowany niewiadome, to pewna, iż wr. 1372 już istniał, zaś na początku XVI stulecia był na nowo przestawiony lub przebudowany przez Krzysztofa Szydłowieckiego, jak o tem herb Odro-wąż i początkowe głoski jego imienia i nazwiska, nade drzwiami główneini i nad zakrystyą umieszczone, przekonywają.   Zresztą budowa jego prosta, mury silne, bez ozdób.   Wewnątr nie ma nic osobliwego, oprócz nowożytnego nagrobka dla zmarłej z Rzewuskich Małachow-skiej, małżonki kanclerza, przez jej syna postawionego w kształcie piramidy na trzech stopniach   kamiennych.    Za  kościołem      ' nieco w oddaleniu jest cmentarz z nagrobkiem kanclerza Małachowskiego.   Były też w ć, 2 prebendy: Różańca Sgo i Stej Anny.   Gm Ć. ma ludn. 4687,  rozległości 9305  mórg w tem ziemi dwór. 3280 mórg., domów 417 st. p. Ostrowiec.  W skład gin. wchodzą Brzo-stówka, Buszkowicc, Ćmielów, Drzonkowice Frankopol,  Glinka,   Jastków,  J.-duchowny, Ksawerzyn, Krzczonowice, Małachow, Maryan-M, Piaski, Podchoinld, Podwójtostwo, Przepaść, Przeuszyn, Trębanów, Wióry, Wojnowice Wojnowaka-Wólka.   Par. C. dek. opatowskie

n, dawniej kunowskiego, liczy 3,558 dusz.
Dobra C. składają się z os. C., folw.: Brzosto-
wa, Wólka Wojuowska, Małachow, Jastków,
Krzczonowice, Ksawerzyn, Frankopol,' Tręba
nów, Grocholice i Okręglica, tudzież attynen-
cyj: Borowina, Korycizna, Serwatka, Tabułki,
Folwarczysko i Maziarki, oraz wsi: Brzostów,
Wola Grójecka, Jastków, Przepaść, Podgrodzie,
jlinka, Wojnowice, Wólka Wojnowska, Krzczo
nowice, Trembanów, Grocholice, Wszech-
święte, Dzienkowice i Podwójtostwo. Wła
sność Aleksandra księcia Druckiego Lube-
ckiego. Rozl. posiadłości dworskich wynosi
m. 6136 a mianowicie w gruntach ornych
ogrodach m. 2536, łąk m. 271, pastwisk i za-
ośli m. 413, lasu m. 2700, nieużytki i place
m. 264. Obecnie fabryka fajansu, porcelany
i naczyń kamiennych w miasteczku Ćmielo
wie przeszła na własność Cybulskiego Kazi
mierza w r. 1878 z wszelkiemi budowlami fa
brycznemu, przestrzenią m. 10 i prawem ko
pania gliny ogniotrwałej na przestrzeni m.
100. Wś Brzostów osad 47, gruntu m. 507;
wś Wola Grójecka osad 10, gruntu m. 327;
wś Jastków osad 27, gruntu m. 376; wś Prze
paść osad 12, gruntu m. 219; wś Podgrodzie
osad 28, gruntu m. 257; wś Glinka osad 10,
gruntu m. 194; wś Wojnowice osad 31, gruntu
m. 533; wś Wólka Wojnowska osad 17, gruntu
m. 250; wś Krzczonowice osad 51, gruntu m.
692; wś Trębanów osad 18, gruntu m. 217;
wś Grocholice osad 23, gruntu m. 374; wś
Wszechświętne z kościołem parafialnym osad
13, gruntu m. 307; wś Drzenkowice osad 15,
gruntu m. 277; wś Podwójtostwo osad 11,
gruntu m. 83.	A. Pal. i JBr. C/i.
Ciiiień, wś, pow. piński, gm. Raczyck, w
3-im okr. policyjnym, własność przedtem Skir-
muntów, obecnie barona Hartynga, ma 47 mk.
Cmilów, wś, pow. lubelski, gm. Zemborzy-
ce, par. Abramowice. W 1827 r. było tu. 24
dm., 150 mk.	Er. Ch.
f min, wś, pow. łucki, ma kaplicę katol. parafii Kołki.
Cmińsk, wś, pow. kielecki, gm. Samsonów,
par. Cmińsk. Posiada kościół par. murowany
z XVII w. i kopalnie piaskowca czerwonego.
Istniała tu w XVII w. fabryka żelaza. W r.
1827 było tu 64 dm., 398 mk. Par. C. dek.
koneckiego 1300 dusz liczy.	Br. Ch.
Cmiszew, Iblw. i koi., pow. sochaczewski,
gm. i par. Rybno. W 1827 r. było tu 21 dm.
i 204 mk. Folw. C. od Warszawy w. 56, od
Sochaczewa w. 6. Nabyty w r 1868 za rs.
65000. Rozległość wynosi m. 1094 a miano
wicie: grunta orne i ogrody m. 766, łąk m. 40,
lasu m. 244, nieużytki i place m. 44. Płodo-
zmian 14-polowy. Budowli murów. 15, dre
wnianych 13.	Br. Ch. i A. Pal.
Ciliocha, wś nad rz. Narwią, pow. ostrołę-

Ćmo.

Con.

711

 

cki, gin. i par. Goworowo. Posiada 12 dm.
i 32 mk., ziemi 30 mórg	Br. Ch.
Ciliolas (z Dąbrówką, Jagodaikami i Cmo-laskiem), wś, pow. kolbuszowski, 5287 mórg. rozl., w tem 2747 m. roli ornej i 1055 m. lasu, 367 domów, 2071 inieszk.; parafia dek. miele-ckiego w miejscu, ma dusz katol. 4620. Kościół paraf, drewniany pod wezwaniem św. Wojciecha i Stanisława, wystawiony w r. 1660, poświęcony zaś w 1674 r. Oprócz tego istnieje drugi kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Chrystusa Pana, w którym w święto Wniebowzięcia na podstawie dekretu bisk. przemyskiego Gołaszewskiego z r. 1817 odprawiają się odpusty. Szkoła ludowa jednokla-sowa, kasa pożyczkowa gminna, gorzelnia, położenie równe, gleba piaszczysta.
Cna, 1.) wś, pow. miński, i folw., dziedzictwo
Jodków, mają obszaru około 515 mórg., o 10
wiorst od Mińska odległe. 2.) C., wś, pow.
borysowski, nad rz. Cną, niedaleko Haniewicz,
i folw. przytem, dziedzictwo Olecłmowiczów,
ma obszaru 150 mórg. 3.) C., wś, pow. piń
ski, gm. Kożangródek, w 1-ym okr. policyj-
cym, nad rz. t. n., własność Szczytta, 171
mk.	AL Jel. i X. A. M.
Cna, 1.) rz. w pow. borysowskim, ma początek w okolicach wsi Gorawki i raka Dzie-dziłowicz, płynie w kierunku od półn. na płd. i za wsią Sutoki wpada do rz. Hajny. Przyjmuje dopływy Czernicę i Kamionkę. 2.) C., rz., lewy dopływ Prypeci, bierze początek w pow. słuckim, w okolicy Lubaszewa, kierunek ma od półn. na połud., przepływa naj-głuchsze miejscowości pow. pińskiego i o parę wiorst za miasteczkiem Kożangródkiem a o 25 w. poniżej ujścia Bobrzyka wpada do Prypeci. Tu przy ujściu jest olbrzymia mogiła "Widziun hora", kędy archeologowie domyślają się grobu Owidyusza (?). Rzeka C. ma 105 w. długości, przyjmuje Wydrynkę i Łuszczę (W dziele Zielińskiego mylnie zamiast / Cna drukują Ipa). 3.) C., rz., lewy dopływ Swisłoczy.
CHO, jeż. w pow. nowoaleksandrowskim, gub. kowieńskiej, l i pół w. dł., l w. szer., łączy się z jeż. Mespiża i Drywiaty.
Co... (niem.), ob. Ko... (niem.).
Coadjuthen (niem.), mko, pow. tylżycki, ze st. pocztową, ma 668 mk.
Coeln, po polsku Kolno, część miasta Berlina, który właściwie składa się z dwóch dzielnic: Starego Berlina (Alt-Beiiin), z ratuszem na prawym brzegu Szprowy, i Kolna z zamkiem królewskim na wyspie pośród Szprowy. Początkowo były to dwie wsie rybackie przez Wendów Słowian założone, jako pierwiastkowych mieszkańców tej krainy, których szczątki do dziś dnia jeszcze istnieją niedaleko Berlina na Błotach nad Szprową (Spreewald). Kolno wzięło swoje nazwisko od koło w, na któ-

rych było zbudowane (Pfahlrost). Berlin mia
ło oznaczać w wendyjskiem narzeczu kawałek
ziemi piaszczystej, krzakami zarosłej. Pierw
szy raz nazwa Coeln spotyka się w ł 1237,
Berlina zaś w r. 1244. (Wiadomość ta za
czerpnięta z artykułu: "Die wiclitigsten ge-
schiclitlichen Data ilber Berlin", von Johannes
Bloch, Redacteur des "Centralblattes fiir den
Pressverkehr Deutschlands").	L. M.
Coeslin (niem.), ob. Koszalin.
Cojniaki, wś z cerkwią parafialną na połu-dniowo-wschodnim krańcu pow. mozyrskiego, z lewej strony rz. Ptyczy, przy ujściu do niej małej rzeczki Sunołówki, w gm. łuczyckiej, w 2-irn okręgu policyjnym (petrykowskim), w 2-im okręjru sądowym (petrykowskim).
Cokow, niem. Zockau, wieś na saskich Łu-życach, w pow. budyszyńskim, nad Czornicą, w południowo-zachodnim kierunku od Budy-szyna. Ludności serbskiej 90. A. J. P.
Colberg (niem.), ob. Kołobrzeg.
Coldauki, ob. Ćołdanki.
Collin, 1.) st. dr. żel. z Krzyża do Staro-gradu, ostatnia na tej linii 2.) C., ob. Bon-decz.
Collnischkeii (niem.), ob. Kolniszki.
Colloginuen (niem.), ob. Kolowin i Kołowinek.
Co!Ml (niem.), ob. Konjec (łuż.).
Colinar (niem.), ob. Chodzież.
Colmenitz (niem.), jeż. ob. Chelmionka.
Cołonnowska (niem.), ob. Stanyszcz.
Cołdanki, niem. Zoldan al. Zolldamm, wś
rycerska w pow. Chojnickim, pół mili od bite
go traktu ehojnicko-kamieńskiego, o milę na
południe od Chojnic. Nazwę wzięła od jakie
goś Soldana, któremu komtur tucholski Dy-
tryk von Lichtenheim wydał tu 1337 r. 16
włók na,własność prawem chełmińskiem. Nie
długo potem dodał Winryk von Kniprode,
mistrz w. krzyżacki, nowe 12 włók, leżących
przy Ogorzelinie, r. 1357. Obecnie zajmują
C. 1281 mórg. domów mieszk. 16, kat. 66,
ew. 21, par. Chojnice. W drugiej połowie
przeszłego stulecia posiadał C. Kazimierz Wol-
szlegier, asesor człuchowski, człek bardzo bo
gobojny, o którym donosi kronika oo. bernar
dynów w Zamartem, że wyratował cudowną
figurę N. M. Panny, którą chcieli uwieść zło
czyńcy.	Kś. F.
Comeise, ob. Komeise (uiem.)
Coniienen (niem.), ob. Kominy.
Coiiimorowe (niem.), ob. Komorowa.
Coniew, wieś, pow. grójecki, gmina i parafia Czersk. W 1827 r. było tu 16 dm., 134 mk. Folw. C. z attynencyą Tatary i Borki, od Warszawy w. 40, od Góry Kalwaryi w. 5, od rz. Wisły w. 1. Folwark ten powstał z oddzielenia od dóbr Potycz w r. 1870. Rozl. wynosi m. 590 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 268, łąk m. 100, pastwisk m. 184,

712

Gon

Cop

 

wody m. 7, nieużytki i place m. 31. Pło-
dozmian 9-polowy. Budowli murowanych 2,
drewnianych 12.	A. Pal.
Coilitz (niem.), ob. Chojnice.
Couradienhof (niem.), ob. Sulminek.
Conradshammcr, ob. Konmdshammer.
Conradstein, ob. Kuaborowo.
Conradswalde  (niem.),  ob. Konradzwald i Jioniecwałd,
Constadt (niem.), ob. Wolezyn.
Copoty, Soliótka, niem. Zoppot, wieś królewska w pow. wejherowskim, l i pół mili od Gdańska, nad Bałtykiem, w pięknem położeniu, sławna z morskich kąpieli. Imię swoje wzięła zapewne od słowiańskiej na św. Jana palonej sobótki; istnieje od najdawniejszych czasów. Początkowo należała do pomorskich książąt; r. 1283 książę Mestwin II darował C. pobliskiej Oliwie wraz z 13 innemi wioskami w zamian za obszerną ziemię gniewską, którą wzięli krzyżacy. Ubodzy wtedy rybacy, zamieszkujący tę wieś, dostarczali w daninie do klasztoru pewną ilość ryb morskich. W wojnach z powodu swego położenia w blizkości Gdańska C. wiele ucierpiały. I tak w r. 1433 przybyli tu husyci z 5000 uzbrojonego chłopa i wieś całą zburzyli. Wtedy to zobaczyli po pierwszy raz morze, którego wielkość, fale wzburzone, kolor dziwny i smak wody takie na nich sprawiły wrażenie, że podobno jak dzieci poczęli wytwarzać igrzyska w wodzie; jeźdźcy i piechota udawali się jak najdalej w morze i tam wyprawiali gonitwy różne i zabawy. Nawet z sobą zabierali do flasz wodę, żeby ją pokazać w domu. W wojnie z królem Batorym r. 1577 zburzyli C. Gdańszczanie z zemsty jedynie i niepotrzebnie zupełnie, jak to uczynili i z Oliwą; następnie r. 1626 zburzyli je Szwedzi; ostatni raz została ta wieś zupełnie spalona r. 1734 w czasie rossyjskiej wojny. Pomimo to C. dla uroczego swego i zdrowego położenia były bardzo lubione od dawien dawna. R. 1570 pisze gdański kronikarz Gru-neweg, że pewnej niedzieli zwiedził Copoty: ludzi było bardzo wiele z miasta i wesoło się bawili aż późno w noc; na mapie Waltera Klemensa z r. 1596 widać w C. dosyć wiele domów i 6 strumyków, które przez wieś płyną. Miały też C. piękne wille i domy; podczas układów oliwskiego pokoju f. 1660 mieszkali w C., wykwintne prowadząc życie, zastępcy szwedzcy, jako to hr. Magnus de la Gardie, hr. Benedykt von Oxenstjerna, hr. Schlippenbach, Giil-denklau i inni. Regularni posłowie, których przedtem w Gdańsku utrzymywały dwory zagraniczne, posiadali w O. swoje domy, jako np. francuski dom, hiszpański, duński. Nieszczęśliwy Stanisław Leszczyński, uchodząc z Polski, przez niejaki czas, od września 1733 począwszy, zamieszkał w domu posła francu-

skiego; dopiero gdy nieprzyjaciel się zbliżał, uszedł do Gdańska na początku roku 1734; zemsty zburzył wtedy nieprzyjaciel całą wioskę. R. 1697 wylądował w C. z 6 w«-jennemi fregatami książę Conti, współubiega-jący się o polską koronę po królu Sobieskitn; zamieszkał także we francuskim dworze (blisko dzisiejszego dworca kolei żelaznej, gdzie są jeszcze po nim wały i fosy). Z r. 1714 jest wiadomość, że 10 najznaczniejszych familij gdańskich miało swoje posiadłości i domy w C. R. 1760 hr. Przebendowski, wojew. malborski, nabył wiele pustych domostw w C., żeby pobudować piękne mieszkanie dla swojej żony, hr. Sierakowskiej, wzniósł na około domu pyszne ogrody. W skutek rozbioru Polski r. 1772 i po kasacie dóbr klasztornych C. przeszły na własność pruskiego rządu, który je niebawem wydał w wieczystą dzierżawę. R. 1798 zwiedził C. król Wilhelm III z małżonką swoją Ludwiką, natrafił je w dość nędznym stanie; z Gdańska wiodła droga piaszczysta, która wymagała jazdy prawie trzech godzin. Podówczas słynęły C. z nadzwyczaj wielkiej ilości drozdów, które się w tej miłej lesistej okolicy utrzymywały; co rok o późnej jesieni urządzano festyn, na którym największą było uciechą Gdańszczan zajadać te piękne śpiewaki; odkąd w czasie frańcuzkicll wojen r. 1813 wycięto las piękny ze strony jeziora Zaspy, liczba drozdów bardzo się zmniejszyła. Wygodnego morza pod C. używano do kąpieli zapewne już zdawna; r. 1686 utopił się przy kąpaniu radca gdański Ehler; dzisiejsze jednak urządzenie i sława pochodzi z nowszych czasów. Za francuskich rządów (Gdańsk jako wolne miasto od r. 1807-1814) pierwszy dr. Kleefeld, radca zdrowia, zaczął swoim pacyen-tom przepisywać używanie morskich kąpieli w C. Następnie wiele się przyczynili do ożywienia tych kąpieli francuski konsul w Gdańsku Desaugiers, konsul hiszpański Hugalde i inni. W r. 1823 było tu gości 200, 1826 r. 450, 1833 r. 560, 1842 r. 1072 i t. d. Od tego czasu C. niezmiernie się wzmogły. Podczas gdy w r. 1844 liczono domów mieszk. 150, stałej ludności miejscowej 937, gości 1000, to to w r. 1877 było gości 2700, miejscowej ludności 3180 i domów mieszkalnych 465, po największej części nowo i gustownie urządzonych. W ogóle C. dostarczają wszelkiej wygody i przyjemności: nowa odpowiednia sala dla gości (Cursaal) w tym roku się kończy - przeszła była budowana r. 1824; jest teatr, częste i dobrane koucerta, dostateczne oświetlenie, wodociągi. Mianowicie są zdolne uprzyjemnić pobyt wycieczki w okolicę, pełną uroczych widoków tak na kraj jako i na morze. Oliwa sławna i Gdańsk starożytny, Westerplatte nad morzem są w zupełnej bliskości;

Cop.

Cuć.

713

 

w miejscu znajduje się poczta, stacya telegr. i dworzec kolei żel. szczccińsko-gdańskiej. Także i trakt bity wiedzie z Gdańska do Co-pot i dalej na kaszubskie piękne Pomorze; kolej żelazna łączy Copoty z Gdańskiem, Oliwą, Wejherowem i t. d. Obszaru ziemi obejmują 0. przeszło 85 włók, l folwark, l wolne sołectwo, 4 posiadłości włościańskie, cegielnia, 2'wodne młyny, l młyn do czesania wełny, dwie szkoły; par. kościół w bardzo bliskiej Oliwie, gdzie jest dworzec kolei żelaznej. Zresztą ku większej i duchownej wygodzie zbudowano ostatniemi czasy w C. piękną kaplicę, głównie z hojnych ofiar polskich, w której latem dla gości odprawia się nabożeństwo.
Coppanifz (niem.), ob. Kopaniua i Obra.
1'osel (niem.), ob. Koźle.
Cosemuehle (niem.), ob. Kóakimli/n.
Coslitz (niem.), st, dr. żel. między Raudten a Lignicą, o 10 kil. od Raudten.
Cossow (niem.), ob. Kosowo.
Costau (niem.), ob. Kosztów.
Cotoń, gm., pow. mogilnicki, 2 miejsc.: 1)
(J. wieś, 2) Szturmów (Stwmhof), koi.; 24 dm.,
272 mk., 35 ew., 237 kat., 171 analf. Staeya
poczt. Kogowo o 8 kil., st. kolei żelaznej Gnie
zno o 20 kil.	M. St.
Cottbus (niem.), ob. Chociebuż.
Crakowaehlie (niem.), ob. Krakowiany.
Craeniersclorf (niem.), ob. Kramarowo.
Crampe (niem.), ob. Krępiewo.
Craschnitz (niem.), st. dr. żel. z Jarocina do Oleśnicy, o 33 kil. od Oleśnicy.
Crassow (niem.), ob. Krasów.
Crawarn (niem.), ob. Krawarz.
Crayn (niem.), ob. Kraj.
Creba (niem.), ob. Krębja.
Creutz, Creuz (niem.) i t. p., ob. pod Krentz i t. p.
Creutzhiirg (niem.), ob. Kluczborek i Krzyż-bork.
Creuz (niem.), ob. Czarnowąs.
Cronau (niem.), ob. Kronowo.
Crone (Deutseh i Pobmcli), ob. Walcz i Ko-ronowo.
Crossen (niem.), ob. Krosno.
Crottingen (niem.), ob. Krotynga.
Crussen (niem.), ob. Kruzy.
Cruttinuen (niem.), ob. Krutyn.
Csabo (węg.), ob. Czabowec.
Csacza (węg.), st. dr. żel. z Rutki do Bo-gumina, o 51 kil. od Rutki.
Csany (węg.), st. dr. żel. ciskiej, o 13 kil. od Koszyc.
Csariiagura (węg.], ob. Czamaijóra.
Csebb (węg.), ob. Żbińce.
Csebeny (węg.), ob. CzaMnje.
Cselej (węg.), ob. Czeljowce.
Cselfalva (węg), ob. Czelowoe.
Csemernye (węg.), ob. Czemernje.

(węg.), ob. Czenuzyce.
Csepailfalva (węg.), ob. Czepanowce.
Csertesz (węg.), ob. Gzertiszna.
Csttnek (węg.), ob. Szczytnik.
Csilllhowa (węg.), ob. CzymJunca.
Csircs (węg.), ob. Czircz.
Csobad (węg.), st. dr. żel. ciskiej, o 56 kil. od Koszyc.
CstttorUikliely (węg.), ob. Czwartek.
Csoiltfttlll (węg.), ob. Czenczyue.
Csorba (węg.), ob. Szczerba (Sztierba), Szozyrba.
Csorbaer Sec (niem.), ob. Szuzerbskie Jezioro.
Ctwertek, ob. Czwartek.
Cublitz (niem.), ob. Kublice.
Cuchowiec, wieś, pow. radzymiński, gm. Ilęczajo, par. Cygów.
Cucki, wieś, pow. święciański, par. Ko-inaje.
( IlCIllili, ob. Siemiakowce.
Ciiciilin, strumień, powstaje z połączenia
dwóch potoków, IStetbrówki i Krewolutki.
Pierwszy wytryska w obr. gm. Debeslawiec,
w jej przysiółku Traczu, na półn. stoku Tym-
kowego Gronia (450 m.). Drugi zaś powstaje
z kilku źródłowisk w obr. gm. Trójcy, na połd.
jej granicy z Chomczynem, w tak zwanym
Wielkim Lesie, na wsch. stoku Tymkowego
Gronia. Oba potoki łączą się w Cuculinie,
przysiółku Siemiakowieo (pow. kołomyjski); (3.
płynie na płn. wsch. doliną Młyniszczem zwa
ną, poczem zwraca się na płn., płynąc między
wzgórzami Stefowym Wierchem (333 m.) i Po-
krową (316 m.) i aż do ujścia Kirczynowego
potoku doń, tworzy granicę między Debesław-
cami a Siemiakowoami; poczem przechodzi
w obręb gminy Debesławiec, tuż przed uj
ściem wraca znowu do Siemiakowiec, a opły-
nąwszy półn. stoki Łysej góry (359 m.), wpa
da do Prutu z prawego brzegu. Długość bie
gu 13 kil. Ważniejsze wzniesienia 281 m.
(dol. Młyniszcze); 248 m. (Debesławce); 246
m. (ujście).	Br. G.
Cucułowce, Cucołoiuoe, wieś. pow. żyda-
czowski, nad potokiem Tajsarówką, dopływem
pobliskiego Dniestru, oddalona na połud. zach.
od Żydaczowa o 8,4 kil., od Mikołajowa na
wsch. połud. o 2 i pół mili. Przestrzeń posia
dłości większej: roli ornej 283, łąk i ogrodów
244, pastwisk 53, lasu 63; pos. mniej.: roli or
nej 371, łąk i ogr. 295, pastw. 9 mórg. Lu
dności rz. kat. 150, gr. kat. 297, izrael. 6: ra
zem 453. Należy do rz. kat. par. w Żyda-
czowie, gr. kat. par. ma w miejscu obejmuje
filie: Pisany z 300 i Wolica z 230 duszami
gr. kat. obrządku i należy do dek. rozdol-
skiego. W tej wsi jest szkoła filialna 1-kla-
sowa i kasa pożyczkowa z funduszem zakłado
wym 306 złr.	B. R.

714

Cuć.

Cud.

 

Cucyłów, wieś, pow. Nadworna, nad rzeką Bystrzycą Czarną, przy gościńcu prywatnym idącym z Nadworny do Stanisławowa, oddaloną jest od Nadworny o 2 mile na północ, od Sołotwiny o 2 mile na wschód, od Bohorodczan
0	l i pół mili na połud. wschód a od Stanisła
wowa o 3 mile na południe.   Przestrzeń po
siadłości większej: roli ornej 277, łąk i ogr.
355, pastwisk 72; posiadłość mniejsza: roli or
nej 686, łąk i ogr. 648, pastwisk 170 mórg.
Ludności rzym. kat. 45, gr. kat. 600, izrael.
196: razem 841.   Należy do kat. par. w Na-
dwórnie; gr. kat. parafią ma w miejscu, która
należy do dekanatu nadwórniańskiego.  W tej
wsi jest szkoła filialna 1-klasowa.      B. R.
Cuder, wieś, pow. szczuczyński, gm. Bo-gusze, par. Grajewo.
Cndków, wieś i folw., pow. noworadomski,
gm. i par. Dąbrowa, w okolicy lesistej. Ma
164 mk. Ogólna rozległość folw. 178 m.,
w tem ziemi ornej m. 100, łąk i pastw, po 39
m. Gleba piaszczysta, żytnia. \\ łościanie ma
ją 296 m. ziemi.	Józef B.
Ciulniki, folw., pow. kutnowski, gm. i par. Krośniewice. Ma l dm., 22 mk., 240 m. obszaru, należy do dóbr Miłonice. W. W.
Cudnochy, wieś w pow. ządzborskim.
Ciidnów lub Cudów, wieś, pow. radomski, gm. Gzowice, par. Sucha. Liczy 37 dm., 201 mk. i 537 m. ziemi włość. Por. Czarne.
Cudnów, ross. Czudnow, mko nad rz. Tete-rowem, pow. żytomierski, o 50 w. od Żytomierza, od stacyi kolei żelaznej Olszanka wiorst 3. R. 1798 do 1800 C. był miastem powiatowem. Majątek 0. zawiera ziemi or. z lasem 5929 dz. 7, których właściciele posiadają 2398 dz., włościanie 3038 dz., kościelnej i cerkiewnej 493 dzies. Ma szkołę włościańską, urząd policyjny, sąd mirowy, śledczy, stacyą pocztową, urząd
1	sąd gminny, cerkwie 4 drewniane i kościół
katolicki murowany. Mieszkańców prawosław
nych 1130 dusz, katolików 280,   izraelitów
2275; domów drewnianych 350, kramów drew
nianych 120 i chałup włościańskich 248.  Ko
ściół katolicki ufundowany w drugiej połowie
XV w.   Akt pierwotnej erekcyi zaginął; znaj
dujący się przy kościele dokument z wieku
XVII wymienia wieś Serbinówkę, od Cudno-
wa kilka wiorst leżącą, jako ab antiąuo do te
go kościoła zaliczoną; miejsce gdzie był pier
wotnie zbudowany kościół także niewiadome.
Ostatni drewniany w końcu XVII w. w czasie
buntów i "wojen kozackich  bardzo ucierpiał
i na początku wieku XVIII już był odnowiony
kosztem Pawła-Karola Lubartowicza i żony
jego Anny z Lubomirskich Sanguszków. W ro
ku 1747 Janusz Aleksander Sanguszko za sta
raniem officyała kijowskiego, dziekana kapi
tuły II. Antoniego Gorczyńskiego, beneficiuin
cudnowskie  z wsią Serbinówką i jurydyką

kościelną, zrzekłszy się w imieniu swojem i swoich następców prawa patronatu, odstąpił na rzecz kapituły kijowskiej, salvo ^ moderno possessore, którym był ks. Michał Górski proboszcz cudnowski i Zasławski, kantor kijowski, z obowiązkiem utrzymywania na zawsze przy tym kościele dwóch kapłanów, t. j. jednego komendarza a drugiego wikaryusza. Tak więc po śmierci ks. Górskiego kapituła objęła to beneficium i aż do 1842, rządziła przez ko-mendarzy przez siebie mianowanych. Na miejscu dawnego drewnianego kościoła zbudowanego na grobach chrześcian pomordowanych przez Tatarów, 1760 roku ks. Antoni Gorczyński, już wtedy sufragan kijowski, dziekan kapituły, zbudował w 0. kościół murowany pod tytułem Znalezienia św. Krzyża, dosyć obszerny, z dwiema kaplicami, a 1762 r. biskup kijowski i czernihowski Józef Andrzej Załuski takowy poświęcił. Dzwonnicę murowaną teraźniejszy proboszcz ks. Szymański, kanonik żytomierski, przy udziale parafian 1879 r. postawił. Do tego kościoła należą kaplice: w m. Romanowie w pałacu hr. Ilińskich, lecz po spaleniu takowego 1877 r. nabożeństwo się nie odprawia. W Karpowcach murowana kaplica; w Bratałowie drewniana i na cmentarzu parafialnym. Parafia dekanatu żytomirskiego liczy obecnie 6980 dusz. Był tu jeszcze klasztor i kościół oo. bernardynów, zbudowany w pierwszej połowie XVIII w. Kościół, dosyć obszerny, ukończony 1820 r. a w dziesięć lat t. j. 1831 zamknięty, dziś opuszczony całkiem, ma być przez rząd sprzedany na cegłę. Pod Cudnowem na polach ukazują się ogromne skały z granitu, a brzegi Teterowa również granitowe. Stare miasto z Nowem łączy grobla, przy której są dwa młyny. Od młynów na prawo ku półn. wsch. piętrzą się olbrzymie granitowe skały, na których jeszcze dotąd są widne skarpy z dzikiego kamienia, ludzką zdziałane ręką, podpierające mury zamku niegdyś tu istniejącego. Na tej to górze dotąd jest czworoboczny wał z osuniętemi fosami; za wałem sterczy jeszcze kilka kamieni, ostatki byłego zamku, który już do gruntu zniszczony. Dziś w środku wałów jest chata wieśniacza z budynkami i ogród warzywny. Od stacyi Olszanki wjeżdżając do Cudnowa po lewej stronie na przedmieściu stoi dom drewniany obszerny, niegdyś rezydencya dziedzica z ogrodem niby angielskim, w którym są dzikie stare drzewa. W dziale Janusza i Aleksandra ks. Ostrogskich r. 1602 m. Cudnów z zamkiem dostało się ks. Januszowi kasztelanowi krakowskiemu i wcielone zostało z wsiami i wioskami do ordynacyi ostrogskiej. Ostatni ordynat ostrogski ks. Janusz Sanguszko, marszałek nadworny w. ks. lit., 1753 r. w Kolbu-szowie rozdając dobra ordynackie rozmaitym

Cud.

Cud.

715

 

magnatom, m. 0. z przyległościami darował ks. Lubomirskiemu, staroście bolmsławskiemu. Majętności te były następne: "Oppidum Cu-dnów, Januszpol, Krasnopol, Kamionka, Piątka (m. Piątka), Lipne, Bratałów, Krasnosiół-ka, Michałówka, Myszczykosy, ("dziś \Vyszozy-kusy), Motronki, Wolica, Buraki, Lemicze, An-draszówka, Berkowce, Ozadówka, Roczki, Ko-rowińce, Wójtowce, Mielonce, Korowińczyki, Turczynówka, Bejzymówka, Mołoczki, Tata-rynówka, Lichosiółka, Troszczą (dziś miasteczko), Semenowka, Kirejówka, Bratałów wielki, Szczonówka, Manie, Romanówka, Stołków, Szalajki, Wolica, Horbowicza, Kamion, Koło-deżna, Zaborzyce, Ułów alias Ulezą, Kazary małe i wielkie, Karolinki, Niemierzyńce, Wolica wróblewska, Sapoków, Bułdyczów, Koza, Trutionki, Michałówka, Dacki, Batuszki, Kra-śniszcze, Kołki, Roje, Ilizów, Łuczki, Jakowce, Sieniawka, Dramielce, Staryki, Kniażyn, Dry-giłów, Horodyszcze, Wolica Lemieszczyna, Ta-tarynówka, Wolica Chalecowa, Wolica Ostró-żek nowy, Iwanowice, Zubkowszczyzna, Ho-łynice, Ńoszówka, Ilwanowice, Borkowce, Ai-szyńce, Czajna, Ohrymiła, Klityszcze, Korope-je, Jasnogród, Hołynki (Hołotki), Hołolki drugie, Bejzymy, Tutianki, Klipy, Dołżek, Woro-bijówka, Zarobki, Krasnopol (dziś miasteczko), Bezpieczna, Hałajówka, Lubicze, Kamionka, futory, uroczyska, dworzyszcza z nowemi wsiami, jakimkolwiek imieniem i nazwiskiem zwanymi." (wyciąg z konotacyi przez ks. San-guszkę marszałka nadw. w. ks. lit. w grodzie sandomirskim, Sabbato post festum S. Luciae V. et. M. Anno Domini 1753, poczynionych). C. od Lubomirskich przeszedł w posiadanie Adama ks. Ponińskiego. podskarbiego w. kor., który otrzymał przywilej 1777 r., stanowiący 5 jarmarków. Miejsce to dwa razy nawiedzał Stanisław August: pierwszy raz zjechał 22 listopada 1781 r. wracając z Kaniowa, powtórnie 17 marca 1787 r. udając się do Kamieńca;
0 ćwierć mili od miasta powitany król od oby
wateli województwa kijowskiego w polu, pro
wadzony przez nich był konno, wespół z gar
nizonem cudnowskiem i oficerami  kawaleryi
narodowej aż do miejsca noclegu swego w zam
ku.   Nazajutrz król udał się do ks. bernardy
nów, słuchał mszy ś w., kazał rozdać jałmużnę
ubogim i w dalszą puścił się podróż; hojnie po
dejmował monarchę i licznych obywateli dzie
dzic Potocki, starosta guzowski (Opis Staroż.
Polsk. Balińskiego i Lipińskiego T. 2 str. 535).
C. pierwotnie należał do ks. Ostrogskich, póź
niej Lubomirskich, Ponińskich i Potockiego;
dopiero   od tego  przeszedł  do Rzewuskich,
z których ostatni Henryk Rzewuski, były mar
szałek  powiatu żytomirskiego, znany literat
1 pisarz wielu dzieł, posiadacz m. C. z kilku
tylko wsiami, zostawił dwie córki, które są

obecnie dziedziczkami tej majętności. W r. 1660 hetmani: Stanisław Potocki w. k. S, Jerzy Lubomirski polny koronny, wyszedłszy z popasem wojsk polskich z miasteczka Lubaru (Lubartowa), spotkali tu wodza wojsk rossyjskich kniazia Szeremetjewa; wszczęła się bitwa, w której Szeremetjew, widząc że nie podoła, cofnął się do Cudnowa i tu, gdy go hetmani otoczyli, złożył broń. Od północy C. jak okiem zajrzeć ciągną się lasy, aż za Żytomierz, gdzie się łączą z lasami owruckiemi. Od połd. zaś pola i stepowa pozycya. X. Sz. i Ż. Róż.
Cudów, wieś, pow. kozienicki, gm. i par.
Kozienice. W 1827 r. było tu 13 dm. i 91
mk., obecnie liczy 21 dm., 158 mk. i 255 m.
ziemi włość.	Br. Cli,
Cudowa potok, ob. Filipówlca.
Cudowa (niem.), ob. Chudoba.
Cndyn, ob. Kadynen.
Cildzeniszki, błędnie Giudzieniszki, w ję
zyku urzęd. Cudzieniszlci, mko pow. wileńskie
go, o 30 w. na połd. wsch. od Wilna, przy
granicy pow. oszmiańskiego, w 5 okr. polic.,
w obrębie gminy szumskiej włość., posiada
murowany par. kościół prawosł. z drewnianą
kaplicą na cmentarzu. Paraf, prawosł. szum-
skiego błahoczynja (dek.) liczy parafian: męż.
176, kob. 153. Kościół kat. w C. fundowany
był w 1629 r. przez Aleksandra Koleckiego,
dworz. J. K. M., nadającego jednocześnie temuż
kość. dobra ziemskie tego samego nazwiska.
Utworzone przy nim probostwo przyłączone
zostało do kapituły wileńskiej i nosiło nazwg
kanclerstwa dyecezyi wileńsk. Ostatnim pro-
boszczem-kanclerzem był ks. Józef Krukowski.
W 1842 r. C. przeszły na własność skarbu
Monarszego a parafia została zaliczoną do kla
sy 5 dek. wileńskiego, posiadała w swyrn
obrębie dziś już zamkniętą drewnianą kaplicę
Losze, fund. Chodźków, i liczyła w 1865 r.
2635 par., przyłączonych w następnym roku do
par. taboryskiej, ponieważ 29 stycznia 1866
roku kościół został przerobiony na cerkiew
prawosł. Mko C. liczy 264 mk. i stanowi
dziś posiadłość włościan gminy polańskiej pow.
oszmiańskiego. Kiegdyś C. były starostwem,
które płaciło 300 zł. kwarty.	J. W.
Cudzynowice, wieś i folw., pow. pińczow-ski, gm. Topola, par. Cudzynowice. Leżą na lewo od drogi bitej ze Szkalbmierza do Proszo-wic. Posiadają kościół drewniany z r. 1757, erekcyi nieznanej, fundacyi Teresy z Morszty-nów Ossolińskiej, kasztelanowej sandomierskiej, i szkołę gminną. W 1827 r. było tu 67 dm., 460 mk., poczta w Skalbmierzu. Par. C. dek. pińczowskiego, dawniej szkalbmierskiego, 611 dusz liczy. Eolw. C. z wsią C. i Budzyn rozl. miały 1840 r. m. 717 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 501, łąk m. 109, pastwiska m. 63, nieużytki i place m. 44. Wieś C. osad

716

Cue.

Ćwi.

 

100, gruntu m. 176; wieś Budzyn osad 12
gruntu m. 30.	Br. Ch. i A. Pal.
Cuestrin (niem.), ob. Kistrzyn. Cujawen (niem.), ob. Kujawy. Cilkniantel, Cukmantl, niem. Zukmantel, miasto powiatowe i przemysłowe na Szlązku austr. znaczny wyrób płótna, drelichu.   W Bernie Wiedniu, Peszcie i i. miastacli prowadzi si( obszerny handel temi wyrobami tutejszych fabryk. C. ma 547 dm., 4904 mk.   Powiat G. liczy 10903 mk.  Główne gminy: Ondrzcjowic 1577 mk. i Hermanice 2768 mk.         F. S.
Cukrowa wola (prawdopodobnie Gychrowc wola), folw., pow. iłżecki, gm. i par. Lipsko, ma 112 m. dworskiej ziemi.
Cukrownia, koi. fabrycz., pow. sandomier
ski, gm. Rytwiany, par. iStaszów.   Jest tu fa-
Iryka cukru i szkoła elom.   Liczy 15 dm.
151 mk. i 53 m. obszaru; należy do dóbr Ry-
twiany.	lir. Ch.
Ctlktur, Zukturberg, góra w kurlandzkie; parafii Talsen.
Culki, wieś, gub. witebska, u zbiegu Usza-czu z- Dźwiną.
Culllli (niem.), ob. Konjeo. Cullll (niom.), ob. Chełmno. Culllisee (niem.), ob. Chełmża. Ciuiiino, wieś i folw., pow. płoński, gm. Sacpolsk, par. Cumino.   W 1827 r.  było tu 6 dm. i 69 mk,, obecnie 85 mk. i 9 dm. Folw. C. z wsią C. od Płocka w. 14, od Płońska w. 14, od Warszawy w. 60, od rz. Wisły w. 17. Nabyty w r. 1869 za rs. 25,500.   Rozległość wynosi m. 529, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 473, łąk m. 11, pastwisk m. 8, zarośli m. 30, nieużytki i place m. 7.   Budowli murowanych 3, drewnianych 8, wiatrak; wieś G. osad 14, gruntu m. ]9.        A. Pal. Ciilizendorf, ob. Kunzendorf (niem.) Cupel, 1.) wieś nad rz. Omulew, pow. ostrołęcki, gm. Wach, par. Myszyniec.   Liczy 11 dm., 128 mk., 280 m. gruntu.   W tejże wsi jest kordon straży pogranicznej.  2.) C., wieś, pow. pułtuski, gm. Zegrze, par. Popowo.
Cupel, błota nad rz. Rozogą, pod Myszyń-
cem, w pow. ostrołęckim; z niemi się łączą bło
ta Dzwonki i Brzozówka aż pod Maciejową
szyję.	Br. Ch.
Cupel, szczyt w paśmie audrychowskiem za
chodnich Beskidów, w lesie magórskim, 934 m.
wys.	F. S.
Curków, wieś, pow. dubieński, ma kaplicę katol. par. Dubno.
Curtshoehe (niem.), ob. Dworzysko. Clirwien (niem.), ob. Kurwią. Curyn, wś i fol., pow. włodaw.ski, gm. Ho-rodyszcze. par. Wisznice. Dobra C., własność Frankow^kich, składają się z fol. C. i wsi Ro-winy, od Siedlec w. 84, od Włodawy w. 35, j od Wisznic w. 1. od Biały w. 21, od rz. Bugu!

w. 18. Nabyte w r. 1858 za rs. 50,000; rozl.
wynosi m. 2,865, a mianowicie: grunta orne
i ogrody m. 554, łąk m. 375, pastwisk m. 390,
lasu mor. 1481, nieużytki i place m. 64, gospo
darstwo 4-polowe, bud. mur. l, drewn. 10,
pokłady torfu: wś Rowiny osad 31, gruntu
m. 927. '	Kaj. Kr. i A. Pal.
Cwaliny, 1.) C. Dołęgi. wś szlach., pow. kol-
neński, gm. Stawiski, par. Dobrzyjałowo. 2.) C.
duże i G. małe, wś szlach., pow. kolneński, gm.
i par. Mały-Płock. W 1827 r. było w C. ma
łych 19 dm., 109 mk.; wspominane w doku
mentach z 1440 r. gniazdo Gwalińskich (Glo-
ger).	Br. Ch.
Cwaliny, niem. Zwalinnen, Wielkie i Małe, wś, pow. jańsborski, st. poczt. Kumilsko.
Cwaucychowo, niem. Zwanzigerweide, wś,
pow. sztumski, par. Sztumska wieś, obszaru
ziemi 577 mórg, mieszk. domy 4, kat. 5,
ew. 14.	Lś. F-
Cwetocha, wś i fol., pow. zasławski, nale
ży do klucza sławuckiego.
Ćwiartuiaki, ob Celejów.
Cwiecin,  Cwietyn, dobra, pow. dzisieński,
w 4-m okr. polic., i mko liczące dusz 27, o 10 w.
od Dzisny, o 305 od Wilna, własność Dowmon-
tów, którzy r. 1827 wznieśli tu cerkiew pod
wezw. Podwyż. św. Krzyża	A. K. Ł.
Cwieutalka, Cwintalka, wś, pow. no woale-ksandryjski, gm. Opole, par. Kluczkowice. W 1827 r. było tu 18 dm., 138 mk.
Cwicrsk, wś i fol. nad rz. Rokitnicą, pow. płoński, gm. Dziektarzewo, par. Gralewo, liczą 80 mk., 9 dm., a r. 1827 dm. 4, mk 37. Fol. C.
wsią C. od Raciąża w. 6, od Warszawy
w. 70, od rz. Wisły w. 42: nabyty w r. 1871
a rs. 14,001; rozległość wynosi m. 453, a mia
nowicie: grunta orne i ogrody m. 298, łąk
m. 21, pastwisk m. 106, lasu m. 20, nieużytki
place m. 8, bud. drown. 17, wiatrak i w nie-
:tórych miejscowościach pokłady marglu; wś G.
isad 10, gruntu m. 16.	B. Chu. i A. Pal.
Cwietkowo, st. dr. żel. chwastowskiej w fub. kijowskiej.
C%vietnickie, jeż., na płd. od Landwarowa, ibok jeż. Retys.
Cwietocha, st. dr. żel. kijowsko-brzeskiej v gub. wołyńskiej. Por. Cwetocha.
Cwietyn, ob. Gwecin.
Ćwieki wądołki, wś, pow. łomżyński, gm. par. Miastkowo.
Ćwiklice. 1.) wś, pow. pszczyński, niem.
Izwiklitz, ma 950 m. roli ornej, staw zwany
izarcina, kość. katol. parafialny dek. pszczyń-
kiogo z r. 1595 i szkołę 2-klasową.   Parafia
mała 1869 r. 1643 kat., 10 ew., 5 izr.   2.)
jiórne Ć., Ober-Cz. i Dolne  C., Nieder Cz.t
obra tamże, mają razem 2450 in. rozl., w tem
1500 m. roli ornej.	F. •?.
Ćwiklin, Ćwiklino, wś, koi. i fol., pow. płoń-

ćwi.

Cyb.

71?

 

ski, gm. Sochocin, par. Sarbiewo, 216 mk., l dm. R. 1827 miał 12 dm., 95 mk. Dobra C lit. A. B. składają się z folw. C. i Cieciórki tudzież wsi Ć., od Płocka w. 49, od Płońska w. 4, od Warszawy w. 60, od rz. Wisły w 30 i od rzeki Wkry w. 7. Nabyte w r. 186( za rs. 22,411. Rozl. wynosi m. 807 a miano wjcie: Folw. C. grunta orne i ogrody m. 493 pastwisk m. 11, lasu m. 100, nieużytki i pla& m. 21, bud. drew. 9. Poi. Cieciórki grunta orne i ogrody m. 166, pastwisk m. 11, nieużytki i place m. 5. Bud. z kamienia 2, drew 9. Płodozmian na folwarkach 8 i 11 polowy Wś Ć. lit. A. B. osad 27, gruntu m. 301.
Ćwiklinek, wś, pow. płoński^ gm. Sochocin
par. Sarbiewo. W 1827 r. Ć. miał 11 dm
i 159 mk. Fol. C. z wsią C., z wsią Sławosze-
wo lit. B. i wsią Słoszewo lit. A., od Płocka
w. 42, od Płońska w. 5, od rz. Wisły w. l
Nabyte w r. 1858 za rs. 20,500. Rozl. wy
nosi m. 594 a mianowicie: grunta orne i ogro
dy m. 430, łąk m. 74, pastwisk m. 58, wody
m. 9, lasn m. 7, nieużytki i place m. 16. Bud
mur. l, drewn. 11; wś C. osad 24, gruntu m
76; wś Sławoszewo lit. B. osad l3, gruntu m
11; wś Słoszewo lit. A. osad 13, gruntu m.
371.	A. Pal.
Ćwiklillku, Ćwiklino, ob. Cwiklinek, Cwildin.
Ćwikłowce, wś rządowa nad rz. Smotry-
czem, pow. kamieniecki, par. Żwaniec. 11. 1827
miała 108 dm. Dziś 354 dusz męz., 802 dz.
ziemi. Dawniej własność Wacława Rzewu
skiego.	Dr. M.
Ćwikły, okolica szlach.. pow. łomżyński, gm. Kossaki, par. Kołaki. W obrębie jej leżą wsie: C. krajewo, C. dąb i C. rupie. W 1827 r. C. krajewo, miały 14 dm. i 81 mk., C. dąb 16 dm. i 108 mk., a C. rupie 14 dm. i 81 mk. Wspominane w_ dokumentach z 1565 r. są gniazdem rodu Ćwiklów (Grloger). Br. Ch.
Ćwików (i Nowa-wieś), wś, pow. dąbrowski, 1879 mórg. rozl., w tem 1506 m. roli ornej, 153 domów, 919 mieszk., paraf, w Oleśnie, leży w równinie piaszczystej, blisko gościńca prowadzącego z Tarnowa do Szczucina.
Cwila, wieś, pow. nowogradwołyński, gmina serbowska, włościan dusz 186, ziemi włość. 1081 dzies. Należy do dóbr kurczyckich hr. Józefy z Kuczyńskich Męcińskiej. L. E.
Cwilichówka, wś, pow. hajsyński, dusz męz. 220. Ziemi włość. 520 dz.; należy do Chołoniewskich, ma duże stawy (ob. Ziaikowce).
('wilka, wieś nad rz. Słuczą, na której urządzona większa przystań (bińdiuha), pow. nowogradwołyński, gmina serbowska, liczy włościan dusz 135, ziemi 392 dzies. Niegdyś należała do dóbr zwiahelskich ks. Lubomir-skich, przeszła na prawach sukcesyi do Uwa-rowów, od tych do Kazarewiczów, obecnie jest

we władaniu Dawidowskich.   W C. jest go
rzelnia, od paru lat nieczynna.	L. E.
Cwilitałkn, ob. Owientalka.
Ćwitowa, 1.) wieś, pow. buczacki, nad po
tokiem Olchowiec. Oddaloną jest od Jazłow-
ca o milę na północ, od Buczacza o 3/4 mili na
południowy wschód, od Trybuchowiec o '/4
mili na południe. Okolica podolska, urodzaj
na, przytem brzegi Strypy i Olchowca obfitują
w tem miejscu w lasy. Przestrzeń pos. wiek.
roli orn. 6i5, łąk i ogr. 98, past. l, lasu 332;
pos. mniej, roli orn. 814, łąk i ogr. 70, past.
23 mórg. Ludność rzym. kat. 96, gr. kat. 539,
izracl. 62: razem 697. Należy do rzyin. kat.
parafii w Jazławcu, gr. kat. parafii w Trybu-
chowcach. W tej wsi jest szkoła niezreorga-
nizowana l-klasowa. Właściciel pos. wiek.
grecko-katolickie probostwo w Zarwaniey.
2.) Ć., wieś, pow. kałuski, leżypo lewym brze
gu Dniestru. o pół mili na południe od Buka-
czowiec, o l i pół mili na północ od Kałusza.
Przestrzeń pos. wiek. roli orn. 149, łąk i ogr.
9, past. 161, lasu 338; pos. mniej, roli orn.
323, łąk i ogr. 128, past. 20 mórg. Ludność
rzym. kat. 118, gr. kat. 428, izrael. 4: razem
550. Należy do rzym. kat. parafii w Wojni-
łowie, gr. kat. par. w Łuco. Właściciel wiek.
posiadł. Jan Janowski.	B. E.
Ćwiźyn, wś nad rz. Biłką, pow. winnicki, gm. Tywrów, par. Winnica, własność niegdyś Wyrzykowskich, potem Jaroszyńskich, dziś należy do klucza tywrowskiego księcia Ko-czubeja. R. 1827 miała 66 drn., obecnie 175 dusz męz., 346 dzies. ziemi włość. X. M. O.
Cyanie, wś w połud.-zach. stronie pow. słu-
ckiego, niedaleko rz. Szczary, w gm. niedźwie-
dzińskiej, w 2-im stanie policyjnym (kleckim),
w 3-im okręgu sądowym. Miejscowość lesi
sta.	Al. Jel.
Cybela, niem. Zibelle, wś i mko w reg. li-
gnickiej, w pow. rozborskim, niedaleko Muskau,
z kość. par. ewang., w którym przed r. 1780
odprawiało się nabożeństwo po serbsku; w par.
tatol. Przewóz. Dwa jarmarki	F. S.
Cyberinanowa albo Cybermanóicka, 1.) wś obszerna w pow. lipowieckim, należała do Bo-•owskich, dzisiaj połowa w posiadaniu Kama-neckiego. a druga Sielarentowskich.   Par. kat. w Monaaterzyskach, cerkiew drewniana, ruiny )yłej gorzelni.   Zarząd polic, w Monasterzy-skach, gminny w Konele; położona nad Wielką wodą (Konełą), wpadającą do Tykicza; o 15 w. d Cybulowa.   Ma 941 mk. i 2048 dzies. czar-loziemu.   2.) C. Wielka, wś, pow. humański, ad rz. Babanką, wpadającą do Jatrani, o 16 7. od Humania.   Mieszk. 1090 wyznania prawosławnego.   Cerkiew parafialna i szkółka, 'rzeź wieś przechodzi wielka droga do Białej-Cerkwi.   Ziemi 2007 dzles. wybornego czar-noziemu.   Należała  dawniej  do humańskiej

718

Cyb,

Cyb,

 

schedy hr. Aleksandra Potockiego; skonfisko
wana w 1834 r., należy obecnie do rządu.
Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny w m.
Humaniu.	W. M. i Kl. Przed.
Cybina, rzeka poboczna Warty, po prawej,
wypływa z błot pod wsią Sanniki, w pow.
średzkim, płynąc w kierunku głównie zacho
dnim oblewa wieś Promno, przepływa przez
jezioro pod Górą, przez dwa mniejsze jeziora,
dąLy przez wieś Uzarzewo do powiatu poznań
skiego, przepływa jeszcze przez jezioro pod
miastem Swarzędzem, rozdziela się na dwa
koryta, lewe ciągnie się po nad wsią Kobylo-
polem, prawe pod Główną, połączone dalej
wpadają do Warty pod miastem Poznaniem na
przedmieściu Śródce. Długość wynosi około
45 kil.	M. St.
Cybinowa, Subinajty, wś, gub. Witebska, przy drodze z Rzeżycy do Warklan, na lewym brzegu rzeki Rzeżycy.
Cyborowa wola, wś, pow. błoński, gm. i par. Grodzisk. W 1827 r. było tu 2 dm. i 26 mk.
Cybulaki, wś rząd., pow. kalwaryjski, gm. i par. TJdrya. W 1827 r. było 15 dm., 103 mk., obecnie liczy 39 dm. i 146 mk.
Cybiłla, wś, zwana dotąd okolicą szlachecką, pow. sejneński, gin. i par. Sereje. Należy do kilku właścicieli. R. 1827 r. było tu 5 dm. i 57 mk.; obecnie liczy 12 dm. i 119 mk,
Cybulew, ob. Cybulów.
Cybulice, 1.) folw. nad rz. Mrogą, pow. łowicki, gm. Łubianko w, par. Waliszew. Leży od Łowicza o 27 w. Była tu niegdyś papier nią. Dobra C., zwane C.-Boczki, składają się z ibl. 0. i Wrzosy, z wsi Boczki zarzeczne, od Warszawy w. 105, od Łowicza w. 21, od Główna w. 6. Nabyte wr. 1871 zars.29420. Rozl. wynosi m. 773 a mianowicie: fol. O. grun. orne i ogrody m. 270, łąk m. 24, pastwisk m. l, nieużytki i place m. 20: razem m. 316. Folw. Wrzosy grunta orne i ogrody in. 318, pastw. m. 123, nieużytki i place m. 16: razem m. 457. Płodozmian 10-polowy. Bud. w ogóle mur. l, drew. 11, pokłady marglu; wś Boczki Za-rzeczne osad 10, gruntu m. 159. A. Pal. 2.) C. wielkie i małe, wś, pow. warszawski, gm. Cząstków, par, Kazuń. R. 1827 r. C. małe liczyły 12 dm. i 88 mk.; C. wielkie 13 dm., 97 mk. Dobra C. Małe składają się z folw. C. Małe z przyległością. Czeczotki, tudzież wsi O. Małe, G. Większe i Czeczotki; od Warszawy w. 25, od Zakroczymia w. 5, od rzeki Wisły w. 3. Nabyte w r. 1862 za rs. 28500. Rozl. wynosi m. 983 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 399, łąk m. 36, past. m. 87, lasu m. 288, zarośli m. 171, nieużytki i place m. 22, ptodozmian 10-polowy. Bud. mur. 4, drewn. 9, pokłady torfu w niektórych miejscowościach; wś C. Małe osa-1 21, gruntu m.

94; wś C. Większe osad 14, gruntu m. 156; wś Czeczotki osad 12, gruutu m. 115. A. Pal.
Cybuliii, Cybulino, wś i folw., pow. płocki,
gm. Swięcice, par. Bodzanów, liczy 83 mk., 5
dm., r. 1827 miał 3 dm., 34 mk. Eolw. C.
z wsią C. od Płocka w. 45, od Wyszogrodu w.
14, od Bodzanowa w. 2, od Łowicza w. 42.
Rozl. wynosi m. 468 a mianowicie: grunta
orne iogrody m. 436, łąk m. 26, pastwisk m. 2,
nieużytki i place m. 4. Bud. drew. 9, gospo
darstwo 4-polowe; wś Cybulino osad 12, grun.
m. 50.	Br. Ch. i A. Pal.
Cybulki, 1.) niem. Zyłndken, wś, pow. lecki, st. p. Widminy. 2.) C., niem. Czybulken, wś, pow. łecki, st. p. Pisanica.
Cybulkowo, wś w gub. witebskiej, nad rz. Dubna.
Cybulnik, rzeka w gub. chersońskiej, prawy dopływ Dniepru, uchodzi poniżej ujścia Taśminy i m. Kryłowa a nastaje powyżej wsi Iwankowce. Przyjmuje rzeki: Liwarzówkę, Bałkę-Buzową, Bałkę-Retykówkę, Obłomie-jówkę z Bałką-Sadową 7- prawej strony; z lewej zaś: Bałkę Koropczynę, Bałkę Ewtyrzynę i Bałkę-Onawę (W. Poi).
Cybuliiiki, ob. Sokółki.
Cybulów, Cybulewo, mko, pow. lipowiecki, o 50 w. od Łipowca, o 185 od Kijowa, o 50 od Białejcerkwi, w powabnej ukraińskiej okolicy, nad rzeczką Cybulówką, dopływem rz. Tykicza uhorsldego, do którego rzeczka ta wpada przy wsi Iwachnach. Grunt tu pró-chniczny i gliniasty, najstosowniejszy pod pszenicę. Od Monastyrzyszcz rozległy las podchodzi prawie, aż pod sam C. Miejsce to dość jest dawnego założenia; jednakże według śladów archiwalnych nie sięga ono dalej, jak za XVI W. (por. Chersoń). Było to starodawne dziedzictwo rodziny Jańczyńskich. Niesiecki powiada, że Jańczyńscy kwitnęli na Wołyniu około 1528 r. ale już około 1587 r. rozrodzeni znaczfnie, gdy posiadłości ich porozdrabiały się na małe cząstki (na tak zwane "sortes"), musieli się z nich oni następnie książętom San-guszkom powyprzedawać. Wiadomo, że Wołyń kojarzyły zdawna najściślejsze związki z Bracławszczyzną; owóź jedna też gałąź Jańczyńskich wcześnie się była z Wołynia do województwa bracławskiego wyniosła, gdzie osiadłszy na wysłużonych daninach, od dóbr Kalnika, głównej rezydencyi swej, Kalnickimi się przezywała. Otóż jedyna córka Iwaszka Jańczyńskiego z Kalnika czyli Kalnickiego, a jak ją nazywano wtedy "Kalniczanka", wyszła była za Jerzego Jańczyńskiego z Wołynia, Oprócz Kalnika, należał do tej bogatej dziedziczki: C., Paryjówka i Babin. Były to dobra ludne jak na ów czas i dość zamożne. Ale jak wiadomo zakąt ten był niedaleko już owych granie, z po za których wysypywały

Ćyb

Cyb.

719

 

się roje najezdniczych Tatarów. A więc nie-tylko bliższa okolica C., ale cała niemal Bra-cławszczyzna, z powodu tychże najazdów rok po roku odnawianych, z czasem w jedne tylko krwią zbryzganą zamieniła się pustynię. To też ludność sielska jej została albo wytraconą albo w jasyr zapędzoną, a szlachta miejscowa, ta, którą miecz tatarski oszczędził, a osiedlona tu pierwotnie zi. onych czasów, kiedy jeszcze sąsiedztwo Tatarów krymskich nie gniotło, ujrzała się nagle w posiadaniu pustych obszarów, z których znikły ślady nawet kwitnących, niegdyś do niej należących włości. A więc zubożona teraz, na mieniu podupadła, musiała się z tych swoich pustek, nic już nie przynoszących, wyprzedawać, a tem samem ustępować miejsca tak nazwanym "ludziom mocnym" z Wołynia, głośnym z dostatków, dobrze w grosz zaopatrzonym, którzy stawali się nowonabywcami tychże dziedzictw pustych, kolejno i stopa po stopie. Więc po zniszczeniu tatarakiem, C. został był, około tego czasu z kwitnącej osady "pustem uroczyskiem". A więc Aleksander Jańczyński, jeden z sukcesorów Jerzowej Jańczyńskiej z Kalnika, około 1608 r. przedał tak Kalnik jak i "puste Cy-bulowskie uroczysko" księżnie Annie z Ghod-kiewiczów Joachimowej Koreckiej, siostrze rodzonej wiekopomnego wodza i zwycięzcy z pod Kirchholmu, KarolaOhodkiewieża. Pani ta, można i gospodarna, rychło też potrafiła opustoszałą tę majętność skrzętnym zachodem urządzić i podźwignąć. Jakoż już dokument z r. 1613 r. nazywa Cybulów "miastem", gdyż istotnie na dawnej zniszczonej posadzie Cybu-lowa osiedliła się była już wtedy wieś, która się odtąd nazywała "starymCybulowem"; obok niej na nowem już miejscu stanęła inna jeszcze większa, budowniejsza osada czyli miasteczko, które też zaczęło się nazywać "Nowym Cybulowem". Byłto zresztą czas, kiedy właśnie, W całej tej prowincyi robota osadnicza we wszystkich prawie kierunkach odbywała się na nowo; wszędzie też za sprawą tak nazwanych "mocnych ludzi" z Wołynia,' którzy tu świeżo dobra ponabywali, kraj ten nieledwie cały znowu nowem zakwitł życiem, urządzał się i zaludniał. Tymczasem spadkobiercy po zeszłej niegdyś Jerzowej Jańczyńskiej, rozro-dzeni w całą prawie gromadę wnuków jej, a nawet prawnuków, zaskarżyli tę przedaż dóbr ukraińskich przez Aleks. Jańczyńskiego na rzecz księżnej Koreckiej uczynioną jako nieprawną, albowiem jeszcze działu tych dóbr pomiędzy nimi nie było. a to z powodu, iż dla "częstych inkursyj i trwóg tatarskich" nikt z nich przedtem z Wołynia na Ukrainę nie mógł zjechać. Reprezentantami zaś spadku tego po Jańczyńskiej byli oprócz Jańczyńskich iane jeszcze z nimi spokrewnione domy jako to:

Hańscy, Podhorodeńscy, Sieliscy z Branowa, Sobiescy, Czerniewscy, Sługoccy, Turowie i Obodeńscy. Rozpoczęli więc wszyscy ci razem proces o sprzedaż nieprawną. Proces ten tem się atoli zakończył, iż trybunał lubelski wyrokiem swoim przyznał im prawo do dóbr i nakazał dział uskutecznić. Ale skoro oni dział ów między sobą dopełnili, każdy z nich z osobna zbył swoją część tejże księżnie Koreckiej, oprócz Obodeńskioh, którzy część swoje w C., przypadłą na nich też z działu, odprzedali ks. Konstantemu Wiszniowieckiemu. Odtąd już więc dziedziczyli na C. w większej połowie książęta Koreccy, w mniejszej ks. Wiszniowieccy. Dalsze zaś dzieje Cybulowa co do przechodu jego z rąk do rąk są następne: Ks. Karol Korecki, syn ks. Joachimowej, część Koreckich w Cybulowie odprzedał w 1630 r. Stanisławowi i Michałowi Faszczewskim. W. 1644 r. dziedzicem Cybulowa był już Aleksander Faszczewski, który z współdziedzicem tegoż Cybulowa ks. Januszem W iszniowieckim prowadził spór zawzięty o lasy do tychże dóbr należące, a które tenże książę, uzurpując całkiem sobie, wycinał "dla zabudowania w tymże Cybulowie miasteczka i osadzenia słobód dokoła mnogich " Tymczasem nadeszły wojny Chmiełnickiego, i Cybulów doznał zajęcia przez kozaków (Księga pam. Michałowskiego). Wzniecony pożar wojny, jak wiadomo, ciągnął się długo, i kraj cały znów wyludnił się, zniszczał. Były wsie takie "że tylko ziemia i niebo zostało." Pustym był i C., do którego dopiero około 1703 r. wrócili jego dziedzice, nie Faszczewscy wszakże ale sukcesoro-wie Fłoryanowej Potockiej, której Cybulów, przed samem rozpoczęciem się buntów kozackich, Aleksander Faszczewski w zastawie był puścił. Tymi nowymi posiadaczami Cybulowa byli więc Kordyszowie. KrzysKtof Kordysz, ożeniony z córką Fłoryanowej Potockiej, wziął też C. w posagu, już nie jako zastaw ale jako dziedzictwo; Faszczewscy bowiem niewyku-pili byli tych dóbr. Spustoszały też G. dźwigał się zwolna i zasiedlał na nowo, tak że w 1725 r. już go w dokumentach nazywano znów "miasteczkiem." Synem Krzysztofa Kor-dysza był Stanisław. On to podobno nabył i drugą połowę C. od spadkobierców już ks. Wiszniowieckich. Ten Stanisław Kordysz zostawił trzy córki, z których jednej Katarzynie, będącej w zamężciu za Ignacym Jełowickim, starostą zawideckim, dał w posagu klucz cy-bulowski. Następnie z ręką Tekli Jełowickiej, która wyszła za Hipolita Rohozińskiego, podkomorzego pow. Kpów., majętność ta przeszła na tegoż familią. Obecnie właścicielem C. jest Władysław Rohoziński, syn Hipolita, marszałek szlachty pow. lipowieckiego. Hipolit Rohoziński wzniósł tu okazały dom w stylu pała-

720

Cyb,

Cyb

 

cowym, z wysoką kształtną wieżą u bramy
wjezdnej.   W pałacu  znajduje się  ciekawe
miejscowe archiwum. Dziś C. nie posiada cha
rakteru miasteczka, lecz stanowi raczej sporą
osadę  wiejską.   Jest tu cerkiew Pokrowska,
zbudowana w 1755 r. Oddzielna część od stro
ny Monastyrzyszcz nazywa się Antoniną-sło-
boda.   Mieszkańców liczy 1730, w Antoninej
słobodzie 254, szlachty 135, żydów 106, ziemi
5353 dzies.   Co czwartek targ  tygodniowy
(Edward Rulikowski).   W r. 1878 Rohoziń-
ski założył tu fabrykę mączki cukrowej, wy
rabiającą rocznie po 12000 pudów.   Parafia
Cybulowa katolicka w Monastyrzyszczach; jest
tu kaplica katol., cerkiew i bóżnica.   Zarząd
policyjny  w Monastyrzyszczach, gminny ma
w miejscu.  Początkowe nazwisko Cybulowa,
było Soroczyn miasteczko, są tu wały i ślady
zamku warownego; koło Cybulowa jest lasek
nazywającej się Ścianka, w którym znajduje
się wał sypany widocznie ręką ludzką; zapew
ne służył za szaniec dla tatarów lub kozaków.
Należące do C. lasy noszą nazwy: Grabowiec,
Lipniaki, Czeczelna, Kozielne, Węglarka, Doł-
kaniówka, Szkołyna, Krąglale, Dołżele. W. M.
Cybiilówka, 1.) wielka wieś, pow. bra-
cławski, dusz męz. 597, 1524 dz. ziemi wło
ścian, należała do Potockich, dziś Brzozow
skich; wraz z Kunićzynem, Kitajgrodem. Ko-
zińcami, Sawińcami ma 4412 dz.  ziemi uży-
walnej i 482 nieużytków.   2.) C. v. Cybulo
wa, wieś w pow. kamienieckim, należy do
rządu, wraz z Ziubrówką ma 178 dusz męz.,
352 dz. ziemi.   W 1590 r. wieś C. nadana by
ła przez Stanisława Papieskiego ks. dominika
nom kamienieckim. 3.) C., duża wieś, w pow.
olhopolskim, 730 dusz męz., ziemi włościan
1,853 dzies., 1,359 dworskiej; wraz z wsią
Trościańczykiem należy do Feliksa Sobańskie-
go.   4.) C., ob. Cebulówka.	Dr. M.
Cybiilówka, rz., wpada do rzeki Tykicza uhorskiego w pow. lipowieckim. E. E.
Cybulszczyzna, wieś, pow. błoński, gm i par. Kaski.
Cycelia, ob. Cycylia \ Tyldcz Zymłij.
Cychen, ob. Cicha.
Cychrowa wola, ob. Cvkroiva wola.
Cychrówka, wieś, pow. konecki, gm. i par. Chlewiska. Liczy 31 dm., 185 mk. i 461 m. ziemi włość.
Cychry, 1.) wieś nad rz. Jeziorną, pow. grójecki, gm. Konie, par. Lutkówka. W 1827 r. miały 12 dm., 129 mk. Dobra C. składają się z folw. C. i Bronisławów, tudzież wsi C.; od Warszawy w. 42, od Grójca w. 14, od Mszczono wa w. 12, od Rudy Guzowskiej w. 20, od rz. Wisły w. 25. Rozl. wynosi m. 680, a mianowicie: Cychry grunta orne i ogrody m. 431, łąk m. 39, pastwisk m. 5, lasu m. 152, nieu-

żytki i place m. 16: razem m. 552; budowli
drewnianych 23. Płodozmian 10-polowy. Folw
Bronisławów grunta orne i ogrody m. 119.
łąk m. 7, nieużytki i place m. 2: razem m. 128;
budowli drewnianych 7, płodozmian 10-polo
wy. Młyny dwa, olejarnia, młocarnia i sie
czkarnia poruszana siłą wody. Wieś Cychry
osad 12, gruntu m. 17. 2.) C., stare i nowe,
wieś i folw. i Cychrowska wola, wś, pow. ko-
zienicki, gm. i par. Grabów n. Pilicą. W r.
1827 r: Cychry miały 7 dm. i 52 mk., C. wola
zaś 7 dm. i 56 mk.; obecnie C. liczą 10 dm., 82
mk., 1603 m. ziemi dworsk. a 199 m. włość.;
C. wola zaś liczy 111 dm., 96 mk. i 478 m.
ziemi włość.	A. Pal. i Br. Ch.
Cycin, wś, pow. oszmiański. Była tu kaplica katol. b. parani smorgońskiej.
Cycory, ob. Cecory.
Cyców, wś i folw., nad rz. Świnią, pow. chełmski, gm. Cyców, par. Olchowiec. C. posiada urząd wójta gminy, sąd gminny, cerkiew. par. dla rusinów erekcyi niewiadomej, 1768 r. przez Bąkowskiego potwierdzonej. R. 1768 należała do C. cerk. iii. Stręczyn, 1812 r. pogorzała i nieodbudowana. W C. cerkiew 1844 zgorzała. Obecna murowana. Młyn. tartak parowy, smolarnia. Wieśniacy trudnią się płóciennictwem i uprawą lnu. R. 1827 r. było tu 52 dm., 257 mk. Dobra C. mają dwa jeziora: Głębokie, liczące 12 mórg. obszaru i Porosłe 5 mórg. obszaru. Gmina należy do s. gm. okr. I w Cycowie, st. p. Łęczna, od Chełmu 28 w. W gminie istnieją 2 gorzelnie z prod. rocz. za 58000 rs., 6 smołami, młyn parowy, 2 olejarnie, 4 cegielnie, 2 kopalnie wapna, kopalnia torfu, 8 szkółek elem.. 3 cerkwie. Lud. 5475. Dobra C. składały się z folw. C., Stawek, Głębokie, Biesiadki. tudzież wsi: C., Głębokie, Stawek i Wola Cy-cowska; od Lublina w. 35, od Chełma w. 28. od Łęczny w. 12, od Siedliszcz w. 12, od Łukowa w. 84, od rz. Wieprza w. 12. Rozl. gruntów dworskich i lasów w ogóle wynosi m. 4679, grunta probostwa m. 108. Wś Cyców osad 49, gruntu m. 736; wś Głęboka osad l(j, gruntu m. 249; wś Stawek osad 19, gruntu m. 249, wś Stawek osad 19, gruutu m. 249; wś Wólka Cycowska osad 12, gruntu m. 275.
Cycowe, jezioro we wsi Zienki, pow. wło-dawski, w zlewie Wieprza wraz z przyległem mu jeż. Dolne rozległe 90 mórg. Br. Ch.
Cycowska wólka i Cycowski Itit, pow. chełmski, gm. i par. Cyców (ob.).
Cycylia, Cecylia, rz., poczyna się w pow.
taraszczańskim koło wsi Chreszczatyj jar i pły
nie ku południowi.   Ujście ma do rz. Tykicza
gniłego u wsi Żydowskiej grobli z lewej stro-
i ny.   Błotnista i moczarowata.   Wywodzą się
! na niej żórawie.	E. B,

Ćyd.

Cyfl.

721

 

Cydar. Tak podobno krzyżacy nazywali Cytowiany (ob.).t
Cyd/yń, wś i fol., pow. kolneński, gm. Ro-gionice, par. Dobrzyjałowo. Posiada gorzelnię, dystylarnię. W 1827 r. było tu 13 dm. i 83 mk. Dobra C. składają się z folw. C. i wsi C., od Łomży w. 7, od Kolna w. 21, od Czy-żewa w. 45, od rzeki Narwi w. 7. Rozl. wynosi m. 944 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 506, łąk m. 15, lasu m. 414, nieużytki i place m. 12. Płodozmian 10-polowy. Bud. mur. 18, drewn. 13. Młyny dwa, pokłady kamienia wapiennego, gliny i torfu; wś C. osad 15, gruntu m. 48. Br. Ch. i A. Pal.
Cygan, wś, pow. rawski, gm. i par. Lubo-clmia.
Cyganka, 1.) wś i folw., pow. nowomiński,
gm. Ładzyń, par. Mińsk. W 1827 r. było tu
38 dm., 277 mk. Fol. C. od Warszawy w.
40, od Nowomińska w. 5. Rozl. wynosi m.
681 a mianowicie grunta orne i ogrody m. 218,
łąk m. 36, lasu m. 399, nieużytki i place m.
14. Bud. mur. l, drew. 9; pokłady torfu.
Folw. powyższy powstał w r. 1872 z oddzie
lenia od dóbr Ładzyń. A. Pal. 2.) C., os,,
pow. łódzki, gm. Rąbień, par. Konstantynów.
3.) C., wś rząd., pow. częstochowski, gm. Pan-
ki, par. Truskolasy. W 1827 r. było tu 22
dm., 157 mk.	Br. Ch.
Cyganka, także Cygańskim zwany potok. Źródła swe ma na łąkach w płn. zach. stronie gm. Łosiacza w pow. borszczowskim, u płd. podnóża Dawidowców (325 m.). Płynie łączkami pasmistemi w kier. przeważnie płd. przez gm. Łosiacz, po wsch. stronie tej wsi; następnie tworzy gr. gm. Łosiacza i Gusztyna; wreszcie wchodzi w obr. gm. Cygany. Dotąd w swym biegu zwie się ten potok Rudką. Płynie wąską doliną, nad którą wznoszą się czubałki, jak Cypel (301) po zach., Hirka (303 m.) po wsch. stronie. W Cyganach, które przerzyna, przepływa kilka stawów, podobnież w Muszkatowcach. Między Cyganami a Muszkatowcami wznoszą się po wsch. str. wzgórza lesiste, jak Cygańska góra (303 m.), Skałacki las (301 m.). Iwanowski las (294 m.), Zagórą (263 m.). W dalszym swym biegu na płd. mija Słobódkę i Wołkowce, a następnie Sapachów, gdzie po wsch. str. wznosi się wzgórze, 316 m. wysokie. W Krzywczu przybiera potok z lew. brz. i tutaj zwraca się na płd. wsch., opływając płn. zach. stoki wzgórza Krzywcza (295 m.) i wreszcie w Babińcach wpada do Niesławy z lew. brzegu; Cyganka słynęła niegdyś węgorzami i rakami. Koryt kręte, dno namuliste. Źródła 280 m., most na Cygance w Muszkatowcach, przez który idzie droga z Iwankowa do Borszczowa, 239 m. a ujecie 136 m. Ogólny spad 144 m. na 37 kil. Znacznych dopływów nie ma. Br. Gr.
Słownik Geograficzny Zeszyt X.

Cyganki, niem. Zigankenberg, obszerna wieś
kilku zabudowaniami na wyżynach gdań
skich, 233 stóp nad powierzchnią morza; obej
muje 2765 mórg areału, katol. 500, ewang.
507, par. Szotland. małe pół mili od Gdańska.
Sazwę, mówią niektórzy, że ma od cyganów,
którzy, wydaleni z miasta, tu zwykle na górze
obozowali. Pierwotnie po słowiańsku nazy
wała się Zochanka. Za pomorskich książąt
ayła w posiadaniu bogatych panów Naneez|
r. 1344 otrzymała od nich przywilej nowy na
prawie chełmińskiem; r. 1380 posiadał zakon
krzyżacki tę wieś i nadał ją jako własność
ulubionemu swojemu Nowemu miastu (Jung-
stadt); po zburzeniu tegoż r. 1455 przeszła na
własność Gdańska. C. wiele ucierpiały w
wojnach podczas oblężenia i zdobywania mia
sta, a obecnie jest zamiar wysunięcia fortów
gdańskich aż po za wieś. Mniejszych posiadło
ści włościańskich znajduje się w C. 10 i 27
chałupników.	Kś. F.
Cyganów albo Cygany, wś, pow. tarnowski, 1291 mórg. rozl., w tem 718 m. roli ornej, 124 domów, 810 mieszk., paraf, w Miechocinie, położenie płaskie, gleba piaszczysta.
Cyganowice, przys. do St. Sącza; tuż pod tem miastem, w równinie; 4 kolonie na drodze powiatowej St. Sącz-Piwniczna.
Cyganówka, wś i fol., pow. garwoliński,
gm. i par. Wilga. W 1827 r. było tu 9 dm.
i 23 mk., obecnie liczy 12 dm., 188 mk. Do
bra C. składają się z fol. C. i Giełcza, oraz
attynencyj Trzcianka i Celiny, tudzież wsi C.
i Trzcianka; od Siedlec w. 56, od Garwolina w.
14, od Wisły w. 6. Rozl. wynosi m. 2453
a mianowicie: folw. C. grunta orne i ogrody
m. 283, łąk m. 151, pastwisk m. 50, wody
m. 33, lasu m. 1570, nieużytki i place m. 64:
razem m. 2151. Bud. drewn. 27. Folw. Gieł
cza grunta orne i ogrody m. 183, łąk m. 11,
pastwisk m. 5, lasu m. 95, nieużytki i place
m. 8. Bud. drewn. 5. Młyn wodny, tartak,
i pokłady torfu. Rzeka Wilga przepływa
przez tery tory um dóbr. Wś C. osad 13, grun
tu m. 174; wś Trzcianka osad 27, gruntu m.
457.	A. Pal. i Br. Ch.
Cyganówka 1.) C.-Balińska, wśnad rz. Mu-kszą, pow. kamieniecki, par. Zaleśce. R. 1827 było tu 22 dm. Należy do Ludwika Sadow-skiego. 2.) C. Zielenieeka, wś, pow. kamieniecki, par. Zaleśce, własność Golejewskich, ma 236 dusz męz., 361 dz. ziemi włość., 466 dz. ziemi używ. dwór. R. 1827 było tu 35 dm.
Cyganowo, wś rząd., pow. kalwaryjski, gm. Balkuny, par. Mirosław. W 1827 r. było tu 21 dm. i 156 mk., obecnie liczy 41 dm., 318 mk.
Cygański potok, wytryska w obr. gm. La-skówki w pow. przemyskim, ze źródeł leśnych z połudn. stoków wzgórz "TJ figury" zwanych
46

722

cyg

 

(419 m.), płynie w kier. płd. krętem łożyskiem
przez gra. Kosztową i Bachorzec. Od strony
wschodniej zasłania dolinę (ego potoku w pro
stopadłym kierunku ku dolinie nadsańskiej
pasmo wzgórz Bukowina zwanych, dość wy
niosłych, gdyż dochodzących miejscami do
361 m. wysok. npm. Tak samo i po stronie
zach. rozpościera się dość znaczne płaskowzgó-
rze (347 m.), zmieniające się ku korytu nad-
sańskiernn. Cygański potok zasilają liczne
strugi i strumienie, spływające z tych wzgórz,
a w czasie ulew nagle wzbierające. Do wię
kszych dopływów C. potoku należy strumień
zwany w dawny cli dokumentach Krzystanową
wodą (dziś Bachorzec) i Pasternik. Uchodzi
do Sanu z lew. brzegu. Długość biegu 6 kil.
Por. Cyganka.	Er. Ch.
Cygany, 1.) wś i folw., pow. kutnowski,
gm. Krośniewice, par. Nowe, o 8 w. od Kro-
śniewic. 11. 1827 było tu 6 dm. i 27 mk.,
obecnie liczy G dm., 53 mk., 220 mórg. rozle
głości. Wieś C. pozostaje od kilku wieków
w ręku rodziny Cygańskich. 2.) C., wś, pow.
pułtuski, gm. Lubiel, par. Zambsk. l'.. 1827
było tu 12 dm., 82 mk. Folw. C. z wsią C.
od Łomży w. 80, od Pułtuska w. 16. Nabyte
w r. 1870 za rs. 25,000. .Rosi. wynosi m.
525 a mianowicie: grunta orne i ogrody m.
233, łąk m. 86, pastwisk m. 57, lasu m. 86,
zarośli m. 34, nieużytki i place m. 29. Bud.
drew. 10. w niektórych miejscowościach znaj
dują się pokłady tortu; wś C. osad 30, gruntu
m. 188.	A. Pal. i W. W.
Cygaiiy, 1.) folw. w pow. s awelskim, daw. berżańskim, par. kurszańskiej, o milę od Kur-szan a o pół mili od st. koi. żuł. lipawsko-ro-meńskiej Kurszany. Leży na prawym brzegu rz. Ryngowy. Majątek ten w dawnych wiekach zwał się Poryngowie 5 był cząstką okolicy tegoż nazwiska, z wyjątkiem jednej osady, która miała sobie dodaną nazwę Cygany. W 1717 r. były własnością Andrzeja Wołoskie-wicza. Powoli zlała się okolica w większe posiadłości (ob. KnLele, Poryngowie). Dziś C. należą do majątku Kalwiszek, Stanisława Ław-cewicza. Fel. R. 2.) C., wś rząd. w pow. horodeckim, gub. witebskiej, w gminie obol-skicj, wyłącznie przez Cyganów zaludniona. 11. 1870 miała 48 mieszk.
Cygany, wieś, pow. borszczowski, nad potokiem, który wpada do Niesławy, oddalono są o l 'J4 mil na półn. od Borszczowa, o mile na zachód od Skały; między tem miasteczkiem a Cyganami leżą znaczne lasy. Przestrzeń posiad. wiek. roli orn. 952, łąk i ogr. 84 (w to są wliczone obadwa stawki), past. 81, lasu 2528; pos. mniej, roli oni. 1721, łąk i ogr. 244, past. 81 mórg. Ludność r"ym. kat. (510, gr. kat. 835, izrael. 117: razem 1562. Należy do rzym. kat, parafii w Skale, greek. kat. ma

W miejscu, do której należy lilia Zelińce z 592
dusz. gr. kat. obrz.; par. ta należy do dek. skal-
skiego. C. mają szkołę l-klasową. Właści
ciel wiek. posiadł. Adam książę Sapieha. 2.)
C., przysiółek Wyszatyc. 3.) C., ob. Cyya-
nóii:	B. R.
Cygany, 1.) niem. ZigaJmen, w pow. kwidzyńskim, przeszło milę od Kwidzyna, obejmuje: wś włość., obszaru ziemi 1179 mórg., domów mieszk. 43, kat. l, ew. 335. Dawniej należały C. do dyecezyi pomezańskiej i miały własny katolicki kościół parafialny, który podczas rctormacyi zabrali innowiercy; był wtedy lilia. Gardeł (Garnsec), ale zaniedbany zapełnię podupadł i został zniesiony r. 1721; patronatu był prywatnego; obecnie luteranie należą do parafii w Gardei, katolicy do Szyn-wałdn; szkoła jest w miejscu; ryć. dobra, położone zaraz przy wsi. zawierają 1!890 mórg. ro/,1., domów mieszk. 8, kat. 4. ew. 180. 2.) C., niem. Czyrjanan lub Z!;jalnien, os., pow. malbor-
Ki. F.
ski, st. p. Alt-Munsterborj;
Cyglin, Cer/Im, niem. Zy/jlin, 1.) C. wielki,
niem. Gross Z., wieś kościelna, pow. bytomski,
o 16 kil. od Bytomia, zajmuje obszaru 1452 m.,
w tem 1063 m. roli ornej. Ma kościół para
fialny, erygowany w XIV w., zbudowany
r. 1842; parafia dek. tarnowskiego liczyła
1869 r. 4900 kat., 209 ewang., 110 izr. 2.)
C. mały, niem. Klein-Z.. wieś i folw., w pobli
żu poprzedzającej. Folw. zajmuje 4676 m.
obszaru, w tem 3420 m. lasu, a wieś 170 m.
gruntu. Między Wielkim a Małym C. leży
cegielnia Bagno.	F. S.
Cygów, wieś, pow. radzymiński, gm. Rę-czaje, par. Cygów. Leży o milę od Stanisławowa. Posiada kościół par. drewniany, założony 1527 przez Grzegorza Ranczajskiego, 1859 odnowiony. Znajduje się tu gorzelnia ł owczarnia starannie prowadzona. Lud wiejski trudni się sukiennictwem. W 1827 C. miał 42 dm., 334 mk. Na gruntach C. znajduje się cmentarzysko przedhistoryczne. Par. (J. dek. radzymińskiego, dawniej stanisławowskiego, utworzona około r. 1445 z parafii Kobyłka, liczy wiernych 3778. Dobra C. składają się z folw. C., Jadwinów, z atynencyami Laskowizna, Las Stróżka, Las Suchołąg, tudzież wsi: Cygów, Górale, Poświętne, Turze; od Warszawy w. 21, od Radzymina w. 14, od Tłuszcza w. 10. Nabyto w r. 1868 za rs. 100,000. Rozległość wynosi m. 2071 a mianowicie: folw. Cygów grunta orne i ogrody m. 555. łąk m. 343, pastwisk m. 86, lasu m. 441, nieużytki i place m. 83: razem m. 1508. Budowli murowanych 13, drewnianych 24; tbl. Jadwinów grunta orne i ogrody m. 79, łąk m. 20, pastwisk m. 2, lasu m. 418, nieużytki i place 28: razem m. 547; budowli murowanych l, drewnianych 4; osada Laskowizna

Cyn

723

 

grunta orne i ogrody m. 7, łąk m. l, nieużytki i place m. 8: razem m. 16. Budowli drewnianych 2. Pokłady torfu. Wieś C. osad 69, gruntu m. 522; wieś Górale osad 9, gruntu m. 182; wieś Poświętne osad 5, gruntu m. 60; wieś Turze osad 28, gruntu m. 225. A. Pal. i Er. Ch.
Cygowska wola, wieś, pow. radzymiński,
gm. Ręczaje, par. Cygów. Własność Prota
Lelewela, brata Joachima, nabyta jeszcze przez
ich ojca. ilieści się tu biblioteka Joachima
Lelewela.	Br. Ch.
Cygusy, niem. Zygus, Ciguss, wieś szlach.. w pow. sztumskim, par. Podstolin, obszaru ziemi ma 1585 m., domów mieszk. 7, kat. 102; r. 1772 posiadał C. ze Słupów Szembek.
Cyk, wieś rządowa nad rz. Trybówką, pow.
ostrołęcki, gm. i par. Myszyniec. Leży przy
samej granicy pruskiej, śród lasów myszynie-
ckiej puszczy. W 1827 r. było tu 26 dm.,
153 mk.; teraz zaś 34 dm.. 272 mk., ziemi 712
mórg.	Br. Cli.
Tyk, niem. Klapstein, dobra szlach., pow. wałecki, par. i st. p. Piła, ma 1403 m. rozl., 5 dm., 60 mk., l kat.
Cykarzew, Cekarzew, wieś, pow. częstochowski, gm. i par. Mykanów. W 1827 r. było tu 102 dm., 541 mk. Por. Częstochowa.
Cykokalnie, wś, pow. maryampolski, gm.
i par. Szumsk. Odl. o 4 w. od Maryampola.
Lk-zy 3 dm., 23 mk.	Br. Ch.
Cyków, Królewszczyzna i Wójtowszczyzna wieś. pow. przemyski, leży nad potokiem Po-powiec lub Buchta, który o ćwierć mili na zachód od tej wsi wpada do Wia.ru; od Przemyśla oddaloną jest na południowy wschód o l
1	ćwierć mili, od JS"iżankowic na półn. wschód
o l milę.   Przestrzeń posiadł, wiek.: roli ornej
583, łąk i ogr. 125, pastw. 73, lasu 86; pos.
mniej.: roli ornej 588, łąk i ogr. 58, pastw.
208. lasu 6 m.   Ludności rz. kat. l, gr. kat.
570, izrael. 107: razem 678.   Należy do rzym.
kat. par. w Niżankowicach, gr. kat. par. ma
w miejscu, obejmującą także filią Roźubowice
225 dusz gr. kat. obrządku, i należącą do de
kanatu  niżankowickiego.    W  tej   wsi   jest
szkoła etatowa 1-klasowa.	B. R.
Cykowa, wieś rządowa, pow. kamieniecki, par. bmotrycz, dawne starostwo. R. 1827 było tu 190 dm. W pobliżu Cykówka 3 dm.
Cykowce, wieś, pow. uszycki, gm. Kapu
ściany. 2S8 dusz męz., 458 dz. ziemi włość.
Należała do Chlebowskich, dziś Buckiewiczów
ziemi dworskiej 867 dz.	Dr. M.
Cykowo 1.) olędry, pow. kościański, i dm., 60 mk., wszyscy kat., 17 anali'. 2.) C. gm. domin., pow. kościański, 2630 m. rozl.
2	miejsc.: l) C. wieś szlach., 2) Cykówko fol
wark; 18 dm., 246 mk,,  wszyscy kat.,  10!:
aualf.   Stacya poczt.  Wólkowo o 6 kil., st
koi. żel. Opalenica o 12 kil.   Własność Wino.

3iegańskiego. 3.) C., wieś, pow. inowrocław
ski, 4 dm., 29 mk., wszyscy kat, 13 analf.,
st. poczt. Kruszwica o 8 kil., st. koi. żel. Mo
gilno o 30 kil.	M. St.
Cylichów, CelicMw, Cylićliowo, niem. Zuttich-
au, miasto pow. w Brandenburgii, w okr.
reg. frankfurckim, u zbiegu Obrzychy z Odrą
i przy dr. żel. Zbąszyń-Gubin, miało 7401 mk.
w r. 18/5, instytut pedagogiczny, bogato upo
sażony dom sierot, zamek królewski z parkiem,
3 kościoły ewangielickio, znakomicie rozwinię-
y przemysł sukienniczy i handel ożywiony.
Jarmarków pięć na rok.	F, S.
Cylona, strumień górski, wytryskujący
w obrębie gm. Wisłoka Wielkiego w pow.
sauockim, w pobliżu głównego grzbietu Beaki-
du lesistego, w lesie zwanym Beszczadem,
dwiema strugami łączącemi się u zacli. stóp
Kiczar średnich (652 m.), płynie krętem i wą-
skiem korytem ku półn. i w Wisłoku wielkim
dolnym uchodzi z lowego brzegu do Wisłoku.
Wody górskie i rwące. Długość biegu 5 i pół
kil. Zabiera liczne strugi górskie, spływające
z tutejszych stoków górskich	Br. G.
Cyłujki, wieś, pow. konstautynowski, gm.
b wory, par. S wory. W 1827 r. było tu 18
dm. i 110 mk.; obecnie liczy rozl. m. 471, dm.
18, mk. 166.	Rz.
Cynia, niem. Zimmau, wieś nad Preglą, pow. welawski. o milę niżej Tapiawy, młyny liczne, cegielnia.
Cymbałów ii a, wieś, pow. lityński, nad rz.
Sniwodą, dusz męz. 365, ziemi włość. 1120
dzios.. ziemi dwór. 735 dzies.; należy do hr.
Józefa Scipio de Campo.	Dr. M.
Cynibałowo, niem. Cembalowo, dobra w po
wiecie lubawskim, o l i pół mili od Lubawy,
par. Radomno, obejmują mórg roli 216, domów
mieszk. 3, kat. 33, ew. 4. Własność Rutkow-
skiego.	Kś. F.
Cymbark, niem. Cimberg, wieś włość, w po
wiecie chełmińskim, o l kil. od Wąbrzeźna,
nad wąbrzeskiem jeziorem zamkowem. Roku
1289 Henryk z Cymbarka podarował tę wieś
biskupowi chełmińskiemu, później jednak mu
sieli ją zabrać krzyżacy, którzy ją dopiero
w r. 1436 znowu odprzedali biskupom; naów-
czas miał (j. włók 16. Około 1750 biskup
Leski oddał C. kapitule chełmińskiej na po
trzeby katedry. Obecnie liczy C. obszaru 639
mórg, domów mieszk. 11, kat. 50, ów. 57, par.
Wąbrzeźno.	Kś. F.
Cyilliliy, Cemino (ob.), niem. Zemmin, wieś w dawniejszem starostwie drahimskiem, obecnie w prow. pomorskiej.
Cyiulańska stanica w ziemi wojska dońskiego, 7329 mk., 1833 wiorst od Petersburga a 201 od miasta gubernialnego odległa.   Stacya pocztowa i przystań statków parowych, j    Cyna, Cynna, niem. Zinna, rz., lewy dopływ

724

Cyn

Oyr.

 

Odry, poczyna się koło mka Głupczyc na Szląsku a wpada poniżej Bękowic do Odry. Na milę powyżej swego ujścia zabiera od lewego brzegu, pod wsią Janowice, Małą Troję i zowie się pod Bękowicami Psinną. ł\ S.
Cy udały, opisane pod Cendaly. Tu dodajemy, że folw. C. z wsią C., leży od Płocka w. 42, od Sierpca w. 21, od Raciąża w. 7. Kozi. wynosi m. 319 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 189, łąk m. 21, pastwisk m. 37, lasu m. 47, zarośli m. 18, nieużytki i place m. 13. Budowli drewnianych 9; pokłady torfu i rudy; wieś C. osad 4, gruntu m. 3.
Cyndel, ob. niem. Zindel.
Cynejki, mylnie Cypejki, wieś w pow. tro-
ckim, o wiorst 3 od mka i stacyi dr. żel. Zo-
siel. Przy niej na skromnym cmentarzyku
spoczywają zwłoki zacnych obywateli: Stra-
wińskich.	R. Jac.
Cynków, 1.) wieś, pow. nowoaleksandryj-
ski, gm. Drzewce, par. Wąwolnica. Liczy 8
dm.. 90 mk. Pod C. ma swoje źródła rz. By
stra. 2.) C., wieś rządowa, pow. będziński,
gm. Rudnik Wielki, par. Koziegłowy. Leży
na prawo od drogi z Koziegłów do Siewierza.
W 1827 r. było tu 96 dm., 680 mk.; st. poczt.
w Myszkowie.	Br. Cli.
Cynna, ob. Cyna.
Cyilty, niem. Zinten, miasto, pow. świętosie-kierski, młyn i st. pocztowa.
Cypejki, ob. Cynejki.
Cypel, przysiółek Górzyc.
Cyporpiewie, wieś, pow. maryampolski,
gm. Gudele, par. Skrawdzie. Liczy 5 dm. i 75
mieszk.	Br, Ch.
Cyprki, 1.) wieś szlachecka i włość., pow.
szczuczyński, gm. Bogusze, par. Grajewo.
W 1827 r. miały 21 dm., 126 mk. 2) C.,
ob. Chrzanowa.	Br. Ch.
Cyprki, ob. Czyprki.
Cypryanka. ob. Cliełmica.
Cypryanki i Cypryany, koi., pow. socha-czewski, gm. i par. Rybno,
Cypryanów, wieś, pow. brzeziński, gmina Biała, par. Gieczno.
Cypryanów, niem. Cziprzanow, wieś nad rz.
Cynną, pow. raciborski, par. Janowice, tuż do
Janowie przylega; niegdyś należała do pro
bostwa w Raciborzu, ma 406 m. rozl., młyn
wodny.	F. S.
Cyr, wieś, pow. piński, w 2 okr. policyjnym, na granicy Wołynia, niedaleko Prypeci, majątek przedtem funduszowy klasztoru dominikańskiego w Kamieniu Koszyrskim (pow. kowelski), teraz koronny a w małej cząstce Baranowskiego. Ma cerkiew, 194 mk.
Cyrale, wś, pow. suwalski, gm. Maćkowo,
!>ar. Puńsk. Leży w odległ. 32 wiorst od Su-
.vałk. R. 1827 miały 20 dm., 148 mk., teraz
liczą 34 dm. i 285 mk.	K. H.

Cyranka (z Biesiadkami, Przyłękiem zgór-skim i Dębżyną), wieś, pow. mielecki, 4743 m. rozl., w tem 3417 m. lasu, 121 dm., 751 mk., par. w Mielcu; wyrób mazi; leży w równinie, blisko gościńca krajowego prowadzącego z Dębicy do Nabrzezia, gleba żytnia.
Cyrchy, wieś, pow. kielecki, gm. Mniów, par. Chełmce.
Cyrhla, także Cyrla. Jestto nazwa kilku polan na Podhalu nowotarskiem, przedewszy-stkiem w obrębie gmin Zakopanego, Muru, Brzegów i Poronina. Wyraz ten znaczy przestrzeń z dokładnie opisanemi granicami. Opis granic za dowód własności i za akt urzędowy służyć mogący Podhalanie cyrklem zowią. Również w Czorsztyńskiem spotykamy tę nazwę. Pola bowiem częścią włościańskie, częścią dworskie, leżące między granicą Krośni-cką a wsią Hałuszową, zowią Cyrhla. Br. G.
Cyrkliszki, wieś, pow. święciański, dobra hrabiów Mostowskich i ich rozydencya z pałacem i parkiem, o pół mili od Święcian.
Cyrla, także CyrlikowsTchn zwany, potok ta
trzański, na Podhalu nowotarskiem, w obrębie
gm. Zakopanego. Powstaje na granicy mię
dzy rolą Starą Toporową i polaną Hrube Ni-
źnie; łączy się, na granicy Poronina z potokiem
Świdrówką, płynącym z lasu na gr. polany
Cyrli i Kiełbasówki. Potok ten wpada do Po-
rońca na lewym jego brzegu. Długość biegu
4 kil. Por. Cyrhla.	Br. G.
Cyrlica, st. dr. żel. Odessa-Jassy, między Ungeniami a Kornesztami, o 260 wiorst od Odessy.
Cyruliszki, wieś w Kurlandyi, w par. Seł-burg.
Cyrtisowa wola, wieś i folw., pow. brze-ziński, gm. Dmosin, par. Kołacinek. Posiada urząd gminny, 32 dm. i 360 mk. Dobra Wola Cyrusowa składają się z folw. Wola C. i Jabłonow, tudzież wsi Woli C.; od Piotrkowa w. 56, od Brzezin w. 7, od Rogowa w. 10. Nabyte w r. 1855 za rs. 34050. Rozl. wynosi 1033 m. a mianowicie: folw. Wola Cyrusowa grunta orne i ogrody m. 528, łąk m. 43, pastwisk m. 69, lasu m. 209, nieużytki i place m. 23: razem m. 872. Budowli murowanych 3, drewnianych 14. Polw. Jabłonow grunta orne i ogrody m. 153, łąk m. l, nieużytki i place m. 7: razem m. 161. Budowli drewnianych 3, gospodarstwo 4-polowe. Wieś Wola C. osad 43, gruntu m. 642. A. Pal. i Br. Ch.
Cyrwjja, ob. Mereczanka.
Cyryli, Cyryń, małe mko i wieś w samym środku pow. nowogródzkiego, nad rz. Serwecz, z zarządem gminnym. Gmina cyryńska składa się z 65 wiosek i liczy 2692 dusz męz. Tu jest cerkiew parafialna prawosł. i szkółka gminna. C. od Nowogródka odległy o 5 mil. Miasteczko liczy 555 mk. Było to niegdyś

Cys

Cyt,

725

 

starostwo, r. 1718 liczyło 62 dm. i było w posiadaniu Niesiołowskich. Płaciło 1259 zł. kwarty. W dobrach C. jest kopalnia kredy.
Cyskatly, ob. Ciskady.
Cyslejtania, ob. Cislejtania.
Cyssek, ob. Cisek.
Cyssowitz (niem.), ob. Cisowiee.
Cytowiany, mko w pow. rosieńskim, po żmudzku Tituwienaj (nie Titawienaj). W r. 1296 miał być tu zamek obronny, który przez krzyżaków został zniszczony a który w ich pismach miał się zwać Cydar (?). Miasteczko C., leżące o 4 mile od Rosień, przy trakcie między tem miastem a Szawlami, pośród lasów, nad rz. i jeż. Cytówką (dwór na>l brzegiem jeż. Gasztwinis, z którego wypływa rzeczka Gry-żowa, por. Pogryżów) składa się ze stu kilkunastu domów drewnianych, zamieszkanych przez 2000 ludności, posiada fabrykę powozów. Dwór odległy od mka o 3 w. Między dworem a mkiem pomnik ś. p. Celiny z Burbów Prze-ciszewskiej. C. założył w wieku XVII Woł-łowicz Hieronim. W roku 1614 Wołłowicz Andrzej, chorąży w. ks. lit., starosta jeneralny ziemi żmudzkiej, fundował tu kościół i klasztor bernardynów, przy którym znajdowała się duża bibl., 1694 tom. Klasztor skasowany 1864 a biblioteka zabrana. Oprócz tego w miasteczku znajduje się kaplica murowana pod wezwaniem św. Józefa i kaplica murowana grobowa rodziny Przeciszewskich. Paraf, kościół katol. drewniany pod wezwaniem M. B. Anielskiej. Parafia dek. szydłowskiego liczy dusz 5083. W r. 1874 wystawiona tu została cerkiew prawosławna (parafia liczy dusz 320). Izraelici mają swoją synagogę a ewangelicy dom modlitwy. Jarmarki w miasteczku odbywają się każdego tygodnia, większych zaś jest dwa do roku, na Trzy Króle i Ś-ty Jan. Dobra C. w XV wieku były w ręku wysokiego urzędnika żmudzkiego Bartoszewicza Stanisława. Z wianem jednej z jego córek przeszły w posiadanie Jerzego Hlebowicza. Następnie posiadał je Daniel Lwowicz. Po nim dzierżyli Wołłowiczowie. Wołłowiczówna Te-kla starościanka żmudzka wniosła je w dom, ks. Radziwiłłów, oddając swą rękę ks. Aleksandrowi Ludwikowi, wojewodzie połockie-mu. Od książąt Radziwiłłów kupione były przez Jana Burbę; jedyna córka jego Celina Burbianka otrzymała je w posagu, wychodząc za mąż za Przeciszewskiego Hieronima, marszałka rosieńskiego, a schodząc z tego świata, jedyną sukcesorką tych dóbr zostawiła córkę Celinę Przeciszewską, żonę Roemera Izydora, do których obecnie te. dobra należą. Co do mniemanej niegdyś twierdzy Cydar, to nic nie wskazuje aby tu mogła być jakakolwiek forteca lub coś podobnego. Jakkolwiek miejsce jest wyniosłe w stosunku do jezior, zawsze prę-

dzejby każdy nazwał je równiną, niż górzystą miejscowością. Jeziora zakrywają jedne stronę dworu, inne wszystkie żadnej osłony nie mają. Wał "Kużis," ciągnący się na mil pięć od dworu, o którym Buszyński mówi w swoim opisie statystyczno-historycznym powiatu rosieńskiego, nic nie wskazuje. Żmudź ma takich wałów bardzo wiele i nigdy ich liczyć nie można za część jakichbądź fortytikacyj. Znajdują się one zawsze w pobliżu bagien, mniejszych lub większych i są z czystego żwiru, dosyć nawet grubego. Prędzejby można przypuścić, że jakiś zamek mógł być w dzisiejszem miasteczku Cytowiany, między jeziorami które z jednej strony otaczają miasteczko. Czas i bliższe badania z kroniką w ręku może kiedyś naprowadzą kogo na miejsce, gdzie Cydar leżał. Prócz wymienionych tu posiadłości należały jeszcze do Burby Antoniego: Burbiszki i A:. toszew. Burbiszki przedał Adolf Przeciszew-ski Lewoniewskiemu, a Antoszew odprzedał Hieronim Przeciszewski Zaborskim. W przeszłych wiekach C. liczyły się do powiatu wi-duklewskiego. Wnętrze kościoła parafialnego w C. mało jest zajmujące, tylko pomnik marmurowy Jędrzeja Wołłowicza, między filarami na prawej ścianie kościoła, przez brata jego starostę Hieronima umieszczony, zwraca na się uwagę ciekawych. Jest to postać rycerza naturalnej wielkości, leżącego na prawym boku i opartego na prawem ręku; nie ma przy nim żadnego nadpisu tylko herb Wolłowiczów Bo-gorya a nad, pomnikiem portrety Jędrzeja i Hieronima z podpisami objaśniającemi kogo one reprezentują. Drugi portret Jędrzeja oraz portret ciwuna Goniprowskiego, zdobią mieszkanie proboszcza. Inne pomniki są następne: przy wielkim ołtarzu Michała Palerona Steckiewicza, marszałka szlachty, zmarłego 1795 r., wystawiony przez żonę jego Anielę, i Anny z Lewoniów księżnej Teodorowej Dru-ckiej Horskiej, stoluikowej połockiej, zmarłej 1660 r., wystawiony przez Mikołaja Kazimierza i Konstancyą z Dziewiałtowskich Szeme-tów, podstarościch żmudzkich, oraz Andrzeja i Krzysztofa Kotowskich, poległych pod Cho-cirnem i Łojowem 1651 r., wystawiony przez brata ich Aleksandra. Nad dwoma pierwszemi są portrety zmarłych. Przy wejściu do kościoła pomnik z białego marmuru Antoniego Burby, marszałka pow. szawel. i kawalera maltańskiego, zmarłego w Dreźnie 1825 r., gdzie i pomnik jego egzystuje. W podziemiach spoczywają ciała Wołłowiczów ł dwóch Olendz-kich, Stanisława i Krzysztofa. Stanisław był deputatem z ks. żmudzkiego na sejmie czteroletnim a Krzysztof był szambelanem króla Stan. Augusta. Obaj zasłużyli się krajowi. Na środku cmentarza stoi kaplica, kosztem zakonników wymurowana 1771 r., jednocześnie

726

Cyt.

Cza.

 

ze stacyami kalwaryjskiemi. W niej są umie
szczone gradusy do odbywania modłów; jak na
stacyach tak równie i na gradnsach są pod
obrazami relikwie świętych oraz ziemia jero
zolimska, przyniesiona przez ks. Antoniego
Burnickiego, gwardyana jerozolimskiego rodem
ze Żmudzi, który tę funkcyą sprawował w kla
sztorze tameczuym przez lat dwa z górą. Do
r. 1832 klasztor cytowiański miał następny
fundusz: ziemi włók 17 morgów 22; sumy ka
pitalnej 5984 rubli oraz zbożową annuatę ze
dworu; potem pobierał płacę od rządu według
etatu klasztorów 3 klasy i miał ziemię wyro-
bną oraz las opałowy i budulec. Dziś oddany
jest świeckiemu duchowieństwu i mieści się
przy nim plebania.	Fel. R. i A. K. Ł.
Cytowizua, nierozdzielna puszcza wielu właścicieli, na pograniczu dziśnieńskiego, bo-rysowskiego i lopelskiego powiatów a zatem trzech gubernij. Zajmuje w dziśnieńskim tylko powiecie do 4,000 dzies. Należała dawniej do Korsaków, później do Bujnickich a teraz do Zejfertów, Bujnickich i innych właścicieli.
Cytówka, 1.) Tytówka, ruczaj mały w pow. rosieńskim i par. cytowiańskiej. Bierze początek z jeziora tegoż nazwiska, płynie przez miasteczko Cytowiany i lasy tych dóbr, przyjmuje w lasach strumień Łapiszę i wpada w okolicy Lidowian do Dubissy, między Gry-żową a Łuknią. 2.) €., jezioro w pow. rosieńskim par. cytowiańskiej, na półn. wsch. od miasteczka a w pobliżu dworu cytowiau-skiego. 3.) C., rzeka, dopływ Berezyny, w okolicy poleskiej, od 1878 r. kanalizuje się. 4.) C., inaczej Citewka (ob.).
Cytrynowe, folwark, pow. mogilnicki, ob.
Trzemeszno.
Cytula, przysiółek Kunina.
Cytwa, ob. Citwa.
Cywilsk, miasto powiatowe w gubornii ka-zańskiej, 1894 mk., 1327,75 wiorst od Pe-•tersburga a 135 od miasta gubernialnego odległe. Stacya pocztowa.
Cywiny, okolica szlachecka, pow. płoński, gm. Starożęcin, par. Gralewo. W obrębie jej leżą wsie: C. dyngony, C. górne, C. krajki, C. litwiny, C. wojskie. W 1827 r. O. dyngony liczyły 9 dm., 81 mk., 0. górno 7 dm., 63 mk., C. krajki 7 dm., 53 mk., C. litwiny 2 dm., 26 mk. i C. wojskie 7 dm., 63 mk. Obecnie w C. dyngunach i górnych część włość, liczy 45 mk., 9 osad, 5 dm., powierzchni 69 m., w tej liczbie 49 gruntu ornego; części szlacheckie liczą 160 mk., 15 dm., powierzchni 697 m., w tej liczbie 398 m. gruntu ornego. C. krajki i G. litwiny, nad strumykiem Kierz zwanym położone, liczą razem f " mk., 5 domów mieszkalnych, powierzchni 370 m" 250 m, gruntu ornego. C. wojskie, 77

mk., 8 domów mieszk., powierzchni 355 m., w tej liczbie 258 m. gruntu ornego.   B. Chu.
Cywków lub Cewków (z Wolą), wieś, pow. cieszanowski, nad potokiem Netecza, do którego
0 pół mili na zachód od Cewkowa wpływa po
tok Podstaw; od Cieszanowa na zachód o 2
mile, od Oleszyc na północny zachód o 2 mile;
od Dzikowa na zachód o ćwierć mili.   Prze
strzeń posiadłości większej: roli ornej 420, łąk
1 ogrodów 106, pastwisk 75, lasu 2495; poś.
mniej.: roli ornej 2440, łąk i ogr. 659, pastw.
Li71, lasu 238 m.   Okolica piaszczysta i leśna.
Ludności rzym. kat. 1130, gr. kat. 993, Izrael.
109: razem 2232.   Należy do rz. kat. paratii
w Dzikowie; gr kat. ma u siebie, obejmującą
filią Moszczanica z 292 dusz gr. kat. obrządku,
należy do dekanatu oleszyckiego.   W aktach
cerkiewnych znajduje się donacya z 1689 roku:
Adam Mikołaj z Granowa hr. Sieniawski sta
rosta rohatyński, chcąc mieć w swoich dobrach
chwałę Bożą wzmożoną i promowaną, nadaje
cerkwi cewkowskiej pod tytułem św" Dymy-
tra rei. uniackiej ojcom prezbyterom Daniłowi
i Bazylemu i ich sukcesorom po jednej ćwierci
pola, pozwalając im na opał drew i na budowlo
ich własne w lasach swoich. Teraźniejsza cer
kiew drewniana na kamiennem podmurowaniu,
wystawiona w 1844 roku kosztem ówczesnego
właściciela tych dóbr lir. Zamojskiego i miej
scowej gromady.   W C. jest szkoła etatowa
l-klasowa.   Właściciel wiek. pos. Jan hr. Tar
nowski.   Por. Cewków.	B. R.
Cywkowce, wieś nad rz. Kalusem, pow.
uszycki, par. Zamiechów, własność Ksawe-
rego Buckiewicza. U. 1827 było tu 136 dm.
Starostwo cywkowieckie płaciło w XVIII w.
796 zł. kwarty i było ostatnio we władaniu
Ign. Zawiszy.	X. M. O.
Cyżecy, niem. Zie&cldlz, wieś na saskich Łu-
życach, w powiecie budyszyńskim. Ludności
serbskiej 41.	A. J. P.
Czaadajewka, st. dr. żel. morszańsko-sy-zrańskiej w gub. saratowskiej.
C/ahaje, ob. Kamionka,
Czabanów lub Czabanówlca, wś, pow. uszy
cki, gm. Gruszka, par. Sokulec, wraz z Rako-
łupami ma 287 dusz męz. włość, i 54 jedno-
dwor., 616 dz. ziemi włość. Należała do je-
nerała Witta. potem Janiszewskich dziś Kara-
szewiczów, ziemi dworskiej 776 dz. Ziemia
mia nieco glinkowata, jest też kamień wapien
ny. R. 1827 miała 123 dm.	Dr. M.
Czabanówka, wś rządowa, pow. bałcki,
gm. Bobryk Wielki, dusz męz. 251. Ziemi
włość. 1226 dz.. 154 dz. oddane przez rząd
WorobiewKkiemn.	•	Dr. M.
Czabany, wś, pow. proskurowski. gm. Tre-telniki, 121 dusz męz., 162 dz. ziemi włość, a 245 dz. ziemi używ. właściciela; należy do Makowskich, dawniej Jaba.nowskich. Dr. M.

Cza

Cza

727

Czabarówka, wieś, pow. łmsiatyński, nad
potokiem bez nazwiska, przy gościńcu krajo
wym kopeczyniccko-husiatyńskim, o pół mili
na zachód od Husiatyna. Przestrzeń pas. wiek.
roli om. 1179, łąk i ogr. 127, pastwisk 19,
lasu 132; posiadł, mniej, roli orn. 2107, łąk
i ogr. 170, past. 48 mórg. Leży w bardzo
urodzajnej stronie galiuyj. Podola; kukurydza
i tytuń wybornie się tu udają; z powodu wyso
kich pagórków znachodzą się tu i lasy, szczegól
niej nad brzegiem pobliskiego Zbrucza. Lu
dność rzym. kat. 772, gr. kat. 816, izrael. 18:
razem 1606. Należy do rzym. kat. par. w
llusiatynie; gr. kat. paratią ma w miejscu, na
leżąca do dekanatu husiatyńskiego(dusz 1058).
Wieś ta posiada szkołę etatową 1-klasową.
Właściciel posiadł, wiek. Emilia hr. Bawo-
rowska.	Ji. Ii.
Czabilljc, lVKne, N linę i Hurbesanake, po
węg, Also, Felnó. Ilorbok- Csebeny, trzy obok sie
bie leżące wsie w hr. ziemueńskicm (Zemplin
W eg.), nad rz. Laborcą, kościół paraf. gr. kat.,
uprawa roli 749 mk.	//. M.
Czabionken (niem.), ob. ŻaUonka. Czabiszki, dobra i mko pow. wileńskiego, w 2 stanie policyjnym, w 6 ucząst. I-go sądowego (wileńskiego) okręgu, w obrębie włość, gm. giełwańskiej, na prawym brzegu Wilii, o 2 w. na płu. zach. od ujścia do niej Musy, o 51.3 w. od źródeł Wilii, a o 48 w. w kierunku płn. zach. od Wilna. Dobra C. z należącym do nich majątkiem Ostrowiec, stanowiące własność Piłsudzkich (r. 1794 Szwykowskiego) mają 850 dz. ziemi uprawnej i 1108 dz. lasu, po większej części wyprzedanego, łomy piaskowca, Kad WTilią, pośród starych drzew, bieli się ładny pałacyk, wzniesiony podług planu Wawrzyńca Gucewicza, prof. b. uniw. wileńsk. Mko posiadało dawniej drew. dziś zaś mur. paraf. kat. kość. ś. Jana Chrzcie., fundowany przez Piłsudzkiego w r. 1810. Par. kat. klasy 5-oj, dek. wileńskiego, zamiejskiego, liczy 1980 wiernych. Przewóz na Wilii w Cz. ułatwia komunikacyą mka z odległą o 14 w. na płd. st. kolei żelazn. Żośle. 03 w. od Cz., na lewym brzegu Wilii, pochowane są zwłoki pułkownika Valentin d'Hauterive, szefa sztabu korpusu gen. Chlapowskiego, który, przy przeprawie wojsk przez tę rzekę, kąpiąc się, utonął (K. lii-. Tyszkiewicz, "Wilia" str. 243- 245). Okrąg wiejski Cz. w gm. Giełwany, liczy nast. wsie: Żwałgokole, Dyokszany, Juch-
piańce, Łabunowo, Janianco, Burniszki; zaścianki: Smielanka, Bobrzyszki, Łowkista, Ge-
skicm (Zemplin Węg.); kościół paraf. gr. kat.,
n. M.
bobrujski, na głuchem
uprawa roli, 337 mk. Czabusy, wś, pow.
polcsiu, w 3-cim staaie policyjnym (liłuskim),
(w gm. osowskiej, w 4-ym okręgu sądowym hłuskim); ma kaplicę katol. parafii Urzecze.
Czachórki, domin., pow. średzki, 731 mórg.
rozl., 8 dra., 92 mk., 9 ew., 83 kat., 21 aualf.
Stać. poczt., i koi. żel. Chwałkowo.(Weissen-
burg) o 7 kil.	M. St.
Czachorowo, wś, pow. sierpecki, gin. Lisze-
wo, par. Gozdowo. R. 1827 było tu 15 dni.,
83 mk.; obecnie liczy 16 dm., 168 mk. i 521
mórg. obszaru.	Br. C/t.
Czachorowo, 1.) wieś, pow. krobski, 13 dm., 97 mk., 11 ew., 8tf kat., 29 analf. 2.) C/., m. domiu., pow. krobski, pod t. z. wzgórz, go-styńskiemi, 2507 mórg. rozl.; 3 miejsc.: 1) Cz. wieś szlach., 2) Cz. młyn; 3) Poraj czyli Cza-chorowski iolw. (Urtelswalde), 7dm., 146 mk.,
5	ew.,  141 kat., 57 analf.   Stać. poczt. Go
styń o 6 kil., st. koi. żel. Bojanowo o 22 kil.
Własność Prota Budziszcwskiego.      M. St.
Czachóry, domin., pow. odolanowski, nad samą granicą Król. Polskiego, własność Kar-sznickich, 1686 mórg. rozl., 7 dm., 152 mk.,
6	ew., 144 kat., 2 żydów., 67 analf.   Stać.
)oczt. w Hkalmierzycach o 5 kil., st. koi. żel.
Ostro w o o 14 kil.	M. St.
Czachów. 1.) wś, pow. opatowski, gm. La-sociu, par. Ożarów. Liczy obecnie 17 dm., 103 mk. i 282 mórg. ziemi włość. 2.) Cz., wś, pow. grójecki, gm. i par. Jasieniec. Br. Cli.
Czachówek, wś, pow. grójecki, gm. Kąty,
par. Sobików.	Br. Ch.
Czachówki, niem. Schaokenhof, wś rycerska
w pow. lubawskim, nad rz. Ossą, która nieda
leko ztąd wychodzi z jeziora trubelskiogo, małe
pół mili od dworca kolei żel. toruńsko-wystru-
ckiej w Biskupcu, par. Swarcenowo; zawiera
obszaru 1660 mórg., domów mieszk. 9, kat. 48,
ew. 68.	A',4. F.
Czachówko, wś, pow. sierpocki, gm. Liszc-wo, par. Gozdowo. Ma 32 mk., 6 dm. i 102 mórg. obszaru Drobna szlachta.
Czachowp, folw. pryw. i wś włość., pow. płocki, gm. Żągoty, par. Bonislaw, o 7 w. od urzędu gminnego, mają 2 dm.. 50 mk., 308 m. rozl., 257 m. roli ornej. R. 1827 byio tu 4 d m., 28 mk. Por. Jiyuliaroice.
Czachryny. uiem. Zadim-in, wś włość., pow. wałecki, obszaru ziemi 10,770 mórg., domów mieszk. 44, kat. żadnych, ew. 370, par. Sy-pniewo (Zippnow), szkoła w miejscu.
Czachiilec stary i Cz. nowy, wś, pow. turecki, gm. Skarzyn, par. Przespolew. Leży o 12 w. od Turka; kolonia, jak się wyraża akt na-
dawozy z r. 1780 "w zarosło j chucz", nowo założona przez
neraliszki, Tołociszki; mko Czabiszki.  «/. W.
Czabowec, węg. Csabo, wś w hr. ziemueń- ckim przybyszom gruntów na wyrudowauie,
wraz z drzewem, za wyłączeniom jedynie dla dziedzica dębów i żołędzi z takowych, przyczem koloniści przoz okres siedmioletni wolni byli od wszelkich opłat i czynszów, a następnie
b)rem wsi Cza-oddanie niemie-

728

Cza.

Cza

 

mieli płacić po 6 talarów z półhuby (t. j. 15
mórg.) i trzy dni roboczny rocznie. Grunta
dobre, osadnicy przytem (w liczbie 23) trudnią
się wyrobem desek, gontów, ogrodownictwem
i znaczne z tego mają korzyści. Zamożność
wysoka. Ludność dotąd mimo upływu stu
lat od sprowadzenia przodków jej przez Ma
cieja na Zabłociu Zabłockiego, dziedzica Ska-
rzyna, czysto niemiecka, słabo włada językiem
polskiem. Szkoła ewangelicka niemiecka, jak
wszędzie, podtrzymuje separatyzm. W 1827
r. C. stary liczył 25 dm. i 141 mk., C. nowy
20 dm. i 130 mk. Obecnie C. nowy ma 27
osad niemieckich kolonistów, którzy osiedli tu
na tych samych warunkach co i w C. starym,
tylko nieco później.	W. S,
Czachy, 1.) wś, pow. siedlecki, gm. i par.
Domanice. W 1827 r. było tu 11 dm. i 80
mk., obecnie liczy 15 dm., 127 mk. i 393
mórg. obszaru. 2.) C. KołaJci, wś szlach.
i włość., pow. łomżyński, gm. Kossaki, par.
Kołaki. E. 1827 było tu 13 dm. i 78 mk.
Jestto gniazdo Czachowskich. 3.) C. Ślazy,
wś szlach. nad rz. Wissą, pow. kolneński, gm.
Kubra, par. Przytuły. R. 1827 było tu 12
dm. i 74 mk.	Br. Ch.
Czacz, 1.) wieś, pow. kościański, nad rz. Ziemin, 44 dm., 476 mk., wszyscy kat.; 152 analf. Pod wsią Cz. odkryto cmentarzysko pogańskie. 2.) Cz., gm. domin., pow. kościański, 6117 mórg. rozl., 4 miejsc.: Cz. wieś szlach., 2) Cegielnia; 3) Karśnice folw.; 4) Przysieka (Polnisch Presse) folw.; 26 dm., 561 mk., 7 ew., 554 kat., 260 analf., kościół parafialny należy do dekanatu kościańskiego. Stać. poczt. Szmigiel o 3 kil., gość. na nrejscu, st. koi. żel. Stare Bojanowo o 7 kil. Cz. jest gniazdem familii wielkopolskiej Czackich, herbu Świnka. Na początku XVII wieku przeszła do rąk rodziny Gajewskich; w XVIII wieku była własnością Szołdrskich; ostatnie dwie rodziny uposażyły głównie kościół. Obecnie Cz. należy do nr. Źółtowskich. Znajdują się tu prześliczne makaty z XVII wieku, przechowane w kościele parafialnym. Ozdobione herbami rodziny Gajewskich, noszą one na sobie daty i cyfry, które pozwalają jak najdokładniej oznaczyć ich godowe przeznaczenie za pomocą odpowiednich wskazówek herbarzy polskich. Jedna z nich mianowicie ma być z tego względu osobliwością, że przedstawione są na niej rozmaitego rodzaju polowania, z od-powiedniemi przyborami jakie wówczas używane były, zasadzki na żubry, łosie i trudne nawet dzisiaj do oznaczenia zwierzęta. Tra-dycya miejscowa twierdzi, że więźniowie tureccy, wzięci w czasie wojny chooimskiej do niewoli i przeniesieni do Czacza, tamże tkaniem podobnych makat trudnili się. 3) Cz.

mały, wieś, pow. kościański, 7 dm., 48 mk.,
wszyscy kat., 7 analf.	M. St.
Czaczawa, 1.) strumień nastający w obrę
bie gminy Swaryczowa, w zach. jej stronie
(w pow. dolińskim), między wzgórzami Wer-
chosnykiem (449 m.), Raczyńską g. (443 m.).
Płynie zrazu na wschód paroyem, a potem
zwraca się na płn., opływając od wsch. wzgó
rze Pohar (399 m.), a przerżnąwszy gościniec
wiodący od Roźniatowa, przechodzi w obr.
Krechowic a poniżej gorzelni, przerżnąwszy
gościniec dolińsko-kałuski, wpada do Siwki
z pr. brz. Długość biegu 8 kil. 2.) Cz., ob.
Czeczwa.	Br. O.
Czaczki wielkie i małe, dwie wsie gub. grodź., w b. ziemi bielskiej.
Czaczkowo, niem. Zatzkowem, wś, pow. ządz-borski, st. poczt. Piecki.
Czaczów, wś, pow. sądecki, o 16 kil. od N. Sącza, w par. rz. kat. Nawojowa a gr. kat. Maciej owa.
Czadosy, po żm. Czadosaj, mko w pow. nowoaleksandrowskiem gub. kow., o 86 w. od m. pow., na granicy Kurlandyi, z kościołom paraf, katol. N. M. P. zbudowanym 1784 przez Maryą Górską. Parafia katol. dekanatu abel-skiego, dusz 1251 liczy. R. 1794 własność Racheli z Nagurskich Górskiej, kasztelanowej żmud., dziś Józefa Komara. Cz. wraz z Ponie-inuniem mają 3815 dz. obszaru, A. K. Ł.
Czadowo, Szadowo, niem. Zadów, w pow. wałeckim, folw. ma mórg. ziemi 1634, domów mieszk. 5, e\\ ang. 43, kat. żadnych, par. Mar-cinkowo (Marzdorf); wś włość., obszaru 519 mórg, domów mieszk. 5, mieszk. ew. 52.
Czadyr-Lunga, st. dr. żel. bendersko-ga-lackiej w gub. bessarabsldej.
Czaganiec, gm., pow. mogilnicki, 4 miejsc.:
Cz., 2) Popielary, 3)Starygaj, wsie; 3) Wieniec
młyn; 19 dm., 168 mk., 124 ew., 44 kat., 45
analf. Stać. poczt, i koi. żel. najbliższa Mo
gilno.	M. St.
Czahanowce, węg. Tihany, wieś w hr. szaryskiem (Węg.), nad rz. Hernadem, kościół katol. paraf., jedyne winnice w całem hrabstwie szaryskiem, niedaleko Koszyc, 1258 mk. H. M.
Czahor, wś, pow. czerniowiecki na Bukowinie, o 7 kil. od Czerniowiec, z parafią grecką nieunicką w miejscu, własność funduszu religijnego.
Czahorszczyzna, przysiółek wsi Sowliny.
Cząbrów (z Watyniem), wieś, pow. roha-tyński, leży nad potokiem mającym swe źródła na czahrowskich polach, a ujście do potoku Świerz. Oddaloną jest o 2 mile na północ od Rohatyna, o pół mili na północ od Bukaczo-wiec, o 2 i pół mili na północ od Wojniłowa. Ludność rzym. kat. 50, gr. kat. 870, izrael. 86: razem 1006. Przest. pos. wiek. roli orn. 619, łąk i ogr. 146, past. 47, lasu 440; pos. mniej.

Cza.

Cza.

729

 

roli orn. 1418, łąk i ogr. 478, past. 83, lasu 4 mórg.   Należy do rzymsko-katolickiej parafii w Bukaczowoach, gr. kat. paraf, ma w j miejscu, należącą do dekanatu żurawieńskiego; i szkoła etatowa 1-klaśowa i kasa pożyczkowa z funduszem zakładowym 2782 złr. Właściciel większej posiadłości: Marceli Bogdanowicz.
Czahrówka, wś w pow. kamienieckim, niedaleko Zbrzyzia, 95 dusz mez., w tej liczbie 22 jednodwor. , 138 dz. ziemi włość., 252 dz. ziemi właściciela; należy do Bednarowskich.
Czajw, dawne nazwisko, stanowi źródłosłów nazw takich jak Czajów, nieistniejąca obecnie wieś w pow. koneckim, Czajowice a zapewne i Czajeezyce od źiódłosłowu Czajęta t. j. potomkowie Czai. Br. Ch.
Czajcze, niem. Heinrichsfelde, gm. domin., pow. wyrzyski, 4403 mórg. rossl., 4 miejsc.: 1) Cz. wieś szlach., 2) Eleonorowo (Eleonoren-hof) folwark., 3) leśnictwo, 4) cegielnia; 16 dm., 232 mk., 100 ew., 132 kat., 13 analf. Stać. poczt, w Wysoce (Wissek) o 2 kil., st. koi. żel. Białośliwic (Weissenhohe) o 13 kil.
Czajczyńcc, wś, pow. krzemieniecki, własność niegdyś ks. Wiśniowieckich. potem Mni-szchów, dziś Orłowskich; ma pałac nakształt wiśniowieckiego, lubo daleko niniejszy, zbudowany przez ostatniego Michała kś Wiśniowieckiego dla żony jego Tekli z Radziwiłłów, od której imienia C. nazywały się jakiś czas Te-klampolem.
Cząjeczka, folw., pow. inowrocławski, ob. Papros.
Czajewszczyzna, wś, pow. suwalski, gm. i par. Jeleniewo, leży o 16 w. od Suwałk liczy 61 mk.
Czajeezyce, 1.) wś i folw., pow. opatowski, gm. i par. Waśniów. W 1827 r. było tu 7 dm. i 42 mk,, obecnie liczy 17 dm., 158 mk. Folw. Cz. wsią t. n., od Radomia w. 56, od Opatowa w. 21, od Ostrowca w. 14, od rz. Wisły w. 49. Nabyte w r. 1870 za rs. 13501. Rozl. wynosi m. 421 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 261, łąk m. 14, lasu m. 140, nieużytki i place m. 6. Bud. mur. 4, drewn. 5. Wś Cz. osad 15, gruntu m. 186. 2.) Cz., wś, pow. pińczowski, gm. Nagórzany, par. Bobin. W 1827 r. było tu 19 dm. i 123 mk. W 15 w. należała do Tomasza Leli wity (Długosz, I 76). Poi. Cz. z wsią t. n. od Kielc w. 70, od Pińczowa w. 35, od Działoszyc w. 21, od Koszyc w. 6, od Proszowic w. 7, od Strze • mieszyc w. 84, od rz. Wisły w. 3. Nabyte w r. 1870 za rs. 32,250. Rozl. wynosi m. 333 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 268, łąk m. 40, pastwisk m. 3, wody m 4, zarośli m. l, nieużytki i place m. 10. Płodo-zmian 12 i 6-polowy. Bud. mur. 3, drewn. 12; wś Cz. osad 23, gru. m. 79.Br. Ch.iA. Pal.
dawne nazwisko, pospolite i dotąd śród ludu wiejskiego, stanowi źródłosłów wielu nazw.

Czajka, wś, pow. nieszawski, gm. i par Straszewo.
Czajka, niem. Kiwitz, karczma, pow. inowrocławski, ob. Dziewa.
Czajki, wś i folw., pow. pułtuski, gm. Nasielsk, niegdyś siedlisko zarządu obszernych dóbr Cz. W 1827 r. było tu 19 dm. i 178 mk., obecnie liczy 12 dm., 162 mk. Istnieje tu dotąd czynna gorzelnia. Na gruntach do dóbr Cz. należących, zbudowaną została stacya dr. żel. nadwiślańskiej Nasielsk. Dobra Cz. składały się z folw. Cz.. wsi: Cz., Dębinki lub Dębinka Czajkowska, Kosewo, Mokszyce, Chlo-botki, Wymysły, Pieściorogi Olszany v. Za-brodzia, Zapole, Mochowo v. Budy Pieściorogi, Morgi, Groławice, Menkoszyn, Ruszkowo, Konary, Amelin v. Malcy; od Łomży w. 119, od Pułtuska w. 30, od Narwi w. 5. Nabyte w r. 1872 za rs. 63,810. Rozl. wynosiła m. 1223, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 612, łąk m. 40, pastwisk m. 10, lasu m. 480, nieużytki i place m. 80. Bud. mur. 21, drew. 30. Do dóbr tych należały nomenklatury: Rusz-kówko mórg. 70 gruntu, młyn wodny i tartak Goławiec i Mękoszyn z rozległością gruntu około m. 1330, które rozprzedano pomiędzy częściowych nabywco w; o nowych nazwach nomenklatur śladu nic ma. Wieś Cz. ma osad 17 włość, nadano im gruntu m. 16; wś Dębinki v. Dębinka Czajkowska osad 16, gruntu m. 486; wś Kosewo osad 11, gruntu m. 11; wś Mokszyce osad 8, gruntu m. 11; wśChlebetki osad 8, gruntu m. 228; wś Wymysły osad 2, gruntu m. 84; wś Pieściorogi Olszany v. Zabrodzia osad 17, gruntu m. 21; wś Zapole osada l, gruntu m. 33; wś Mochowo v. Budy Pieściorogi osad 16, gruntu m. 451; wś Morgi osad 18, gruntu m. 631; wś G-oławice osad 25, gruntu m. 569; wś Mękoszyn osad 13, gruntu m. 275; wś Ruszkowo osad 5, gruntu m. 119; wś Konary osad 10, gruntu 396; wś Amelin v. Malcy osad 10, gruntu m. 206. 2.) Cz., wś szlach., pow. mazowiecki, gm. Piszczaty, par. Kobylin. R. 1827 C. liczyły 18 dm. i 114 mk.; obecnie jest ziemi 1208 m. 3.) Cz., wś, pow. krasnostawski, gm. Czajki, par. Kraśniczyn, posiada urząd gminny, 7 osad włość., 22 m. gruntu włość. Gmina Cz. należy do s. gm. okr. IV w Surhowie, st. p. Wojsławice, od m. pow. 13 w. Ludn. 4008. W skład gminy wchodzą: Aleksan-drowski Kraśniczyn, Augustówka, Anielpol, Bończa, Brzeziny, Boniecka Wola, Czajki, Cheł-miec, Drewniki, Franciszków, Kraśniczyn, Kra-śniczyńska Wola, Łukaszówka, Olszanka, Stara wieś, Surhów, Surhowski majdan, Wojciechów, Zalesię, Zalesię Majdan, Zułów. Br. Ch.iA.Pal.
Czajki, 1.) wś, pow. kaniowski, należy do Bohusławia, położona jest po lewej stronie rz. Rosi; zachód, część tej wsi, przeciągnięta więcej ku górze Rosi, nazywa się Loterami; ma

730

Cza

Cza

 

cerkiew prawosł. i liczy mieszk. prawosł. ob. pt. 1320, katol. 6. W części Loterów znajduje się zamczysko, oprowadzone rowami i wałami nasypowomi: ziemi ornej w Czajkach 484 dz., w Loterach 190 dz. Zarząd gm. i polic, w Bohusławiu. 2.) Cz., ob. Dryioiaty.
Czajki, Czayki, tblw., pow. bialski w Gali-
cyi, na płd. od Witkowie.	Mac.
Czajki, n;em. Czaiken, wś, pow. szczycień-ski, st. p. Chochoł.
Czajki, potok w obr. gm. Stronnej w pow.
samborskim. Powstaje z źródłowisk leśnych
w Beskidzie lesistym z pod Kochanego działu
(813 m.), między Rostoczną (838 m.) i Pustą
(827 m.); płynie na płn. wsch leśnym paro
wem i uchodzi w Stronnej o 4 kil. do potoku
Semenowa.	Br. G.
Czajków, 1.) wś włość, nad rz. Łużycą,
pow.wieluński, gm. Kuźnica Grabowska, par.
Kraszewice, o 5 mil od Wielunia, ma 72
dm., 500 mieszk. i do 50 włók roli. Roku
1827 było 14 <im., 37 mk. Za rządów pru
skich był tu wysoki piec hutniczy. W., r.
2.) Cz., tblw., pow. kaliski, gm. Tyniec, par.
Kokanin, od Kalisza w. 6, od Kutna w. 106,
od rz. Warty w. 48. Rozl. wynosi m. 180,
a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 166,
łąk m. 9, nieużytki i placom. 5. Bud. mur. 6
drewn. 2, pokłady marglu. o.) Cz., wś, pow.
koniński, gm. Dąbroszyn, par. Kuchary ko
ścielne. 4.) Cz., wś rządowa, pow. sando-
miarski, gm. \Visniowa, par. Wiązownica. R.
1827 było tu 90 dm.. 491 rok-, obecnie liczy
108 dm., 638 mk. i 1663 mórg. ziemi włość.
5.) Cz., wś, pow. siedlecki, gm. i par. Wody-
nie. W 1827 r. było 15 dm. i 132 mk., obe
cnie liczy 18 dm., 122 mk. i 346 mórg.
obszaru.	Br. Ch. i W...r.
Czajkowa, Czaykowa, wś, pow. mielecki, 4366, m rozl., w tem 2811 m. lasu, 118 domów, 657 mioszk., parafia w Padwi, gorzelnia, położenie płaskie, gleba piaszczysta. Cz. leży około drogi krajowej z Dębicy do Nadbrzezia. Czajkowice, wieś, pow. lludki, na lewym brzegu Duiestru, o milę na południe od lludok. Przestrzeń posiadł wiek. roli orn. 331, łąk i ogr. 176, past. 22, lasu 190; pos. mniej, roli orn. 1516, łąk i ogr. 3073, past. 446, lasu 258 mórg. Ludność rzym. kat. 134, gr. kat. 1753, izrael. 261: razem 2148. Dawniej był to szlachecki zaścianek. Należy do rzym. kat. parafii w Rudkach; gr. kat. par. ma w miejscu, obejmującą filią w Chłopach czajkowskich, należy ona do dekanatu komarniańskiego, a patronem tej parafii jest miejscowa gromada szlachecka. W tej wsi jest szkoła etatowa 1-klasowa. Właściciele większej posiadłości: Tadeusz Szczepański i Józef Białoskórski. n. R.
Czajkówka, 1.) wś, pow. humański, z klucza humańskiego odprzedana   Krukowicckie-

mu; od niego mocą sprzedaży przeszła do Jurye-
wicza a ten sprzeda* ją dzisiejszemu właści
cielowi Hulanickiemu. Paraf. kat. w Kuma
niu. Cerkwi niema. Ludność zaliczona do
paraf, wsi Leszczynówki. Zarząd gminny w
Cybermanówce. policyjny w Kumaniu. 2.) Cz.,
wś, pow. radomyski, o 10 w. od Radomyśla,
na obszernej błotnistej nizinie. Mieszk. 712,
wyznania prawosławnego, cerkiew parafialna,
ziemi 2014 dzics. Należy do Michałowskiego.
Zarząd gminny w Borszczowie, policyjny w Ra-
domyślu. Cz. ma kaplicę katol. parafii Horbu-
lów.	Kl. Przed.
Czajkowo, niem. Brurnmeisen, wieś, pow. krobski, 11 dm., 73 mk.; wszyscy kat., 30 anali'. 2.) Cz., domin. pow. krobski, 1474 mórg rozl., 4 dm., 83 mk., 7 ew., 76 kat., 51 analf. Stać. poczt. Gostyń o 6 kil., st. koi. żel. Bojanowo o 23 kil. Por. Gola.
Czajnik, jezioro w dobrach Działyń, pow.
lipnowski, ma 54 morgi obszaru a 30 stóp
głęb.	Br. Ch.
Czajowice, wś, pow. olkuski, gm. Ojców,
par. Biały kościół, leży na wyżynie zamyka
jącej od zachodu dolinę Prądnika. W obrębie
tej wsi mieści się góra Chełm, panująca nad
Ojcowem i posiadająca znane powszechnie
jaskinie. W 1827'r. było tu 38 dm. i 300
mk. Cz. stanowią część dóbr ojcowskich,
które od 1864 r. pozostają w ręku pruskich
izraelitów. Fol. Cz. z przyległością Prądnik
i Borów, tudzież wsi Cz. i Prądnik Czajewski
miały rozl. m. 1153 a mianowicie grunta orne
i ogrody m. 254, łąk m. 20, past. m. 19. lasu
m. 854, nieużytki i place m. 15; wś Czajowi
ce ma osad 37. gruntu m. 281; wś Prądnik
Czajcwski osad 11, grun. m. 43.Br. Ch. i A. Pal.
Czakanów, prawdopodobnie Czekanów, niem.
Czakanau, wś, pow. toszecko-gliwicki, par. Zie-
mięcice, o milę od Gliwic, przy szosie do Tar
nowie. Dobra C., od r. 1766 własność rodziny
von Raczek, mają z tblw. Katharinenhof 1000
mórg. roli ornej i łąk a 600 m. lasu. Wś ma
180 m. gruntu, włościanie zarobkują w ko
palniach.	F. S.
Czaków, rz., bierze początek w nieprzeby
tych topieliskach polesia wołyńskiego, wpły
wa w granice pow. pińskiego i ubiegłszy mil
parę wpada do rzeki Mostwy (dopływ lewy
Stwihy), poniżej wsi Strugi, niedaleko granicy
pow. mozyrskiego.	A. Jel.
CzałczyiJ (właściwie Czołczyn, Ciołczyn, od źródłosłowu Ciołek), wś, pow. kielecki, gm. i par. Łopuszno. R. 1827 było tu 17 dm., 106 mk. Czailianin i Czmnaninek, wsie i dobra, pow. nieszawski, gm. Czamanin, par. Świerczyn. W 1827 r. Czamanin liczył 23 dm., 224 mk. Gmina Cz. należy do s. gm. okr. IV w Ziemięci-nie, st. p. w Izbicy, od Nieszawy odl. 42 w. W gminie znajduje się cegielnia, 2 młyny wo-

Cza.

Cza

731

		 parafii w Toporowie, gr. kat. par.
łość ma w miejscu, należącą do dekanatu oleskiego. Wieś ta ma szkołę filialną 1-klasową. Właściciel posiadłości wiek. Henryk hrabia Mier
Czaiikowce. wieś, pow. uszycki, gm. Dunajowce, 541 dusz męz., 1005 dz. ziemi włość., należała do Krasińskich, dziś Skibniewskich. Ziemi dworskiej z Mogilówką 1285 dz.
Czapa, rzeka w pow. borysowskim i ihu-meńskim, dopływ rzeki Berezyny z prawej strony.
Czapę! (niem.), ob. Czaple.
Czapelki 1.) albo Małe Czaple, niem. Kl.Zup-
peln, wieś w pow. świeckim, obszaru ziemi po
siada 1586 m., domów mieszk.,28, kat. 12, ew.
200, szkoła w miejscu, par. Świecie. 2.) C.,
niem. Kl. Zappeln, wieś włość, w pow. cheł
mińskim, powstała na obszarze dawniejszej bi
skupiej wsi Czaple, ziemi ma 268 m., domów
mieszkalnych 12, katol. 21, ew. 62, par. lSTo-
wawieś.	A'ś. F.
Czapeln (niem.), ob. Czaple.
Czapelskl Majdan, ob. Majdan i Czapielsk.
Czapielken (niem.), ob. Czapielsk.
Czapiclsk, mylnie Czapielli, niem. Czapiel-ken, wieś w pow. kartuskim dzieli się na 3 odrębne części: 1) Cz. wielki, wieś szlachecka, nad rz. Reknicą, która wpada do Raduni. 11. 1323 m. krzyż. Fryderyk von Wildenberg wydał ją na własność jakiemuś Wilhelmowi dc Se-nicz; r. 1570 ma ją Wilhelm Bąkowski, a sto lat później Krzysztof Borzewicz, od którego nabyli ją w roku 1617 oo. jezuici za 31,000 złp. podówczas należały do tej wsi pobliski także Styngwałd, i Wielki i Mały Rząbc czyli Zam-brze (Somerkau). Widać, że i w roli dobrze umieli zarabiać ci ojcowie, ponieważ w krótkim przeciągu czasu założyli na rozległym lesistym obszarze aż 9 nowych wiosek: Rybia czyli Górna huta, Dolna huta, Marszowy, Majdany. Krymki, Zalesić, Czapiolska wola, Stary Styngwałd i Babi dół. Całym tym kluczem
dne, szkoła począt., kantorat. Ludn. 4253. i rzym. kat. Rozległość gminy wynosi 15733. Rozleg gminy wynosi 15733 mórg., w tcm 11,990 mórg. dworskich i 3,743 włość. Dobra Cz. z wsiami Cz. i Czamaninek nabyte w drodze działów w r. 1840 za rs. 33750. Rozl. ma wynosić obecnie posiadłości dworskiej m. 1729; wś Czamanino osad 31, gruntu m. 44; wś Czamaninek osad 87, gruntu mórg. 331. W Czamaninku jest kaplica św. Hieronima, w której przez pewien czas odbywało się nabożeństwo parafialne. Jir.Cfi. i A. Pal.
Czamany, ob. Iłhtl-szta.
Czaillbrowilli) lub Czamroieina-Mierzejeiw, wieś nad rz. Orz, pow. ostrołęcki, gm. i par. Czerwin. Liczy 2 dm., 2(J mk. drobnej szlachty; ziomi 285 m.
Czailtla, wieś, pow. piński, w 1-ym okr.
policyjnym, gm. Dobrosławka, własność Bort-
nowskiego.	X. A. M.
Czaiuźa, wieś, pow. kolski, gm. Lubstów, par. Mąkolno.
Czaiiiec, 1.) wieś, pow. bialski w Galicyi,
niedaleko Kęt, 2862 m. ro/1., w tem 1(573 m.
roli ornej, 730 m. lasu (1272 m. dominialnych,
1590 m. włościańskich); 355 dm., 2252 mk.;
parafia dek. oświęcimskiego w miejscu (4830
wiernych), kościół paraf, pod wezwaniem św.
Bartłomieja w części drewniany a w części
murowany, erygowany w r. 1660 a poświęco
ny w r. 1839 przez bisk. Tarnowskiego Za-
charjasiewicza; do 1560 r. filia parafii Kęty;
szkoła ludowa jednoklasowa, młyn amery
kański, wyroby tkackie. Cz. leży przy go
ścińcu rządowym wiedeńskim. Obszar dwor
ski należy do majoratu arcyksięcia Albrechta.
W łościanie trudnią się wyrabianiem drelichów.
Cz. zwał się niegdyś "Grzanica." Por. Bu-
luwice.	F. S.
dóbr zarządzał osobny ekonom, jezuita, który zawsze przemieszkiwał we Wielkim Cz. Także i o duchowne potrzeby dobrze dbali jezuici, utrzymując tu bez przerwy t. zw. dom misyjny dla Kaszub, przynajmniej dwóch ojców ciągle tu przebywało. Wr małym kościele filialnym znajdującym się oddawna we wsi, odprawiali w niedziele i święto parafialne nabożeństwo. Oprócz tego mieli prywatną murowaną kaplicę przy domu. Jeszcze w r. 1772 rezyduje w C. jako kapelan ex-jezuita 3ózef Brzeski. Po kasacie rząd pruski wydał tę wieś znowu na własność prywatną. Obecnie zawiera Wielki Cz. 2454 mórg. rozl. (w czeni 95 m, jezior), katol. 166, e w. 124, domów mieszk. 31. Mały kościółek św. Mikołaja, filialny do Progowa, został z nowa wzniesiony
Czanków, wieś, pow. uszycki, gm. i par,
Dunajowce, przy trakcie z Dunajowioc do Za-
lesicc, ma cerkiew, należy do hołozubinieckiego
klucza Wiktora Skibniewskiego. R. 1827 by
ło tu 161 dm.	X. M. O.
Czailtory, Czantorya, góra w karpatach Kzlaskich, na pold. od Ustronia, 3130 stóp wysokości.
Czanysz, Czanyż (z Poradami), wieś pow Kamionka Strumiłowa, leży śród piasków, lasów i bagien, w lasach buskich, które z ka-mienieckiemi, radziechowskiemi i toporow-skiemi stanowią jakby galicyjskie Polesie; oddaloną jest od Kamionki Strumił. na wschód o 3 i pół mili, od Toporowa na południe o po] mili, od Buska na północy wschód o 2 mile. Przestrzeń posiadłości większej: roli ornej 434, łąk i ogr. 1254, pastw. 57, lasu 2336; pos. mniej.: roli ornej 559, łąk i ogr. 1076, pastw.
'T.
47, lasu 34 m.   Ludności rzym. kat. 59,
kat. 597, Izrael. 35: razem 691.   Należy do .r. 1847.   W miejscu znajduje się szkoła ewaa-

732

Gza.

Gza.

 

gelicka, gorzelnia, młyn z piłą nad Reknicą, cegielnia i hamernia. 2,) Cz. wielki, królewski, wieś włościańska, leży tuż przy Szlach. Cz., na przeciwnej stronie Reknicy. także własność dawniejsza oo. jezuitów w Szotlan-dzie. Po kasacie rząd pruski wydał tę wieś W r. 1775 w wieczystą dzierżawę dwu włościanom i l zagrodnikowi; rozl. jest 81 ni.; kat. 8, ewang. 20, domów mieszk. 3, par. Pręgowo, odległość od Kartuz 2 mile. 3.) Cz. mały, wieś włościańska, nieco w północno-wscho-dniej stronie od Cz. wielkiego, na lewym brzegu Reknicy, należała także do jezuitów w Szot-landzie, którzy ja w XVII w. nowo założyli pod nazwą Czapielska huta. Po kasacie klasztoru została wydana jako własność r. 1820 trzem włościanom i trzem zagrodnikom. Areału zawiera 295 m., kat. 25, ewang. 45, domów mieszk. 6, par. Pręgowo.
Czapiel.szczyzna, wieś w gminie Serwecz, pow. wilejskiego, nad Wilią, na prawyi^ brzegu, własność Slizieniów. Między C. a Kosty-kami wzdłuż rzeki mnóstwo kurhanów.
Czapiewice, wieś rycerska w pow. choj-nickim, parafia i st. poczt. Brusy, pół mili od bitego traktu chojnicko-kościerskiego, zawiera 3133 m., 41 domów mieszk., 334 kat., 6 ew.
Czapiszki, folw., pow. wiłkomierski, par.
Traszkuny, własność Piotra Kończy, gruntu
włók 6.	' /. G.
dawne i bardzo powszechne nazwisko,
dało początek nazwom jak: Czapla. Czaple, Czaplice,
Czaplin, Czaplowizna i t. p.	Dr. Ch.
Czapla, wieś, pow. kolski, gm i par. Brudzę w.
Czapla, wieś, pow. latyczowski, dusz męz. 212, ziemi dwór. 372 dz., włość. 367 dz. Należała do Mierz wińskich, dziś Chojnackich.
Czaplaki, wieś, pow. jaworowski, o 3,8 kiłom, od Krakowca, par. gr. katol. Kocha-nówka.
Czaple 1.) Cz. małe, wś i fol.,pow. miechowski, gm. Rzerzuśnia, par. Czaple wielkie. Leży
0	12 w. na połud.-zach. od m. Miechowa, na
stokach gór Wyżrał, które stanowią rozdział
wód między Dłubnią a Szrenią wą.   W 1827 r.
było tu 31 dm. i 160 mk., obecnie liczy 40 dm.
1	292 mk., gruntów włość, mórg, 394 pr. 119.
Czaple małe zfol. Krempa mają gruntów dwor
skich 903 morgi.   Majętność ta była niegdyś
własnością kościoła św. Floryana na Kleparzu
w Krakowie (Długosz l, 233-), miała wtedy 34
łany kmiece  i folwark kanonicki.   Kolegiata
św. Floryana. utrzymywała się do r. 1779; wte
dy podczas reformy akademii krakowskiej, przy
łączono jej fundusze, w tej liczbie i wieś Cza
ple małe, do funduszów akademickich (Dzieła
Jana Śniadeckiego. Warszawa 1837 r. T. II,
21).   Wieś Czaple małe w r. 1802, razem z in-
nemi dobrami akademii, zajętą została przez

rząd ówczesny; następnie sprzedana Szymono-nowi Milieskiemu, dziś jest w posiadaniu syna jego Franciszka Ksawerego Milieskiego. Mają Cz. kopalnie wapienia krzemienistego. 2.) Cl wielkie, wś kościelna, o wiorstę oddalona od poprzedniej. W r. 1827 było tu 41, dm. 260 mk., obecnie liczy 49 dm. i 479 mk. Posiada szkołę początkową. Razem z nowopowstałą w r. 1808 wioską, nazwaną Wysiołkiem Czapclskim. utworzoną z gruntów poplebańskich; liczy osad włościańskich 51, z przestrzenią gruntów mórg. 422. Dobra Cz. wielkie, z folwarkiem Eweli-nów i osadą leśną Górny zwaną, mają gruntów mórg. 1287. Gleba lekko-glinkowata, w części rędziny. Wieś ta wspominana u Długosza (T. II, 41) miała wtedy kościół drewniany. Obecny murowany wzniesiony został w 1525 r. przez Andrzeja Paproczkiego. Na jednym z dzwonów tutejszych, obok nieczytelnego napisu, jest wyraźna data odlewu rok 1111. Drugi pochodzi z 1591 r. a trzeci z 1039 (Ks. Wład. Siarkowski, Dzwony w gub. kieleckiej. Warszawa 1878 r. str. 21, 34, 36). Dobra Cz. wielkie były w XVI w. własnością Trepków Nekandów, potem Dębińskich, obecnie należą do Popielów Sulima, którzy zgromadzili tu piękny księgozbiór, bogaty w dzieła do historyi polskiej się odnoszące. Par. Cz. dek. miechowskiego obejmuje Cz. wielkie, małe i wieś Smro- -ków. W. Cz. wielkich jest szkółka wiejska. Dwór nowy, murowany, rysunku Bolesława Podcza-szyńskiego. 3.) Cz., folw., pow. włocławski gm. i par. Lubień, - od Warszawy w. 133, od Włocławka 28, od Ostrów w. 14, nabyty w r. 1871 za rs. 40,500; rozl. wynosi m. 712 a mianowicie: grunta orne i ogrody m 450, łąk i pastwiska m. 82, lasu m. 102, place i nieużytki m. 18 płodozmian 16 polowy-bud. mur. 4 drew. 11. 4.)Cz., okolica szlachecka, pow. soko-łowski, par. Skrzeszew. Wobrębie jej leżą wsie: Cz. Andrzejowice, Cz. Jai'ki, Cz. Obrępałki i Ruskie; z tych Cz. Andrzejowicze leżą w gminie Wyrozęby, pozostałe zaś w gm. Korczew (ob.). Cz. Andrzejowicze w 1827 r. liczyły 27 dm. i 162 mk., obecnie zaś 25 dm., 148 mk. i 600 mórg obszaru. Cz., Jarki liczyły 5 dm., 19 mk., Obrępałki l dm., 8 mk. i Cz. Ruskie 25 dm., 198 mk.; obecnie wszystkie trzy razem, liczą 29 dm., 407 mk. i 1398 mórg obszaru. 5.). Cz., wś drobnej szlachty, pow. węgrowski, gm. Borze, par. Czerwonka, ma!6 dm., 95 mk., 365 m. gruntu pszennego klasy 1-ej i 2-ej, r. 1827 miała 14 dm. 84 mk., 6.) Cz., wś, pow szozu-czyński, gm. Radziłów, par. Słucz. W1827 r. było tu 6 dm. i 37 mk.Br. CL, Mar., A. Pal. i Ign. P. Czaple (z Drzypolem), wieś, pow. samborski, nad rzeką Strwiążem, oddalona na zachód od Sambora o l1/,, mili, od Starej Soli '/4 mili na północny wschód. Wieś ta leży przy gościńcu prywatnym z Sambora na Fulsztyndo Chyrowa.

Ćza.

Cza.

733

 

Przestrzeń posiadłości dwór. roli or 727, łąk i ogr. 88, past. 187; pos. ma. roli or. 521, łąk i ogr. 54, past. 125 mórg austr. Okolica bardzo u-rodzajna, z łagodnym klimatem. Ludność: rzym. kat. 105, gr. kat. 673, izrael. 17, razem 795. Należy do rzym kat. parafii w Sąsiadowi-cach. Grec. kat. par. ma w miejscu, obejmującą miejscowość Janów z 307 duszami gr. kt. obrządku. Dokument fundacyjny jest przez Jana Karola Tarłę 18 kwietnia 1577 roku w Czaplach wydany, a potwierdzony przez Jerzego księcia Lubomirskiego wielkiego marszałka hetmana polnego koronnego w Warszawie 15-go lipca 1659 roku. Metryki są od 1732 roku. W Czaplach są ruiny wielkiego zamku i dwór z pięknym ogrodem. Właściciel większej posiadłości Kazimierz Jędrzejowicz. Wieś tę wzmiankuje Paprocki w Herbach, pod klejnotem Topór; należała ona wtedy do ziemi przemyskiej; za Kuropatnickiego (1786) należała do St. Borzęckiego, podstolego koronnego i znajdował się tam kościół pod wezwaniem S. Anny i klasztor ks. karmelitów dawnej ob-serwancyi, fundacyi Borzęckich (którego dziś niema).
Czaple, niem. Gr. Czappel, folw. w pow. chełmińskim, przy bitym trakcie wąbrzesko-chełmińskim; aż do rozbioru Polski dobra stołowe biskupów chełmińskich, teraz w ręku niemieckiem. Obszaru ma 1423 mórg, domów mieszk. 6, kat. 41, ew. 23, par. No-wawieś 2.) Cz., niem Gr, Zappeln, wś w pow. świeckim, między dwoma jeziorami, z których struga płynie do Wisły; istniała przed krzyżakami; r. 1320 ma tę wś niejaki Hanusz; z polskich posiedzicieli był ostatni Eustachy Potocki którego żona Maryanna Kącka; po nich nabył Cz. około r. 1780 Targuzon Teper. Obszaru ziemi mają Cz. 1803 mórg, domów mieszk. 28, kat. 3, ew. 197; szkoła w miejscu, par. Świecie. 3.) Cz., niem. Czapeln, wś w pow. gdańskim, 2 mile od Gdańska, w pobliżu rz. Strzelnicy i traktu bitego gdańsko-kartuskiego i wejherow-skiego, jest bardzo stara. R. 1282 książę pomorski Mestwin II zapisał ją wraz z 14 inne-mi wioskami cystersom w Oliwie, jako wynagrodzenie za ziemię gniewską, którą musiał ustąpić krzyżakom. Po kasacie klasztoru należała od r. 1806 do 1828 do miasta Gdańska, poczem została wydana w wieczystą dzierżawę; obejmuje 1377 mórg, mieszk. kat. 152, ewan. 20, dm. mieś. 16, par. Maternia 4.) Cz. stare. niem. Alt-czapel, wś włość, w pow. kartuskim, położona na południowym ostrowie, który tworzą jeziora raduńskie, śród mniejszych jezior; r. 1382 Jan z Rusocina, syu Piotra z Rusocina pod Gdańskiem, podarował tę wieś na fundacyą klasztoru w Kartuzach; jezioro golub-skie, na wschód leżące od wsi, zapisał temuż klasztorowi Konrad Czolner von Rotenstein,

mistrz w. krz. r. 1386. Po kasacie klasztoru kartuskiego została wydana na własność włościanom. Obecnie zawiera 4 posiadłości włos-! cian i 5 zagrodników i z przynależnościami li-I czy 1577 mórg areału (w czem 270 mórg jezior), kat. 33, ew. 134, domów mieszk. 20, par. Stężyca, szkoła w miejscu i młyn wodny; odległość od Kartuz 2 '/4 mili. 5.) Cz. nowe, Neu-Czapel, wś w tem samem położeniu, na wschód od Starych Czapel, na których obszarze dopiero za klasztornych rządów powstała przez oo. kar-tuzyan; w r. 1525 już z dawna istniała. Przez rząd pruski po kasacie klasztoru wydana jako własność włościanom, liczy obecnie l wolne szołectwo, 12 posiadłości włość, i l zagrodnika, kat. 50, ewang. 89, domów mieszk. 20. 6.)Cz., niem. Zappeln, wś, pow. łecki, st. p. Gąski.Ki. F.
Czepię 1.) C. wolne, iiiem.Frei Tsohapel, wś,
pow. kluczborski, 1785 folw. miasta Kluczbor
ka, teraz wś kolonialna 2.) C. stare, Alt-Tscha-
pel, wś i folw. w pobliżu poprzedzającej, folw.
ma 626 mórg. rozl. i należy do dóbr skarbo
wych Bogacica.	F. S.
Czaplica, ob. Czapliue.
Czaplice 1.) (zwane osobne), wieś szlachecka i włość., pow. łomżyński, gm. i par. Szcze-pankowo. W 1827 r. było tu 8 dm. i 59 mk. Folw. Cz. Osobne, część lit. C. z wsią Cz. osobne, od Łomży w. 10, od Czyżewa w. 35, od Narwi w. 10. Nabyte w r. 1879 za rs. 13,750. Rozległość wynosi m. 361 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 269, łąk m. 27, pastwisk m. 27, lasu m. 26, nieużytki i place ni. 12. Budowli murowanych 3, drewnianych 10. Wieś Cz. Osobne osad 6, gruntu m. 5. 2.) Cz., okolica szlach., pow. przasnyski, gm. Krzyno-włoga mała, par. Krzynowłoga wielka, od Przasnysza w. 20, od Chorzel w. 5. W obrębie jej leżą wsie: Cz. Bąki, Cz. Jaworowo, Cz. Fur-many, Cz. Piłaty, Cz. Wielkie, Cz. Kurki, Cz. Miłki. Około 1827 r. istniały jeszcze Cz. Koty i Cz. Rajki i Golanki. Jestto gniazdo Cza-plickich, wspominane już w aktach z 1436. W 1827 r. Cz. bąki liczyły 12 dm., 98 mk., Cz. wielkie 6 dm., 54 mk., Cz. Rajki i Golanki 9 dm., 44 mk., Cz. Kurki 10 dm., 69 mk., pozostałe zaś ogółem miały: 12 dm. i 90 mk. obecnie zaś Cz. bąki, folwark wraz z avulsem Cz. jaworowe, zajmuje powierz. 454 m. w tej liczbie 318 m. gruntu ornego, 3 dm., 21 mk. Wsie włość. Cz. bąki i Cz. kurki liczą 92 mk., 32 osad, 16 d m., powierz. 98 m. w tem 86 gruntu ornego. Wieś drobnej szlachty Cz. kurki, 29 mk., 8 dm., powierzchni 249 m., w tem 153 m. gruntu ornego. Cz. wielkie, Cz. Furmanie i Cz. Piłaty, wsie drobnej szlachty i włość., liczą 130 mk., 20 dm., powierzchni 576 m., w tej liczbie 32 m. włość. Folw. Cz. Wielkie był nabyty 1871 r. za rs. 9493; Cz. Bąki t. r. za rs. 15,890 a Cz. Furmany także

734

Gza.

Cza.

 

nieużytki i place. ma rozl. m. 1862 l
Czarcie, ob. Czarne.
Płodozmian 12-     Ozswlcsi dawne nazwisko, stanowi żrńdłosKiiv drewn. 13, wia- nazw: Czarka, Czarków, Czarkowy.
trak.   Wieś Cz. osad 9, gruntu m. 19; wś So-1    Czarka, l.)wieś, pow. sochaczcwski, gm. bików osad 12, gruntu m. 21; wś Cendrowice j Łazy, par. Zawady^   2.) Cz., wieś, pow. bę-osad 14, gruntu m. 186; wś Kalwarya osad dziński, gm, i par. Żarki. 8, gruntu m. 206;  wieś Ługówka osad 6, j    Czarkengrimt (niem.), ob. Czarlowy grąd.
1871 r. za rs. 13878. Cz. miłki, osada prywatna, par. Krzynowłoga Wielka, ma l dm., 5 mk., 36 m. rozl,, 25 m. roli ornej.
Czaplice, Gzaplioa, folw. i wieś z gminnym
zarządom, w pow. słnckim, o 18 w. od Słucka
odległa, w stronie połud.-zachodniej, leży w l
okr. policyjnym (starobiuskim), w 2 okręgu
sądowym, ma szkółkę gminną i cerkiew paraf.
Gmina czaplicka składa się z 28 wiosek i liczy
2899 mk. płci męz. Do r. 1868 par. katolicka.
Grunta włościańskie wsi Czaplice i Łaniżyce
zajmują 2393 dzies. Folw. C. z zaściankami
Łaniźyce i Piatuica po Radziwiłłach jest wła
snością ks. Piotra Wittgenstejna; gruntów fol
warcznych ornych (w '/," pszenne) 489 dz.,
łąk i pastwisk 834. lasu 165 dz. Ludność
wyzn. prawosł.	IŁ R.
Czaplin, wieś i folw., pow. grójecki, gmina
Czersk, par. Sobików. W 1827 r. Cz. liczył
12 dm., 66 mk. Dobra Cz. składają się z fol
warku Cz., z wsi Cz., Wincentowo, Karolina,
Ludwików i Józefów lub Dębówkif; od War-
azawy w. 35, od Góry Kalwaryi w. 5. Rozl.
wynosi m. 1714 a mianowicie: grunta orne
i ogrody m. 695, łąk m. 70, pastwisk m. 158,
lasu m. 324, zarośli m. 382, wody m. 10, nieu
żytki i placem. 12, osady karczemne m. 16,
wieczysto-czynszowa osada młynarska Wia
trak m. 10. Płodozmian 8 i 6-polowy. Bu
dowli mur. 13, drewn. 11; gorzelnia, browar,
staw duży zarybiony; rzeczka Czarna przecho
dzi przez territorium dóbr, pokłady marglu.
torfu i gliny garncarskiej. Wieś Cz. osad 13,
gruntu m. 23; wieś Wincentowo osad 16, grun
tu m. 336; wieś Karolina osad 8, gruntu m.
87; wieś Ludwików osad 2, gruntu 24; wieś
Józefów lub Dębówka osad 12, gruntu mórg
123.	Br. Cli. i A. Pal.
Czaplill, rz., ob. RzeczniówTea.
Czaplhia, niem. Tsekepline, kolonia, powiat
dawniej F. S.
powiat brzeziński, wieś, pow. gróje-Sobików.   R. 1827 miał
wołowski, należy do dóbr Baulwie, Białwy.
Czaplinek,  1.)  wieś, gm. i par. Dobra.   2.) Cz., cki, gm. Kąty, par.
11 dm., 129 mk. Dobra Cz. składają się z folwarków Cz. i Cendrowice, tudzież wsi Cz., Sobików, Cendrowice, Kalwarya, Ługówka i kolonia Zalesię, od Warszawy w. 30. od Góry Kalwaryi w. 6. Nabyte w r: 1871 za rs. 44,200. Rozl. wynosi m. 2046 a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 901, łąk m. 139, pastwisk m. 132, lasu m. 790, m. 84. Folwark Czaplinek a folw. Cendrowice m. 182. polowy. Budowli mur. 11,

gruntu m. 87; kolonia Zalesię osad 4, gruntu
m. 42.	Br. Cli. i A, Pal.
Czaplinek, ob. Glmnik.
Czaplinek, po niem. Tempellntrtj, m. w pow. szczecińskim na Pomorzu.
Czapliuiec, wieś, pow. piotrkowski, gm. Bełchatówek, par. Grocholice.
Czaplinka, wieś, pow. taraszozański, nad Zgniłym Tykiczem, o 3 w. od m. Bojarki. Mieszk. 817, przeważnie wyznawców t. zw. sztundyzmu. Ziemi 914 dz. Należała dawniej do lir. Branickiego, obecnie kupiona na rzecz dóbr państwa. Zarząd gminny we wsi Żydowskiej Grobli, policyjny w m. Koszowatej.
Czaplinken, ob. Szczuplinki.
Czaplinu, wieś, gub. grodź., w b. ziemi bielskiej.
Czapliszcza, wieś, pow. czehryński, o l w.
od Dniepru a o 20 od m. Czehrynia. Mieszk.
1675, wyż umia prawosławnego, cerkiew para
fialna i szkółka. Ziemi 2914 dz., piaszczystej,
a miejscami i błota. Dawniej był to las, nie
dawno wycięty, w tym lesie urządzone były
tajemne kuźnie, w których kuto noże w czasie
pamiętnej koliszczyzny. Należała niegdyś do
czehryńskiego starostwa. Obecnie do rządu.
Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny w Cze-
hryniu.	Kl. Przed.
Czaplowizna, 1.) koi., pow. warszawski,
gm. Wawer, par. Praga. 2.) Cz., wś, pow.
będziński, gm. Ożarowice, par. Sączów. 3.)
Cz., wieś. pow. węgrowski, gm. i par. Ka-
mieńczyk. Liczy 4 dm., 32 mk., 82 mórg.
ziemi.	Br. Cli.
Czapłyaka, pow. dnieprowski, gub. taury-dzka, st. p. niedaleko Kachówki i Perekopu.
Czapowce mała wioska w pow. bracław-skim, dusz męz. 89; własność Potockich.
Czappeln (niem.), ob. Czaple i Czapelld.
Czapunic, okrąg wiejski w gm. Łognmowi-ce, pow. oszmiański, liczy w swym obrębie wsie: Czapunie, Przystań, Raszkowo, Brzeziny, Czerniewicze, Piesiewicze, Leśniewicze, Szyl-wy, Koziewicze i zaśc. Brzeziny i Łoćwinów.
Czapury, wieś, na prawym brzegu Warty,
przy ujściu Kopii, pow. poznański, 2?, dm.,
180 mk., wszyscy kat., 54 analf. St. poczt,
i koi. żel. Poznań o 10 kil.	M. St.
Czarcia góra, 1.) niem. Teufehlerg, leśna osada, pow. węgoborski, st. p. Kruklanki. 2.) Cz., niem. Ąpirdingswerder, wieś, pow. jańsbor-ski, st. p. Kwik.
Czarci kamień, ob. Belno.

Cza

735

 

Czarków, ł.) wieś rozkolonizowana, pow. koniński, gm. Gosławice, par. Morzy sław. Odl. od Konina 2 w. Leży przy szosie poznańskiej. Łąki podlegają wylewom Warty. Mieści się tu urząd gminny. W 1827 r. Cz. liczył 25 dm., 186 mk., obecnie ma 513 mk., ziemi 675 m. Dobra Cz. składały się z folw. Cz., Międzylesie, Nowydwór, Nowiny i osad wie-czysto-czynszowych na Grobli Czarkowskiej, tudzież wsi: Cz., Nowy Cz., Chorzów i Mię-dzylesie. Nabyte w r. 1867 za rs. 69,729. Rozległość wynosiła m. 1367, a mianowicie: i<>lw. Cz. grunta orne i ogrody m. 174, łąk m. 106, pastwisk m. 33, wody m. 12, nieużytki i place m. 22. Budowli mur. 4, drewn. 6; ibiw. Międzylesie grunta orne i ogrody m. 214, łąk m. 24, pastwisk m. 4, nieużytki i place m. 15. Budowli mur. 4, drewn. 3; folw. No-wTilwór grunta orne i ogrody m. 482, łąk ni. 144, pastwiska m. l, wody m. 22, zarośli in. 12. nieużytki i place m. 18. Budowli mur. ;j. drewn. 3; folw. Nowiny grunta orne i ogrody ni. 78, pastwisk m. 3, nieużytki i place m. 2: w-madach wi eczysto-czynszowych m. 64. Plodozmian jest 14, 11, 10-polowy. Pokłady lorfu i marglu. Wieś Cz. osad 38, gruntu m. 420: wieś Nów y Czarków (gm. i par. Kramsk) osad 37. gruntu m. 470; wś Chorzew osad 41, gruntu m. 496; wieś Międzylesie osad 14, gruntu m. 154. 2.) Cz , ob. Czarkmcy.
Czartów, wieś, pow. kościański, 9 dm., 82
nik.. 8 ew.. 74 kat., ]2 analf. St. poczt, i koi.
żel. Kościan o 5 kil.	M. St.
Czarków, l.) wieś i folw., pow. pszczyń
ski, par. Pszczyna. Folw. należy do księstwa,
ma 575 m. rozl., młyn wodny, dawniej był tu
zakład kąpielowy, dotąd są źródła mineralne;
wieś ma 676 m. rozl. 2.) Cz., Czorta lub
Ciurka} wieś i folw., pow. toszecko-gliwicki,
o l milę od Tworoga. Dobra, część dóbr Wie-
lowieś do 1858, mają 1074 m. rozl. a wieś do
200 m. rozl.	'	F. S.
Czarkowa, ob. Czarkmcy.
Czarkowice, niem. Waldhaeitser, koi., pow.
wielkostrzelecki. między W. Strzelcami a W.
Stanyszczem.	F, S.
Czarkowo, gm., pow. krobski; 3 miejsc.: 1) Cz. wieś, 2) Cz. domin., 1216 m. rozl., 3) łYanciszkowo osada; 26 dm., 154 mk., 5 ew.. 149 kat. 39 analf. St. poczt. Poniec (Punitz)
0	6 kil. st. koi. żel. Bojanowo o 13 kil.
Czarków J", Czarków, Czarkoiua, wś nad Nidą
z prawego, brzegu śród formacyi 3-rzędowej, pow. pińczowski, gm. Czarkowy, par. Korczyn stary, leży przy drodze z Wiślicy do Korczy-na. Posiada urząd gminny, szkołę gminną, kopalnię siarki. W 1827 r. było tu 71 dm.
1	632 irk.   Siarka dobywa się tu pomieszana
z marglem i przechodzi na  miejscu  proces
oczyszczania w odpowiednio urządzonym za-

kładzie. W 1873 r. działała tu jedna parowa
kotły i dwa aparaty destylacyjne. - Pud oczy
szczonej siarki na miejscu sprzedawano po l
rs. 20 kop. Średnio rocznie wytapiają tu siar
ki za 40,000 rs. i zatrudniają 120 robotników;
zbyt główny do Warszawy. J. II. Niemce
wicz tak opisuje Cz.: "Piękny i porządny dom
Cz. leży na wzgórku, w najprzyjemniejszeni
położeniu. Otwarta przestrzeń na mil cztery,
w około zielone pola, niwy bujnemi plony
okryte, rozrzucone gaje, trzydzieści wsi, sta
rożytne miasta Wiślica i Korczyn, wzbijające
się w powietrze wieże kościołów, w pośrodku
obrazu tego rz. Nida, wijąca się w tysiącznych
zagięciach, raz okazuje swe nurty, drugi raz
je chowa w zielone trawy, znowu srebrnem
połyskuje pasmem: taki jest z Cz. widok około
domu. Wśród cienistych i rosłych lip wzno
szą się mogiły dawnych ary ano w" (Podróże po
ziem. polskich). Cz. były własnością Czarto-
ryskich, Radziwiłłów, generała Kniaziewicza,
obecnie zaś należą do hr. Pusłowskich. W Cz.
żyli głośni z nauki aryanie bracia Moskorzew-
scy. Gmina Cz. należy do s. gm. okr. III
w os. Opatowiec, st. p. w Nowym Korczynie.
Ludn. 5000. Dobra Cz. Wielkie składają się
z foL C. Wielkie i Szczytniki Czarkowskie
tudzież wsi Cz. i Szczytniki, od Kielc w. 56,
od Pińczowa w. 22, od Wiślicy w. 5, od Kor-
czyna w. 7. Rozl. wynosi m. 1030, a miano
wicie: folw. Czarkowy wielkie grunta orne
i ogrody m. 405, łąk m. 21, paslw. m. 41,
razem m. 508. Płodozmian 10-polowy. Bud.
mur. 12, drew. 2. Folw. Szczytniki Czar
kowskie grunta orne i ogrody m. 272, łąk m.
231, nieużytki i place m. 19: razem m. 523,
płodozmian 6-polowy. Bud. mur. 2, drewn.
2. Piękna owczarnia. Wieś Cz. osad 138,
gruntu m. 881; wś Szczytniki osad 72, gruntu
m. 636. Czy t. Bełza J. "O wodach mineral
nych w Kr. Polskiem. Wiadomość wyjęta
z raportu, który w języku franc. złożył r.
1837 rządowi ś. p. prof. Kitajewski". Bibl.
Warsz. 1841 r.	JRost. i Dr. Ch.
Czarkowy grąd, niem. Czarkengrunt, wś, pow. szczycieński.
Czarlin, l.) wś rycerska w pow. starogrodz-kim,-o żyznej glebie i bardzo korzystnem położeniu, pół mili od Tczewa; we wsi krzyżują się dwa bite trakty berlińsko-królewiecki i gdań-sko-bydgoski, Cz. jest prastarą siedzibą familii Czarlińskich, którzy w Tczewie u fary mieli swoje groby i to w osobnej kaplicy N. M. Panny, którą swoim kosztem utrzymywali; w niej także wisiały portrety tejże familii. Od r. 1789 posiadał Cz. Szymon Kicki, staros. starogrodzki; obecnie od dłuższego czasu jest w ręku niemieckiem. Obszaru ziemi liczą w Cz. 2256 mórg., katol. 157, ew. 66, domów :nieszk. 16, szkoła w miejscu, par, Tczew, od-

736

Ćza

Cża-

 

ległość od Starogrodu 2 i pół mili. 2.) Cz., zwany też OsyUo, osada w pow. kartuskim, należy do rycerskich dóbr Węsiory, par. Sulę-cin. Całe szeregi starych, pogańskich kręgów grobowych, kamiennych znajdują się tuż przy siedzibie dworskiej, na przestrzeni lasku przylegającego do niej ze wschodniej strony. I-szy Rocznik towarz. naukowego w Toruniu str. 38.
Czarlina, niem. Czarlinen, wś włość, nad
jeziorem wdzidzkiem albo nad północną jego
częścią Gelino, w powiecie kościerskim, wy
dana przywilejem z Warszawy 6 maja 1694,
roku, obejmuje jedne większą i dwie mniej
sze posiadłości, roli 1160 mórg., mieszk. kat.
56, ew. l, izr. 7, domów mieszkalnych 6, par.
i st. poczt. Kościerzyna, od której odległość
wynosi dwie mile.	A'ś. F.
Czarmyśl, ob. Czaromyśl.
CV.avim, Czarne, Czarny, nazwa wielu miejscowości, rzek, jezior, dawana od ciemniej barwy ziemi, wód lub gęstych lasów liściastych. Jeziora otoczone gęstymi lasami, zasilane leśnymi wodami, przedstawiały się zwykle w ciemnej barwie. Nazwy wsi i osad po-przybierały z czasem zwykle inne nazwiska, jeziora tylko i rzeki przechowały pierwotną nazwę. W ruskich prowincyach nazwy te tworzą, się z przymiotnika Czerny i szukać ich trzeba pod Czerń... Br. Ch.
Czarna 1.) dobra, pow. radzymiński, gm. Radzymin, par. Kobyłka, składają się z l'ol. Cz., wsi, Cz., Wiktorów i Helenów, od Warszawy w 18, od Radzymina w 5, od Wołomina w. 3 od Wisły w 18. Rozl. wynosi m. 925, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 270-łąk m. 49, pastwisk m. 152, lasu m. 276, nieużytki i placu m. 57 razem m. 796, w wieczystych dzierżawach m. 129. Dobra te do r. 1876 miały rozległości m. 1770; nazwa gruntów sprzedanych i pozostałych nomenklatur nie jest wiadoma. Płodozmian 7-polowy Bud. mur. 12, drewn. 13, pokłady torfu. 2.) Cz., folw., pow. grójecki, gm. Nowa wieś, par. Jasieniec. Poi. Cz. od Warszawy w. 42, od Góry Kalwa-ryi w. 17, od Warki w. 7, od rz. Pilicy w 7, rozl. wynosi m. 380 a mianowicie: grun ta orne i ogrody m. 296, łąk m. 27, pastwisk m. 24, lasu m. 21, nieużytki i place m. 11. Bud. l drew. w niektórych miejscowościach margiel; folwark powyższy w r. 1867 oddzielony od dóbr Miedzechów. 3.) Cz., wś pow. nowo miński, par. Jakubów, posiada młyn wodny, w 1827 r. było tu 20 dm., 199 mk., Dobra Cz składają się z fol. Cz. z przyległościami Szyman kowszczyzna, Bakuły, Bakułowizna, tudzież wsi Cz. Wola lub Wołka Czarniewska i Borek; od Warszawy w. 49, od Nowo Mińska w. 6, od Stanisławowa w 3; nabyte w r. 1870 za rsr. 40400: rozl. wynosi mórg 1232, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 548, łąk m. 54, pastwiska m. 3, lasu m. 517, nieużytki i place m. 34, razem m. 1156; reszta w nomenklaturach. Płodzmian 8-polowy, bud. mur. 9, drew. 10. wś Cz. osad 22, grun. m. 170; wś Wola Czarniew-

skaos. 20, gr. m. 344; wś Borek os. 12,gr. m. 205. 4.) Cz.. wś, pow. łukowski, gm. i par. Sero-komla. W 1827 r. było tu 12 dm., 140 mk., obecnie liczy 14 dm., 111 mk. i 292 mórg obszaru 5.) Cz., wś,   powiat nowoaleksandryj-ski, gm. Szczekarków. parafia Opole.  W 1827 było tu  20 domów., 129 mieszkańców. 3.) Cz.. ogólna nazwa obszaru w pow. radomskim, gm. Gzowice, par. Sucha.   W obrębie tym znajdują się: Cz. Bełczączka, wś, liczy 14 dm. i 129 mk.   Cz. Stary dwór ma 18 dm. 102 mk.   Cz. tartak 8 dm., 89 mk. Cz. Wielki młyn liczy 17, dm. 133 mk.   W 1827 r. cały ten obręb l;czył 39 dm. i 310 mk.   Folw. Cz. Młyn Bołczącka z wsiami Cz. Bełcząca, Kościuszków, kolonią Wygoda, wsą Cudnów, kolosią Bełczącka i wsią Rózgi rozl. wynosi około m. 370 a mianowicie, grunta orne i ogr. m. 178, łąk m. 20, pastwisk m. 45, lasu m. 120, zarośli m. 6, nieużyt. m. 9. Wieś Czarna Bełcząca osad 14, gruntu mórg. 262; wś Kościuszków osad 10, gruntu mórg. 140; kolonia Wygoda osad 2, gruntu mórg. 16; wś Cudnów osad 36, gruntu m. 386; kolonia Bełczącka osad 4, gruntu m. 26 wś Rózgi osad 3, gruntu m. 64.   Folw. Cz. lit. E. Stary dwór z wsiami: Cz. Wincentów i Marcelów rozl, wynosi około m. 400, a mianowicie: grunta orne i ogrody m. 208, łąk m. 20, pastwisk m. 45, lasu m. 120, zarośli m. 6, nieużytków m, 9.   Wieś Czarna Stary dwór osad 18, gruntu m. 256; wś Czarna Wincentów osad 8, gruntu m. 112; wś Marcelów osad 11, gruntu m. 188. Folw. Cz. lit. C. Młyn Wielki, z wsią Tadeuszów i wsiąCz. Wielki Młyn ("rozległość nieujawniona); wś Tadeuszów osad 5, gruntu m. 95; wś Czarna Wielki Młyn osad 13, gruntu m. 271. Fol. Cz.  Wincentów z wsią Wincentów Stary i Wincentów nowy ogólnej rozl. mają około m. 300, wś Wincentów stary osad 6, gruntu m. 161; wś Wincentów nowy osad 5, gruntu m. 96. 7). Cz.,wś, nad rz Czarną, pow. Końskie gm., Duraczów, par. Końskie. Posiada fabryki żelaza. W 1827 r. było tu 22 dm., 130 mk; obecnie liczy 39 dm., 327 mk., 284 mórg ziemi włość. Istniała tu kaplica z cudownym obrazem M. Boskiej, głośna z licznie nawiedzanych odpustów. Kaplica ta nie istnieje teraz. 8.) Cz.,wś,pow. kielecki,gm. Cisów, par. Bardo. 9.) Cz., os., pow. kielecki, gm. Szozecuo, par. Pierzchnica. 10.) Cz., wś, pow. piotrkowski, gin. i par. Rosprza. 11.) Cz , wś, pow. sieradzki, gm. i par. Złoczew. W 1827 r. było tu 11, dm. 164 mk. 12.) Cz. stara i Cz. nowa, wsie włość., pow. płoński, gm. Błędówko. par.   Cieksyn, o 3 w. od urzędu gminnego, mają 8 osad,9 dm., 98 mk., 226 m. rozl., 215 m. roli ornej. 13.) Cz., wś,pow. suwalski gm. Czostków, par. Filipów. Leży o 32 w. od Suwałk. W 1827 r. było tu 26 dm., 189 mk.; obecnie liczy 42 dm., 340 mk.

Cza.

73?

 

Czarna, 1.) wielka wś, nad strugą t. n., pow. bałcki, ma dusz męz. 674, ziemi 4051 dz. Skonfiskowana Sobańskim. Obecnie 2672 dz. ziemi używał, i 23 dz. nieużyt. Własność Surucza-na, ma urząd gminny, należy do par. Rybnica. R. 1827 miała 272 dm. 2.) Cz., wś, nad strugą t. n., pow. kamieniecki, gm. Cykowa, par. Smotrycz, należała do dóbr starościńskich, następnie nadana na 50 lat jenerałowi Rosenber-gowi, dziś dana Bernstejnowi, 183 dz.; dusz męz. 649, w tej liczbie 94 jednodworców. Ziemi włość. 2013 dz. E. 1827 miała 209 dm. 3.) Cz., okrąg wiejski, w gm. Eukojnie, pow. wileński, liczy nast. wsie: Wierzbuszki, Dwo-rzyszcze, Dobromyśl, Kapitulszczyzna, Czarno-polany, Gorowe, Lipki, Saduniszki, Borej-kowszczyzna, Szaterniki; zaścianki: Zarzecze, Saduniszki. 4.) Cz., wieś, powiat no-wograd-wołyński, gm. rajkowska, włościan dusz 363, ziemi włość. 944 dzies., ziemi dworskiej 870 dzies., własność Rudnickich. 5.) Cz., wś, dek. zasławski, ma kaplicę katolicką parafii Ostropol. Dr. U., X. U. O. i L. R.
Czarna, Czernaja. 1.) st. dr. żel. uralsko-górniczej, w gub. permskiej. 2.) Cz., powiat nowoładoski, gub. petersburska, st. p. w pobliżu Szlisselburga i Nowej Ładogi.
Czarna, 1.) wś, przysiółek Krakowa, między przedmieściem Smoleńskiem a wsią Kawiorami, odznacza się staranną uprawą roli, którą w sztucznie przysposobiony czarnoziem zamieniono. Produkuje wyborną włoszczyznę. 2.) Cz., wś, pow. grybowski, 1126 mor. rozl., wtem 739 m. roli ornej, 70 domów, 388 mieszk., przeważnie ruskiej narodowości; paraf, grecka w Brunarach wyższych, położenie górskie, gleba owsiana. Obszar dworski jest własnością funduszu religijnego. 3.) Cz., wś, pow. pil-zeński, 1389 mor. rozl., w tem 803 m. roli ornej, 115 dm., 546mk., paraf, w Zassowie, kasa pożyczkowa gminna, gorzelnia; leży w piaszczystej równinie; w Cz. znajduje się stać. kolei żel. Karola-Ludwika i szosa powiatowa do Pilzna. St. dr. żel. leży między Wałkami a Dębicą, o 99 kil. od Krakowa. 4.) Cz., zwana "przy Witko wicach", wś, pow. ropczycki, 5476 mor. rozl., w tem 1975 m. roli ornej, a 1760 m. lasu, 234 domów, 1325 mk., par. dek. ropczyc-kiego (2391 wiernych) w miejscu. Kościół paraf, pod wezwaniem św. Stanisława, murowany, wy bud. w r. 1606; szkoła ludowa jedno-klasowa, gorzelnia, położenie pagórkowate, gleba żytnia. 5.) Cz. (z Kołkami), wś, powiat łańcucki, 2516 mor. rozl., w tem 952 m. roli ornej a 1084 m. lasu; 212 domów, 1273 mk., paraf, w Krzemienicach; słynne wyroby tkackie; leży w glebie żytniej, pagórkowatej. Obszar dworski należy do ordynacyi łańcuckiej. 6.) Cz., wś, pow. Lisko, st. p. Lutowiska, par. gr. kat. i szkoła ludowa 1-klas, w miejscu.
Słownik Geograficzny Zeszyt X.

Czarna, 1.) rz., dopływ Wisły, powstaje z kilku strug w pobliżu wsi Cisów, pow. kielecki, płynie koło Rakowa, Staszowa, a za Połańcem (Łęg) wpada do Wisły. Dzieliła niegdyś b. wdztwo krakowskie od sandomierskiego. Z nią łączą swe wody Schodnia i Ła-gówka, 2.) Cz., rz. w pow. warszawskim, płynie pod wsiami Samocin i Kobiałki. 3.) Cz., rz., bierze początek pod wsią Zbrosza wielka w pow. grójeckim, płynie krętem korytem w kierunku od połud. ku zachód, przez Łychów, Baglewice, Rytomoczydła, Nowąwieś, Chojno wską Wolę, Chynów, Sułkowice, Czaplinek, Czaplin i niedaleko Czerska wpada do Wisły z lewego brzegu, ubiegłszy 6 i pół mili. Ponieważ skutkiem zamulenia i zarośnięcia koryta, przy nizkich brzegach czyniła szkody wylewami, przeto oczyszczono ją na przestrzeni od Gośniewic do Sułkowic w 1824, według planu budowniczego Diiringa. 4.) Cz., rz., wypływa z lasów i łąk wsi Czarny w powiecie nowomińskim, płynie ku północy i zachodowi przez pola okuniewskie, zdąża ku Białobrzegom i tam wpada do połączonych rzek Narwi i Buga. (Opis pow. radzymińskiego d-ra Bo-kiewicza). 5.) Cz., rzeczka, zwana też Brzo-zówką, wypływa z jeziora pod wsią Skórnice w pow. konieckim, płynie kupołud. równolegle z Pilicą pod Studzieńcem, Brzozówką, Rudą Pilczycką i Piaskiem; pod Żeleźnicą wchodzi w pow. włoszczowski i przybrawszy kierunek wschodni, płynie pod Komornikami, Janusze-wicami, Pilczycą, i pod Ciemiętnikami wpada do Pilicy z prawego brzegu. Długa 82 w.; pod Komornikami z lewego brzegu przyjmuje rz. Chotówkę, od której niekiedy cała aż do ujścia nosi miano Chotówki. Dopływ Pilicy, rz. Cz. łączy się też z Krasną i Miedzieszą, które uchodzą także do Pilicy. 6.) Cz., rzeczka, bierze początek z błot za wsią Olszów w pow. brzezińskim, przebiegłszy 2 mile wpada do stawu w Starzycach, zkąd wypływa pod mianem Starzycy i wpada do Pilicy między Rokici-nami a Budziszewicami. Na mapie Woj. Top. Król. (XIX B.) taż sama rzeczka nosi jedno tylko miano Czarnej i wpada do Pilicy poniżej zakładów żelaznych w Gustku z lewego brzegu, a bierze początek na północ od Ujazdu z lasów. 7.) Cz., rz., bierze początek w pow. suwalskim, z małego jeziora pod ws. Szlinokiemie, przepływa dalej jeż. Sejwy, płynie przez Easz-takiemy, Smolany, Kracieniszki, Eutkę, Mich-nowce, zabiera wody jeż. Płoskiego z lewej i Białego z prawej strony i uchodzi do jeziora Sejny. 8.) Cz., ob. Morawica. 9.) Cz. v. Biała Panieńska, ob. Bawół rzeczka. 10.) Cz. Hańcza, Wisła i t. p. ob. Hańcza, Wisła i t. p. Br. Ch.
Czarna, 1.) rz., prawy dopływ Niemna, uchodzi między Szczorsami a Lubczem. 2.) Cz., rz., uchodzi do Niemna między Dokudowem a
47

738

Cza

Cza

 

Bielicą. 3.) Cz., rz., lewy dopływ Szeszuwki. 4.) Cz., rz., dopływ Supraśli z prawej strony, przyjmuje Kupiskę i kilka strug. 5.) Cz., ob. Jahorłyk. 6.) Cz., rzeczka, dopływ Wilii ho-ryniowej, bierze początek w bagnach leśnych, należących do klucza płużeńskiego, przepływa przez lasy płużeńskie, krzewińskie, ostrogskie; między ws. Czerniwodą a Dorohoszczą wychodzi na piękne równe błonia i tu na wschód Ostroga, przy przedmieściu Mokra Wola, uchodzi do Wilii. 7.) Cz., rz., pow. bałcki, ma źródła powyżej wsi Cz., uchodzi z lewej strony do rz. Kulny. 8.) Cz., struga, pow. ka-mieniecki, ma źródła w słobódce Smotryczo-wieckiej, mija wsie Czarną, Białą i poniżej wsi Stefanówki uchodzi do Smotrycza. 9.) Cz., por. Czernią.
Czarna, 1.) potok w obr. Barwałdu górnego
w pow. wadowickim, wypływa w płn. stronie
tejże gm. koło folw. Czarnej, u płd. podnóża
Mrowiej góry (382 m.); płynie łączkami mię
dzy wikliną, przeważnie w kier. płd., a prze
rżnąwszy bity gościniec kał waryjsko-wado wie
ki, płynie wzdłuż niego nazach. i zabiera wody
spływające z wzgórza Żarkami zwań. (527 m.);
tworzy górny bieg rz. zwanej w średnim biegu
Wielką rzeką, a w dolnym Kleczówką (ob.); do
pływ Skawy. 2.) Cz., potok, wypł. w obr.
gm. Czarnej w pow. grybowskim we wsch. jej
stronie, w działach Beskidu lesistego z pod Sta -
wiszy (745 m.); płynie na zach. korytem na
półn. wydanem przez wś Czarną, a następnie
przez gm. Snietnicę i po 5 kil. biegu uchodzi
do Białej dunajcowej. Środek wsi 492 m. npm.
Od płn. wznosi się nad nią wzgórze Homola,
także Suchą górą zwane (707 m.). 3.) Cz.,
potok powstający z kilku znacznych strug spły
wających tak od płd. z działu beskidzkiego,
Ostre zwanego (804 m.), jak od płn. z pod Ja-
worników (910 m.) w obrębie gm. Czarnej
w pow. Lisko. Dobrze zasilony wodami gór-
skiemi, potok Czarna przerzyna gościniec wio
dący z tlstrzyk dolnych do Lutowisk; płynie
na zach. doliną międzywzgórzystą, w której le
gła wieś Cz., poczem przechodzi w obr. gm.
Rosolin, zwracając się na płd. zach. i we wsi
Polanie zwraca się na zach. i płn. zach., mija
wieś Wyrdne i Ohrewt i uchodzi z praw. brz.
do Sanu; długość biegu 20 kil. Przyjmuje
liczne potoki, między niemi Sokoiówkę i Pani-
szówkę z praw. brz., a Ostry, Głuchy, Sołotiuinę
i Olchowiee z lewego brz.	Br. O.
Czarna, 1.) potok w Prusach, zach., ma swój początek między Karlłkowem i Świecinem przy wiosce Sapała w pow. wejherowskim; płynie na płn., przyjmuje kilka strug ze wsch., pędzi młyn w Lisewie, mija Parskowo, obraca czar-nowski młyn, w kierunku zach. przechodzi około Ostrowa jezioro ostrowskie i wpada w pobliżu wioski Karwień (Karwen) do Bałtyku'

(między rz. Piaśnicą a Redą). Długość
około l i pół mili. 2.) Cz., niem. Żarna, małi
rz. w pro w. pomorskiej, początek bierze przy
wiosce Bahrenbusch; płynie najprzód w wie>-
kim zakręcie z półn. na zach., płd. i wschód.
przez co tworzy niemal cało koło; przyjmuje
potem z północy strugę Glinkę i wpływa przy
Landyczku do Gwdy (luiddow), gdzie z prze
ciwnej strony pruskiej uchodzi Dobrynka.
Długość Cz. wynosi z zakrętem przeszło 2 mile,
w prostym kierunku milę. 3.) Cz., po niem.
dziwnie przekręcone na Zahne, mała rz. w Pru
sach Zachodnich; bierze swój początek w prow.
pomorskiej około wsi Falkenhagen, płynie
w kierunku połudn. pod Heinrichsdorf, prze
chodzi do pow. człuchowskiego w Prusach,
przyjmuje z prawej strony strugę z pod Gra
bowa, mija wieś Pękuła (Pemnkuhl), przyjm.
po prawej drugą strugę z pod Brzeźnicy (Brie-
senitz), następnie znaczniejszą rzeczkę Białą
(PBall) przy Lustingshof, przychodzącą z pod
Białoboru (Baldenburg) z Bielskiego jeż. (Bel-
zig See). Następnie płynie przez miasto Ha-
mersztyn, które podobno nosiło pierwotnie
nazwę Czarne (ob.) i ucjjodzi do rz. Gwdy
(Kiiddow); długość Cz. wynosi około 3 i pół
mili.	A'ś. F.
Czarna, rz., ob. Kacbacha.
Czarna buchta, wś, pow. sejneński, gmina i par. Krasnopol. Liczy 3 dm., 34 mk.
Czarna buda, wś, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Wejwery. Liczy 28 dm., 222 mk., odl. o 36 w. od Maryampola.
Czarnachowice, Czarnochowice, wś, pow. wielicki, o 3.8 kil. od Wieliczki, w par. kat. Wieliczka.
Czarna dąbrowa, wś włość, w pow. wej
herowskim, zawiera 6 włók, katol. 6, ewang.
34, domów mieszk. 3, par. Szenwałd. Odl.
12 kil. od Wejherowa.	E*. F.
Czarna-dąbrowa, 1.) niem. Dammerkau, wś, w pow. słupskim, na Pomorzu. 2.) Cz., niem. Czarndammerau,Ta., reg. koszalińska,pow. bytowski, na Pomorzu.
Czarna dolina, pow. dnieprowski, gub. taurydzkiej, st. p. w pobliżu Kachówki i Pe-rekopu. Inaczej po prostu Czarna, od rzeki Czarnej.
Czarna góra, wś, pow. olkuski, gm. B,ab-
sztyn, par. Olkusz. W 1827 r. było tu 11
dm., 78 mk.	Br. Ch.
Czarnagóra, węg. Csarnagura, Feketyhegy, wś słowacka na Spiżu, w części podtatrzaii-skiej; rozległa się nad potokiem Grabką, płynącym ku północy i wpadającym z pr. brz. do Białki, tuż przy granicy nowotarsko-spiskiej. Graniczy: od zach. z Białka, od płn. z Tryb-szem, od wsch. z Łapszanką, a od południa z Jurgowem, od którego oddziela ją potok Bryjowski. "Wzniesienie zabudowań nad Grab-

Cza.

Ćza.

739

 

ką 739 m. (pomiar wojsk.). Osada ta istniała
już w r. 1297 pod nazwą Clara Yallis (Ob.
Oeorg. Fejer, Cod. dipl. Ilung. eccles. et civ.
Budae, 1829-1832. 108). Ludności katol.
liczy 644, a żydów 13 (Ob. Dr. E. Janota,
"Zapiski o zaludnieniu dolin Dunajca i Popradu
na Spiżu". Kraków, 1864). Należy do parafii
w Jurgowie.	Br. G.
Czarna góra, l.) niem. Schwarzenlerg, wś
W pow. kartuskim, należąca z Kłosówkiem do
Warzna. par. Kielno. 2.) Cz., niem. Schwar-
zenberg, folw. należący do Bojanu, w pow. wej-
herowskim.	Ki. F.
Czaruagóra, ob. Brzaza, Butywla, Czarnohora, Czarnogóra.
Czarna-grobla, wś, pow. hajsyński, dusz
męz. 318. Ziemi włość. 797 dz., ziemi dwor
skiej używał. 1762 dz., nieużyt. 182 dz. (wraz
z wsią Miękochody). Należała do Czepielow-
tikich, dziś Lipkowskich.	Dr. M.
Czarna Hańcza, ob. Hańcza.
Czarna Hora, ob. Czarnohora.
Czarna Hildnn, Czarnawka, Czernawka, rz., lewy dopływ rz. Obol, długa 22 w., ujście przy wsi Kozijany, gdzie się zowie Rudnią.
Czarna Huta, ob. Huta czarna.
Czarna huta, niem. SchwarzMtte, osada, W powiecie kartuskim, nad jeziorem, należy do wsi Szarłata (Charlotten), par. Przodkowo (Seefeld).
Czarna - Kamionka, wś, pow. humański, nad rz. Horskim Tykiczem, o 43 w. od m. p. Kumania, a o 8 w. od Szanlichy. Mieszk. 1941 wyż. prawosł., cerkiew paraf, i szkółka. Ziemi 2003 dzies. pierwszorzędnego czarnoziemu. Należała niegdyś do humańskiego majątku hr. Aleksandra Potockiego, skonfiskowana w 1834 roku, należy obecnie do rządu. Zarząd gminny w tejże wsi, policyjny wTalnem. Kl. Przed.
Czarna Klewa, ob. 'Bystrzyca (str. 513).
Czarnakowizna, wś, pow. suwalski, gm. Pawłówka, par. Jeleniewo. W r. 1827 było tu 30 dm., 163 nik., obecnie liczy 28 dm., 270 mk. Odl. o 10 w. od Suwałk. ' Br. Ch.
Czarna Krynica, wś, Cz. Krynica Kaceńska i Cz. Kr. Podawińska, trzy wsie, pow. kalwa-ryjski, gm. Janów, par. Ludwinów. Cz. Krynica 21 dm., 46 mk., Kacuńska 15 dm., 46 mk., Podawińska liczy 3 dm., 34 mk. Br. Ch.
Czarna Nida, rz., bierze początek (według
Lud. Wolskiego) śród gór pod os. Pierzchnicą,
choć właściwie powstaje z połączenia się Bel-
nianki z kilku strumieniami pod osadą Dale-
szyce. Płynie koło Marzysza. wsi Kuby mły
ny, Kieleckie młyny, Morawica, Ostrów, To
karnia i pomiędzy wsiami Żerniki i Brzegi
wpada do Nidy.	Br. Ch.
Czarna połonina, ob. Bystrzyca (str. 513).
Czarna rola, rum., pow. lipnowski, gm. Bobrowniki, par. Kikoł.

Czarna Rózga, rz., ob. TrzeluAka.
Czarna Roztoka, potok górski, w obr. gm. Wyszkowa, w pow. Dolina. Wypływa z pod głównego grzbietu Beskidu lesistego, na granicy Galicyi i Węgier, z kilku źródłowisk, spływających strugami, między Czubałkami, Gorganem wyszkowskim (1443 m.) i Tersą (1031 m.) ku północy. Płynie leśnymi debra-mi i głębokimi parowami, zabierając liczne potoki tak od wsch., jak od zach.; wpada po 6 i pół kil. biegu do Swicy z lew. brz. Nad prawym (wschodnim) brz. ciągnie się ku półn., równolegle z biegiem tego potoku, ramię górskie, zwane Długą górą (1102 m.), odrywające się od głów. grzbietu Beskidu, a zwłaszcza od szczytu jaworowej Kiczery (1115 m.), tworząc dział wodny między Czarną Roztoką a Świcą i kończąc się tuż nad ujściem czubał-kiem Meglą średnią (1312 m.). Od zachodu zaś wznoszą się górskie działy, jak: Dziedzi Baz (1035 m.), Roztoka (981 m.), Heozka (1108 m.), Hecza krajna (1045 m.), a na płn. Menczul (1454 m.). Źródła mniej więcej na wysokości 1000 m., ujście 804 m. npm. Br. G.
Czarna Rudnią, ob. Czernawka.
Czarna Ruś. W dawnej Rzeczypospolitej
polskiej tak nazywano część Rusi litewskiej,
dzielącej się oprócz tego na Ruś Białą i Pole
sie. Nazwę tę dali polacy i rusini tej części
kraju, dla gęstych a ciemnych borów; inni wy
prowadzają nazwę od ubioru włościan z wełny
czarnej. Ruś Czarna, często z Białą za jedno
brane, składała się z województwa nowogródz
kiego, dzielącego się na trzy powiaty: nowo
gródzki, słonimski i wołkowyski, a przytem na
księztwo słuckie, najprzód do kks. Olelkowi-
czów, następnie do Radziwiłłów należące, oraz
z pow. mozyrskiego i rzeezyckiego, składają
cych część dawnego województwa mińskiego.
Miasta w nich znaczniejsze były: Bobrujsk,
Rzeczyca, Nowogródek, Nieśwież, Mir, Nalibo-
ki, Lachowicze, Wołkowysk, Słonim, Żyrowice,
Różana rezydencya Sapiehów, Słuck, Klecić
i t. d. Ruś Czarna była właśnie tą częścią,
którą Litwini najpierwej posiedli; wraz z Litwą
przyłączona do Polski, dzieliła jej losy. Grec
kie wyznanie było w niej prawie panujące;
kiedy jednak za panowania Władysława III,
unia na soborze florenckim między rzymskim
a greckim kość. stanęła, mieszkańcy Czarnej
Rusi też unią przyjęli i w skutek tego szlachta
ruska do przywilejów szlachty polskiej przy
puszczoną została 1433-1443 r. W r. 1560
prawo wybierania posłów od Zygmunta Augu
sta wraz z całą Litwą otrzymała; zresztą zaś
rządziła się statutem, w ruskim języku Litwie
nadanym. Czarna Ruś, przyłączona do Ros-
syi, stanowi część gub. mińskiej i grodzień
skiej.	(Enc. Org.)
Czarna rzeczka, znaczny strumień górski,
